Оқушылардың оқуға қабілеттілігі мен есте сақтау процесінің психологиялық негіздері

М А З М Ұ Н Ы

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1.ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1.Бастауыш мектеп оқушыларында ес процесінің
даму ерекшеліктері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1 .2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен
/ес/ байланысына түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.3. Қабілеттердің классификациясы факторларының
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

2.ТАРАУ. МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ҚАБІЛЕТТЕРІН ОҚУ ІС.ӘРЕКЕТІНДЕ ДИАГНОСТИКАЛАУ
2.1. Зерттеудің барысы, мақсат. міндеттері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
2.2.Зерттеудің классикалық әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49

2.3. Зерттеудің әдістерін талдап, өңдеу. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63

ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68
: қазіргі уақытта оқу-ағарту саласында мектептерде тәрбиелеу бағытынан баланың жеке басының дамуына, оның қабілеттерін дамытуға аса көңіл аударылуда. Бала қабілеттерін жетілдіруге бағытталған тереңдетіп оқыту сыныптарының, лицей, гимназиялардың ашылуы, қазіргі танда оқушылар қабілетін психолого-педагогикалық диагностикалау мәселесінің өзектілігін көрсетеді. Мұның өзі мектептерді психодиагностикалық методикалармен қамтамасыз етуді қажет етеді.
Бұрынғы кеңес үкіметінде психодиагностика әдістерінің дамуы 30-50 жылға тоқтап қалғанымен, қазіргі кезде психодиагностикалық әдістерді жасау жаңа сатыға көтерілген. Психодиагностика мәселесін шешу, оның жекелеген құраушылары арасындағы қатынасты қарауды көздейді: мұғалім (диагност), оқушы (оның қабілеттері), тест /1, 2/.
В.В.Кочетков диагностикалық әдістерді екі топқа бөледі: 1. окудың жемістілігін анықтайтын әдістер (оқушының үлгерімін бағалайтын дәстүрлі әдістер); 2. педагогикалық процестің қатысушыларының қабілеттерін диагностикалайтын әдістер (мысалы: ақыл-ой дарындылығының коэффиценті) Сонымен қатар ол, бұл әдістердің қазіргі талаптарды қанағаттандырмайтынын және оларды қайта қарау керектігін айтады. /2/
"Егер бұрындары бастауыш сынып мұғалімдері ең алдымен "балаларды окуға, жазуға, санауға" үйретуі керек болса, қазіргі кезде бұл жеткіліксіз. Қазіргі бастауыш сынып мұғалімі дәстүрлі мәселелерді шешумен қатар, балаларды окуға үйретумен бірге, олардың қабілеттерін дамытуға, оқушының жеке басында керек сапаларды калыптастыруы керек" /3/. Дифференциалды ес психологиясы, есті зерттеуде көптеген әдістерге ие болғанымен, оларды оқу іс-әрекетінде ғылыми-практикалық қолдану өте күрделі мәселе болып табылады.
Классикалық есті зертгеу әдістері қабілеттерді емес, процестерді қарастырады. Бұрынғы кеңестік кездегі процестерді зерттеудің бірнеше кезеңдерін С.П.Бочарова төмендегідей көрсетеді:
1. Психика мен іс-әрекет бірлігі. Танымдық процестерді зерттеу 1920-30 жылдардағы П.П.Блонский, Л.С.Выготский, С.Я.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев еңбектерінен басталды.
2. Теория мен іс-әрекет бірлігі. 1940-50 жылдардағы А. А.Смирнов, П.И.Зинченко, Л.В.Занкованың зерттеулерінде ес белсенді іс-әрекет ретінде, нақтылы іс-әрекет түрінде (оқу, ойын, еңбек) қарастырылды.
3 Естің ақпараттық концепциясы. 1960-70 жылдардағы операторлар іс-әрекетінің міндеттері ақпаратты өңдеуге байланысты мнемикалық процестерді комплексті сандық және сапалық зерттеуге әкелді. П.И.Зинченко, В.Я.Ляудис, Е.В.Земелянская, Н.И.Рыжков, Г.В.Репкина, С.П.Бочарованың зерттеулерін айтуға болады.
4. Құрылымдық-функционалды концепция ақпараттық концепциямен бірге дами бастады. (П.И.Зинченко, Ю.К.Стрелкова, Г.Г.Бучетич, Е.Н.Гордон т.б).
5. Жүйелік бағыт. Жоғарғы бағыттар негізінде пайда болып, А.А.Смирнов, П.И.Зинченко еңбектерінде көрініс тапты. /2/
Ал, қазіргі уақытта В.Д.Шадриков көрсеткендей ес дамуының бірнеше бағыттарын байқауға болады: Ес – психикалық процесс ретінде: мұнда мнемикалық операциялар мен есте сақтау сатылары, естің ауыспалы процестері көрсетіледі және есті есте сақтау, қайта жаңғырту, тану, есте тұту, ұмытумен сипаттайды;
Ес – ақпаратты есте ұстайтын, сақтайтын, қайта жаңғыртатын психикалық функция. Есте сақтау көлемі, қайта жаңғыртуы, ес жылдамдығы және т.б. нәтижелік жағы талданып тіркеледі;
Ес – дамушы сан қырлы қорлар жүйелері;
Ес – тек тәжиірбенің жиналып, сақталу міндеттерімен ғана емес іс-әрекет жүйесін ұйымдастыруда, уақыт қатынасына байланысты өзекті әрекеттер жоспарының арақатынасымен байланысты жеке адамның құрылымы; /5/.
Зерттеу мақсаты: бастауыш сынып оқушыларының мнемикалық қабілеттерін диагностикалау ерекшеліктері.
Зерттеу міндеттері:
- Қабілеттер жайлы теорияларға талдау жасау;
- Қабілеттердің операционалды даму деңгейі мен сапалық құрылымын анықтау;
- Қабілеттердің функционалды даму деңгейін анықтау;
Зерттеу болжамы: окушылардың қабілеттерін дамыту, олардың есте сақгау өнімділікгерін арттыра отырып білім сапасын жоғарылатады.
Зерттеу пәні: оқу іс-әрекетіндегі қабілеттер мазмұны мен құрылымының диагностикасы.
Зерттеу объектісі: бастауыш сынып окушыларының қабілеттері.
Зерттеудің теориялық мәні: балалар психологиясының ерекшеліктерін зерттеу және оқу процесінде қабілеттерді зерттеуге байланысты негізгі теорияларды зерттеу негіз болды (В.Д.Шадриков, С.А.Изюмова, Т.В.Зотова, Л.В.Черомошкина).
Зерттеудің практикалық мәні: оқушының қабілетінің даму деңгейін білу, оның жеке басының дамуы мен жетілуіне белгілі бір қырдан қарауға мүмкіндік береді.
Жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
Әдебиеттер тізімі

1. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. - Л.: Изд- во Ленингр. Ун- та. 1968.- 380 бет.
2. Артемова Т.И. Методологический аспект проблемы способностей.- М.: Наука, -1977-.329 бет.
3. Алексеев А.В., Воронин А.Б. и др. Развитие и диагностика способностей. - М.:Наука, 1991. С. 131-148 бет.
4. Аткинсон Р. Человеческая память и процесс обучения. М., 1980.- 528 бет.
5. Венгер Л.А. Педагогика способностей. М., 1973- 345 бет.
6. Вопросы психологии способностей. /Под. ред. В.А. Крутецского М.: Педагогика, 1973.- С. 47-57 бет.
7. Дружинин В.Н.Теоретические основы диагностики познавательных способностей: Афтореф. дисс. ...д- ра психол. Наук. М, 1989. 49-62 бет.
8. Дружинин В.Н. Тестирования познавательных способностей при решении практических задач. // В книге: Развития и диагностика способностей. М.,1991. 148-163 бет.
9. Голубева Э.А. Комплексные исследования способностей. //Вопросы психологии. 1990.- №6.- 35-41 бет.
10. Голубева Э.А. Комплексные исследования способностей. //Вопросы психологии. 1986.- №5 -С.-18-30 бет.
11. Исследования психологических способностей. /Под ред. А.Н. Пащенко. -М.: Наука, 1992.-526 бет.
12. Клименко Е.А. Психологические тесты таланта. Харьков. Фолио.1996.16.
13. Криворотько А.Н. Развитие способностей у детей. А., 1977.-С. 61-79 бет.
14. Қабiлеттi дамытудың психологиялық негiздерi //Қазақстан мектебi. –2002. - №1-2 –С. 27-29 бет.
15. Завалишина О.Н. Развития и диагностика способностей.М.,1991.-428 бет.
16. Лейтес Н.С. Способности и одаренность в детские годы.М., 1984. 26.
17. Леонтьев А.Н. О формировании способностей //Вопросы психологии. -1960. №1. 36-41 бет.
18. Лучшие психологические тесты // Под. ред. А.Ф. Кудряшева, Петрозаводск. 1990. 28-33 бет.
19. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. -М.: Политиздат, 1972.- 302 бет.
20. Ломов Б.Ф. К проблеме деятельности в психологии //Психологический журнал. 1981. -№5. 3-22 бет.
21. Леонтьев А.Н. Проблема деятельности в психологии. //Вопросы философии. 1972. -№9. С13-17 бет.
22. Мясищев В.Н. Проблема способностей в советской психологии и ее ближайшие задачи. //Проблемы способностей.М.,1962. С.14.
23. Немов Р.О. Психология. - М.: ВЛАДОС, 1995. - Т2. - 512 бет.
24. Способности и деятельность. Редкол.:Н.П.Воронин.Я.,1989. 49
25. Платонов К.К. Проблемы способностей. М., 1972.-320 бет.
26. Проблема развития познавательных способностей. // Межвуз. Сб. науч. труд. -Л.,1983.- 190 бет.
27. Практикум по экспериментальной и прикладной психологии / Под ред. А.А. Крылова.Л.,1990. -172-228 бет.
28.Оқушылардың танымдық қабілетін дамыту. //Қазақстан мектебі. -2000. - №2. 29-31 бет.
29. Шадриков В.Д. Структура познавательных способностей.// Психологический журнал. -1985. - №3.- 18- 26.).
30. Шадриков В.Д. Познавательные процессы и способности в обучении. М., 1990.- 402 бет.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Психология және әлеуметтiк педагогика кафедрасы
Диплом жұмысы
ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОҚУҒА ... МЕН ЕСТЕ ... ... НЕГІЗДЕРІ.
М А З М Ұ Н Ы
КIРIСПЕ ………………………………………………....................……….3
1-ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ... ... ... ес ... ... .2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен
/ес/ байланысына
түсінік.............................................................
.........…11
1.3. Қабілеттердің ... ... ... оқушыларының қабілеттерін оқу іс-Әрекетінде
диагностикалау
2.1. Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... өңдеу.
...................................................56
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………….....................................……….63
ӘДЕБИЕТТЕР
ТIЗIМI...……………………………………......................................…..66
ҚОСЫМША…………………………………………………......................................….68
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: қазіргі ... ... ... ... ... ... жеке басының дамуына, оның
қабілеттерін дамытуға аса көңіл ... Бала ... ... ... ... ... лицей,
гимназиялардың ашылуы, қазіргі ... ... ... ... диагностикалау мәселесінің өзектілігін көрсетеді. Мұның
өзі мектептерді психодиагностикалық методикалармен ... ... ... ... үкіметінде психодиагностика әдістерінің дамуы 30-50 жылға
тоқтап қалғанымен, қазіргі кезде ... ... ... сатыға көтерілген. Психодиагностика мәселесін шешу, оның жекелеген
құраушылары ... ... ... ... ... ... ... қабілеттері), тест /1, 2/.
В.В.Кочетков диагностикалық әдістерді екі топқа бөледі: 1. ... ... ... ... үлгерімін бағалайтын дәстүрлі
әдістер); 2. педагогикалық процестің қатысушыларының қабілеттерін
диагностикалайтын әдістер (мысалы: ақыл-ой дарындылығының коэффиценті)
Сонымен ... ол, бұл ... ... ... және ... қайта қарау керектігін айтады. /2/
"Егер бұрындары бастауыш сынып мұғалімдері ең алдымен "балаларды окуға,
жазуға, санауға" үйретуі керек ... ... ... бұл ... ... сынып мұғалімі дәстүрлі мәселелерді шешумен қатар,
балаларды окуға үйретумен бірге, олардың ... ... жеке ... ... сапаларды калыптастыруы керек" /3/.
Дифференциалды ес психологиясы, есті зерттеуде көптеген әдістерге ... ... оқу ... ғылыми-практикалық қолдану өте
күрделі мәселе болып табылады.
Классикалық есті зертгеу әдістері қабілеттерді ... ... ... ... кездегі процестерді зерттеудің бірнеше
кезеңдерін С.П.Бочарова төмендегідей көрсетеді:
1. ... мен ... ... Танымдық процестерді зерттеу
1920-30 жылдардағы ... ... ... ... ... ... мен іс-әрекет бірлігі. 1940-50 жылдардағы А. А.Смирнов,
П.И.Зинченко, Л.В.Занкованың зерттеулерінде ес ... ... ... ... ... (оқу, ... еңбек) қарастырылды.
3 Естің ақпараттық концепциясы. 1960-70 жылдардағы операторлар ... ... ... ... байланысты мнемикалық
процестерді комплексті ... және ... ... ... ... Е.В.Земелянская, Н.И.Рыжков, Г.В.Репкина,
С.П.Бочарованың зерттеулерін айтуға болады.
4. Құрылымдық-функционалды ... ... ... дами ... (П.И.Зинченко,
Ю.К.Стрелкова, Г.Г.Бучетич, Е.Н.Гордон т.б).
5. Жүйелік ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде көрініс тапты. /2/
Ал, қазіргі уақытта В.Д.Шадриков көрсеткендей ес дамуының бірнеше
бағыттарын байқауға болады: Ес – ... ... ... ... ... мен есте сақтау сатылары, естің ... ... және есті есте ... ... жаңғырту, тану,
есте тұту, ұмытумен сипаттайды;
Ес – ... есте ... ... ... ... функция. Есте сақтау ... ... ... ... және т.б. ... жағы ... тіркеледі;
Ес – дамушы сан қырлы қорлар жүйелері;
Ес – тек тәжиірбенің жиналып, сақталу міндеттерімен ғана емес іс-әрекет
жүйесін ұйымдастыруда, уақыт қатынасына ... ... ... ... байланысты жеке адамның құрылымы; /5/.
Зерттеу мақсаты: бастауыш ... ... ... ... ... ... Қабілеттер жайлы теорияларға талдау жасау;
- ... ... даму ... мен сапалық құрылымын
анықтау;
- Қабілеттердің функционалды даму ... ... ... ... қабілеттерін дамыту, олардың есте сақгау
өнімділікгерін арттыра отырып білім сапасын жоғарылатады.
Зерттеу ... оқу ... ... мазмұны мен құрылымының
диагностикасы.
Зерттеу объектісі: бастауыш сынып окушыларының ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеу және оқу процесінде қабілеттерді зерттеуге байланысты ... ... ... ... (В.Д.Шадриков, С.А.Изюмова, Т.В.Зотова,
Л.В.Черомошкина).
Зерттеудің практикалық мәні: оқушының қабілетінің даму деңгейін білу,
оның жеке басының ... мен ... ... бір қырдан қарауға
мүмкіндік береді.
Жұмыстың ... ... екі ... ... ... тізімі мен қосымшадан тұрады.
1-ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ
МЕН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1. Бастауыш мектеп окушыларында ес ... ... ... ... ес те ... да ... ... түбегейлі өзгерістерге ұшырайды. Бала есі біртіндеп ырықтылық
сипатқа ... ... ... және ... ... функцияларының қайта құрылуы, оның эффективтілігіне
қойылатын талаптарға негізделген. Оның жоғары деңгейі оқу ... ... ... әр тұрлі мнемикалық есептерді шешуде қажет.
Естің оқу барысындағы маңыздылығын П.П. ... ... ... негізгі қызметі ойлана отырып меңгеру, және осы жастағы
негізгі функциясы – ойлаушы ес, яғни нені ... есте ... ... ... есте ... және нені ... еске ... бірге жүретін еске түсіру". Ойланушы ес – ... ес. ... көп ... есте ... материалды жаттауға, сондай-ақ
жаттағанын есте ұстауға және ұзақ уақыттан соң ... ... ... ... есте сақтай білмеуі, оның оқу іс-әрекетіне, ең соңында
мектептегі оқуға деген ... ... ... ... оқушыларының механикалық естері мен ойлаулары
арасында тығыз байланыс бар ... ... ... ... ... бұл жастағы балалар есте сақтаудың логикалық
тәсілінен гөрі механикалық тәсіліне көбірек ... ... есте ... ден ... оның ... тәжиірбесі мен
білімінің аздығынан, негізгі ойлау операцияларының қалыптасуының
жеткіліксіздігімен түсіндіріледі. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... 1-ші сынып оқушыларын
логикалық ес тәсілдеріне үйретпесе де, оларда ... ... мен ... ... ... ... ... сыныптағыларда, бала үшін өз өмірінің эмоцияға бай
мәліметтері мен оқиғаларын ... ... ес ... ... ... ... ... мектептегінің бәрін есінде сақтауға тиісті
емес. Сондықтан тура ес жеткіліксіз болады /26/.
Қабілеттік процестердің дамуының ең басты шарты, ... ... ... оның ... ... ... ... дау жоқ.
Бірақ бала есінің дамуына тек есте сақтауға арналған арнайы
жаттығулар ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... көзқарастар даулы болды.
Тәжірибе жоғарғы психикалық функциялар ретінде ырықты естің дамуына
тек бір ғана ... ... ... ... ... ... естің жетілуі ең алдымен оқу ... ... ... ... ұйымдастыру мен өңдеуге байланысты әртүрлі
тәсілдер мен стратегияларды меңгеруге негізделеді. ... ... ... бағытталған арнайы жұмыссыз олар стихиялы
қалыптасады, жиі өнімсіз болады.
Бастауыш мектеп ... ... ... есте ... осы ... бойында әркелкі және І-ІІ және ІІІ-ІҮ сынып
оқушыларында айтарлықтай ажыратылады. 7-8 жастағы балалар ... ... ... есте ... гөрі, оны ешқандай
есте ... ... өте ... есте ... ... ... ... есте сақтаудың, есте сақтау процесінде
не туралы ойладың, деген сұрақтарға көп жағдайларда жай ғана есте
сақтадым, деп ... ... ... өзі ... ... жағына да әсер
етеді. Бастауыш сынып оқушылары үшін бірдеңе арқылы есте ... тек есте ... ... ... бағыттылықты орындаған жеңіл /24/.
Оқу есептерінің барған ... ... тек есте ... деген бағыттылықтың өзін ақтамауы, баланы есті ұйымдастыруы
үшін басқа ... ... ... ... ... ... көбіне
механикалық есте сақтауды қамтамасыз ететін қайталау ... ... ... ... тек ... ... шағын
материалды қайта жаңғырту керектігі талап етілгенде, мұндай есте
сақтау ... оқу ... ... ... бұл ... ... оку кезінде есте сақтаудың жалғыз тәсілі ... Бұл ең ... ... ... ... ... мағыналы есте
сақтауға үйретпегеннен, оның логикалық есінің дұрыс қалыптаспауына
байланысты.
Есте сақтаудың ойлау тәсілдері ретінде мағыналы ... ... ... ... ... жоспар жасау және
т.б. қолданылуы мүмкін
Бастауыш мектеп окушыларында осы ... ... ... бағытталған арнайы зерттеулер, мнемикалық
тәсілдерге үйретудің негізінде ойлау әрекеті жататындығын ... екі ... ... ... 1) ... әрекетінің өзінің
қалыптасуы; 2) оны мнемикалық тәсіл (есте сақтау ... ... ... ... есте ... үшін ... тәсілін
қолданбас бұрын классификацияның өзін ойлау әрекеті ретінде меңгеру
керек.
Логикалық ... ... ... ... ... ... ... бұл
жастағы балалардың көпшілігі өз бетінше материалды мағыналы өңдеу
тәсілдерін пайдаланбай, есте ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, оқу іс-әрекеті барысында мағыналы
талдау мен есте ... ... ... олар оку ... оны ... қолдана қоймайды. Ол үшін үлкендер тарапынан
қозғау қажет.
Бастауыш мектеп жасының әр ... ... ... ... ... ... ... болады: егер екінші сыныпта
олардың өз бетінше қолдану қажеттілігі пайда болмаса, бастауыш
мектептің ... ... ... өзі оқу ... ... ... есте ... жаңа тәсілдерін іздей бастайды.
Бастауыш мектеп окушыларының ырықты естерінің дамуында, осы жаста
есте сақтаудың белгілік және ... ... ... ең ... ... жазу немесе сөйлеу және сурет салумен
байланыстағы бір аспектісін бөліп көрсетуге болады.
Жазбаша сөйлеуді (3-ші ... ... ... ... ... ... ретінде сөйлеуді пайдаланып жанама есте ... ... бұл ... ... ... ... тура есте
сақтау мен еске ... ... ... ... ... сатысында басқарылмай стихиялы өтеді. Жазбаша
сөйлеудің қалыптасуы мәтінді жай ғана қайта жаңғырту талап ... ... ... ұқтыру жағдайында эффектілі жүреді. Сондықтан
жазбаша сөйлеуді меңгеруде мәтінді мазмұндамай, оны ойдан ... ... үшін сөз ... ең ... түрі ... ... табылады. Бастауыш мектеп жасы ырықты есте сақтаудың
жоғарғы формасы дамуы үшін ... ... ... Сондықтан
мнемикалық іс-әрекетті меңгеруге мақсатты бағытталған дамыту
жұмыстары бұл ... ең ... ... табылады .
Оның ең маңызды шарты, бала есінің индивидуалды сипаттарын ескеру
болып табылады: оның ... ... ... ... ... ... ... бұдан тәуелсіз әр бала эффективті есте сақтаудың негізгі
ережелерін меңгеруі керек: материалды дұрыс әрі жақсы есте ... ... ... ... ... және оны ... да ұйымдастыру
керек. /27/
Оқу iс-әрекеті психологиялық диагностика процесі ретінде
елестетіледі. Оқу ... ... ... ой ... ... диагностиканың қандай психологиялық процеске бағытталғаны
тұрғысынан ... ... ес ... көрсеткіштері өзгеріп отырады.
Ересек оқушыларға қарағанда бастауыш мектеп оқушыларының ес
өнімділігін көруге болады. Олар тез ... ... ... ... ... қайталауға көп көңіл бөлінуі керек, себебі бастауыш
мектеп оқушылары әлі материалды өндеу тәсілдерін дұрыс
білмегендіктен, оларға есте ... үшін ... табу ... ... зерттеу (немесе функцияларды) олардың бір-
бірімен тығыз байланыста және бір-біріне ауыспалы екенін көрсетеді.
Мысалы: қабылдауды қарастырсаң оны ... ... ... ... ... ... жасаудың мүмкін еместігін көреміз. Реалды
қабылдау процесіне ес те, ойлау да және т.б. ... деп ... ... ... ... ... қабілеттер құрылымы, олардың
диагностикалық процедурасын да ... ... ... сипаттама
беру, тек оның басқа қабілеттермен өзара байланысын ескергенде ғана
мүмкін. Мұндай диагностиканы практикада жүргізу мүмкін бе? Ол ... ... ма? ... ... ... болу ... деген
сүрақтарға, ол эксперименталды тәжиірбелерге сүйене отырып, мұндай
процедураларды жүргізуге болатынын ... Ол үшін ... ... ... ... ... кейін алынған нәтижелерді
регрессиялы талдау керек. Нәтижесінде бір қабілеттің басқаларымен
байланысын бейнелейтін регрессия ... ... ... бұл ... ... талдаудың жаңа сатысына
көтерілуіне мүмкіндік береді. Қабілеттер өз ... ... ... ... дамиды. /5/
1.2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен /ес/
байланысына ... ... мен ... ... жасаудағы негізгі сүрақ. Ес психологиясы тарихқа бай
екендігі баршаға мәлім. Егер ес процестерін түсінуге ... ... онда оның ... ... ... ... жасалған көптеген талпыныстарды көреміз. ... ... есті із ... ... ... ... бағытына дейін есті зерттеудегі шешуші
қозғалысты іс-әрекет пен психиканың бірлігі ... ... ... ... ... ... негізінде
жүзеге асты.
20-шы жылдардың аяғында ес ... ... жаңа ... ... П.П.Блонский, Л.С.Выготский, С.Л. Рубинштейн,
А.Н.Леонтьевтің еңбектері). Есті ... ... ... "Ес ... мен ... ... (1928) еңбегінде П.Жане
адам есінің психологиялық механизмдерін қарастырады. П.Жане ... ... ... "жоқка әлеуметік реакция" жоқты жеңудегі ерекше
әрекет болып табылады /13/.
Қазіргі мінез-құлықта алдыңғы тәжірибенің қатысуы мен
пайдаланылуы есті білдіретіндігі туралы ой ... ... ... ... ес ... ... мен ... жаңғырту
кезінде іс-әрекетті береді. Бұл ойды Л.С. Выготский, А.Н. ... ... ... ... "Ес дамуы" (1931) Л.С.Выготскийдің айтуынша
"естің дамуы оның қасиетімен ... оның ... ... деген алғашқы зерттеу жұмысы еді. Бұл жоғары психикалық
функциялардың
жанамалылығы мен есте ... ... ... ... жасап
шығарды.
Бұл заңдылық тура және жанама есте сақтау өнімділігіне, кішкентайдан
орта мектепке дейінгі жасқа қарай ... ... ... мектеп жасынан ересек сыналушыларға қарай конвергенция
көрсеткіштерінің көрінуінен ... ... ... деген атпен белгілі зандылықта нақтыланған сыртқы
құралдардың "айналуы" мен есте сақтау тәсілдері туралы ережелерін
жасап ... Бұл ... тура және ... есте ... де ... орта мектепке дейінгі жасқа қарай
біртіндеп дивергенция болатын, орта ... ... ... ... ... ... көрінуінен
байқалады.
А.Н.Леонтьев «Егер адамға есте сақтауға көмектесетін психологиялық
процестер мен операциялардың генетикалық ауысуын және ес ... ... ... құрайтынын қарайтын болсақ, онда екі әр
түрлі ...... және ... ... барлығы туралы
ескі түсінікті бірегей ... ... ... ... ... деп ... ... ойынша, ес
даму процесінің мәні, мінез-құлықтың ... даму ... ... ... ретіндегі естің орнына, адамның әлеуметтік өмір
сүру жағдайында ес ... ... ... яғни ... ... ... психикалық процестердің ... ... ... ... ... ... ... немесе іс-әрекет ретінде түсіну 20-30-шы жылдардағы
ес психологиясының мәнді жетістігі болып табылады. ... ... осы ... арқасында, «Г.Эббингауз сияқты есте
сақтау нәтижелерін ғана емес, сондай-ақ есте ... ... ... ішкі ... да ... ... ... деп жазды. Ес тарихи
дамушы пәндік іс-әрекет өнімі ретінде қарастырылды, яғни ес зерттеу
пәні, ал ... оның ... мен ... ... ... мәні бар жаңа методологиялық бағыт қалыптасты.
Ес құрылымына "стимул – құралды" енгізу тек ... ... ... ғана ... оның ... да ... ... Одан әрі ес мәселесін зерттеуге соңғысы өз әсерін тигізді.
П.И. Зинченко, А.А. ... ... есте ... әр ... ... ... құрылымдық-функционалды талдау мәселесі
қойылған. П.И. Зинченко «ырықсыз есте сақтау өз ... ... ... осы ... әрекеттің реалды мазмұнын кұрайтын:
есте сақтаудың заты, мақсаты, мотиві, құралдарының сипатына қарай ... ... ие ... деп ... Есте ... кұрылымы осы
компоненттердің ауысу сипатына қарай өзгереді. Бірақ, есте ... ... ... өзгеруіне емес, бүкіл есте сақтау
құрылымының өзгеруіне байланыстылығын П.И.Зинченко атап көрсетеді.
Сонымен, естің эксперименталды зерттеулерінде екі бағыт: есті із
ретінде ... және т.б.) және есті ... ... ... ... ... ... Екінші бағытта есте сақтау процесіне
қатысты: А.Н. Леонтьев, П.И. Зинченко, А.А. ... еске ... ... – Ф. ... П.И. ... А.А. ... таратушылар болса, ал есті әрекет ретінде зерттеу
бағдарламасын алғаш Ж. ... ... ... және ... ... әсер ... ес психологиясы мәселесіне іс-әрекеттік
тұрғыдан құрау туралы айтар болсақ, осы бағыт төңірегінде ... ... ... екі ... ... айтпай кетуге
болмайды: ес және іс-әрекет және ес іс-әрекет ... ... ес "осы ... ... ... ... береді,
деген ойы соңынан "ес және ... ... ... ... ... ... ес – динамикалық ... ... ... деп ... ... 60-шы ... ... қарай ес психологиясы
мәселесі басқа психикалық процестерді немесе іс-әрекеттер: ойын, оқу,
еңбек, спорт түрлерін қарастырумен астасып кетті. ... ... ... ... ... белгілі болды. Ес процесінің ойлау,
қабылдау, жеке ... ... ... ... ... ... зерттеулерге сүйене отырып,
есте сақтауды қалай ұйымдастыруға болады? ... ... ... ... ... сияқты көптеген сұрақтарға жауап
беру мүмкін болды.
А.А.Смирнов "есте сақтауда түсінудің ролі жалпыға белгілі", деп
жаза отырып, ... ... әрі ... ... ... ретінде
көрінетін есте сақтау мен ойлау процестерінің байланысын көрсетеді .
Одан әрi А.А.Смирнов ойлау әрекеті "өзінің әр ... және ... ... ... ... ядросын құрайды, деп
дәлелдейді. Есте сақтаудың қарқындылығы үшін ... ... ролі П.И. ... А.Н. ... ... бекітілді.
Бұл зерттеулердің логикасы авторларды, ойлау әрекетінің ... ... ... ... зерттеу логикасы Ж. Пиаже мен
Б. Инельдерді ес процестерін зерттеуге әкелді. ... еске ... ... ... ... ... пен
естің оперативті бірліктеріне тәуелді. Ж. Пиаже мен Б. Инельдер ... ой ... ... ... ... ... бірге дамуы керек», деген қорытындыға келді. Қысқа
мерзімді есті зерттеуге арналған ... Б.М. ... ... ... ... ... есті зерттеуде алынған
ақпараттың қайта құрылуы, ақпараттық шешімді ... ... ... ... ... ... ... көрсетті.
Б.Г. Ананьевтің басшылығымен жүргізілген зертеулерде ес басқа
психикалық функциялармен: зейін, ойлаумен және ... ... ... ... ... даму ... байланысты
зерттелінді. Естің басқа психикалық функциялармен байланысында ұзақ
мерзімді есте тұту мен ... ... ... оң ... ... ... Рибо, П.П.Блонский, А.А. Смирнов, С.Г.
Бархатовалар еске ... есте ... жеке ... ерік-күшінің
байланысын көрсетеді. Е.С. Маклах және И.А. ... ... мен жеке адам ... ... ... ... бағытталған зерттеулері, жоғары мектеп
оқушыларында ұзақ мерзімді есте сақтаудың дамуы, жеке адамның еріктік
сапаларының дамуымен ... ... ... А.И. ... өзін-
өзі бағалауында әр түрлі адамдардың мнемикалық іс-әрекеттеін ... жеке ... ... ... ... мнемикалық есептердің
нәтижесін шешуге әсер ететінін көрсеті.
Операционалды механизмдердің зерттелуі А.А. ... ... К.П. ... А.И. ... Э.А. ... және ... жүргізілген жұмыстарда барынша көрсетілген.
Вербалды және бейнелік есті экспериментті зертгеу ... ... ... есте ... ... ... қолдану,
мнемикалық іс-әрекеттердің жас айырмашылықтарына байланысты», деп
қорытынды ... ... ... ... ... дейінгілердің классификация, мәтін жоспарын жасау, мағыналы
сәйкестендіру есте сақтау тәсілдерінің қалыптасуын зерттеулері, есте
сақтау тәсілдерінің қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... Н.С.Магина және т.б. еңбектері естің
шет тілге деген қабілетпен байланысын қарастыруға ... ... шет ... ... мнемикалық қабілеттердің тікелей
қатысатынын көруге болады. И.А.Зимняя шет ... ... әсер ... екі ... ... ... ... ес және ықтималды болжау. ... ... ... ес ... ... ... ... нәтижелерінде қабілеттердің функционалды
механизмдері өз табиғатынан модальды, яғни ... ... бар ... ... ... көру, есту, ... ... ... ... ... ... ... есту
және көру есте сақтауларына бірдей ортақ.
2. Есте ... ... ... ... механизмдердің
есте сақтау процесіне қосылуына оң әсерін тигізеді.
3. Материалды ... ... ... деңгейіне тікелей әсер ететiндігі туралы қорытындыға
келді.
Қабілеттерді ... ... ... ... функциялар механизмін комплексті қарастыру туралы идеясы
үлкен ... ие. Оның ... ... ... ... ... мотивтер механизмінің дамуы ретінде
көрінеді. Функционалды механизмдердің пайда болуының ең ерте ... ... ... ... операционалды
механизмдердің пайда болуына ... ... Әр ... өз операционалды механизмдері қалыптасады. Функционалды
механизмдер мен ... ... ... күрделі өзара
әрекеттер бар. Операционалды механизмдердің ... үшін ... ... бір ... талап етіледі. Өз кезегінде операционалды
механизмдерді дамуы функционалды механизмдердің жаңа даму фазасына
ауыстырады, олардың мүмкіңдіктері прогрессивті өседі. ... ... ... психикалық функция механизмі концепциясында
биологиялық және әлеуметтік ... ... ... шешуге
қадамдар жасалған. ... ... ... ... мен ... ... ... Операционалды механизмдер сананың субстраты –
мидың құрамында емес, олар индивидті тәрбиелеу, оқу, оның ... ... ... ... ... ... ие болады.
Қабілеттердің дамуы осы және ... да ... ... ... ... бұл ... жүйесі.
Естің индивидуалды айырмашылықтарын сипаттау үшін есте сақтаудың
нақтылығын, ... және ... ... ... ... ... ... мнемикалық қабілет ұғымын А.А.Смирнов
енгізді.
В.Д. Шадриков берген анықтама бойынша, ... ... ... ... ... ... өлшемге ие, ақпаратты есте тұту, есте ... ... ... жүйе қасиеті ретінде анықтауға болады.
Әдебиеттердегі мәліметтерге қарасақ, қабілеттілік функцияларының
қалыптасуы мектептегі оқу кезінде ... ... да, ... ... ес ... ... мен көрнекті образдарға
сүйенсе, ал мектеп жылдарында әртүрлі ойлау операцияларын ... ... ... ... Б.Г. ... бойынша
қабілеттердің дамуы функционалды механизмдердің, операционалды
механизмдердің, реттеуші ... ... ... ... ... ... ... болады:
- функционалды механизмдердің дамуы,
- операционалды механизмдердің пайда болуы және дамуы,
- функционалды,операционалды ... ... ... реттеуші механизмдердің пайда болуы және ... ... ... ... ... жүйесінің
дамуы.
Қабілеттердің дамуын сызықты етіп көрсетуге
болмайды. Операционалды механизмдер қалыптаса ... ... ... жағдай жасайды, ал ол өз
кезегінде жаңа сапалық ... ... ... ... ... ... дамуын стимулдайды. Адамның өз есін
игере алуы функционалды механизмдердің ... ... ... әрі әр ... гетерохронды. Мнемикалық функциялардың қайта құрылуы, ... ... ... ... Оның ... оку іс-әрекетінде пайда болатын әр түрлі мнемикалық есептерді
шешуде қажет. Естің оку барысындағы маңызын П.П.Блонский ... ... ... ... ... және осы ... негізгі
функциясы ойлаушы ес, яғни нені қалай есте ... ... ... есте ... және нені ... еске түсіру, ойлаумен бірге
жүретін еске түсіру" деп атап көрсеткен.
Э.А. Голубеваның ... ... ... мен
жасөспірімдердің ырықты және ырықсыз ес өнімділікгеріне әсер ... ... нерв ... ... мәні бекітілді.
Э.А.Голубеваның өзі экспериментті түрде ес алғы шарттары арасында
нерв жүйесінің ... мен ... ... ... ие
екенін дәлелдеді. Нерв жүйесі күшінің ролі есте сақтаудың ... ... ... ... ... кең ... есте ... обьектілерді вербалды классификациялау
мүмкіндігі жағдайында жоғары маторлы естің жетістігін көрсетеді.
Нерв жүйесінің ... ... ес ... ... ... және ... есте сақтау
жағдайында физиологиялық және психологиялық айнымалылар арасында анық
та, ... ... ... ... ... ... лабилді сыналушылар ырықсыз есте
сақтауда ... ес ... ... ... есте ... ... жақсы ес өнімділігін көрсетеді.
Б.М.Тепловтың "инерттілік ... ... ... етуі ... ... ... ... шықты.
Қабілеттерді талдау ең алдымен ақпаратты есте ұстау, есте сақтау
және ... ... ... ... ... ... ... психологиялық механизмдерді қарауды көздейді. ... ... ... ... ішкі ... ... өте ерте кезінде "тұрақтылық аралдары" түрінде, яғни ең
қарапайым мнемикалық кұрылымдар шоғырлары ретінде жинақталынады. Ары
қарай ішкі ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен анықталады.
Сондықтан естің әр түрінің нерв жүйесінің жеке ... ... ... мен ... ... ... отырып мынандай
қорытындыға келуге болады: ақпаратты ұйымдастыру, оны өңдеу немесе
кодтау ... бірі ... ... операционалды
механизмдері ретінде ... ... ... ... функционалды механизмдермен қатарласа, өзара әрекеттесе
жұмыс істеген жағдайда ғана мнемикалық қабілеттердің ... ... ... ... функционалды, операционалды механизмдер жүйесінің
динамикалық дамуы және жаңа ... ... ... пайда болуына қатысты ашық түрде болуы, оның құрамдас
бөліктерінің даму ... мен ... ... ... жиынымен өзара әрекет дәрежесімен анықталады.
Л.В. Черомошкина өз ... ... ... ... операционалды механизмдерін зерттеудің бірнеше
бағыттарын көрсетеді:
1. Жоғары ... ... даму ... ... ... ... (Л.С.
Выготский, А.Н.Леонтьев);
2. Естің ... ... (өте ... мен ... жинаған керемет үлкен бағыт
болғанымен, көбіне тек психикалық ... ... ... қана ... Мнемикалық тәсілдер (А.А.Смирнов).
Ақпаратты өңдеу тәсілдері ретінде ... ... ... механизмдерінің мына түрлерін көрсетеді:
топтастыру, тірек пунктерін ... ... ... ... ... жүйелеу, схемалау, ... ... ... ... есте ... ... ... сериялы ұйымдастыру, ассоциация, қайталау.
Қазіргі ғылыми мәліметтер естің операционалды механизмдерінің
кұрылымының күрделілігін ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерінде оның
төрт операциясын көрсетеді. Олар: категориялау, топтарды бөліп
көрсету және ... ... топ ... ... бөліп көрсету,
топ іші байланыстарды бөліп көрсету.
В.Д.Шадриков, Л.В.Черемошкина, В.Я.Ляудис және ... ... ... ... мнемикалық қабілеттердің
операционалды механизмдерінің құрылымын былай сипаттауға ... ... ... ... көрсету және оларды негіздеу,
қабылдау мен есте сақтау шарттарын сипаттау, шешім қабылдау,
антиципация,есте ... мен ... ... ... ... ... ... сақтауда топ аралық байланыстарды
бөліп көрсету, топ іші байланыстарды ... ... есте ... ... ... ... .
Қабілеттер құрылымында операционалды механизмдердің пайда болуы
принципиалды мәнге ие. ... бір ... ... ... ... ... ... бір қабілеттерінің дамуына тең,-
деген идея ес психологиясында кеңінен таралған. Бұл процесті Л.С.
Выготский мінез-құлықтың социогенезінің жоғары ... деп ... ... оны тура естің жанама еске ... ... ... бұл ... ... ролді есте сақтау процесiнде
пайда болатын стимулды-құралдарға бердi. Бастапқыда бұл ... ... ... ... соның әсерінен
субъектінің өзі қандай да бір ... ... А.Н. ... ... ... үш ... көрсетеді. "Естің бірінші даму сатысы ... оның есте ... мен ... ... ... ... қабілеті. Бұл
саты қалыпты жағдайда мектеп жасына дейін аяқталуы ықтимал. Алғашқы
мектеп жасына тән ... саты — ... ... ... ... ... ... процесінің құрылымының жанамалылыққа ... Өз ... ... есте ... екі ... ... әсер ... тітіркендіргіштер формасында қала беретін қосымша
құралдарды даму мен ... ... ... және ... ішкі ... ауысу жолы. Мұндай ес тәжиірбенің ішкі
артықшылықтары бар элементтерін құралды пайдалану жоғарғы ... ... және оның ең ... ... ... ... ес даму ... реалды ес даму процесінің барлық
күрделілігін көрсете отырып алдыңғы схема деп атады. Расында да ... ... есте ... ... ... ... ... мен қайта
жаңғыртудың табиғи қабілетінің" дамуы тоқтайды деуге болмайды. Есте
тұту адам дамуымен тоқтамайды және ... Ес ... тек ... ... енді ... ... есте ... жанама процестері
келеді.
Бұл жағдайда "есте қалдыру мен қайта жаңғыртуға деген табиғи
қабілеттердің" ... ес ... ... бөліктерінің қайта пайда
болған байланыстарының нығайыуы арқылы жүзеге асады.
Операционалды механизмдердің дамуы екі бағытта ... ... ... өсуі мен ... пайдалана білудің өсу жағына
қарай. Екеуінің де мәні ... ... ... ... ... деңгейіне, есте, қиялда, ойда өңдеуге
күрделенуі болып табылады. Көрсетілген мнемикалық ... ... ... жүзеге асуы мүмкін. Операционалды
механизмдердің кұрылуында есте ... ... ... және ... деңгейінде жүзеге асуына қарай әртүрлі болуы
мүмкін. Естің принципиалды даму кезінде, мнемикалық қабілеттердің
операционалды ... ... ... пайда болуы, осы
кезеңде бірқатар фактілерге, оның ішінде ойлаудың ... ... ... ... ... ... ес жүйе ретінде
қызмет атқара бастайды.
Егер осыған дейін, реттеу, айтарлықтай дәрежеде есте ... ... енді ... ... құрылымының
дамуымен есте сақтау процесін реттеу субъект жақтан реттеуге
айналады, ... ... ... пен объектінің өзара
әрекеттерінің сипаты, субъекгінің доминантты ролі жағынан ... Есте ... ... ... ... пайда болуымен
функционалды механизмдік, операционалды механизмдік, реттеушілік
механизмдік жүйелер ... ... ... көп ... ... ... жүйе
ретінде естің дифференциация процесі де өтеді. Иңтеграция мен
дифференциация мнемикалық ... ... ... ... ... ол өз ... ие: бұл
әртүрлі эффектіліктегі естің көптүрлілігі. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру
қиындықгар туғызады.
Қабілеттердің ойлау деңгейінде операционалдық механизмнің пайда
болуымен есте ... ... әрі ... ... ... ... механизмдердің осы және басқа бағыттарда
дамуы, әр түрлі мнемикалық ... тең ... емес ... Есте ... ... ... ... жүзеге
асатын аздаған мағыналық өңдеу тәсілдері бар (тірек ... ... ... ... ... көрсету, ассоциациялар).
Мнемикалық тәсілдердің келесі тобы ... ... ес, ... ... ... (қайта кодтау, мнемотехникалық
тәсілдер). Есте сақтау мақсатында ақпаратты ... ең ... ... ... ... ... асуы (аналогия, жүйелеу,
құрылымдау) болып табылады.
Операционалды механизмдер дамыған түрде ... ... ... ... жүзеге асыру мақсаты бар танымдық іс-әрекетті
көрсетеді. Мнемикалық тәсіл перцептивті-мнемикалық-ойдың- қиялдың іс-
әрекеттің ... ... ... ... ... операционалды
механизмдерінің дамуы әр бағыттағы тенденциялардың, субъект жақтан
да, іс-әрекет жағынан да өзара әрекет нәтижесі, деп ... ... ... ... әр ... ... есте сақтау тәсілі
"жоғарыдан" субъектінің ... ... ... ... ойлау жағынан және "төменнен", яғни қабылдау жағынан жүреді.
Реттеуші механизмдер қабілеттерге қатысты ... ... яғни ... ... (мүмкін бұл жерде мотивациямен бірге
еріктік және эмоционалды компоненттер де ... көру есте ... ... ... ... көру іздерінің табиғи құрылымына өте тәуелді. Қабілеттердің
материалды мағыналы өңдеумен байланысты, негізінен мидың ... ... ... ... ... ... ақпаратты өңдеумен байланысты
мнемикалық қабілеттердің атқарар ролі өте зор. ... өте ... ... ... пәндерді жемісті меңгеруді анықтайды.
Қабілеттер түрінің негізінде ... ішкі ... ... ... ... ... мен ... орнатуға бағытталған ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... механизмдері ақпаратты есте сақтау
мен өндеу тәсілдері мен әдістері ес процесінің өнімділігінің ... есте ... мен ... ... жылдамдығы артады;
- есте сақтау мен қайта жаңғырту көлемі ... есте ... мен ... ... ... артады;
- есте сақтаудың беріктігі артады;
- есте ... мен ... ... ... ... ... кажеттілігін өтеу үшін таза зерттеушілік
емес, ... ... ... ... ... ... ... "білімдерді пайдалануы" қажет. Осындай ... ... ... өлшейтін, стандартталған әдіс тест ... ... әдіс ... қабілеттерді реалды, іс-әрекет
жағдайында ... ... тест ... ... жоғарыда көрсетілген талаптарды орыңдай
алатынын біліп алу ... Бұл ... шешу үшін ... ... ... қарастыру керек.
Ең алдымен психологиялық тестің бірнеше анықтамасын топтастырайық.
Айнымалы жағдайын жасанды тазарту өте ... ... ... алмауға ұрындырады.
Барлық ғылыми-зерттеу әдістеріне ортақ мақсат теориялық болжамдарды
эмпирикалық тексеру, яғни ... ... ... зерттеу болып
табылады . Бұл факт тәуелсіз айнымалыны бөлуде және тәуелді және тәуелсіз
айнымалылар арасындағы өзара әрекетті ... ... ... ал ол қате ... ... есті ... ... тағы бір сипаты эксперименталды
жағдайдың жасандылығы, яғни жасандылықпен барлық оның құрамы сипатталады:
а) эксперименталды ... өзі ... ... ... жасанды кез-келген материал еске сақтауға ұсынылады; б)
арнайы тәуелсіз айнымалыны енгізу ... және ... ... ... ... ... зерттеу жағдайын қатаң
қадағалаумен зерттеу процедурасының өзі де жасандылыққа ие. Бірақ дәп ... ... ... жоғары сенімділік және дәлдік, жоғарғы ішкі
валидтілік бергенімен, экологиялық валедтілігін ... ... ... эксперименттер адекватты болмағандықтан, олардан
алынған нәтижелер экспериментке ... ... ... пайдалану
мүмкін емес /22/.
Жасанды эксперименттің реалды жағдайға қаншалықты сай ... ... ... ... әр құраушыларына жататын тәуелді және
тәуелсіз айнымалыларды, ... ... ... ... ... ... деңгейін талқылау керек. Жасанды эксперименте тәуелсіз
айнымалының реалды ... ... ... шешу үшін
экспериментатор енгізген жағдай реалды жағдай үшін қалыпты ... болу ... ... ... тәуелсіз айнымалының
реалдылықтағы прототипіне ... ... ... шешу ... ... әр ... тәуелді айнымалы белгілі бір мәнге ие
болатындықтан, тәуелді және ... ... ... ... ... Әр ... мән ... осындай компонентті біріктіреді:
1) сыналушының жауабы және оның ... 2) ... ... ... 3) өлшеу тәсілдерін көрсету тәсілдері ... ... мән ... мәнді қосымша айнымалы деңгейі маңызды
құрамның бірі болып табылады.
1.3. ... ... ... ... ... сұрақ психологиялық теорияда
негізгілердің бірі болып табылады. Оның шешімі көбінде психологиялық
функциялар мен оның механизмдерінің қасиеттерін ... ... ... ... психодиагностикаға ықпал ... ... ... ... асық тарихи
қабілеттерінің көрінуі жеке аспектілері мен диагностикасына қатысты
үлкен эмпирикалық материалдың жиналуына ... ... бүл ... ... ашық ... ... ... күнге дейін тіпті
қабілеттің толық, жақты ... ... ... ... қабілеттің өзінің не екендігін
анықтаумен ... ... ... ... факт ... ... ... жалпы теориясының
бірнеше еркшеліктерін келтірейік.
1)Қабілеттер бүл әрқашанда іс- ... ... бір ... олар ... ... нақты іс-әрекетінде ғана
қолданылады.
2.) Қабілеттер ... ... Олар іс- ... барысында
көрініп және бар болып қана қоймай, сонымен қатар іс-әрекет барысында
құрылады және ... ( ... ... ... жеке кезеңдерде қабілеттердің жеке
түрлерінің дамып, қалыптасуына қолайлы жағдайлар туады. ... ... ... үшін жағдайлардың оптималды болатын жастық
кезеңдерді сензитивті деп атайды. ( Л.С.Выготский, А.Н. Леонтьев)
4.) ... ... ... ... ... ... үлкен жетістіктер қабілеттердің әртүрлі
үйлесімділігімен шарттануы мүмкін. Бір қабілет екіншінің ... ... ... ... бір ... салыстырмалы
әлсіздігі басқа қабілетпен толықтырылады. А.Г. Ковалев пен В.Н.
Мясищев компенсацияны кеңірек ...... ... ... ... ... (қайсарлық, шыдамдылық)
толықтырылуы мүмкін ... ... ... жалпы және арнайы деп бөледі. С.Л. ... ... және ... ... бір-біріне карсы қою қажет емес,
жалпы дарындылықтың бар болғандығы арнайы қабілеттердің өзгешелігінен
білінеді”, - деп дұрыс ... ... ... емес, тек психикалық
қабілеттер қарастырылатындығын ескеру ... ... ... ... ... дегенде объективті бар әлемді суреттеу
функциясын жүзеге асыратын ерекше ... ... ... – бас
миының қасиеттерін түсінеміз . Олар – сезіну, ойлау, сезу т.б.
қабілеттер”.
А.Н. ... адам ... екі ... ... ... ... ... табиғи (биологиялық, ... ... ... ... ... және ... адамдық қабілеттер
(қоғамдық, тарихи шығу тегі). Осыған байланысты А.Н. Леоньтевтің
басқаруымен ... ... ... ... ... бағытталған жұмыстар үлкен қызығушылық
туғызады. Мысалы, айқын ... ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулер. Осылайша адамда
психикалық қасиеттерді және функционалдық органдарды қалыптастыруға
болатындығы ... ой ... ... ... ... ... мен ... күрделі процесінде табиғи
қасиеттерді қабілеттердің нышаны деп ... яғни ... ... ... ми мен нерв жүйкесінің ... ... ... нышаны туралы айтқанда негізінен нерв жүйесінің
типологиялық қасиеттерін ... ... ... ... айырмашылықтардың табиғи негізі екендігі
белгілі.Осы негізде сырқы ... ... ... ... күрделі жүйелері ... ... ... осы ... ... ...... жеңілдігі, жіктелінуі тәуелді. Олар ... ... ... ... ... ... анықтайды. Жалпы және
арнайы қабілеттердің нышаны ретінде бір інші және ... ... ара- ... да ... ... ... ғылымда бар мидың клеткалық құрылымы туралы
мәліметтерден мидың алкен жарты шарларының қабығының құрылымының
индивидуалды ... ... ... ... ... ролі ... қызықты ой айтады:
„Нышандардың ролі қабілеттердің ... ... және ... жақсы қабілеттері туралы сөз болғанға қарай әртүрлі
бағалану керек сияқты. Мысалы ... ... ... ... курсын,
математиканы меңгеруге қажетті қабілеттерді дамытуға қажет нышандар
бар. Бірақ кез-келген адамда ғылыми шығармашылықпен, жаңалық ... ... ... ... деңгейін дамытуға
нышандар жоқ. Әрбір қабілетке белгілі бір нышан сәйкес ... ... ... ... - көп ... Бұл ... бір ғана
нышанның негізінде әртүрлі қабілеттер дамуы мүмкін деген сөз. ... ... ... ... және ... ... нышанның
негізінде өмір жағдайлары және қызметіне қарай гимнаст денесінің
жатық және үйлесімді қимылға, хирург қолының ... және дәл ... ... саусақтарының жылдам және жатық қимылға қабілеттілігі
даму мүмкін. Көркемдік тип ... ... де , ... ... музыканттың да қабілеттері ... ... ... ... ... лингвистің,, тіпті философтың қабілеттері де
дамуы мүмкін. Нышандар қабілеттер дамуының бір ғана ... ... ... ... „ Ешбір адам қандайда бір қолайлы нышандарға ие
бола түра ... ... ұзақ және ... айналыспай
көрнекті музыкант та, суретші де, ақын да бола алмайды".
В. А. Крутецский ... ... ... асуы үшін ... ... ... қатар іс- әрекетке деген сәйкес қарым-қатынас
қажет екендігімен толық келісе отырып, қабілет ... ... ... және ... ... ... тырысады.Бұл
сұрақта оның позициясы Н.Д. Левитовтың позициясымен сәйкес келеді.
Крутецскийдің „қабілеттер – бұл ... ... ... ... -
қабылдау, зейін, ес, қиял, ойлау т.б. ... ... ... ... күні ... процестердің ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Онда үлкен фактке негізделген материалдар ... және ... ... ... ... ... ... үлкен көңіл
бөлгені жайлы жоғарыда айтылып кеткен. Ол теориялық және эмпирикалық
мәліметтердің ... ... ... Осы ... ... белгілі бір іс- әрекетті орындауға жарамды ететін әрбір
қабілеттің құрамына сол іс- ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Ешқандай қабілет өзіне
сәйкес келетін қоғамдық өнделген операциялар ... ... ... ... ... ... бола алмайды.
Қабілеттің онтогенезде даму ... ... ... туралы мәселе әлі күнге дейін шешілген жоқ. Іс-
әрекет барысында нышан қабілетке айналады дегентүжырымның өзі де ... ... ... айналуы үшін нышандар іс- әрекетте
қандай орың ... ... ... ... мәселесінің мәні, оны тек шешу ... даму ... ... ... ... ... мен диагностикасын жасауға мүмкіндік бередi. Бұл мәселені
шешудегі ерекше жетістіктер С.Л. Рубинштейннің ... ... ... бөлетін қабілеттер оның табиғатын
қүрайды деген. Бірақ адам табиғаты – тарихи өнім ... ... да адам ... ... мен ... ... ... жүреді. (адамның еңбек іс-әрекеті нәтижесінде қалыптасады)
Бірақ Рубинштейн осы мәселені нақтылағысы келгенмен, сол мәселенің
шешімінен алшақтайды." Нышандар-қабілеттің ... ... ... ... ... ... ... кабінет бәрі бір
нышанның функциясы болып табылмайды, керісінше нышандар алғышарт
негізінде дамудың функциясы болып ... Ол ... ... ... олар өздері дамиды, яғни ауысып және өзгеріп ... ... ... ... ... ... шешуде
қабілеттер генезисі мәселесін пайдаланбайды. Н.С. Лейтес бойынша:
балалық шақта жас ерекшелік дамудың ішкі ... ... ... ... табылады. Лейтес жастық шақта дамудың ішкі
жағдайы ретінде бейімділікті ... Оның ... ... ... ... және ... алдында жүреді және дамудың
негізгі факторларының бірі – ми ... ... ... күй береді, еңбекқорлықты жоғарлатады, ұйқыдағы күштерді
оятады.
Бұл мәселе туралы Крутецский В.А неғүрлым анығырақ: ... ... ... ... онда математиканы
меңгеруге еш қабілеттері де ... ... ... ролі ... ... ... ... қызыққан
оқушы көп ізденеді, оқиды, демек өз қабілеттерін ... ... ... ... ... генезисі мәселесі
мүлдем қарастырылмайды.Өйткені қабілет мүндабейімділікке тәуелділікте
көрсетіледі, ал бейімділік қызығушылыққа негізделеді.
Неліктен зерттеушілер қабілеттердің ... ... ... ... түріне көбірек жүгінеді. Онда қажеттіліктің
органикалық алғышарты мен ... ... ... арасындағы өтпелілік қайда деген сүрақ туындайды.
Жоғарыда айтылғандай, бүл ... ... ... ... С.Л. Рубинштейн еді, бірақ ол нақтылауға тырысқанда шешімнен
алшақтағанын ... ... Оның осы ... шешуге жақындағаны
қабілетті еңбек іс- әрекеті нәтижесінде күрылатын ... ... деп ... ... ... іс-әрекетін тарихи тұрғыда,
Энгельстің "Маймылдың адам болу процесіндегі еңбектің ... ... ... ... қабілеттің құрылымын оңай көрсетуге
болар еді. Бірақ бұл сол ... ... мен ... ... ... тұрғысында қараудың ықпалынан
жүзеге асқан жоқ.
Басқаша айтқанда, зерттеуші психикалық функцияның құрылымына,
соның ... ... ... iс-әрекет тұрғысынан
келеді.
Сөз арасында айта кетсек, іс-әрекетті субьект-обьект қатынасында
қарастыру түрғысында( жоғарыда айтып ... ... ... тар
болды. Солай бола тұра Л.С. Выготский психикалықі функцияның
интерпсихикалық мінезін көрсетті. А.Н. ... бұл ... ... „ ... ... ... ... психологиялық процестер тек
адам мен адам арасындағы қарым-қатынасында туады; басқаша айтқанда
интерпсихологиялық болып табылады". Тек одан соң ғана жеке ... өмір ... ... ... ... ... бастапқы
сыртқы формаларын жояды, яғни интрапсихологиялық ... ... ... генезисінің мәселесінен
алшақтауы кездейсоқ емес, заңды түрде ... ... бұл ... зерттеудегі индмвидуалды және обьект-субьект түрғысьнда
қарастыру барысында шешу мүмкін емес./21/
Психологияда адамзат іс- ... ... үш ... бөлген;
еңбек, таным, қарым-қатынас (Б.Г.Ананьев). Бұларға қосымша қабілет
классификациясын ұсынуға болады.
Тіпті, барлық ... ... ... ... ең негізгі фактор – еңбек және ... ... ... ... ... ... жатады.
Психофизиологиялық деңгейді қамтитын комплексті ... осы ... ... ... үш фактор
қарастырылады. Ырықты және ырықсыз функцияларға қатысты еңбектік
қабілеттілік, ... және өзін өзі ... ... ... және ... ... ... көрсететін
көптүрлі байланыстарын ашып берді.
Жалпы қабілетке, таным қабілеті және ... ... ... түрде әртүрлі жас кезеңіндегі мнемикалық және ... ... ... ... ... сызық – бас
миының ... ...... және екі сигнал
жүйелерінің өзара әрекетінің ... ... ... ... ... ... байланысты вербалды емес ... ... ... ... ... коммуникативті қабілеттер де
зерттелінді: тілдік, педагогикалық, музыкалық. Олар үшін ... жүйе ... ... жүйесінің жалпы және ... ... және ... ... ... ... алғы шарттар анықталды.
Сонымен, жүргізілген зерттеулер Б.М. ... ... ... ... ... типтік қабілеттері “... қабілеттің дамуының
табиғи негізгі құрамына ... ... ... ... мүндай
табиғи алғы шарттарының қүрылымында ерекше орын алады.
Мақсатты түрде тек нақты және дәл ... ... ... ... ......... Қабілетті
комплексті зерттеу, әсіресе, кеңес беру жұмысына, жеке адамның өмір
жолына әсер ететін ерекше фактор болып ... ... ... ... ... ... көп ... болады
және олардың қасиеттерінің нақты бір бірлікте көрінуінде болады.
Жалпы ... ең ... ... қасиеті жатады, сондықтан да
жалпы қабілет үнемі жалпы ақыл-ой қабілеті деп ... ... ... ... және ... ... байланысты болуы
мүмкін). Жалпы қабілеттердің бірлігін – дарындылық немесе ... ... ... ... айта ... жөн: ... және жеткіншектерде
жалпы қабілеттер жеке адамның басқа да ... ... ... даму
үстінде болады.
Белгілі ғалым Н.С. Лейтес өз зерттеулерінде мына ... ... ... баланың айкала қоршаған ортамен өзара
әрекеттесу процесінде оқыту және тәрбие әсерінен қоғамдық тәжірибені
меңгерудің арқасында дамиды; іс-әрекеттің ... ... ... ... (зейінге және есте сақтауға, ой процесіне,
әрекетті жоспарлауға қойылатын талап тар) ... ... тек ... қабілеттің дамуымен ғана емес, едәуір жплпы
қабілеттің дамуымен де байланысты.
Дарындылықтың жас ерекшелік факторлары туралы айта ... ... даму ... ... – осы ... қайталанбас
тиімділігі болып табылады.
Жас ерекшелік даму ... ... ... ... -
жалпы қабілеттің алғы шарттарының әртүрлі ... - ... ... өзіне тән нақты жақтары болатындығына негіздеме бар. Осының
негізінде-бақылау кейбір балаларда жас ерекшелігі ... ... ... пайда болады, ал кейбірінде жеке адам құрылымында
калыптасады және беки түсетіндігін көрсетеді. Жалпы ... ... ең ... жас ... өзі ... ... ... және жас ерекшеліктің дамуының ауыспалы кезеңдері қандай
болатындығын аныктап алу қажет. Бала ... ... ... дамуды
тежейтін балалықтық бітістерді жеңу, жою көріне ... ... даму ... ...... кезеңдердегі нақты
жетістіктерді жоғарылату мүмкін.
“Жалпы қабілеттің қалыптасуы үшін, тек ақыл-ой деңгейі ғана ... ... ... ақ оқу ... ... жас ерекшелігіне мәні де
зор” – деп көрсетеді Н.С. Лейтес. Мысалы, «кіші мектеп оқушысына
әсерленгіш, жеткіншектің өзіндік ... ... ... ... ойдың өзіндік ерекшілігіне, терең із қалдырады», - деп ... ... ... ... іс- әрекеттің қандайда бір арнайы
түрімен айналасуда (мысалы: әдебиет, сурет ... ... ... ... ... көмектесетін түрткі болатын жеке адамның
қасиеттер жүйесі. Арнайы қабілеттілікке практикалық іс-әрекетке
қабілеттілігі де ... атап ... ... педагогикалық және т.б.
Психология ғылымында қабілеттіліктің үш концепциясы қалыптасқан.
Оның бірі – қабілеттілік – жеке ... ... ... ... ... мен дамуы тұтастай тұқымқуалаушылыққа
байланысты деп ... Өмір ... ... көзқарасын теріске шығарды.
Қабілеттіліктің бірінші концепциясына қарама-қарсы екінші
концепция – ... ... орта және ... ... деп көрсетеді. Өмірлік бақылаулар және арнайы зерттеулер
қабілеттіліктің табиғи алғы шарттарын теріске ... ... ... ... олар ... орын ... ... жағымды ортада болған адамдарға қарағанда үлкен ... адам ... ... ... бірдей әлеуметтік жағдайда
болған, мысалы, аға-әпкелілер, қабілеттіліктерінде айқын ... ... даму ... ... аса алкен өзгешеліктер
көруге ... ... ... адам ... ... ... ерекшеліктерін көрсетеді және оның функциясына
әсер етпей қоймайды деп ... ... ... ... мен көрінуінде жүйке жүйесінің туа біткен
типтік ерекшеліктері бар екенін дәлелдейді.
Оқыту барысында бастауыш ... ... ... және ... ... күш, ... қабілетіліктердің даму
үшін жағымды әлеуметтік жағдай ... ... ... ... ... ... ... даму мүмкіншіліктері бар екенін көрсетеді.
Бұған қоса, қандайда бір қабілеттіліктің пайда болуы мен дамуына жеке
даралық нышандар бар екенін мойындайды.
Әрбір адамның ... ... ... ... ... ... көрінеді. ¥рпақтан- ұрпаққа беріліп отырған
білімдер – адамдарға жаңа міндеттер қойып оны шешуде ... ... ... мен ... қол ... ... деңгейі –
адамға, оның қабілеттілігіне жаңа талаптар қояды. Бұрынғы тарихи
кезеңде ... ... қол ... ... ... ... оңай қол жеткізе алады. Мәдениеті білімді мегеру инднвидтің
іс-әрекетпен айналысу барысында өтеді. Адам ... ... ... ... адамдарды, психикалық сапаларды
таниды, сондай- ақ өзіндік күштер мен ... біле ... ... ... мен ... ... ... теңестіредi, бейімдейді. Үшіншіден, ... ... ... ... ... да ... даму мен ... алғы шарты және факторыретінде
қарастырамыз.
Оқу іс-әрекеті – ... тек ... ... ... ... ғана қамтамасыз етіп қоймайды, сондай-ақ оны жан-жақты
етіп қалыптастырады. Қабілеттіліктің даму мен қалыптасуына оқу ... ... орын ... ... іс-әрекет барысында стихиялы
қалыптаса береді, дегенмен одан өте көп уақыт пен өте көп күш ... мен ... ... даму ... ... ... ... емес жақтарын оқыту алып
тастайды. Оқу барысына жеке адам ... екі ... ... ... ... ... жағдайларында теориялық және практикалық
міндеттерді шешудің тәсілдері ... ... ... ... ... ... ілім және танымның ... ... іс- ... ... мен ... қамтамасыз етеді. Қабілеттің қалыптасуы үшін ең алкен рольді
тапсырмаларды шешудің рационалды тәсілін ... ... ... ... жалпыланып, қабілеттің бір бөлігі бола бастайды.
Үйрету мен үйренудің сәйкестігі – жеке ... ... ... әсер ... Бұл екеуінің арасында алшақтық байқалған
жағдайда, Б.Г. ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы, балалардың ақыл-ой күшінің, қабілетінің
өсуі, әсіресе білімді тәжірибеде қолдану мен жалпылау ... ... ... деңгейде дамымауы мүмкін. Уақытша ... ... ... ... ... қол ... ... немесе
қабілетсіздігімен түсіндіреледі. Дегенмен тежелудің ... ... ... жеке ... қажетті қасиеттерін жүзеге
асыру мен білім алу жағдайларының болмауы, қызығушылықтыңжойылуы мен
ауысуы, білім дер арасындағы ... ... ... ... ... тежелуді жою, қабілеттің дамуының жаңа ... ... ... ... ... ... ешқандай білім, ... ... іс- ... ... ... ... дәрменсіз, ешнәрсе білмейтін, еш нәрсе жасай ... ... ... ... пен ... ... бір
іс- әрекеттің түрінетабиғаттан потенциалды қабілеттерді ... ... ...... жанданады және әрекетсіздікте жойылады.
Қабілеттілік тек дамуда болады... ...... ... ... тыс болмайды, ал оның қалыптасуы оқыту және тәрбие
жағдайларында өтеді. Қаілеттілік- ... ... ... пайда болуы мүмкін емес.
Дегенмен, нақты бір іс-әрекетке деген қабілет пен ... ерте ... ... көріне бермейді. Сондықтан, балада
қандай да бір ... ... ... ... қандайда бір түріне
қабілеттілік көріне бастады деп, баланы тек бір ғана ... ... біз одан ... пен ... іс- әрекеттің басқа
түрлеріне жүмсауымыз ... ... ... толық дамытпауға немесе мүлдем өшіруге
болады. Балалардың қабілеттерінің кең спектр де мақсатқа бағытталған
және көпшілік көлемде дамытуды- тек ... ... ... Мұны
жүзеге асыру үшін өте ерте кезеңдерден бастап белсенді іс-әрекеттің
кең диапазонында өзін-өзі көрсете білуге мүмкіншілікті ерте ... ... ... ... Жеке даралық қабілетті дамытудың ең
нәтижелі тиімді жолы – ... ... ... ... ... ... оқушыларды жүмылдыру болып табылады.
Өсіп келе жатқан адамның қабілетіндегі көп ... ... ... ... болатын қай қасиетер сақталынады және дамитын
болады және бүлар интеллект бітістерінде қаншалықты ... ... даму ...... емес ... ... ... өсуінің бірнеше жылдар бойы бақылау ... ... ... ... В.В. ... Н. Лейтес)
өзінің жас ерекшелік мерзімінде ақыл-ой өсуінің ... ... ... жағдайда “биіктік” немесе тежелу ... ... ... жағдайлар оқыту мен тәрбиелеудің
бірдей ... ... ... ... ... жас ерекшелік дамудың әртүрлі варианттары, типтері
болатындығы ... ... Осы ... ... ала отырып, Н.
Лейтес дарындылықтың пайда болуының төмендегідей болжамын жасады.
Интеллектің өте ерте ... ... ... кілті – мұндай
балаларда даму өте тез ... ... жас ... ... мен ... бойынша жас ерекшелік сезгіштігі жақындасады,
кейін ығысады. Ал бұл ... да бір ... екі ... ... ... интеллект дамуының алғы шарттары күшейетіндігін көруге
болады. Осы ... ... ... ... ... психологиялық
ерекшеліктерін қарастырып көрелік: оларда шектен тыс ... ... ... аса ... ... байқалады.
Ақыл-ой сабақтарына әуестілік, оған ... ... ... жас ... ... ... ... әрекеттер болу мүмкін жағдайда, жас ерекшелік дамуының
мұндай барысының салдары болып қалуы ықтимал.
Шындығында да, ... ... ... ... ... ... өз ... жету ниеті – ... кіші ... ... ... қабылдағыштығы мен ... ... жүру ... салдарында балаларға тән
бола бастаса, ерекше күшке ие болады. Әсерленгіш, меңгеруге дайындық,
ересектерге еліктеу - өмірдің өзін ... ... ... ... ... ... ... – мұндай жылдары ... ... ... мен ... ... – дамудағы ақылға
барлық күшті тұрақтату, ең соңғы күштіде жұмсауға дейін әрі ақыл-ой
жұмысына қалыптан тыс күш ... ... жас ... ...... ... жүру барысы,
дарындылық факторы ретінде интеллект жоғары әсер етеді. Тек кейбір
өз жасынан алда болатын балаларда осы ... ... ...... ... ... табылады. Басқа осындай
балаларда – басқа бірдей жағдайларда тынымсыз қажеттілік келешекте
ақыл-ойдың ... ... – бұл ... қабілеттіктерде
көрінеді. Мұндай өзгешеліктерді дамудың келесі барысында ... ... ... ... ... бір ... ... қандайда бір деңгейде өтетін рекшеліктерге байланысты, жас
ерекшелікті қолдау ретінде қарастыруға болады.
Балалықтың бір сатысынан, екінші ... ... ... ... ... ... әртүрлі жас кезеңіндегі
қасиеттердің бірігуі, араласуы- ... ... ... ... ... алғы шарттары болып табылады.
Қабілеттер бойынша бізді қызықтыратын жеке даралық өзгешеліктер
балалық шақтан берілген деген ұғым жас ... ... ... ... қабілеттің жетілуінің негізі болуы мүмкін.
Мысалы тілі тез меңгеруді, әдеттен тыс, оның ... ... ... Ал осыдан интеллектің сирек кездесетін ... ... ... ... ... ерекшелік – тілге ... ... ... ... ол тек ... ... бір кезеңіне
ғана тән.
Интеллектінің ерте өсуінде Ікейбір ... ... даму ... ... ... қандайда бір формада келешекте
сақталынады, көбейеді – ... ... ... ... ... ерекше мүмкіншіліктерінің шындығында да қайнар бұлағы болады.
Бұл жерде балалар дарындылығының бітістері уақытты тексеріп ... ... ... ... балалық белгілерінің
әртүрлілігін тудыруы мүмкін. Ал енді олар болашақта қандай болмасын
–баланың жеке ... ... даму ... қазір қажет;
қабілеттің еркін өсуін қолдау және мықтылау ... Көп ... ... ... құрбыларынан алда болатын ақыл-ой қабілеті
айқын көрініп тұратын балалар оқу ... ... ... ... балаларға қарағанда оларға бақытты шақ дайын берілген деп
есептейді. Шындығында да ерте ақыл-ой дамыған ... ... көп ... ... негізгі нәрсе – баланың айрықша қасиетін көргенде ата-аналар,
басқа ересек адамдар өзін қалай ұстайтындығы болып табылады. ... ... ... ... ... ... кейде
қорқынышпен қарауда кездеседі. Қабілеттің қалыптан тыс ... ... ... ... әртүрлігін ата-ана
бұрын көрмеген болса, оларда қорқыныш, ... ... ... күдіктері мен қорқыныштары баланың өзіне әсер етпесе игі
еді.
Ал енді басқа жанүяларда- ... ... ... ... – табиғаттың дайын берген сыйы деп қабылдап, үлкен болашақты
күтеді. ... бала ... оның ... ... ... және ... емес ... сүйсіне
жариялайды. Осылайша балалар мансапқорлығы аса түсуі мүмкін:
мансапқорлық және ... ой ... ... өз ... ... тіл табуды қиындатады. Ал болашақта бүл өсіп келе жатқан адамда
өкініштілік, ... ... ... ... ойы ... ... ... адамдардан күткеніне,
олардың мадақтауына және шарықтауына сезімталдық байқалады. Жанүяда
баланың таланттылығы туралы айтуға тыйым салу мүмкін, бірақ бұл ... бола ... ... қайсібір мүшесі өзінің таңқалуын
білдіруді ұмытып, кетуі мүмкін. Ал ... ... ... ... ... ... бір ден ... алады, өткізіп
жібермейді.
Егер ересектер, керісінше, әдеттен тыс қабілеттің көрінуін
ешқандай ... ... ... ... белгісіз қызық нәрсе
ретінде ... ... ... бала ескере алады, бала
санасынан тыс қалмайды.
Қабілеттің өте ерте жаста дамып жетілген ... ... ... ... ... бір бейімделу болады. Мүндай балаларды
өзгешелейтін бірқатар ең негізгі ерекшеліктер ... ... мәні ... әкеп соғады. Олар өзбеттілікті амал жоқ
аз көрсететін болады, ... ... ... мен ... ... болады. Олардың ерекше мүмкіншіліктері керек
емес ретінде болып қалады.
Ерте ақыл ой жетілген ... ... да ... ... ... ... Одан мүғалімдер ата- аналар үздік, үлгілі
оқушы болуды күтеді немесе талап ... Ал, баға тек ... ... ... да, жазу ... де қойылады.
Жоғары қабілетті оқушыларға қарағанда, мысалы үй ... ... ... ... ... ... ... да бір
нәрсені айтқанына емес, жазбаша жұмыстарындағы жазу ... баға ... ... Ал, бірқатар жанұяларда кез-
келген төмен баға ... ... ... ойы - өте ерте ... ... ... балалардың құрбыларымен
өзара қарым-қатынасында да біршама қиыншылықтар кездеседі.
Сыныптастар, әсіресе ... ... ... ... ... өзіне
алшақтауға тырыса бастайды, оған ренішті «атау» береді, он ыңғайсыз
жағдайға ... ... Ал бұл бала ... сырт ... ... ... бала сияқты» ... ... өзін ... ... ... ... ... лабораториясының қызметкерлерінің басшылығымен үш
жылдык және төрт жылдық мектептің әдеттегі бағдарламалары – ... ... ... ірі ... оқу материалдарын
беру; концентрациялы құрылымды ликвидациялау (тұрақты құрылымды жоққа
шығару) т.б. Мүның барлығы осы контингенттегі ... ... ... ... ... „Үш ... - екі жылда" үшжылдық
мектеп үшін) және төртжылдықты- үш жылда ( төртжылдық мектептер үшін)
– ұранымен ... оқу ... ... ... ... әдістемесінде ең негізгі көңіл оқу ептілігін қалыптастыруға
қойылады. Оқушыларға жүйелі тұрғыда сабақта мұғалім рольінде ... ... ... ... ... әртүрлі жарыстық
тапсырмалар, рольдік тренингтер, топтық ... ... Бүл ... ... ... ... (тек ... процесі көптеген жағдайларда сыныпіші дифференциация негізінде
қүрылады. Бүл оқу жүмысын топтық формада қүруды пайдалануға, дарынды
балалар үшін жеке ... ... ... өз ... ... ... қамтамасыз етеді. Бүл сыныпта өз бетінше көркем және
ғылыми- көпшілік әдебиеттер ... көп ... ... ... ... ... Танымдылық даму
әдетте, ... ... ... ... жас ... мүмкіншіліктері бақыланатын заттармен
құбылыстардың қасиетіне ғана қатысты емес, сондай-ақ олардың бұрынан
ақ бар қасиеттері ... ... ... және теориялық
білімдердің қалыптасуына да әкеп соғады.
Бiлімдерді меңгерудің екі жолы бар, ... ... ... ... ... Бір жолы жаңа білімді өз
бетінше ашуга әкеп соғатын іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... бастап
бұрын ешкімге танымал болмаған заңдылықтарды көрсету және алдыңғы
өнер табыстарына дейінгі жаңа білім. Екінші жолы ... ... ... ... ... ... жаңғырту іс-әрекетіне
бағытталған. Бірінші жағдайда шығармашылық өнімді ... ... ... ... өзіне сәйкес психикалық функцияларға
қатысты. Психикалық функциялар ... ... ... ... ... және психомоторлық процесстеріне
жатқызу керек, ал ... ... ... ... ... жіктелуіне сүйену қажет./18/
Әдетте, қабілетті іс- әрекетті орындау дың нәтижесінде көрінетін,
бір адамды екінші адамнан ажырататын жеке ... ... деп ... ... және ... ... ... асырушы
функциялық жүйелердің қасиеті ретінде анықтама беруге болады, онда іс-
әрекеттің өзіндік орындалуының нәтижелігі мен ... ... ... ... болады. Қабілеттің көрінуінің жеке даралық
өлшемді анықтау кезінде кез- келген іс- әрекет ... ... ... ... ... ... қажет. Іс- әрекет
нәтижесінің сипатына өнімділігі, сапасы және сенімділігі жатады.
II тарау. ... ... ... оқу ... ... ... мақсат- міндеттері.
Зерттеудің мақсаты: Бастауыш мектеп оқушыларының оқу ... ... даму ... анықтау.
Зерттеудің міндеті: Оқушылардың оқу іс-әрекетінде вербалды және вербалды
емес материалдарды есте ... мен ... ... ... функционалды даму деңгейін, ... ... ... ... анықтау.
Жұмыстың эксперименттік бөлімі Алматы қаласының Мiржақып Дулатов
атындағы ... ... ... ... ... Зерттеуге барлығы 97 оқушы қатысты.
Олардың толық ... 1-ші ... ... ... ... орай ... ... сай, зерттеу барысында
мнемикалық қабілеттердің функционалды даму деңгейінiң ... ... көп сөз ... ... және оны аудармасымен бірге дүрыс
жазуларың керек. Бәрі түсінікті ме? ... соң, ... ... ... ... ... ал мүғалім уақытқа қарап тұрады.
Уақыт біткенде оқушыларға "Уақыттарың бітті, аяқтандар", дейді. Балалар
таза парақты алып II" ... ... да ... ... орыс ... жазады. Оқушы орыс сөзін аудармасымен есіне түсіре алмаса,
онда есінде қалған орыс ... ... ... ... ... ... Нәтижелер төмендегідей есептелінеді:
Тест материалын І-ші көрсету бойынша: функционалды
механизм өнімділігінің ... ... ... ... ... ... орыс сөзінің саны.
Тест материалын II-ші ... ... ... ... ... ... негізгі көрсеткіш – Дұрыс
қайта жаңғыртылған сөздер жұбы аудармасымен; ... ... ... ... ...... қайта жаңғыртылған
аудармасынсыз орыс сөзі.
Әр көрсеткіш бойынша алдыңғы ... ... ... шкалды
(стандартты) бағаға көшіріледі. Шкалды ... шыға ... ... ... ... ... вербалды және вербалды емес материалды есте ... ... ... ... қабілеттердің даму деңгейін анықтауға,
операционды механизмдердің келесі түрлерінің: классификация, ... бар ... ... актуализациялау, сериялаудың (операция
вербалды тапсырмаларда орындалады) қалыптасу деңгейін анықтауға арналған.
Тест ... ... бар ... әр ... коды ... ... ... сөз оны көрсететін сурет) берілген (Қосымша Д).
Тестілеу ... тест ... ... ... ... ... инструкция беріледі: "Қазір мен саған сөйлем жазылған бір
карточка көрсетемін. Әр сөз, ... ... ... ... Сен, сол ... бар ... оқып, жазылған сөз бен суреттерді
есінде сақтауың керек. Сонан кейін мен саған ""сөз -суреті" бар кішігірім
карточкаларды көрсетемін. Олардың ішінде қате ... мен ... ... ... ... ... сондай-
ақ функционалды механизмдер өнімділігі жөнінде қосымша мәліметтер алуға
арналған.
Эксперимент ... тест ... бар ... ... ... таза ... ... процедурасы: Функционалды механизмдер өнімділігі жөнінде
қосымша мәлімет алу ... ... ... ... екі рет ... толық сипатын береміз). Бірінші рет функционалды механизмдер
өнімділігі жөнінде қосымша мәліметтер алу үшін. ... рет – ... ... ... өнімділігі жөнінде ... алу ... Егер ... ... ... ... ... етпесе, онда бірден операционалды механизмдерді
диагностикалауға бағытталған процедураға кірісуіне болады.
Тестілеудің толық ... ... ... ... ... ... болатын, аудармасы бар сөздермен жұмыс істейтіндіктері
айтылады. Субтесті бірінші көрсетуге арналған инструкция: "Балалар, қазір
біз ... бар ... ... ... ... ... бірінші
тапсырмаға ұқсас. Қазір әрқайсың таза қағаз бен аудармасы бар ... ... ... ... ... белгім бойынша карточканы
оң қаратып оны бір ақ рет оқисыңдар. Карточканы оқып болған соң, ... ... мен көру үшiн ... көтереді. Орыс сөздерін аудармасымен
қосып оқыңдар (қалай оқу керектігін және қалай ... ... ... ... 30 секунд уақыт беріледі, бәрің үлгеруің керек. Барлығы
тапсырманы оқып болған соң, менің белгім бойынша таза қағазға ... ... "I" ... ... одан ... ... ... жазасындар. Бәрі түсінікті ме?". Сұрақтарға жауап ... ... ... бар ... тартылып, мұғалімнің нұ0сқауымен барлығы
аудармасы бар сөздерді оқиды. Мұғалім, оқу уақытын қарап тұрады. ... ... ... ... керек: "Уақыт бітті. Сөздерді тез оқып
болыңдар". Барлық оқушы сөздерді оқып болған соң, таза ... ... ... ... ... жазады. Оқушы орыс сөзін
аудармасымен есіне түсіре алмаса, онда орыс ... ... ... ... ... орындап болған соң оқушыларға тест материалын
екінші көрсетуге инструкция беріледі "Балалар сендерге еске ... ... ... ... ... ... ... алмадындар. Қазір
мен еске сақтау уақытын бірнеше рет көбейтемін. Сендерге еске сақтауға ... ... ... ... бір рет оқу алты есе ... Осы ... аудармасынсыз " I субтесті
Мнемикалық қабілеттердің функционалды механизмдерінің ... ... ... тест ... бар ... ... ... таза бланкiлер.
Топты тестілеу процедурасы. Ең алдымен ... ... ... ... ... керектігін айтады. "Бүгін біз әртүрлі сөздермен
жұмыс істейміз. Қазір әрқайсың таза қағаз бен аударылмаған орыс сөздері
жазылған карточкалар ... Мен ... бұл ... ... ... ... жазатындарыңды қараймын. Қағазға аты-жөндеріңді,
сыныптарынды жазыңдар. Тапсырма ... ... ... ... ... оң қаратып, оны бір-ақ рет оқисыңдар. Одан көп оқуға болмайды.
Карточканы оқып ... соң, оны ... ... ... ... Окуға 25
секунд беріледі. Сонан соң менің белгім бойынша таза ... ... ... жазасыңдар. Бір дегеннен барлық сөздер естерінде қалмауы
мүмкін, сондықтан оған қам ... ... ... ... ... менің
белгім бойынша аяқтайсыңдар. Бәрі түсінікті ме? ... ... ... ... соң, ... таза ... ... беріледі.
Сонан соң әр оқушыға тест материалы төмен ... ... соң ... ... Екі ... аса ... аудару керек: 1) әр оқушы сөзді
тек бір рет оқуы керек. Егер уақытқа үлгермей ... ... ... оқып
болғанша тосу керек; 2) Окушының сөзді тек бір рет оқуын және қайталап
оқымауын, ... ... ... ... шарт ... тек бір ... көз ... оқу болуы керек.
Нәтижелерді өңдеу. Функционалды механизмдердің өнімділігінің көрсеткіші ... ... ... ... ... ... Әр ... есте сақталған сөзге бір
балл беріледі. Алынған балдар жинақталады. Жинақталған балл алдыңғы баға
болып есептелінеді. Субтестің ... ... жас ... мен ... ... арқылы мектеп (стандартты) бағаға аударылады.
Функционалды механизмдердің өнімділігінің ... ... ... ... ... нормамен салыстыруға болады.
Тағы бір көрсеткіш есте сақталған ... ... ... ... ... ... ... саны дұрыс қайта жаңғыртылған сөз
санына бөлінеді) орта мәні есептелінеді.
"Сөз аудармасымен"2 ... ... ... ... Оку ... ... ... диагностикалау
тесі орыс тілі сабағында мұғаліммен жүргізіледі.
2. Сабақ тест тапсырмалары оқу ... ... ... ... ... етіліп
ұйымдастырылады. Ең басты ... ... оқу ... ... тест ... ... ... Осы тапсырмалар негізiнде сыныптың ары
қарайғы жұмысын ұйымдастыруға болады.
Мысалы, тестілеуді аяқтағаннан соң "Сөз ... ... ... да оқу ... құруға болады:
а) жаттаған сөздермен сөйлемдер құрастыру;
б) жаттаған ... жаңа ... ... ... ... ... ... қайталауда қолдануға
болады;
в) жаттаған сөздерді үй ... ... ... ... қалған сөздерді ... ... ... ... ... ... құрастыру".
"Сөз аудармасынсыз" субтесі негізінде үй тапсырмасын құруға ... ... ... сөздіктен қарап, аудармасын жұмыс
дәптерлеріңе жазып ... ... ... ... ... ... ... негізінде "Сендер тағы да қандай қызыл
түсті жеміс-жидектерді білесіңдер, қандай шеңбер, ... ... ... ... ... тапсырмалар беруге болады.
"Сөз аудармасынсыз", "Сөз аудармасымен" субтестері жеке
де, топпен де ... ... ... ... тек жеке ... барысында оқушыларда экзамен бергендей пікір
қалыптаспауы керек.
Топпен тестілеу барысында ... ... ... ... ... оларды мүмкіндігінше
шашыратып ... ... ... ... ... ... әр оқушыға тест материалы мен ... ... ... ... әдістері
Оқу іс-әрекеті материалындағы оқушылардың ... ... ... үш субтестен тұрады:
1. "Сөз аудармасынсыз" мнемикалық қабілеттердің функционалды ... ... "Сөз ... ... қабілеттердің ... ... ... ... суреттерімен" мнемикалық қабілеттердің даму ... ... ... ... ... ... әдістері қарастырылатын
феноменнің теориялық концепциясына негізделіп, тесті валедтеуде ғана оның
қолдану облсы ескеріледі. Реалды іс-әрекет ... ... ... ... ... жас ... қолдануға есептелінгенiмен,
бірақ әр түрлі типтегі ... ... ... ... жасанды жағдайда өтеді. Тест эксперименттің бір ... тест ... ... бір түріне жатады деп
толықтыруға да ... ... ... ... ысыру арқылы реалды
өмірді "жақсартатын" жасанды экспериментің ... ... ... ... бар: жасанды эксперимент жағдайында сыртқы валедтілік
жоғалтылады, "ал сыртқы валедтілікке ие емес ... ... ... ... сай келмейді деп саналмайды"
Осылайша, психологиялық теске қатысты айтылғандарды қорыта келіп, оған
төмендегідей сипаттама беруге болады.
Тест жеке ... ... ... мен ... ... ... және
индивидтер аралық сапалар айырмашылығын, жағдайларын ... ... ... (сенімді және валедті) стандартталған
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... қойылады. Тест психологиялық әдіс ретінде ... яғни тест ... ... және барлық ... ... ... бір" нақтылы реалды жағдайға, ... ... ... ... айтылғаннан, біздің жүргізілетін ... ... ... ... оқу іс-әрекетіне сай келуі
керек.
Қойылған мақсатты шешу үшін тест психологиялық өлшеу әдісі ретінде ... ... ... ... бірқатар
артықшылытарға ие, ең алдымен: 1) тест ... ... емес ... мәселелерді шешеді; 2) есті қабілет ретінде диагностикалай
алады; 3) барлық параметрлер бойынша стандартталған; 4) ... ... ... ... ... аталған параметрлер бойынша тест, психологиялық өлшеу ... оқу ... ... әдісін құрастыруға қойылатын
талаптарды қанағаттандырады. Дәстүрлі психологиялық тестің жалғыз және ең
басты кемшілігі табиғилықты қамтамасыз ете ... яғни ... ... ие, ... ... ... Сондықтан біздің алға
қойған міндеттерімізге сай психологиялық тест.
1. Психодиагностика мен ... ... ... ... көп ... ... ... ... Сыналушылардың жауаптарының біртектілігін (көп ... ... ... ... ... ... болады;
3. Белгілі бір ережелер мен ... сай ... ... ... ... мен күші мен қиындығын
дифференциялайтын өте ... ... ... ие ... ... алу үшін ... процедураларды орындау.
А.Анастази тесті "объективті және стандартталған таңдамалы ... ... ... ... объективті бағалау ең алдымен олардың
нақтылы жағдайда сенімділігi мен ... ... ... тест ... бағалау және мінез-құлық процедурасының
біртектілігін байқатады. Тестілеу жағдайында жалғыз тәуелсіз айнымалы
тестіленетін ... ... ... ... ... ... материалды, сондай-ақ айналадағы обстановканы қарастырады,
қозғайды. ... ... үшін ... ... ... аса ... керектігін ... Оның көңіл аударатынның бәрінен ... ... оның ... ... ... ... жұмыс
орынын және ыңғайлы отыруын қамтамасыз ету ... баса ... ... ... ... ... ... алу керек /20/.
Тест материалы мінез-құлықпен ұқсастығына құрылуы шарт ... ... мен ... ... ... ... ... барынша
ырықты, бұл жерде олар мен мінез-құлық ... ... ... ... ... Сондықтан да тест материалы ретінде жалпы реалды іс-
әрекетте ... ... ... жоқ абстрактілі, жасанды
материалдар пайдаланылады. ... ... ... механикалық есте
сақтау субтесінде ("Сандарды қайталау") тест материалы ретінде сан қатары
ұсынылады. Ал ... ... ... ... ... тест материалы ретінде қандай да бір белгілерімен біріктірілген
сөз топтары ұсынылады. В.Д Шадриков пен Л.В. ... ... ... ... тесінде тест материалы ретінде бір-
бірімен қиылысатын тік сызық кескіндері пайдаланылады /5, 13/.
"Тест" – қысқа, ... ... ... ... ... айырмашылық көрсеткіштеріндегі салыстырманы орнатуға арналған
психологиялық сынақ.
Тестологтар тесті қанағаттандыратын талаптарды, стандарттылығы әр түрлі
уақытта, әр түрлі жерлерде, әр ... ... ... нәтижелердің
салыстырмалылығын қамтамасыз ететін, сенімді, валадті болуына көп көңіл
аударады.
Психологиялық диагностиканың әдістемесі ретінде тесті үнемі ... ... ... ... ... ... ... қолдана
отырып жасайды. Бұл материал қалайда ... ... ... (ұлттың, кластың) мәдениетін көрсетеді.
Кез-келген әлеуметтік қоғамдастықгы зерттеуге арналған универсалды,
жарамды тест ... жеке ... ... бір ... ... (қасиетін) өлшеуге
арналған тапсырмалар жүйесі. Тест ғылыми негізделген әдіс ретінде өлшеуге
қиын психологиялық қасиеттерді сандық бағалауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ғылыми негізделген өлшеу
құралдарына талаптарға сай туралығы мен валедтілігімен ажыратылады /14/.
Тест – ... ...... көбіне сынау
уақыты шектелген, сандық ... ... ... ... Тест ... ... диагноз қоюдың негізгі құралы.
Тесті эффективті қолдану бірқатар ... ... ... қатарында: қандай да болмасын тест негізделетін теориялық
концепция, психометрикалық ... ... ... ... ... валедтілік туралы мәліметтер комплексі.
В.Д. Шадриков психологиялық тесті "Жеке адамның функционалды ... ... ... ... және ... ... стандартталған психологиялық әдіс" ретінде анықтайды, тест
факт негізінде диагноз қойылатын ... ... ... ... ... ... алу ... және диагноз қою принциптері туралы
ғылымның бір бөлігі ретінде диагностиканың жеке жағдайы ... ... ... ... өту ... ... ... мен мотивтердің әсері туралы ... ... ... /17/. ... мотиві мен мақсаты
жағынан ажыратылатын екі ... есте ... ... ... екі ... болады. Іс-әрекет нәтижесіне тек мотивтің мәні ғана
емес, оның ... де әсер ... Егер де ... ... ... ... жағдайларын мотивтік мәні жағынан
жақындастырсақ та, оның интенцивтілігі әртүрлі болады.
Себебі, мотивтің интенцивтілік жағдайына: ... ... ... ... ... ... ... экспериментатордың жеке
тұлғасы да нәтижеге әсер етеді. Сондықтан мнемикалық ... мен өту ... ... және ... эксперимент
жағдайында әртүрлі болады. Экспериментатор мен сыналушының өзара әрекеті
сыналушының мотивациясына, мінез-құлқының өзгеруіне, ... ... әсер ... ... оқу ... ... қабілеттерді
диагностикалау әдісін жоғарыда ... ... сай ... ... қорытындыға келдік:
1. есті зерттеу әдістері қабілеттермен емес процестермен
жұмыс ... ... емес ... мәселелерді шешеді;
3. эксперименталды жағдайдың жасандылығымен сипатталады;
4. стандартты "нормаға" ие емес;
Осылайша есті ... ... ... біздің
талаптарға жауап бермейді.
Есті зерттеудегі классикалық әдістер Біздің зерттеуіміздің пәні
қабілеттер және ардың оку іс-әрекеті ... ... ... ... шыға ... оқу ... ... диагностикалау тесті келесі талаптарға жауап беру
керек: қабілетті өлшеуі керек; зерттеу процедурасы ... оң ... ... және оның мақсат міндеттерінің бір бөлігін
көрсетуі керек; диагностикалау процедурасы мен тапсырмалардың орындалуын
бағалау стандартталған болуы ... ... бен ... талаптарды қанағаттандыру тұрғысынан
есті зерттеудің классикалық әдістерін талдасақ, естi ... ... ... емес ... ... Бұдан бұл
әдістердің стандартты "нормаға" ие еместігi шығады.
Енді классикалық әдістерді шынайы оку ... ... ... ... ... ... ... эксперимент схемасы
жатыр. Ал эксперимент схемасының құрамына:
1. берілген ... нені ... ... ... мақсаты;
2. эксперимент материалы;
3. зерттеу процедурасы, оған ... ... ... сипаттамасы кіреді;
4. зерттеу нәтижелерін өңдеу тәсілдері.
Эксперименталды зерттеудің мәні сыналушының іс-әрекетіне тәуелді және
тәуелсіз ... ... ... ... және олардың өзара
әрекетін қатаң қадағалау мен қосалқы айнымалылар ... ... ... ... ... ... ... көрсету зерттеушілер назар
аударған іс әрекеттің табиғи ... ... ... ... ... ... жасанды болуына әкеледі. Мұндай тәуелсіз
анықтауға "Сөз аудармасынсыз" ... ... ... ... 2 кестеде көрсетілген.
2.3 Зерттеудің әдістерін талдап, өңдеу.
Тест ... ... және ... ... бойынша алынған нәтижелер.
Бұл субтест бойынша мнемикалық қабілеттердің функционалды механиздерінің
өнімділік көрсеткіштері дұрыс есте ... ... саны ... Тест ... бірінші көрсету кезеңінде уақыт тест
материалын бір-ақ ... ... ... (25 сек). ... ... ... сынып өскен сайын артқанын байқауға
болады. Сондай-ақ бастауыштың алғашқы ... ... ... ... айырмашылықтар аз болса 18,7 және 25,8,
бастауыштың соңына қарай көрсеткіштер арасындағы ... арта ... ... 59. Бұл ... ... ... ... ес көлемінің
аздығын көрсетеді. Субтест көрсеткіштерінің диаграммасы Б қосымшасында
кескінделген.
Субтестің 2-ші ... тест ... оку ... ... ... бір емес бірнеше қайталап оқу ұсынылды.
Есте сақтауға берілген уақытты кебейту көрсеткіштер санын арттырды. ... 1-ші ... есте ... ... көп (2 ... Тестілеу барысында байқағанымыздай 1-ші, 2-ші сынып оқушылары
материалды тек хаттауға ұмтылса, 3-ші және 4-ші ... ... ... ... ... алуға тырысты. Бұл ... ... тек ... ... жаттаса, соңына қарай материалдан
логикалық байланыс ... ... ... ... ... субтест нәтижесінде мнемикалық қабілеттер өнімділігінің артуына
берілген уақытты көбейту өзінің оң әсерін тигізеді.
Сонымен қатар осы ... ... ... ... ... ... өнімділік көрсеткіштері есте сақталған сөздердің
ұзындығының орта мәні ... ... ... ... ... берілген.
Тест материалын бірінші және екінші көрсету бойынша есте ... ... ... ... бойынша бірінші және үшінші сынып көрсеткіштерінің артуы
жоғары болса, ... ... ... ... ... ... ... өсу көрсеткіші аса мәнді емес, яғни ... ... ... ... ... ... дамуының әр келкілігін көрсетеді.
Алға қойған зерттеу міндеттеріне сай мнемикалық қабілеттердің
операционалды механизмдерін диагностикалау үшін "Сөз ... ... Бұл ... тест ... бірінші көрсету бойынша
дұрыс қайта жаңғыртылған – орыс - сөздері арқылы функционалды механизмдер
өнімділігінің қосымша көрсеткіші алынды. ... ... ... ... ... ... дұрыс қайта жаңғыртылған
сөздер жұбымен анықталды. Бастауыштың алғашқы жылдарында ... ... ... ... ... Тек ... орыс сөздерін қайта
жаңғырту көрсеткіштері сөздер жұбын жаңғырту көрсеткіштерінен жоғары.
Бастауыштың сондарында операционалды ... ... ... барысында бақылағанымыздай үшінші және төртінші сынып оқушылары
бірінші және ... ... ... ... ... тек ... оны ... жүйелеуге тырысты. Мысалы, кейбір окушылар сабақ
соңынан "Берілген сөздерді қалай жаттадыңдар, олар сендердің естеріңде
қалай қалып қойды?" ... ... ... ... ... ... деп
екіншілері сөздерді оқып отырып көз ... ... ... ... оларға сөздерді жақсы ... ... ... ... ... ... ... мнемикалық операцияларды мақсатты түрде пайдаланатынын байқауға
болады. Бұл ... ... ... механизмдерінің
қалыптасуын көрсетеді.Вербалды және вербалды емес материалды есте сақтау
мен ... ... ... ... даму деңгейі анықтауға
"Сөйлем суреттерімен" субтесі жүргізілді. Зерттеу нәтижелері кестеге
салсақ (4 ... қате ... ... саны;
2. қате таңдалған суреттер саны;
3. суреттерден сөйлем ретін кұрастырудағы қате ... ... ... ... көріп отырғанымыздай вербалды емес материалды вербалды жаңғырту
барысында ... ... тест ... ... ... ... Бұл зерттеу барысында орын сынып
окушыларының тест ... ... ... ... ... ... ... Олар дұрыс суреттерді таңдағанда
суреттердің санына, формасына, бояуына мән беріп қараса, ... ... ... орыс ... "ь", "о", "а" ... ... көңіл
аударып, қайта жаңғырту барысында соларға сүйенеді. Ал ... ... ... көрі суреттерге көбірек назар аударады. Сондықтан да
олардың суреттерге қарағанда тандаған сөздерінде қате саны ... ... ... сөйлем ретін құрастыруда да бірінші сыныптағылар көп
мелшерде қате жіберді. Олар ... ... ... орындауға көп уақыт жібермеді. Суретке бір қарайды да ... ... ... ... ... ... деп ... сурет кезіккенде
басқа суреттерге назар салмайды. Экспериментатордың "суретпен ... ... ... де ... ... деген ескертулері көбіне
сәтсіз болады.
Екінші және үшінші сынып оқушылары ... ... ... алу үшін
материалды бір оқығаннан кейін көздерін жұмып іштей қайталауға көшеді.
Сондықтан да оларда суреттердің ... ... да, ... ... ... аз.
Осы субтест нәтижесінде оқушылардың мнемикалық қабілеттері бастауыштың
басында ... ... ... ... ... механизмдердің пайда болуымен, бастауыштың соңында бастауыш
мектеп оқушыларының мнемикалық қабілеттерінің операционалды механизмдері
қалыптасатынын айтуға болады.
Тесті сенімділікке, сыртқы және критериалық ... ... ... ... тексеру үшін Пирсонның
корреляция коэффициенті мына ... ...... ... - орташа мән;
n – корреляцияланған белгілердің жұптық сандық мәнінің саны; (5 кесте)
Пирсонның ... ... ... ... 4 ... ... қабілеттердің функционалды механизмдер
өнімділігінің негізгі көрсеткіші (Аудармасынсыз сөз).
2. ... ... ... өнімділігінің
негізгі көрсеткіші (Аудармасымен сөз).
3. қабілеттердің ... ... ... көрсеткіші (Аудармасынсыз сөз).
4. қабілеттердің операционалды механизмдер өнімділігінің қосымша
көрсеткіші (Аудармасымен сөз).
Операционалды механизмдер ... ... ... ... ... ... ... сенімділік көрсеткіші
операционалды механизмдерден төмен. Бұл ... ... ... функционалды жағдайлары (шаршау, сергектік т.б)
әсер ететінімен түсіндіріледі. Бүл көрсеткіш көбіне сыналушы көңіл-күйіне
байланысты.
Сыртқы валидизация
Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... ... валедтілік ретінде оқушылардың орыс тілі
сабағының тоқсандық бағасы ... ... үш ... ... сөз", ... сөз", ... суреттерімен". Тестілеу
Алматы қаласының Мiржақып Дулатов атындағы ... ... ... 98 ... ... ... ... Мнемикалық қабілет
тесінің нәтижесі мен тоқсандық бағалар арасындағы корреляция коэффициенті
есептелінді.
Зерттеу қорытындысы
Бастауыш сынып оқушыларын ... ... оқу ... ... ... ... ... көрсеткіштері бойынша
көрсеткіштердің сыртқы валедизациясын ... ... ... ... негізгі көрсеткіші оқушылардың
тоқсандық бағаларымен байланысты емес болды. Сондай-ақ ... ... ... де ... бағамен байланыс
байқалмады. Нәтижелер төмендегі кестеде ... ... ... ... ... орыс тілі ... ... байланыстылығын көрсетті. Мүнда 1-3-ші сыныптарда
орташа байланыста болса, ал 4-ші сыныпта мәнді, ... ... ... ... тең) ие болады. Операционалды
механизмдердің қосымша көрсеткішінде ... ... ... 1-ші
сыныпта орташа байланысқа (корреляция коэффициенті 0,42) ие болса, 2-4-ші
сыныптарда мәнді, ... ... ... ... ... 0,02) ие ... ... болады.
Тест нәтижелерінің корреляция коэффициенті
Ескерту: кестедегі Ф.М. – қабілеттердің функционалды ...... ... ... ...... ... көрсеткіші; О.М.Қ. – операционалды механизмдердің
қосымша көрсеткіші.
Ал, "Сөйлем суреттерімен" субтесінің көрсеткіштерінің ішінде орыс
тілі сабағының ... ... ... тандау (корреляция
коэффициенті 0,85), суреттерді таңдау (корреляция коэффициенті 0,42) және
суреттерді толығынан қайта жаңғырту ... ... ... ... яғни ... суреттердегі қателер орыс тілі
сабағының бағасымен байланысты. Қалған бір ... оқу ... ... көрсетпеді.
Бастауыш мектеп окушыларының тестілеу нәтижесінің сыртқы
валедтілігінің әркелкі болуы таңдамалының біртекті болмауымен ... ... оқу ... ... ... ... ... валедтілікке ие деуге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі ... ... ... ... ... дифференцасияланған оқыту идеясының, "теңестіру"
топтарын құру, гимназия ... ... бір ... ... ... немесе гуманитарлық бағыттағы мектеп, лицейлердің
біртіндеп өмірге енуіне байланысты аса өзекті бола түсуде.
Бұл жұмыста ... оқу ... ... ... ... "табиғи" эксперимент әдісімен біріктіріліп жүргізілді.
Табиғи тестілеу тікелей табиғи оқу ... ... оның ... ... оқу ... бір элементі ретінде мұғаліммен
жүргізілді.
Қабілеттердің "табиғи" тесі – табиғи эксперимент (табиғи оқу ... ... әсер ету) пен ... тестің «объективтілік,
стандарттылық) жақсы жақтарын өзінде біріктіретін психологиялық өлшеу
әдісі. Тест материалы мен ... ... ... ... ... мазмұнына сай келеді. Мұнда оқу іс-әрекеті жағдайдайы тестілеу
жағдайы болса, ал оқу материалының ... тест ... бола ... ... ... мен ... ... төмендегідей қорытынды жасауға мүмкіндік берді:
1. Орыс тілі ... оку ... ... ... ... береді.
2. Тестілеу барысында есте ... ... ... есте ... ... ... қосылуына оң әсерін тигізеді.
3. Материал құрылымын ұйымдастыру есте ... ... ... ... әсер ... ... функционалды механизмдерін
диагностикалау материалды есте сақтауға аз уақытқа көрсетілуге
негізделуі керек.
5. Қабілеттердің ... ... ... есте ... ... ... ... Бастауыш мектеп оқушыларының оқу іс-әрекетіндегі мнемикалық қабілетерін
жалпы ... ... орта ... орыс тілі ... үш ... тұрады: "Сөз аудармасынсыз", "Сөз
аудармасымен", "Сөйлем суреттерімен".
"Сөз аудармасынсыз" мнемикалық қабілеттердің функционалды ... ... ... ... – мнемикалық қабілеттердің операционалды
механизмдерінің ... ... және ... өнімділігі жөнінде қосымша мәліметтер алуға арналған.
"Сөйлем суреттерімен" вербалды және вербалды емес материалға ... ... ... ... ... арналған. Вебалды және
вербалды емес материалды тану мен есте ... ... ... үшін ... ... ... ... диагностикасының сандық көрсеткіштері:
1. Қабілеттердің функционалды механизмдерінің өнімділік ... ... ... ... ... орыс сөздерінің
саны); ... ... ... орта ... ... ... функционалды және операционалды механизмдерінің бірлескен
өнімділік ... ("Сөз ... ... ... жұптар саны); қайта жаңғыртылған сөздердің ... ... ... өнімділігі мен даму ... ... ... ... ... есте сақтау мен қайта
жаңғырту өнімділігінің өсу ... ... және ... ... ... Вербалды және ... емес ... есте ... ... ... ... субтесі).
5.Қабілеттердің сапалық көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... мектеп окушыларының оку іс-әрекетіндегі мнемикалық қабілеттерін
диагностикалау ... ... ... ... мектептің басында оқушылардың мнемикалық қабілеттері
функционалды механизмдерге сүйенеді;
2.Есте ... ... ... ... ... оң ... сынып оқушылары ... ... ... ... ... ... табуға деген ұмтылыс
байқатты;
4.Логикалық ... ... ... ... ... соңына қарай ... ... ... қалыптасуының алғышарттарына әкелді;
Пирсонның корреляция коэффициенті арқылы ... ... ... ... ... анықталды.
Әдебиеттер тізімі
1. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. - Л.: Изд- во ... ... 1968.- 380 ... ... Т.И. ... аспект проблемы способностей.-
М.: Наука, -1977-.329 бет.
3. Алексеев А.В., Воронин А.Б. и др. ... и ... ... ... 1991. С. 131-148 ... ... Р. Человеческая память и процесс обучения. М., 1980.- 528
бет.
5. Венгер Л.А. Педагогика способностей. М., 1973- 345 ... ... ... способностей. /Под. ред. В.А. Крутецского ... 1973.- С. 47-57 ... ... ... ... ... познавательных
способностей: Афтореф. дисс. ...д- ра психол. Наук. М, 1989. 49-62 бет.
8. Дружинин В.Н. Тестирования познавательных ... при ... ... // В ... Развития и ... ... 148-163 ... Голубева Э.А. Комплексные исследования способностей. //Вопросы
психологии. 1990.- №6.- 35-41 бет.
10. Голубева Э.А. ... ... ... ... 1986.- №5 ... бет.
11. Исследования психологических способностей. /Под ред. А.Н. Пащенко.
-М.: Наука, ... ... ... Е.А. Психологические тесты таланта. Харьков. Фолио.1996.16.
13. Криворотько А.Н. Развитие способностей у детей. А., 1977.-С. 61-79
бет.
14. ... ... ... ... ... ... - №1-2 –С. 27-29 бет.
15. Завалишина О.Н. Развития и диагностика способностей.М.,1991.-428 ... ... Н.С. ... и ... в ... годы.М., 1984. 26.
17. Леонтьев А.Н. О формировании способностей //Вопросы психологии.
-1960. №1. 36-41 ... ... ... ... // Под. ред. А.Ф. ... 1990. 28-33 ... Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. -М.: Политиздат,
1972.- 302 бет.
20. Ломов Б.Ф. К ... ... в ... ... 1981. -№5. 3-22 ... Леонтьев А.Н. Проблема деятельности в ... ... 1972. -№9. С13-17 ... ... В.Н. Проблема способностей в советской ... ее ... ... ... ... ... Немов Р.О. Психология. - М.: ВЛАДОС, 1995. - Т2. - 512 ... ... и ... ... ... ... К.К. Проблемы способностей. М., 1972.-320 бет.
26. Проблема развития познавательных способностей. // Межвуз. Сб. ... ... 190 ... ... по экспериментальной и прикладной психологии / Под ... ... -172-228 ... танымдық қабілетін дамыту. //Қазақстан мектебі. -2000. -
№2. 29-31 бет.
29. Шадриков В.Д. ... ... ... журнал. -1985. - №3.- 18- 26.).
30. Шадриков В.Д. ... ... и ... в ... М.,
1990.- 402 бет.
ҚОСЫМШАЛАР
Кесте 1 Тандау тобы.
|Сыныбы |ұл балалар |қыз ... ... |Жас ... |
|1 |9 |14 |23 |7-8 |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
|2 |17 |12 |29 |8-9 |
|3 |14 |10 |24 |9-10 |
|4 |11 |10 |21 |10-11 ... | 51 |46 |97 |7-11 ... ... ... |1 |2 |
|1 |18,7 |36,5 |
|2 |25,8 |45,8 |
|3 |36 |44,5 |
|4 |59 |74,7 ... ... ... |1 |2 |
|1 |3.3 |4.2 |
|2 |5.4 |5 |
|3 |4 |5.5 |
|4 |4.4 |4.5 ... 4
"Сөйлем суреттерімен"
|Сынып |1 |2 |3 |4 |
|1 |65,2 |58,6 |19,5 |5,4 |
|2 |35,3 |37 |9 |- |
|3 |28,8 |29,1 |1,3 |1,3 |
|4 |19,3 |18,1 |0,2 |- ... ... ... коэффициенті
|Көрсеткіштер |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... |0.25 |0,49 |0,36 |0,78 ... 6
|сынып |Ф.М ... |о.м. ... |
|1 |0,25 |0,24 |0,30 |0,42 |
|2 |0,29 |0,17 |0,42 |0,53 |
|3 |0,18 |0,17 |0,45 |0,59 |
|4 |0,28 |0,27 |0,55 |0,62 |

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Баланың мектепке психологиялық дайындығын айқындау42 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
«Фудмастер» өнімінің бәсекеге қабілеттілігін талдау47 бет
Азаматтар азаматтық құқық субъектісі ретінде18 бет
Азаматтар мен басқа да жеке тұлғалар — азаматтық құқық субъектілері29 бет
Азаматтық құқық субъектілері50 бет
Азаматтық құқық туралы ақпарат18 бет
Азаматтық құқықтың субъектілері23 бет
Азматтың құқықтық қабілеттері8 бет
Дүниежүзілік сауда ұйымына ену жағдайында банктердің бәсекеге қабілеттілігін бағалау және жоғарылатудың теориялық негіздері81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь