Шетелдегі түрік диаспорасының қалыптасу тарихы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7

І. Тарау. Шетелдегі түрік диаспорасының қалыптасу тарихы.
1.1. Ресей жеріндегі түріктердің тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.13
1.2. Европа елдерінде түрік диаспорасының қалыптасуы ... ..13.25
1.3. Түрік диаспорасының ұйымдары мен қоғамдары және оның ықпалдылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25.29

ІІ. Тарау. Еуропадағы түрік диаспорасының белсенді тұлғалары.
2.1. М.Шоқайдың өмірі мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29.35
2.2. Зәки Валидидің қоғамдық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35.44
2.3. Баймырза Хайттың қоғамдық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ...44.53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54.58

Пайдаланған әдебиеттер мен сілтемелер ... ... ... ... ... ... ...59.61
Кіріспе
1983 жылдан бері статистика мен демография ғылымында түркі тілдес халықтардың жалпы саны мен орналасуы және өсу барысы жан-жақты сараланып, ғылыми тұрғыда тиянақты есептелетін. Осы жылдардың аралығында (1983-2000) түркі жұрты, жылына орта есеппен 2,4-2,7% өсіп, сапа жағынан тағы да дами түсті. Өткен замандарда көшпелі қауымның негізін түзген түркі халықтары қазіргі кезде жер жүзі тұрғындарының отыздан бір бөлігін құрап, әлемдік тарихта өзіндік орынға ие болып келе жатыр, 1999 жылдың аяғында 6 миллиардқа толған адамзат баласының жалпы санының 2,6 процентін құраса, ал өзі тұрған Еуразия алып континентті тұрғындарының 4 процентін құрады. Ал таралып-қоныстану жағынан, яғни орналасу ареалы жағынан біртұтас Еуропа мен Азия құрылығында ең көп тараған славяндармен қатарлас келеді.
Кең байтақ алып Еуразияда түркі тілдес халықтар жайыла орналасуы жағынан алдыңғы орындардың бірінде. Олардың қоныстанған аймағы солтүстік-шығыста, сонау Солтүстік мұзды мұхиттан басталып, (Якутия-долғандар), оңтүстік батыста Босфор шығанағынан ары асып, Балқан түбегіне ) дейінгі, шамамен 15-16 миллион шаршы шақырым жерді алып жатыр. (Қытайлардың қоныстану ареалынан 1,5 есе кең). Осы XX ғасырда олардың ішінде тәуелсіз тек бір мемлекет – Түркия ғана болды, ал қалғандарында өз алдына дербес мемлекет, егеменді ел болмады. Түркі халықтарының Солтүстік мұзды мұхит пен қиырдағы Тынық мұхиттан Босфор мен Балқанға және Днепр мен Дунайға дейінгі аралықты алатын, осындай кең-байтақ территорияда, тарих пен табиғат бірлесіп жасаған біртұтас көшпенді белдеуін отаршылдар Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Қазақстан, Орал өңірі мен Еділ бойы және Солтүстік Кавказ (Қаптау) мен Қиыр шығыста бірнеше жерден күшпен үзіп жіберді. Қырымдағы түркілік иіс мүлдем құрыды.
Мұндағы бірден-бір негізгі ұйытқы – Түркия мемлекеті. Шамамен VІ-VII ғасырларда Сыр мен Әму бойынан кеткен түркі тайпалары – Кіші Азияға ауып барып, үлкен империяға айналған мемлекет құруы түркілер үшін еуропалықтардың Америка құрылығын ашуымен пара-пар ғаламат оқиға. Олардың жаңа мекендеріне ата жұрттың дәстүрлі жер-су атауларын да алып барғаны таңқаларлық. Қазіргі Түркияның оңтүстігіндегі қос бұрымдай екі өзен – Жейхұн жене Сейхұн деп аталады. Оларда да Ұлытау – Ұлудағ бар. Ал, Стамбұл Еуропаға «ислам бол» деген бұйрық, өктем сөзден шыққан сөз.
Түркі әлемі өзінің жер көлемі жағынан (250 млн. Халқы, 20 мемлекеті бар), көршілес араб елдерінен алда тұр. Араб әлемі 10 млн. Шаршы шақырым болса, ал түркі әлемі 15 млн. Шарашы шақырымға жайылып жатыр. Сол сияқты көрші парсы жерінен сан жағынан екі есе, жер жағынан төрт есе кең. Ал, 275 миллиондық славян әлемінен әзірге халық саны кем болғанымен, демографиялық өсу қарқыны жағынан анағұрлым басым.
Түркі тілдес халықтардың ежелдік қалыптасқан, тұрақ еткен мекені Еуразияның дәл кіндік ортасы, атап айтқанда Орталық Азия-Қазақстан мен Орта Азия, Шығыс Түркістан мен Оңтүстік Сібір, Еділ бойы мен Орал өңірі және Солтүстік Ауғанстан мен Батыс Монғолия (10 млн. Шаршы шақырым). Бұл жерлерде қазір түркі тілдес ұлттар мен ұлыстардың жартысына жуығы тұрып жатыр. [1]
Шет елдегі қазақ диаспорасының қалыптасуы мен дамуына мынадай аспектілер тән: саяси (18-19 ғасырларда болған ұлт-азаттық көтерілісі мен патша самодержавиесіне қарсы соғыс), экономикалық (шаруашылық жүргізудің дәстүрлі жүйесінің бұзылуы орыс колонизаторларының құнарлы жерлерді тартып алып, орныққан жерлерінен ығыстыруы, Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдары экономиканың құлдырауы), діни (мұсылман қайраткерлерін қудалау, мешіт пен медреселерді жабу).
«Қазақ диаспорасының тарихи тағдырлары» атты кітаптың авторы Г. М. Меңдіқұлованың пікірінше диаспора мен ирредент түсініктерін бір-бірінен айыра білуіміз керек. Қазақстанмен көршілес Ресей аумақтарында (Астраханъ, Орынбор, Қорған, Омбы облыстары), Өзбекстанда (Сырдария, Шыршық, Қызылқұм, Мырзашөл аудандары) және Қытайда (ШУАР-дағы Алтай, Тарбағатай, Іле, Құлжа, Еренқабырға, Баркөл-Құмыл аудандары) өмір сүріп жатқан қазақтарды «диаспора» терминімен бөлектеуге болмайды, өйткені олар өздерінің тарихи аумақтарында тұрып жатыр. Сондықган тұрғындардың бұл тобы «ирредент» терминімен анықтауға жатады.
Бұрынғы КСРО-дағы одақтас республикалар бір-бірінен бөлектеніп, тәуелсіздік алып кеткеннен кейін қазіргі кезде мемлекеттік шекараларды қайта қарап, ол жерлерді қайтару жайлы мәселе қойылып отырмағандығы өз-өзінен түсінікті. Жоғарыда айтылған пікірді тарихи өткен кезеңге байланысты деп карау керек.
Толық емес мәліметтер бойынша қазіргі кезде Ресейде 1 млн. 310 мың этникалық қазақтар тұрып жатыр. Олардың 70 пайызы селолық жерлерде ғұмыр кешуде. Жоғарыда айтылып өткендей, біздің отандастарымыздың көіпшілігі Ресей Ферациясның Қазақстанмен шектесетін 12 субъектісінде, атап айтқанда Алтай өлкесі мен Алтай республикасында, Астрахань, Орынбор, Самара, Қорған, Челябі, Омбы, Саратов, Волгоград, Новосібір және Тюмень облыстарында тұрады.
Дегенмен, Ресейден оралу процесі ақырын жүріп жатыр. Негізгі себеп олардың Мәскеудің аз халықтарды орыстандыру саяысатына бой алдырғандарында болып отыр. Олардың көпшілігі ана тілдерін ұмытқан және этнос ретіндегі ұлттық мақтаныштарын, өздерін ұлт ретінде сезінулерін жоғалтқан.
Ресейде бірде қазақ орта мектеп, қазақша республикалық газет-журнал шықпайды.
Қазақ диаспорасы ТМД мен Балтика мемлекеттерінде де өмір сүріп жатыр. Ол бұрынғы Кеңес одақ ішіндегі ішкі көші-қон процестерінің нәтижесінде қалыптасқан. Олардың тұрмыс-тіршілігі жергілікті халықтың жағдайымен бірдей. Жерлестік және мәдени орталықтарды құру диаспора өкілдерінің аздығына байланысты ұлттық белгілерге қарап емес, этнодіни белгілерге қарап (түркі тілдес ұлттар, мұсылман қоғамдары, т.б.) жүргізіледі. Бұл ортада елге көші-қон жасауға белсенділік байқала қоймайды.
Батыс Еуропа елдеріндегі (негізінен ГФР, Франция) қазақ диаспорасы
Әдебиеттер
1. Омарова Г. Диаспорологияның әлеуметтік – мәдени негіздері және қазіргі заманда этномәдени үрдістер // Қоғам және дәуір, 2005, №1.
2. Зәңгіров Е. Қауымдастық диаспорсының қамқоршысы // Заң газеті – 2005, 2 наурыз.
3. Мұстапаұлы К. Ресейдегі қазақтар // Қазақстан сарбазы, 2000, 10 қазан.
4. Ресей қазақтары: атаменкенімен ата рухы қасыреті // Егемен Қазақстан, 2005, 25 мамыр.
5. Бәмішұлы Б. Қазақ диаспорасының өзекті мәселелері // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2006, №2.
6. Сүлейменова Ж. Казахи остаются казахами // Каз правда, 2003, 20 март.
7. Козина. Сибирские казахи АИФ, 2004, 17 сентябрь.
8. Тәтімов М. Түрік тілдес әлемнің диаспорасы // Түркістан, 2001, 20 шілде.
9. Тұтас Түркістан идеясының қайраткерлері // Түркістан, 2002, 19 қыркүйек.
10. Талдыбаев Ж. Дүниежүзінің қазақтардың саны және аймақтар бойынша орналасу // Іздені, 2004, №2.
11. Әли Ф. Түркістан тарихшыларының пірі // Жұлдыз, 2000, №1.
12. Қойгелдиев. Түркістанның ұлы перзенті // Қазақстан тарихы, 1997, №2.
13. ХХІ ғасырда қазақ зиалысы қандай болмақ // Заман Қазақстан, 2005, 25 ақпан.
14. Көбекбаева Г. Мұстафа Шоқай және Түркістандағы соғыс тұсында // Қазақстан тарихы, 1997, №2.
15. Ұлы Түркістанның күйреуі // Түркістан, 2004, 17 қаңтар.
16. Әділқасымұлы С. Алашын сүйген арыстан // Егемен Қазақстан, 2004, 25 мамыр.
17. Шоқай М. Менің Мұстафам // Қазақ елі, 1999, 4 шілде.
18. Шетелдегі қазқтар // Ислам әлемі, 2005, №8.
19. Садық Б. Мұстафамен сұқбат // Жас түркістан, 2001, №1.
20. Асылбеков М. Қазақстандағы бүгінгі демографиялық жағдай // Ақиқат, 1998, №2.
21. Бұлтай М. Демографиялық ахуалымыздың: Ойлар мен ұсыныстар // Ақиқат, 2003, №4.
22. Козина В. Орталық Қазақстанның демографиялық ахуалы // Заң, 2001, №6.
23. Асылбеков М. Халықтың тууы, өлімі және табиғи өсуі // Ақиқат, 1999, №4.
24. Козина В. 1926-1939 жылдардағы демографиялық ахуалы // Заң, 2001, №5.
25. Козина В. Аймақтың этно-демографиялық сипаттамасы // Заң, 2001, №4.
26. Жексебаев Г. Отарлау саясаты // Қазақстан тарихы, 1996, №1.
27. Талдыбаев Ж. Қазақтың қаралық кезеңі // Қазақстан тарихы, 1999, №3.
28. Үсейнова Г. Түркістан аймағы // Саясат, 1998, №4.
29. Семтіков Ж. Ұлттық басылымдар тарихи дерек ретінде // Қазақстан тарихы, 1996, №5.
30. Қолдыбаева Ә. Тарих көсегесін көтеретін шындық // Қазақстан тарихы, 1997, №1.
31. Варинова М. Құлынды қазақтардың ежелгі мекені // Қазақстан тарихы, 2001, №4.
32. Есназарова Ұ. Қазақстан географиясы – Алматы, 1971ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...................3-7
І. Тарау. Шетелдегі түрік диаспорасының қалыптасу тарихы.
1.1. Ресей жеріндегі түріктердің
тарихы....................................8-13
1.2. Европа елдерінде түрік диаспорасының ... ... ... ... мен ... және оның
ықпалдылығы.................................................................
.............25-29
ІІ. Тарау. Еуропадағы түрік диаспорасының белсенді тұлғалары.
2.1. М.Шоқайдың өмірі мен
қызметі.........................................29-35
2.2. Зәки Валидидің ... ... ... ... ... ... ... мен сілтемелер...........................59-61
Кіріспе
1983 жылдан бері статистика мен демография ғылымында түркі тілдес
халықтардың жалпы саны мен ... және өсу ... ... ... ... ... есептелетін. Осы жылдардың аралығында (1983-2000)
түркі ... ... орта ... 2,4-2,7% өсіп, сапа жағынан тағы да дами
түсті. Өткен замандарда көшпелі қауымның ... ... ... ... ... жер жүзі ... ... бір бөлігін құрап, әлемдік
тарихта өзіндік орынға ие болып келе ... 1999 ... ... ... ... ... баласының жалпы санының 2,6 процентін құраса, ... ... ... алып ... ... 4 процентін құрады. ... ... яғни ... ... ... ... Еуропа мен
Азия құрылығында ең көп тараған славяндармен қатарлас келеді.
Кең байтақ алып Еуразияда ... ... ... ... ... ... ... бірінде. Олардың қоныстанған аймағы солтүстік-
шығыста, сонау Солтүстік мұзды мұхиттан басталып, ... ... ... ... ары ... ... ... ) дейінгі,
шамамен 15-16 миллион шаршы шақырым жерді алып ... ... ... 1,5 есе кең). Осы XX ... ... ... ... бір мемлекет – Түркия ғана болды, ал қалғандарында өз ... ... ... ел болмады. Түркі халықтарының Солтүстік мұзды мұхит пен
қиырдағы Тынық мұхиттан Босфор мен Балқанға және Днепр мен ... ... ... ... ... территорияда, тарих пен табиғат
бірлесіп жасаған ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Орал өңірі мен Еділ бойы және ... ... мен Қиыр ... ... ... ... үзіп жіберді. Қырымдағы
түркілік иіс мүлдем құрыды.
Мұндағы бірден-бір негізгі ұйытқы – Түркия мемлекеті. Шамамен ... Сыр мен Әму ... ... түркі тайпалары – Кіші Азияға ... ... ... ... ... ... түркілер үшін
еуропалықтардың Америка құрылығын ашуымен пара-пар ғаламат оқиға. ... ... ата ... ... ... атауларын да алып барғаны
таңқаларлық. Қазіргі Түркияның оңтүстігіндегі қос бұрымдай екі өзен ... жене ... деп ... ... да Ұлытау – Ұлудағ бар. Ал, Стамбұл
Еуропаға «ислам бол» деген бұйрық, өктем сөзден шыққан сөз.
Түркі әлемі өзінің жер ... ... (250 млн. ... 20 ... ... араб елдерінен алда тұр. Араб әлемі 10 млн. ... ... ал ... ... 15 млн. Шарашы шақырымға жайылып жатыр. Сол ... ... ... сан жағынан екі есе, жер жағынан төрт есе кең. Ал, ... ... ... ... халық саны кем болғанымен, демографиялық
өсу қарқыны жағынан анағұрлым басым.
Түркі тілдес халықтардың ежелдік қалыптасқан, тұрақ ... ... дәл ... ... атап ... ... Азия-Қазақстан мен Орта
Азия, Шығыс Түркістан мен Оңтүстік Сібір, Еділ бойы мен Орал ... ... ... мен ... ... (10 млн. ... ... Бұл
жерлерде қазір түркі тілдес ұлттар мен ұлыстардың жартысына жуығы тұрып
жатыр. [1]
Шет ... ... ... ... мен ... ... тән: ... (18-19 ғасырларда болған ұлт-азаттық көтерілісі мен
патша самодержавиесіне қарсы соғыс), экономикалық (шаруашылық ... ... ... орыс ... ... жерлерді тартып
алып, орныққан жерлерінен ығыстыруы, Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы
жылдары ... ... діни ... ... ... пен ... жабу).
«Қазақ диаспорасының тарихи тағдырлары» атты кітаптың авторы Г. М.
Меңдіқұлованың пікірінше диаспора мен ирредент ... ... ... ... ... ... ... аумақтарында (Астраханъ,
Орынбор, Қорған, Омбы облыстары), Өзбекстанда (Сырдария, Шыршық, Қызылқұм,
Мырзашөл аудандары) және ... ... ... ... Іле, ... ... аудандары) өмір сүріп жатқан ... ... ... ... ... олар өздерінің тарихи
аумақтарында тұрып жатыр. Сондықган тұрғындардың бұл тобы ... ... ... ... ... ... ... бөлектеніп,
тәуелсіздік алып кеткеннен кейін ... ... ... ... қарап, ол жерлерді қайтару жайлы мәселе қойылып отырмағандығы ... ... ... ... ... тарихи өткен кезеңге байланысты
деп карау керек.
Толық емес мәліметтер бойынша қазіргі кезде Ресейде 1 млн. 310 ... ... ... ... Олардың 70 пайызы селолық жерлерде ... ... ... ... ... ... ... Ферациясның Қазақстанмен шектесетін 12 субъектісінде, атап ... ... мен ... ... ... Орынбор, Самара, Қорған,
Челябі, Омбы, Саратов, Волгоград, Новосібір және ... ... ... ... ... ... жүріп жатыр. Негізгі себеп
олардың Мәскеудің аз ... ... ... бой ... ... Олардың көпшілігі ана тілдерін ұмытқан және этнос ретіндегі
ұлттық мақтаныштарын, өздерін ұлт ретінде сезінулерін ... ... ... орта ... ... республикалық газет-журнал
шықпайды.
Қазақ диаспорасы ТМД мен Балтика мемлекеттерінде де өмір сүріп жатыр.
Ол бұрынғы Кеңес одақ ... ішкі ... ... ... ... ... жергілікті халықтың ... ... және ... орталықтарды құру диаспора өкілдерінің
аздығына байланысты ұлттық ... ... ... этнодіни белгілерге қарап
(түркі тілдес ұлттар, мұсылман қоғамдары, т.б.) жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... ... қоймайды.
Батыс Еуропа елдеріндегі (негізінен ГФР, Франция) қазақ ... ... ... миграциясы «толқынында» пайда болды. Әлеуметтік-
экономикалық жағдайдың ... мен сол ... ... ... ... Еуропадан көшуге асықтырар емес. Соңғы
жылдары АҚШ- қа ... жас ... ... оқу ... қоныс аударды, әсіресе
қыз –келіншектер.
Басқа елдердегі ... ... ... ... аздығына байланысты
жергілікті халықтарға жартылай сіңіп кеткен.
Болашақта әлемдегі қазақ этносы қалай ... ... ... ... ... мықты ел құрама? Сол мәселені бүгінен бастап
Өкімет, қоғам – жұртшылық болу ойлауымыз ... ... ... ... ... ... негіз
болған дүниедегі диасиоралардың қалыптасуының ерте, орта, жаңа, қазіргі
замандардағы дамуының тарихи кезеңдерінен ... ... ... ... ... ... текетірестердің, ұлтаралық қақтығыстар
мен жаулап алу соғыстарының тағы басқа алуан түрлі құбылыстардың әсерінен
ұлттық келбетін ... ... ... ... ... этномәдени
ассимиляцияға ұшырап отырған. «Белгілі бір этностың өз ... мен ... ... тілі мен ... дамытуға,
өркендетуге және ұдайы жаңғыртуға толық мүмкіндік алатын өзіндік табиғи
ортасын этникалық ... ... ... ... ... яғни ата-мекенінен басқа этнодиаспоралық кеңістіктерге қоныс
аударуға мәжбүр ететін диаспоралардың ... ... ... Бұл құбылыстар ұлтаралық дау-жанжалдармен тығыз байланысты.
Әлеуметтік қақтығыстар мен дау-жанжалдар туралы (конфликтология)
ғылымның негізін салушы ... ... ... ... ... жүйелерін жасауға К. Маркс, М. Вебер, Э. Дюркгейм, философиялық-
психологиялық тұжырымдарын жасауға З. Фрейд, Э. Фромм және т.б. ат салысты.
[2]
Зерттеу жұмысының ... ... ... халықтардың тізімін
жасау қажеттігі болған кезде назар аударылды. «КСРО-да «диаспера ұғымы ең
қатерлі ,ең қажетті проблема екеніне күманы жоқ, халықтардың санасында
«Этникалық Отан ... ... ... ... ... тапты.Ресейдегі
диаспералар туралы әбден,жеткілікті айтуға болар еді-дейді. Сол кездегі бұл
құбылыстарды бенелетін ұғым ... ... ... ... топ (Чебоксаров Н.И., Чебоксарова И.А.), «негізгі этникалық
бөлшектер деген еңбектері жарық көрді.
Жұмыстың ... ... ХХ ғ. ... ... ... ... ... бүгінгі проблемаларын халықаралық қауымдастықтар деңгейінде
шешуші қажеттіліктерге назар аудару.Қазіргі диаспорамыздың қиын ... ... ... ұлттық мүдеміз халықтық бірлігіміз
тұрғысында ғана ... ... ... жоқ. Ол ... ... ... ... қатесін түзеу, адам құқығын қорғау сияқты
біздерге өте қажетті іс.
Зерттеу міндеттері: Осы тұрғыдан мынадай мәселелерді ... ... ... ... елдерінде түрік диаспорасының тарихын зерттеу.
- ... ... ... ... ... ... диаспорасының ұйымдары мен қоғамдары және оның ықпалдылығын
анықтау.
Еуропадағы түрік диаспорасының ... ... ... М.Шоқай
- З.У.Тоған
- Б.Хайттың қоғамдық қызметі мен өміріне талдау жасау.
Қазіргі заманғы этномәдени үрдістер тереңдей түскен ... ... ... ... ... ... кезде өзінің тарихи
отанында отырған халықтардың этномәдени дамуына айтарлықтай әсерін тигізе
бастаған жаһандану ... ... ... ... яғни ... ... өмір сүретін диаспоралардың атап айтқанда, біртұтас қазақ
халкының құрамдас белігі, дүниеге ... ... ... ... ... ... күйде болуы мүмкін? Жаһандану үрдісі кеңістікте берік
бекіген сайын диаспоралардың жергілікті ... ... ... ... алып отырғандығы белгілі. Дегенмен, бұл әлі басы ашық ... ... ... ... Тарау. Шетелдегі түрік диаспорасының қалыптасу тарихы.
1.1. Ресей жеріндегі түріктердің тарихы.
Бүгінгі Ресейде әр түрлі деректер ... 800 ... 1 ... ... ... тұрады. ТМД елдерінде 1 млн. 815 мыңдай қазақ болса,
соның 40 ... ... ... ... бар. ... ... көпшілігі
Ресейдің Қзақстанмен шектес аймақтарында, атап ... ... ... ... ... ... ... Омбы, Саратов,
Волгоград, Екатеринбург, Новосібір, Тюмень және басқа ... ... мен ... ... 10 мыңдай қазақ өмір сүріп жатыр.
Ресей қазақтарының 70 ... ... ... ... тұрады. Мысалы,
Орынбор облысында 197474 қазақ бар. Облыстың Адамов ауданы тұрғындарының -
31,2, Ақбұлақтың - 24.4, Белясевтің - 23, ... - 41.5, ... - 22,3, ... (қазақ Тұзтөбе дейді) - 22,5, Ясный
ауданының - 52,2 ... ... ... ... облысында бізше айтқанда
1 аудан әкімі, 24 селолық әкім, 1 ... ... ... 1 ... ... 1 ... ... 114 мектеп директоры, 74 ... ... ... ... 1 ... ішкі істер бөлімінің
бастығы, 1 аудаңдық прокурор, 38 ауылшаруашылық ... ... - ... ... ұлттық тарихи отанынан тыс жерде тұратындардың
кездейсоқ бірлігі емес. Сондай-ақ оны ... ... ұйым ... ... ... - ортақ мүдделерімен айқындалып тұрған, ұйымдасқан,
тұрақта қауымдастық ондай анықтамаға жүгінудің ... ... - шет ... аударған ұлт өкілдерінің ұлттық саны мен сапасы бірдей емес. Ресейдің
қазақ жастарының арасында ұлттық ассимиляцияға ұшырап, ... ... орыс ... ... орыс ... баға ... ... Ондай
нигилистер бүгінгі қазақстандық қазақтардың арасында да бар, ал ... ... ... Шет елге ... ... ... ... төңірегінде топтасқан, ұлттық келбетін сақтауға ... ... ... ... ... ... бір ... салып, бір тілге, мәдениетке
мойынсунуға итермелесе де, көп жағдайда ол саясат кері ... ... ... ... ... топтың өзін дербес этностық топ, диаспора болып
сезуіне итермеледі. Қазақтар жұбын ... ... ... ... да ... ... облысы қазақтары ауылдық жерде 78 қазақ,
121 - қазақ-орыс, 4 - ... 2 - ... ... 5 - қазақ-чешен, 5 - үш
үлтты елді мекендерде тұрып жатыр. Ал Омбы ... 44 ... ... ... ... ... Ресей - Қазақстан қатынастарын - халықтар
достығын нығайтуға өз үлесін қосып ... ... ... ... ... келе ... тұста, мемлекетіміз диаспораны мәдениет, білім,
ана тілін қолдау саласында, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... жасай алады. Соңғы жылдары Санкт-
Петербург, Астрахань қалаларында Бас ... ... енді Омбы ... ... да ... жоспарланып отыр. 2005 жылдың қаңтар айында
Президент ... ... ... ... ... өкілдерімен
кездесіп, олардың мұң-мұқтаждарымен қатар, Ресей мен Қазакстан арасыңдағы
мәдени, ғылыми-техникалық және ... ... ... барысында
диаспораның алатын рөлі жөнінде де пікір алмасты.
Ресейдегі қазақ ... ... ... ... ... ... күрделі. Қауымдастықтың этнопсихологиялық тұрғыдан бағыты екі ұшты:
тарихи отаны мен бүгінгі ... ... ... өз ұлты ... ... ұлттық ортаның проблемаларын басынан кешіруде. ... ... ... ... ... ... себебі олар
диаспораның екінші, үшінші ұрпағы, орыс тілін, мәдениетін жақсы ... ... ... қазақ ұлтының өкілі, жағдай туса тарихи отанына
оралатын мүмкіндігі барлар ретінде ... да ... ... ... Ресей мен Қазақстанның аралығынндағы көпірдей. Олардың арасында не
Қазақстанның, не Ресейдің азаматтығын ... әлі жоқ ... ... азаматтарымыз деушілер де жасы елуден асқандардың арасында баршылық.
Ал ондайлар қазақстандық орыстардың ... ... ... ... ... ... ақпараты бойынша,
қазақ диаспорасын алаңдатып отырған мәселелер мынандай:
— Қазақстанмен мәдени-гуманитарлық байланыстар;
Қазақстан бизнес құрылымдарымен ... ... ... ... ... Ресей аймақтарында консулдықтар ашу;
мәдени-гуманитарлық мәселелер төңірегінде диаспора өкілдерінің
талаптары әр түрлі:
мәдени-ұлттық-автономиялар мен ... ... ... ... ... ... хабарларын, қазақ тіліндегі
баспасөзді жеткізу;
диаспора өкілдерінің жастарына Қазақстан жоғары оқу ... орын ... ... мен ... өнер қайраткерлерінің гастрольдерін
ұйымдастыру;
жазушы, ақын және мәдениет қайраткерлерімен кездесу;
бірлескен Қазақстан Ресей жоғары оқу орындарын ашу;
— кітапханаларды ... ... ... ... және ... ... етуге көмек;
— диаспора өкілдерінің балаларын Қазақстан жеріне қазақы тілді ортаға
бейімдейтін жаздық демалыс ұйымдастыру.
Ресейдің ... ... ... ... да ... ... санын тым асыра көбейту арқылы, мысалы, Волгоград облысындағы
42 мың қазақтың санын 60-80 ... ... ... ... бар, ... ... ... өз қолына алып жатыр" деп халықты
қорқытып-үркіту де орын алып ... ... ... православие
дініндегілер мұсылмандардан көруге ... ... ... ... ығыстыру үшін әдейі мұсыдмандарды Ресейге қоныс аударуда" деп
кінә тағу жиі кездеседі.
Әр ... ... ... ... ... ... күштер мен
әлеуметтік ахуалға, сондай-ақ федералдық, орталыққа ... ... ... ... ... басты мақсат — диаспоралар мен
билік арасындағы қатынастарды реттеу болып отыр. ... ... ... қамтамасыз етудің басты жолы — диаспоралардың ... ... ... ... ... ... ... саладағы мұқтаждықтарын диаспоралар ... ... ... ... ... Заңдарда диаспораның ұлттық мәдени
құқын қолдау жолдары да ... ... ... ... бірлестіктерді білім, ... ... ... ... ... оларға бюджеттен түсетін салық пен ... ... ... ... ... ... ... алуға
жағдайлар қарастырылған. Өкінішке қарай, ... бұл ... ... ... ... ... олар сөз жүзінде қалып отыр.
Ал Астрахань облысы мен ... ... заң ... органдары ұлттық-
мәдени қауымдастықтарға қаржылық, ғимараттарды пайдалануға, бюджеттен
төленетін салықтардан ... ... ... ... ... арналған бағдарлама қабылдаған. Ол бойынша диаспоралардың мәдени
дамуын 98,9 ... ... ... 0,7 ... ... ... ... басқа көздерден қаржыландырады.
Қазақ диаспорасы мекендеген бірқатар аймақтарда көптеген заң күші бар
ұлттық саясат тұжырымдамалары, кешенді ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік,
рухани салаларда арнаулы іс-қимыл жоспарлары да бар.
Саратов облысы бағдарламасында ... ... және ... дамуына мән берілсе, "Тұжырымдамада" оны іске ... ... ... ... ... ... "Жаңару" — ("Возрождение —
I-1994-1998), Возрождение - II-2000-2001 жылдарға, Орынбор ... ... ... ... ... ... ... 1994-1995,
1996-1997, 1998-2000, 2001-2005 жылдарға арналған. Олар сабақтастық
негізінде ... ... ... Егер ... ... ... ... арналса, 2001-2005 ... ... ... және ... ... ... ... алдын алуға, әлеуметтік шиеленістерді бәсеңдетуге және ұлттық
экстремизмді болдырмауға басымырақ мән беріледі.
Олардың 62,3 пайызы қоныс ... мен ... ... ... пен ... ... деп кінә ... 32,4 пайызы
еңбек нарығы мен әлеуметтік ... ... ... дейді. Ал 26,3
пайызы салықтан жалтарады, жергілікті заңды сыйламайды деген уәждер айтады.
Мәскеуліктердің 13.5 пайызы ұлтына ... ... ... ... ... ... араздықты саяси күштер әдейі ұшқыштарды деп
есептейді. Енді ... ... өмір сүру ... ... қиын ... бара
жатыр, сондықтан байырғы тұрғындар "қасқырдың ауызы жесе де қан, жемесе ... ... ... ... ұлттарға аударуға әуес.
Сонымен ұлттық, диаспораның атынан "ұлттық өкілдікке" кім құқылы,
диаспораның мүддесін кім қорғайды: ұлттық ... ме, ... ... әлде ұлттық мәдени автономия ма деген сауалға заң жауап бермейді. Осы
мәселенің басы ашылмағаннан, ... ... ... аяқ асты ... ... ... серкелерден ұлт мәселесін тым саясаттандырады деп қауіптенсе,
ұлттық мәдени автоноииялар мен ұлттық ... ұлт ... ... ... ... ... сақтандыру да орын алып отыр. Кейбір
ғалымдар Мәскеу қаласында да орыс ұлттық мәдени ... құру ... ... ... орыс ұлтын Мәскеуде басқа ұлттар ығыстыруда деп
түсіндіреді. Оны неофашистік жастардың тобы қуаттап отыр. ... ... ... ... ... кезінде халықтар тарихы
туралы бұрмалаушылықтар орын алған . Солардың ... ... ... ... ... мемлекеттігі болмаған, солардың күшті Ресейге
қосылуы табиғи заңдылық ... ... ... ... ақ ... "өз ... кірді "дейтін қисын. Бұл екі тұжырымның екеуіне де сын
көзбен қарау керек болады. Ақиқатына келгенде қандай ұсақ ұлыс ... ... бір ... ... ... ... бөлшегі болғанын көреміз.
Демек, тарихсыз ел жоқ, тағдыры сәтсіз қалыптасқан ... ғана ... ... ... ... ... ... халық болмайды.
Олардың күшітілердің қарауына өз еркімен апарған жағдайлар да түрлі-түрлі.
Одақ, ... ... ... ... ... ... ... ешбір қажеті жоқ. Бір-бірімен терезесі тең елдердің
экономикалық бірлесуі бір ... да, ... мен ... ... ... өзгеше.
Көрші елдерді басып алумен шектелмей,сол елдің тарихын өшіргісі келу,
жаман атқа ұшырату, қиянаттың ... ... Дәл ... ... ... ... ... қазақ, өзбек, қырғыз, татар, башқұрт, қырым
татары, хақас, тоба, құмық, қарашай, т.б.
Ғасырлар бойында басына түскен ... ... ... зорлық салдарынан
өзінің атқонысында мүлде азайып шартарапқа тарап кеткен халықтардың бірі-
Еділ бойындағы татарлар.Саны жағынан ... ... ... ... түріктерден, қазақтардан кейінгі орында тұрғанымен Татарстан
Республикасында тұрған жұрттың тең жартысын ғана ... ... ... ... ... Одағының бар бұрышына шашырап қоныстанған, бір шеті-
Жапонияда, ... ... тағы бір ... ... ... ... бар. Бір ерекшелігі- сол татарлар орнықты ел ретінде қай өлкеде жүрсе
де, жергілікті ... ... ... дінін, тілін, салтын сақтап келеді.
Жапонияға барып келгендер сол елдегі бірнеше мешітті ұстап, ислам ... ат ... ... ... ... ... жүр. АҚШ-та, соның
ішінде, Нью-Йорк шаһарында татарлардың мәдени бірлестіктері бар. Сондай-ақ,
татар ғалымдары ... ... ... ... мен ... ... ... жүргенін де білеміз.
Дағыстанды жайлаған көптеген ұлыстар мен ұлттар ... ... орын ... ... ... Хасав-юрт, Қызыл-юрт, Бойнақ-Ленин,
Қиякент, Қайтас деген аудандарда және Махач-кала, Кизляр, Дербент т.б.
қалаларда ... ... ... ... солтүстік Осетияға да шашыра
қоныстанғандары да кездеседі.Соңғы есеп бойынша құмықтардың саны ... ... ... ... ... шетелдерде тұруы Патша мен Кеңес
өкіметінің ұзақ жылдар бойы жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... халқының белгілі бір бөлігі ... қаны ... ... ... тастап тоз-тоз болып, Маханбеттің «сені
көлден айырған лашын құстың екпіні, мені ... ... ... ханның
тепкісі» дегендей, Кеңес ( кеңес деп ... ол орыс ... ... ... ... мен ... ... елдерде диаспораға
айналды.
Бұрынғы КСРО тарағаннан кейінгі бірталай халықтар тәуелсіздік ... ... ... ... ... Ресейдің империялық билеуші күштері
халықтардың өз ... ... ... ... ... суық ... мінезінен арылатын емес. Олар Ресейдің тұтастығын бұзбаймыз
деген кез ... ... ... ... ... ... басудан
тайынбайды. Бұған Ресейдің шешен халқына жасап отырған жан түршігерлік
зорлық-зомбылығы дәлел. ... ... ... ... ... да болмасын келіссөз жүргізуге бармай, тек қана қара күшке ... ... ... жер ... ... ... ... кездепеген сұмдық. Бұл орыс халқының еркімен жасалып отырған іс
емес, Ресей билеп-төстеушілерінің шектен ... ... ... ... орнатамыз деп жар салып, ашық ... ... ... ... ... ... жалпы жұрт
мойындаған дәстүрін аяққа таптағандығы.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... санының
көптігінің арқасында референдум өткізу арқылы ұлттық автономияларды көрші
облыстарға қосып, ... ... ... ... елге ... ... ... жүргізуде. Оған делел: Палтава облысы мен ... 2006 ... 16 ... ... ... мен ... қосу жөніндегі өткізілген референдумдар.
1.2. Европа елдерінде түрік диаспорасының қалптасуы.
Дүниедегі сан ... ... ... ... ... ... даму ... біркелкі жүрмегені белгілі. Қазіргі кезде әлемнің
кейбір аймағында әлі де ... ... ... тайпалар бар. Әрине, бұл
«классикалық даму» ... ... да ... бір ұлт ... ... ... этностардың:
қоғамдық-әлеуметтік, тарихи даму процесінің;
ұлттық салт-дәстүрлерін сақтау үрдістерінің;
басқа этнолингвистік ортада ұлттық болмысының еріп, ... ... ... қызмет ету тәсілдерінің алуан түрлі сатыларда әрбігендігінен ұлттардың
оқшаулығын білдіретін ұғымдардың әр түрлі болуы заңды ... ... ... ... аз ... топтар т.б.).
Мәселен, Ресейде бұл мәселелерге өткен ғасырдың 20-шы жылдары КСРО-ны
мекендейтін халықтардың тізімін ... ... ... ... ... С.Лаллука: "КСРО-да "диаспора" ұғымы ең ... ең ... ... ... жоқ, халықтардың санасында "Этникалық Отан"
ұғымы кеңістікте берік бекіп, нақты көрініс ... ... ... ... жеткілікті айтуға болар еді" - дейді. Сол кездері бұл
құбылыстарды бейнелейтін ұғым ... ... ... топ" (Чебоксаров Н.Н., Чебоксарова И.А.), "негізгі этникалық
бөлшектер", "макроэтникалық топтар, микроэтникалық бөлшектер" (1972 ... ... ... (1983 ж. ... "Аз ... ... этнос және оның шашыранды бөліктері" В.И.Ленин
айналымға енгізген және т.б. ... ... ... ... ... талдау жасап, бұл ұғымдардың өте жалпылама анықтама
беретіндігіне ... ... ... ... "Осколки этноса" деген
еңбегінде "Аналық этностың дисперсиялық және ... ... ... ... ... ... шашырау) - бір мемлекетте
болғанымен, басқа ұлттық-территориялық бірлікте тұратын ... ... ... - КСРО-дан тыс ... ... ... ... ... ... Бұл Кеңес Одағы кезіндегі саяси-
әлеуметтік, геосаяси ... ... ... ... ... ... ... ұлт саясаты бұрмаланып, ұлттардың әлеуметтік дамуы мен
дәстүрлі мәдениеті, тілі, діні, ділі әр ... жеке дара ... ... ... бұл ... тек Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін
ғана терең назар аударыла бастады.
"Диаспора" өзінің тарихи Отанынан тыс ... ... ... (болмаса өз
халқынан тыс жерде орналасқан), этникалық шығу тегі ... ... ... тобы және аталған қауымның дамуы мен қызмет етуі үшін
қажетті әлеуметтік институттары бар ... тобы ... ... ... ... ... ... ортада - мемлекетте өмір сүруге мәжбүр болған
қауым бірлігі, олардың қалыптасуы басқа этномәдени ... ... ... ... ... ... медениетін, өзіндік ұлттық
санасын т.б. ... ... ... және оны одан әрі ... ... күш салатын, ассимилицияға тұрақты (ұлтты болмысын жоғалтып, ... ... ... жоғалып-жойылып кету алдында тұрған емес)
тарихи Отанымен байланыста болатын қауым бірлігі.
Жерлестіктерден бастап қоғамдық, ұлттық ... ... ... ... ... ... жағдайда өзін-өзі басқару органын, оқу-білім, мәдени,
саяси т.б. ... ... ... ұлттық идеясын тілін, дінін,
т.б. тарихи тамырын жаңғыртып өзінің этникалық ерекше ... ... ... ... ... кетпеуіне жағдай жасайды.
Дамыған мемлекеттердің қай-қайсысында болмасын алуан ... ... ... ... ... ... тыс басқа ұлт
өкілдері - диаспоралар өмір сүреді. Осы диаспоралардың басқа этнолингвистік
әлеуметтік-мәдени ортаның тұрмысы мен ... ... ... ... жаңа ... өздіксіз үйрену, сол жерде тұруға бейімделу процесі ... ... ... Мәжбүрлі түрде босқындыққа ұшыраған этнос өкілдері
басқа этнолингвистік ортада ең ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Сонымен қатар табиғат ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
жағдайларына, психологиялық-танымдық жағынан да жаңа құндылықтарды
меңгеруге жан-жақты бейімделуге мәжбүр ... ... ... деген қайта құру, жаңа құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... олар
жаһаны қабылдамай, әлеуметтік ортаның құндыдықтарын өзгертуге тырысты,
бірақ олардың әлеуметтік ... ... ... ... ... олар ... немесе түпкілікті) жаһаны қабылдауға көнуге мәжбүр"
болады. Уақыт өте жағдайлары түзеліп, босқындық сатысынан ... ... ... яғни ... адамдары өзінің ұлттық болмысына назар аудара
бастайды. Абай атамыз; "Жас бала анадан туғанда екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... Дүниенің көрінген, көрінбеген
сырын түгелдеп білмеген соң ол адам жаны болмайды" ... ... бұл ... кез ... адам өмірден мән-мағына іздейтіндігін, дүниенің сырын
танып ... ... ... ... К.Ясперс бұл туралы: "адам
болмысты, өзін және ... ... ... түсіне бастайды,
оның алдында дүниенің қорқынышты ... мен ... ... күйі ... Ол азат ету мен ... талап етті, өзінің алдына биік мақсаттар
қойды, өзіндік ... ... мен ... ... абсолюттілікті танып білді - дейді. Өмірлік мақсатын
саналы түрде анықтаған адам ... ... ... ... ... қалады. И.Кант өмір мәндік мәселелерде адамға дұрыс бағдар беретін
ақыл-ойға ... ... ... ... мен оның ... ... жауапкершілігі мен парызын ең жоғарғы ...... ... ... ... алар ... ... Диаспоралар
басқа этнолингвистік ортаның мәдениетінен оның ұлттық ерекшеліктерін саналы
түрде ажырата білу үшін алдымен өз ... ... ... ... ... ... ... керек.
Адамның жан дүниесінде ''Мен кіммін?", "Менің ұлтым ... ... ... тағы басқадай гуманистік сауалдар ... ... ... талпыну, адамға құштарлықпен сүйсіне қарау, адам
өзін-өзі танып, өзін-өзі түсіне бастағаннан іздеуіміз ...... ... ... ... ... дамуына, тұлғалық деңгейге көтерілуіне ең алдымен
әсер ететін ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... құндылықтардан айырмашылығы
әрбір жанның ішкі потенциялын ... ... Ол ... ... ... күшпен емес ыстық ықыласпен, жүрек жылуымен,
нұрымен орнына келтіруге ... ... ... құндылықтарды —
адамның шынайы болмысының нығаюына ... әсер ... оның ... өзек ... ... жасампаздықпен паш етуге мүмкіндіктер
ашатын Ақиқаттық нұрлы құбылыстары деуге болады". Яғни, руханилық барлық
әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... рухани дүниесінің
жан-жақты дамуына терең әсер ететін тетік болып табылады.
Сондықтан кез келген адам "жетілген ... ... ... ... ... ... оны ... үшін, мәнді амір сүру
үшін, ата-бабаларымыздан келе ... ... ... ... үшін ... рухани дүниесін өздіксіз жетілдіріп отыруы ... ...... деген қимастық пен шексіз махаббатты
әрбір этнодиаспоралық кеңістіктегі ... ... жан ... ... ... дүниесімен ұштастыра білгенде ұлттық рух қалыптасып ұлт
болып үю ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетінің дамуы, материалдық және
рухани құндылықтарының дүниеге келуі дүниеде ұлт болып ... ... ұлт ... үюға талпынған этнос өкілдерінің ұлтқа, ата-мекенге,
тарихи Отанға деген қимастық ... ... деп ... ... ұлт ... ... ұшырап туған тілі мен ділін, дінін сақта
маған басқа әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... саналы түрде ажырата алмаған этнос өкілдері мәңгүрттікке ... ... ... ... жоғарыда аталған алуан түрлі
қиындықтарға төзе алмай, этностар шашырап біртұтас бола алмаған ... ... ... ... жаңа ... ... ұлттық болмысының кейбір ерекшеліктерін ғана сақтай алған оқшау
топтардың ... ... ... «Р. Парк маргиналдар деп мінез-
құлқында тынымсыздық, ... ... ... ... бар
(шетте болушы) американдық мулаттарды атаған. Кейде мәңгүрттік мәдени
типпен маргиналдықты ... ... ... ... ...... айырылған, ұлттық салт-дәстүрден жұрдай, күнделікті өмірде
ұлттық-мәдени жүйенің құндылықтарын ... ... ... Бұл
құбылыстарды диаспоралардың қалыптасуының тарихи кезеңдерінен байқауға
болады. Диаспоралардың қалыптасу ... көз ... ... ... көптеген диаспоралар сонау ерте уақыттардан
бүгінгі күнге дейін (мәселен, еврейлер т.б.) алуан ... ... ... ... ... ... ... ділін сақтап қалған. Ал,
қазіргі заманғы этномәдени үрдістердің тереңдей ... ... ... ұлт ... ... ... үлкен қауіп төндіріп отыр, бұл
бүгінгі күні ең өзекті проблемалардың бірі ... ... ... ... ұлттық келбетін сақтап қалғысы келетін этнос өкілдері басқа этно-
мәдени орта мәдениетінен өзінің ұлттық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... сақтап қалу жолында бар күш жігерін салып ... ... ... ... ... ... көпмәдениеттер тоғысқан
әлеуметтік-мәдени ортада өмір сүрсе де ұлт ... ... ... бар деп ойлаймыз. Мұны адамзаттың даму тарихы дәлелдеп берді.
Орыс ғалымы И.В.Пантин ... ең ... ... екі ... Рим және Хань ... Евразияның ұлан-байтақ ... ... ... II ... ... ғасырына дейінгі кезеңдерден
бастау алады. Осы кезде Қытай мен Орта ... ... ... ұлы
Жібек жолының ашылуы да тегін емес" десе, қазақстандық ғалым Р.Қасымова
"Жаһандасудың басты қыр көрсетуі ... пен ... ... ... ... ... ... ғұламалары баяғыда-ақ ескерткен болатын, ... ... ... мен ... текетіресіне айналып отыр" — дейді.
Сонымен қатар орыс ғалымы И.Н.Ионов "Жаһандық тарих XX ... ... ... ... ...... бүгін ғана басталған үрдіс пе? деген сұраққа А.Егеубай "ол
XXI ғасыр табалдырығына мемлекетаралық қарым-қатынастың жаңа ... ... ... үшін ғана ... ... Шын ... бұл адам ... болғалы жалғасып келе жатқан дәстүрлі даму жолы, ... ... ... ... ғылыми, саяси жаугершілік, басқыншылық т.б.)
ахуалда көрініс берген'' дейді. Н.Я.Нечаев "Терең ... ... ... ... ... жаһандану үрдістерінің өркениеттік дамуын
айтарлықтай шектейтіндігін" тілге тиек етеді. Ал, саясаттанушы М.Әшімбаев
"Жаһандану ықпалын ... ... ... ... емес. Олай
болса, өзіңнің ұлттық мүдделеріңді саналы түрде түсіне ... ... ... жүру ... дейді. қандай болғанда да жаһандану туралы
зерттеушілердің ... ... ... ... кезінде басқа этнолингвистік ... ... ... ... ... ... сақтап қалуы мүмкін?
Алуан түрлі құбылыстардың әсерінен басқа этнолингвистік кеңістіктерде
тұратын кез-келген этностық этномәдени ... ... ұлт ... әсер ... ... ... тіл мен дін бірлігі болды" — ... ... ... ... ғалым А.Сыч.
Осы мәселе туралы ойымызды әрі қарай өрнектейтін болсақ, жалпы адамның
жан дүниесіне әлемді тану ... ең ... ... ... бала ... анасының тілі арқылы беріледі, өсе келе адам өзін қоршаған ортаны,
дүниені, ... ... ... халық даналағы мен ұлтының
кемеңгер ойшылдарының, әлем әдебиетінің озық ... ана тілі ... ... ... ... дәрежеде анасының тілінде тәрбиеленіп
ұлтының салт-дәстүрлерін т.б. ... ... ... ... ... ... анасының тілі арқылы берілетін ұлттық ... ... ... ... ... ... қалыптасуына әсер
етеді. Мәселен, қазақтар халық арасынан шыққан би-шешендердің даналық
сөздерін қастерлеген. Ауыздан-ауызға ... ... ... ... ... бірегей рухаии қазына-мұралардың негізінде жатыр, ол ата-
бабалардан келе жатқан ... ... ... ... бұлақтардың бірі.
Тіл арқылы түсіністік ұлтаралық өзара сыйысу үрдісі өрбиді, осыдан
келіп тіл табысуы ... ... ... ... ... өмір ... етіп отырған басқа этнолингвистік ортаның мәдениетін құрметтеп,
тілін ... өз ... ... білуі қоғамдық, ... ... ... ... ... ... отаны, туып өскен атамекен жері, тағдыры бір. Сондықтан
олар өздері өмір ... ... ... ... өзін ... ортаға
бейімделуге мәжбүр болды. Олар этностық шығу тегі бір адамдармен ... ... ... ... жеңуге тырысты. Дамыған мемлекеттерде
шашырай, кей ... ... ... ... ... ... олар көп ... тоғысқан ортасында ұлттық
келбетін сақтап қалды. Адамның жоғарғы деңгейге көтерілуіне, ... ... ... ... ұлтжанды болып қалыптасуына, ана тілін құрметтеуіне,
ата-анасының, үлкендердің отбасында беретін тәрбиесінің де маңызы зор. Алыс
шетелдердегі ... ... ... арнайы оқытатын білім беру жүйелері
болмаса да ана тілін ... Бұл ... ... ... ... дұрыс тәрбие беруі шешуші рол ауқарды.
Шетелдегі қазақтарда бұл ... ... ... бірге халық даналығы, халық арасынан шыққан көренкті ойшылдар мен
еліне адал қызмет еткен қоғам қайраткерлерінің, игі жақсылардың әсері де ... ... ... ... сол ... ... ... адамдар жақсы
біледі.
Этнодиаспоралық кеңістіктердегі ... ... ... ... ... ... ... сақтап қалуында шешуші рөл атқаратын,
этнос адамдарының іс-әрекетін бақылаушы, бір сенімге біріктіруші ... ... ... ... бір этнос адамдарын біріктіріп ғана қоймай, белгілі
ережелер жиынтығы мен ... ... ... ... да. ... ... оқшау этностар, диаспоралар көп-мәдениеттердің
ішінде жоғалып, сіңісіп кетпей өзінің ұлттық ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... үшін ... адамдарын қатал қадағалаушы белгілі
бір рәсімдер жүйесін берік ұстанбаса, үстем ... ... ... Бұл ... диаспоралардың қалыптасуының тарихи кезеңдерінен
байқауға болады. Сенімінен айырылған ел мәңгүрттікке бет ... ... ... жоқ ... ... ... ... мәңгүрттікке бой
алдыра бастаған, қайырымсыз адамнан ұлт болашағын ойлайтан, елін қорғайтын
ер шығуы нейқабыл.
Сонымен тіл мен дін ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыс-тіршілікте өзінше қам-қарекет
жасауға негіз қалайды. Бұл ... ... ... т.б. ... жол ашады.
Басқа этнолингвистік кеңістіктерде тұратын кез-келген этностың ұлттық
болмысының сақталуына негізінен жан дүниесі таза жас ... ... ... ұлт ... ... ұрпағын ойлайтын ұлтжанды, басқа
этномәдени үрдістерден өзінің тілін, ділін, ұлттық мәдениетін саналы ... ... ... ... ата-бабаларынан келе жатқан дәстүрді
жалғастырып, үнемі жаңғырып ... ... ... ерекшеліктерін
сақтай отырып, одан әрі дамыту үшін оған қызмет етеді, жаңа ... жаңа даму ... өту үшін ... ... ... ... өзіне
тән материалдық және рухани дүниесін жасап, оны ұрпақтарына мұра ... Осы ... ... үшін ... ... ... ғана
басқа этнолингвистік кеңістіктердегі этнос өкілдері ұлт ... ... ... ... ... тарихи (ерте, орта, жаңа қазіргі
замандардағы) даму кезеңдерінен байқағанымыздай, ... ... ... ... ... өмір ... қоғамдық-экономикалық, саяси,
әлеуметтік-мәдени жағдайлардың, ... ... ... ... болмысы мен жан дүниесіне қаяу салып, адамның ... ... ... ... ... ... қимастық, сезімді,
ұлтжандылықты оята алмайтындай жағдайға әкелуі мүмкін. [10]
Диаспоралардың этнодиаспоралық кеңістіктердегі көп ... ... ... мен өзінің ұлттық мәдениетінің
үйлесімділігі, басқа ... ... ... ... ... ... ... болмысын сақтап қалуы тағы басқа алуан
түрлі күрделі мәселелерінің туындауы жаңа қоғамдық ғылым — диаспоралогияның
дамуына жол ... ... ... — халықтардың өздерінің
этникалық ортасынан тыс жерге ... ... ... ... қоныс
аударылған, шашыранды топтарын құрайтын диаспоралардың саяси-әлеуметтік
ортасына байланысты тарихындағы, ... ... ... ... тіліндегі, кәсібі мен салт-санасындағы өзгерістері мен
ұлттық қасиеттерін сақтау ... ... ... ... қай ... әр ... жеке дара ұлттық өзіндік санасын жаңғыртуына, дамытуыана
жол ашып беретін ғылым саласы диаспорология болып табылады.
Шетелдердегі ... ... "тар жол, ... ...... ... этномәдени ортада әр уақытта ұлты қазақ екенін мақтанышпен
жырлаған. ... ... ... ... аса талантты ақындардың
бірі Кәкей Жаңжұңұлының ... ... ... ... төгілген ыстық
мейрім мен елді, жерді аңсау сарыны, туған ұлтын ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Бұл өлеңде ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... ұлтқа
деген шексіз махаббат шетел қазақ поэзиясында, қисса-дастандарымен ... ... ... ... ... ... туындылардың
жазылуына мұрындық болған.
Шетел қазақтарының арасынан шыққан белгілі ... ... ... Қ. ... т.б. ... ... ... Н.Мыңжан,
Ж.Мырзахан, С.Жанболатұлының еңбектері Қытай тілінде, Х. Оралтайдын,
Зейнештің ... ... ... ... т.б. көптеген шетелдегі қазақ
ғалымдардың еңбектері дамыған елдердің тілінде жарық, көруде.
Сонымен қатар шетелдегі қазақтардың ... ... ... ... ... қайраткерлері қалыптасып шықты. Туған
халқының азаттығы жолында ... ... ... ... ... ... ... мен Махамбет т.б. секілді шетел қазақтарының арасынан
да Оспан ... Бөке ... ... ... Зұқа ... ... батыр,
Көрімбай батыр, Кешім батыр, Есет т.б. ... ... ... ... ... ... ... даналық сипаты мен тұлғалық-азаматтық
болмысы, жасаған құндылықтары сарапталып ... ... өз ... берілуі керек деп ойлаймыз.
1.3. Түрік диаспорасының ұйымдары мен қоғамдары және оның ықпалдылығы.
Түрікшілдік қозғалыс идеологтары (И.Гаспралы, Ж.Ақшора, А.Ибрагимов,
А.Топшыбашоғлы, ... ... ... З.Көкалып және тағы
басқалары) түрікшілікті түрік халықтарының санасына ... үшін ... ... ... ... ... ... баса назар
аударды.
Ж.Ақшора, А.Ибрагимов сынды эмирациядағы түрікшіл қайраткерлер саяси
түрікшілдіке негіз салды. ... ... ... ... саяси сипатталп, түрікшілдік саясатта да, мәдениетте де,
сонымен бірге тактикалық жағынан руханилықта да ... ... туын ... ... ... ... ... 1851 жылы Қырым топырағындағы Бақшасарай қаласына таяу жерде ... ... ... ... ... ... келді. И.Гаспралы
алғашында ауылдық мұсылман мектебінде оқиды, кейіннен Воронежде оқып, содан
кейін Москвадағы ... ... ... Одан ... ... жоғарғы
білім алу үшін аттанады. Кейін Парижде жарнама агенті болып үш жыл жүмыс
істеді және И.С.Тургеневтің ... ... ... істеді .
Оның Мәскеудегі кадет корпусында оқыған кезін атақты башқұрт
оқымыстысы ... ... ... ... ... ... ұқсас
тұлға-қырымдық И.Гаспралы. Ол да орыс әскери ... ... ... Чернышевский шығармалары, XIX ғасырындағы орыс ... пен ... ... ... әскери мектептердегі
орыс еместерге деген сенімсіздік, орыс армиясындағы бүкіл әлемдік билікке
ұмтылу пиғылдары И.Гаспралының ұлтжандылық сезімін оятты ... және ... ... болып, ұлттық мәселемен жете танысқан
И.Гаспралы 1876 жылы Бақшасарайға ... ... ... ... ... ... шығудың бірден-бір жолы ұлтшылдық деп шешкен
И.Гаспралы алдымен мектепті ... ... ... ... бастау
керектігіне баса назар аударды. Ол " Русское ... ... ... ... ... ... (1881жылы жарық көрген). Онда ол патша
өкіметінің мұсылман халықтарының ... ... ... ... ... ерекшеліктерін ескеріп, олардың өзін-өзі басқаруға
мүмкіндік беру қажеттігін көрсеткен болатын.
Түркі тілдес ... ... ... бірігуінде И.Гаспралы
алдымен араб әріпін түрік халықтарының тіліне лайықтап, дыбыстың естілу
ерекшеліктеріне сәйкес бір ізге ... жазу ... ... Осы мақсаттың орындау жолында "тілде, істе және пікірде бірлік"
ұранын көтерген "Тәржіман" (Аудармашы) газетін 1813-1914 ... ... ... ... ... оянуға шақырады.
"Туған жерім, халқым, тілім" деп, көкірегі шерге толған ұлы жанға
"пантюркист", "панислаиист" деген ат ... ... жаңа ... ... сәйкес қажет екенін көрсетте отырып, жалпы адамзат құндылықтарының
құрамдас бөлігі ретінде дінін, әсіресе ... ... ... ерекше көңіл
бөледі. Ол өзінің "Мұсылмандықтың тағдыры" деген мақаласында: ... ... ... да ... ... ... мезгейтін ілім,
оны берік ұстаған мұсылмандар мәдениет және ... ... ... кем түспейді" деді.
Халықтың басындағы кіріптарлық халді татар арасынан шыққан ойшыл-
ағартушылар ... ... ... ... ... көрсетіп, бағалы істер
атқарды. Отаршылдықтың зұлматын а душар ... ... ... ... ... ... ... (1851-1914) шығармалары ұлттық сананың
оянуына күшті ықпал ... ... ... ... ... ... татары Мұстафа Давидовичпен пікірлес болады.
Орынбор діни ... ... ... ... азаматы, саяси
күрескер А.Ибрагамов бірінші орыс революциясы жылдары Петерборда ... және ... ... ... шығарды. Реакция жылдары
Түркияға кетіп, онда 1910 жылдан ... ... ... ... ... ... ... жүріп шетелдік басылымдар
арқылы патша өкіметінің отаршылдық саясатын ... ... әлем ... ... ... ... ... еңбек сіңірді.
XX ғасырдың бірінші ширегіндегі түрік халықтарының қоғамдық-саяси
өмірінде зор рөл атқарған саяси ... бірі — ... ... ... азаттығы жолында өмірін ... ... ... ... ұлы ... 1935 жылы ол қайтыс болғанда М.Шоқай былай деп жазған
еді: "Тек төркіні Еділ бойынан шыққан Юсуб бек кең ... ... бір ... жинай білген адам еді. Ол өзінің екінші атамекені
Түркияда да ең ... ... ... орын ... Юсуб бек ... жүрсе
де, Еділ бойындағы атамекенін және түрік екенін ешқашан ұмытқан емес. Бұл
күнде түрік дүниесінің ... ең ауыр және ең ... ... кешіріп жатқан кезде, маркұм Юсуб ... дәл осы ... ... ... ... ... Юсуб бек өмірінің ең ақтық сәтіне дейін
жалпы түрікшілдік идеясына шын ... ... ... ... ... ... ... Ресей қоластындағы түріктерге
зор сілкініс әкелді. ... ... ... ... ... ... алуға деген ұмтылысы арта түсті. ... ... емес ... бағдарламасы бар "Хуррият" ("Азаттық") атты
саяси партия құрылып, өз ... ... ... ... ... ... болуына Ресейдегі барлық халықтардың азаттыққа ұмтылысы,
ең алдымен орыс жұмысшыларының ... зор ... ... Жалпы
ресейлік азаттық қозғалысының өрістеуі барысында түрікшілдік қозғалыстың
дамуына кең жол ... Осы ... ... ... ... жағдайлардың әсер еткені талассыз:
1. Ресейде қалыптаскан қоғамдық-саяси жағдай және ... ... яғни ... ... ... ... 1904 ... қыркүйегінен бастап А.Ибрагимовтың, 1904 ... ... ... ... ... ... жаңа сатыға көтерілуі;
3. Осы кезеңде Ресей түріктері арасында кеңінен тараған ... ... ... бел ... алғы шарт ... Ресейдегі түрік халықтарының зиялылары бірлесіл ... ... ... көтерілді. Сондықган да олар түрікшілдік ... ... ... мүдделік мақсатқа жету жолында кез келген ұлттық ... ... ... ... тығыз байланыс орната бастады.
Біз түрікшілдікті мәдени және саяси деп бөліп карастырғандықтан, бұл екі
ағым екі арнада ... ... ... ұғым ... ... ... де ... — түрік бірлігі арқылы отарлық күштерден қорғану жолында ... ... ... бұл 1905-1907 жылдарда және одан кейінгі кезенде
бірігіп кетеді. Яғни, 1905 жылғы ... ... ... ... жаңа ... ... ... сипат ала бастады.
XX ғасырдың басында болған түрлі қоғамдық-саяси оқиғаларға қазақтың
көзі ашық ұлтжанды интиллигенция ... ... ... ... ... О.Қарашев сынды ақын-жазушылар, алғыр ой иелері
ескі оқу жүйесіне ... ... ... ... ... "Алаш"
партиясының бағдарламасында, "Қазақ" газеті беттерінде мәселені ... ... оқу ... жаңа ... сай ... мен көмекші оқу құралдарын дайындау ісіне кірісіп те кетеді.
Ресейде жеңіске жеткен болшевиктердің ұлт мәселесіне қатысты ... ... ... демакратиялық күштерімен санаспауы көптеген
түркістандық қайраткерлердің эмиграцияға ... ... ... ... ... қозғалыстың көрнекті өкілі М.Шоқай болды. Ол
Түркістанның азатығы жолында күрес ... және ... ... идеясының
басты қолдаушысы болды. М.Шоқай үшін Түркістан тұтастығы мен Түркістан
еркіндігі - егіз ... Ол ... ... кезеңінде тұтас Түркістан
идеясына солқылдақтық танытпаған.
ІІ. Тарау. Еуропадағы түрік диаспорасының белсенді тұлғалары.
2.1. М.Шоқайдың өмірі мен ... ... ... ... ... бүтін бір кезеңді қамтыған
ерекше ұлы құбылыс. Ол ерекшелік бұл ... ... ... жылы ... билікке балама Түркістан (Қоқан) автономия үшін
демократиялық қозғалысына ... ... ... ... ... ... ... істерін былай қойып, тек осы биік мақсат үшін ... ... өзі ғана ... ... Түркістан халықтары
тарихындағы мәңгі есімдер қатарына жатқызуға ... ... ... ... М. ... өз елі үшін атқарған қызметінің мәні мен орны
басқада. Ол Мұстафа Шоқайұлының ... ... ... бұрынды-соңды
болмаған құбылыс — демократиялық Еуропаның ортасында ... ... ... ... қалап (20-шы жылдардың екінші жартысы), оған
өзі көз жұмған 1941 жылдың желтоқсанына дейін басшлық жасауында, ... ... ... ... ... өзгерістерді жан-жақты терең талдауға
алуында еді. Біз Мұстафа ... екі ... ... ... бұл кіріспе мақаламызда ретіне қарай оның саяси қызметі мен
артында ... ... ... қысқаша тоқталмақпыз.
Мұстафа Шоқайұлының мұраларын жинастырып, оларға ғылыми талдау
жасауда ... ... ... ... ... біраз
нәтижелі іс бітіргенін үлкен ризашылықпен айтқан жөн. Бұл ретте алдымен
түркістандық эмигранттар Анкара университетінің профессоры ... ... ... ... ... ... ... аталуға лайық. Олар 1942
жылы М. Шоқайұлының қайтыс болуына жыл ... орай ... ... ... ... басып шығарады. Ал 1950 жылы олар М. Шоқайұлының
туғанына 60 жыл толуына арнап "Түркістан ... ... және ... деген кітап даярлайды. Міне осы кісілердің және Т. Шағатайдың жары,
профессор Саадат ... ... ... ... 1972 хылы ... және 1988 жылы ... ... естеліктері жеке кітап болып жарық
көреді.
Мұстафа Шоқай мен Мария Шоқайдың естеліктерінен "тұратын кітап ... ... ... тағы да ... ... ... ... (жетекшісі
Тұран Язған) басылып шықты. Естеліктердің бұл ... ... ... да ... ... зор. Ал 1997 жылдан бастап Ыстамбұлдағы
"Түркістан, Еділ-Орал қоғамы" "Яш ... ... ... ... алды. Көп томдық бұл басылымның алғашқы екі томы Тюлай
Дуранның алғы сөзі және Тимур Қожаоғлның даярлауымен ... ... ... ... мен ... ... талдауға алған
дискуссиялық мақалалар мен құжаттық материалдар елімізде де ... ... под ... ... атты ... 1917 жылға
арналған естеліктерінің қысқартылған нұсқасы басылып шықты.
Міне, осы ... ... ... ... ... ... тарихында, түркістандық және қазақ қоғамдық ойында алатын орнынан
біраз хабар берсе керек. Дегенмен, бұл қайраткердің күрес жолы мен ... ... ... бүгінгі өзгерістер арнасында зерттеп тану енді
ғана қолға алына бастады деп ... ... бар. Ал бұл ... ... ... ... ... жариялаудан басталғаны жөн.
Қайраткердің өзі ... ... "Яш ... ... жарияланған
еңбектерінен тұратын екі томдық кітабы осы ... ... ... ... ... ... Қызылорда) үйезінде ескі календарь
бойынша 1886 жылы желтоқсанның 25-де дүниеге келген. Жаңа стиль ... ... ... 7 қаңтар болып шығады. Мұстафаның тегі орта жүздегі Қыпшақ,
онын ішінде Торайғырдың Шаштысы, Бошай ... ... ... ... ... ... дала ... арасында ерекше мәдениетті, елге беделді, ... ... ... ... ... Сыр ... ... патшалығының
қоластына кірмей тұрғанда Хиуа ханының датқасы ... ... ... ... да, ... да ... патша үкіметінің арнайы
тапсырмасымен жасалған фотоальбомына кіруі де тегін емес ... ... ... ... ... ... ... кірпіш үй
салдырады. Бірақ жазда жайлауда киіз үйде тұрады. Қазақ ғұрпынан ... (би) ... ... ... ... қара Қазаққа да айқара ашық ... ... ... ... ... үшін ... аулы кедей саналады.
Ол өзінің бау-бақша, егінін көшпелілермен айырбастап, немесе жаңа қоныстана
бастаған орыстарға ... ... ... ... ... ... жұрты да текті болғанға ұқсайды. Анасы Бақты әйгілі
әскер басылардың бірінің ұрпағы. Оның әкесі ... ... ... ... ... көрсетіп, қазақ батырлары санатына кірген. Ал Түркістанды патша
әскерлері ... ала ... ... ол ... күреске шыққан. Сол
кезде Мұстафаның болашақ анасы осы соғыстарға қатынасып, әкесіне ... Атқа ... шөл ... ... ... жолын барлап, хабар
жеткізіп отырған. Бақты өлең ... ... ... Ана ... сауатын
ашып, әкесі сияқты араб әліппесінде оқу-жазуды да ... би ... аса ... бір ... ... Тұрағы 1917
жылға дейін Орынбор-Ташкент темір жолы бойындағы ... ... ... ... ... Шоқай 1912 жылы қайтыс болған. Жасынан зерек
Мұстафа ... ... ... ... ... ... Оның
айтуынша, елдегі саяси оқиғалар Шоқай әулетіне де әсерін тигізген. Мысалы,
екі рет Шоқайдың ... ... үйін ... орыс ... ... ... үшін алып қояды, тіпті егістігін де тартып алады. ... ... ... ... алмай, өз наразылығын ішінде сақтайды.
Отаршылдықтың өктемдігін, әділетсіздігін Мұстафа жас шағынан бастап-ақ
сезіп өседі. Бұл ... ... ... ... болып, бұла өскен
Мұстафаның санасында терең із қалдырады.
Шоқайдың үш ұлы, екі қызы ... ... ... ... ... ... яғни ... бауырына салады. Мария Шоқайдың айтуына
қарағанда, Мұстафа өле-өлгенше сол асыраған ... ... ... ... ... ... ағасы Сыздық Мұстафадан 15 жас үлкен.
Інісінің ұрпақтары ... ... ... ... сауатын ауылда ашады да, оқуды Сұлутөбе станциясындағы орыс
мектебінде оқудан бастайды. Кейін 1902 жылы гимназияға (Ташкентте) ... 8 ... ... "өте ... ... ... аяқтайды. Бірақ гимназияда
оған ... ... ... ... Самсонов бергізбей, оны күміс
медальға ұсынылған орыс ... ... 20 ... ... ... ... да, әлгі орыс ... Зепреметов күміс медальды ғана
алады, бұларды гимназия директоры Граменицкий де ... ... ... ... тек жергілікті жастар емес, орыс ... ... ... Көпшіліктің есінде қалған бұл оқиғаның оңы мен сапын
тани бастаған Мұстафаға қандай әсер еткенін аңғаруға болады.
Мұстафаның ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуы және
қоғамдық қозғалысқа, халқының азаттығы үшін күреске ... ... ... өткізген жылдарына түс келеді.
Мұстафа 1910 жылы гимназия бітіргенге дейін-ақ жерлестерінің көп арыз
шағымдарын жазысып, олардың ... ... ... ... ... ... да талай барған болатын. Генерал іске тыңғылықты, орысша
сауатты қазақ жігітін өз ... ... етіп ... ... бірақ
Мұстафа одан бас тартып, Петербор университетінің заң ... ... Ол ... ... ... тек орыс баласына берілуі
тиіс еді. Сондықтан Мұстафа Қазақ ... ... ... 1912 жылы ... ... 13-санында Мұстафа туралы мынандай
сөздер жазылыпты: "Осы күнде Петербург университетінде 1910 жылдан ... ... ... ... ... ... болысының Шашты
Қыпшақ руынан Мұстафа Шоқаев деген жігіт оқып жатыр. Бұл жігіт Перовский
уезінде жоғары жерден ... ... ... ... ... Бұл ... сезіммен жазылғаны байқалады. Ал Мұстафа шынында аз іс атқарған
жоқ. Оның оқып ... ... де ... ... ... ... ... келіп, одан жәрдем алып ... ... ... да ... жасайды. Кейбір үлкен істер бойынша тіпті сенат
алдында да ... ... тура ... Осының бәрі оның көп уақытын алып,
ақыры 6 жылдың орнына оқуын 7 ... яғни 1917 жылы ... ... ... бай ... ... заңгерге елдегі қазақтардың ... ... ... де мүмкіншілік туғызды. Мұстафа Шоқай оқып жүрген
кезінде Мемлекеттік Думаға кандидатурасын ұсынуы үшін ... ... оған ... жер ... ұсынады (меншігі жоқтардың Думаға
сайлануға құқығы болмаған).
Мұстафаға алғашқы жүктелген қоғамдық жұмыс — оның 1914 жылы ... ... IV ... Думадағы Мұсылман фракциясының
хатшысы қызметіне тағайындалуы. 1907 ... 3 ... заңы ... ... ... ... ... айырады. Осындай жағдайда
Думадағы Мұсылман фракциясы жұмысына араласып жүрген М. ... ... ... еді. Бұл Мұстафа Шоқайдың ... ... ... ... іс жүзінде жалпы мұсылмандық, жалпы түркістандық
идеяларды қолдауына алып келді. Азаттық алу үшін езілген халықтардың тізе
қосуы қажет ... ... сол ... анық ... өмірінің соңына дейін
бұл пікірден айныған жоқ.
1916 жылғы Түркістандағы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... үкіметке қарсы оппозиция құрып,
талқылады. Осы мәселе ... ... ... ... үшін ... ... келген депутат эсер А. Ф. Керенский және фракция жетекшсі
К. М. Тевкелевпен бірге мұсылман ... ... ... ... ... жылы окоп қазуға Бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... елге ... үлкен қиыншылықтарға
кездесті. Тіл білмейтің қазақтардың темір жолдардағы орыс шенеуніктерінен
пойызға орын ала ... ... ... ... жүруі — олардың өмірі
үшін қауіпті еді. Осы кезде Петербордан елге ... ... ... Самара қалаларында қазақ жігіттерін алып келе жатқан ... ... елге ... ат ... ... ... ... құру әрекетіне де ат салысты. ... ... ... ... ... ... қатысып, "Алаш"
партиясын құру туралы шешімге дауыс берді. 1917 жылғы 5-13 ... ... ... ... ... қазақ облыстары өкілдерін қамтыған 15
адамнан тұратын Ұлт Кеңесі — Алашорда ... ... оның ... ... да ... ... өз ... аяқтаған күннің ертесіне
біртұтас автономия құру мәселесін қорғау үшін ... ... ... ... ... адрестерге телеграмма жолданады. Оған
Алашорда ... ... Ә. ... мен ... ... қол қояды. Мұстафа
Шоқайдың жерлестеріне өз атынан жолдаған қайрылуында ... ... ... ... ... Алаш ... басы ... кезі осы, бүгін.
Айрылсақ, мұнан соң жұрттың басын ... ... Алаш ... ... баласы болмас. Сырдария қазағы кешіктірмей Алаш туының астына жиналар
деген үміттеміз" - деген сөздер бар еді. Мұстафа ... бұл ... ... жоқ. 1918 ... бас ... өткен Сырдария қазақтарының
құрылтайында қабылданған қарарда мынадай жолдар бар-тын: "Алашорда өз
алдына ... ... ... ... ... ... союз (одақ)
болса, Сырдария қазақ-қырғыздары Түркістан автономиясынан шығып, Алаш
автономиясына ... ... ... ... Зәки ... қоғамдық қызметі.
Зәки Валиди - дүние жүзіне Ахмет-Зәки Валиди Тоған ... ... ... шығыстанушы ғалым (Тоған — Ештуған деген бабасының есімінен қосылған
тек аты). Оның ғалымдығы, ... ... ... ... ... ... кейін басқа Шығыс елдерінің, ... ... ... ... Еуропа тілдерін пайдалану арқылы
байи ... ... ... ол ... ... ... сияқты
зерттеушілерінің қатарын толықтырған ғұлама.
Зәки Валиди ғылымға жастық шағында емес, есейгенде ден ... ... ... де ... 1935 жылы тәмамдайды. Мұның себебі З.Валидидің
жастық шағы ез халқының, сонымен бірге тағдырлас бүкіл түркі халықтарының
бостандығы үшін ... ... ... ... тап ... ... көзімен көріп, сезген жас жігіт ғылыми ... ... ел үшін ... ... IV Мемлекеттік Думаға депутат, әскери
қолбасшы, тұнғыш ... ... ... ... «басмашылық» деп теріс
түсіндірілген, Кеңес өкіметінің озбырлығына қарсы Орта Азиядағы азаттық
қозғалысқа қатынасу, ақыры ... ... ... ... ... ғылыми экспедициялар жүргізген тынымсыз ізденуші — міне,
осының бәрі бір ғана Зәки ... ... ... ... атқарған істерінің, көрген-білгендерінің өзі, 400-ден аса ғылыми
еқбектерін ... ... біз үшін өз ... ... ... па ... ... З.Валиди Кеңес Одағы халықтары үшін буржуазияшыл ұлтшыл,
пантүрікшіл, тарихты бұрмалаушы ретінде большевиктік ... ... ... Ал осы кезге дейін онын еңбектерін, не естеліктерін
оқыған адам кемде-кем. ... ... ... біліміміз таяздамаса, санамыз
төмендемесе, басқа ұтқанымыз жок.
Зәки Валиди (1890-1970) башқұрт Ахметтің ... ... ... ауылында дүниеге келген. Тегі юрмат тайпасының сақлыкай руына жатады.
Оның бесінші атасы Ештуған орыстарға қарсы соғыста қаза ... ... ... «орыс өлген», «орыс қырылған» ... ... ... азаттық үшін күресі туралы аңыздар Зәкидің рухани ой-өрісіне
ықпал еткен.
Зәкидің ... шағы сол ... ... мәдениеті дамыған зиялы
ортада өтеді. Оның шешесі Уммулхаят та ... ... Зәки өзі ... ... араб ... ... шешем парсыша үйретті», — деп жазды. Ол 11
жасында әкесінің медресесінен нағашысының медресесіне ауысады. ... ...... ... ... ... ... оқыған, кейін өзі де «Тарихтың кілті» атты кітап, ... ... ... Гаспралының (Гаспринский — ред) 1883 жылдан
бастап шығатын ... ... ... ... жаңа ... ... ... әр саласынан хабардар, саяси көзі ашық зиялы
адам ... ... ... ... кейін большевиктердің қолынан көп зәбір
көріп, 80 жасында өлтіріледі.
Зәки Валидидің түрік-араб-парсы мәдениетінен ерте сусындағаны ... ... ... ... ... айналысуына негіз
болады. Осыны ... ... та ... ... ... деп ... керек.
Ғылым шыңына барар жол Ұлы империяның қоластындағы «бұратана» халықтың
өкілі үшін талмас еңбек пен қайтпас ... ... ғана ... ... ... ... ала алмаса да, өз бетінше оқу-ізденуден
жалықпайды. Ол тек діни ... ... ... ... де ... орыс тілі мен математикадан дәріс алады. Оны ... ... үшін орыс тілі ... ... ... ... ... Гимназия бағдарламасы бойынша тапсырылатын
пәндерді оқиды. Өзі де дәріс береді. Мысалы, медресе (бағдарламасына түркі
тарихы мен ... ... ... ... өз еңбегінің нәтижесінде ол
бұратаналар мектебінің орыс тілі ... ... алып ... ... ... ... ... оны император ханым қамқорлық ететін ... ... ... орналастырмақшы да болады, бірақ ... ... ... атақ-дәреже тосып отырмай, өз бетінше еңбектене береді.
Соның нәтижесінде 1911 жылы жарық көрген ... мен ... ... ... ... ол ... Ресей шығыстанушыларына танылады. Оған ... И. ... ... ... Радлов, А. А. Семенов, Ә.
Диваев, Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Иоқаев, Н. ... ... ... ... жасайды, пікірлес болады.
Аталған еңбегі үшін Зәки ... ... ... ... ... және ... қоғамына мүшелікке сайланады. Бұл қоғам
оны 1913 жылы Түркістан елкесіне ... ... ... ... ... және ... пен Радловтың ұсынысы бойынша оны 1914
жылы ... ... ... мен ... Орта ... ... қоғамы тағы
да Бұқарға экспедицияға жібереді. Бұл экспедициялар жергілікті және астана
ғалымдарымен байланысын нығайтып, соның ... ... ... ... көре ... ... ... қоса өз халқының азаттығын кексеген қайраткер де
болатын. Сондықтан елдегі күрделі саяси толқулар оны да ілестіріп әкетеді.
Ол 26 ... ... ... ... ... ... жүргенінде
мұсылмандар атынан IV Мемлекеттік Думаға депутаттыққа сайланады. Думада
1916 жылы көтеріліске қатынасқан ... ... 1917 жылы ... ... ол ... ... тізе ... басқа қазақ
зиялыларымен де бір сапта болады.
Саяси қайраткер ретінде З.Валиди ... ... ... түркі
халықтарының тағдыры ортақ екенін ерте түсінеді және осы бағытта аянбай
еңбек етеді. Бұған оның «Естеліктер» ... ... ... ... ... бола ... жылдан эмигрант болған З.Валиди өз Отанына орала ... ... он ... ... ол түркітану әлеміне қайта ден қойып, енді ғылым
арқылы түркі халықтарына ... ете ... 1944 жылы ... ... ... ... түрмеге де жабылады.
З.Валиди ислам дүниесінің тарихын, мәдениетін, тарихи ... ... ... да жақсы білген. Сондықтан ол ... ... ... ... ... қызметін атқарады,
Стамбул университетінде ислам зерттеу институтын ашу ісіне басшылық етеді.
Осы еңбектері арқылы З.Валиди есімі тарихта түркі халықтары ... және ... ... мен ... үшін ... ... мәңгі сақталады.
Өзінің 80 жылдық ғұмырының соңғы 45 жылын туысқан Түркияда ... ... ... ... танымал аса ірі тарихты ... ... ... ... ... Зәки Уәлиди Тоған (1890-1970) артына мол ғылыми мұра
қалдырды. Оның әрқайсысы бірнеше жүз беттік жиырмаға ... ... ең ... ... ... еді - Түркістан және оның таяудағы
тарихы. І том. ... және ... ... атты ... дер ... тыс ... ... үшін 1918-1921 жылдары қолға алынған бұл еңбектік
бірінші басылымы 1928-1939 жылдары Мысырда араб әріптерімен жарияланды. Бұл
түркістандық оқушыларға арналған басылым ... ... ... ... ... Бірақ таратылмады сатуға түспеді, шаң басқан күйі
қоймада қалып қойды. Кітаптың бұл ... ... ... ... ... автор оны тағы бір қарап шықты да, алғы сөзше 1947 жылы ... қол ... Осы ... басылым 1931 жылы ғана ... ... ... шықты.
Кітап мынадай негізгі бес бөлімнен тұрады:
I. Түркістанның жағрапиялық жағдайы.
II. Түркістанның әкімшілік бөлінісі және ... ... ... (16ғ. ... ... ... ... дейінгі тарихына шолу).
IV. Отарланған Түркістандағы саяси өмір.
V. Отарланған Түркістандағы әлеуметтік және мәдени өмір. ... ... ... ... ХVІ-ғасырдан бергі тарихына арналған.
Кітапта Мұстафа Шоқайға, яки оның өмірі мен қызметіне арнайы ... ... ... Ол ... ... ... сәйкес оқтын-
оқтын айтылып отырылады. ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы және басқа да Алаш жетекшілері мен қайраткерлері де осылайша
еске алынып отырылады. Кітап авторы ... ... ... ... тағы да ... ... ... арнайы тоқтаған.
Мұстафа Шоқай есімі кітаптың он бес бетінде кездеседі. Оған кейде ... ... ... ... ... бет ... А. 3әки ... Тоғанның Мұстафа
Шоқай жайлы пікірлері туралы айтқанда біз осы ... ... ... ... ... Зәки ... 1916 ... көтерілістен кейінгі
1917 жылға ақпан төңкерісіне байланысты айта бастайды. 1916 ... ... ... ... ... көрсете алмаған зиялылар, Тоғанның
пікірі бойынша, 1917 жылғы төңкеріске дайындықсыз келді. Осы ... ... ... заманауи білім алған зиялылардың сол кезде салыстырмалы түрде
алғанда Қазақстанда көбірек болғанын атап ... ... ... ... ... ... жұмысқа кірді, жергілікті жердегі билікті өз
қолдарына алды, ал Түркістанның ... ... ... орыстарының
қолында болды дейді.
Сол бір күндерде жиын сайын ... ... ... үлкен мәселе
болашақ Ресейдің федерация түрінде, ал оның құрамына енетін ... ... ... ... яки ... ... еді. Бұл ... кезең үшін өте маңызды мәселе болатын.
Ташкентте 1917 ж. ... ... ... ... ... ... І Құрылтайында да бұл мәселе құн тәртібінде тұрды. Қыста
Орынборда Әлихан Бөкейханұлының ... I ... ... ... ... ... Мұхаммет Аяз Ысқақи, Кәбір Бәкір, Ісләм Шахахмедовтер
басқарған ... ... бір тобы ... федерация, оның
құрамындағы ұлттық мемлекеттердің автономия сипатында болуына барынша қарсы
шықты. Ресейдің біртұтас, ... ... ... ... Мұстафа Шоқай
алғашқя кезде осы татар-башқұрт зиялыларының ықпалында қалып қойды. ... ... ... пен М. ... ... ол Ресейдің мемлекеттік
думасының мұсылман фракциясының Ташкент бюросында қызмет атқарған) тіпті
Түркістанның генерал-губернаторы ... ... ... әр ... ... ... ... бүліншілік басталады, сондықтан ондай
атақты адамның өз орнында қалғаны әлдеқайда ... ... еді деп ... ... ... I ... көпшілік дауыспен
федерация және автономия идеясы қабылданады (қолдағандар - 446, ... - 271). ... ... ... да осы ... ... ... 1 Құрылтайынан кейін жер-жерде орталық
кеңестер құрыла бастайды. Ташкентте ... ... ... ... ... басқарады, Қазақстнда -Ә.Бөкейхан. Қыркүйек айынан
бастап саяси ... ... ... ... аты ... ... Бәкір Ташкентке ауысып (Орынбордан), "Ұлұғ
Түркістан" газетіне ұйымдастырады. М.Шоқай мен ... ... ... ... ... ... Олар да "Кәбір Бәкір сияқты енді федерация
және автономия идеясын қолдап, сол бағыт ... ... ...... ... ... ... өмірде қауіпті екі топ болған. Олар - монархистер ... ... діии ... ... ... ... үшін ежелгі билік пен
дін қалса жетіп жатыр! Мұның бәрі, сөз жоқ, ... ... ... ... тәуелсіздік жолындағы күрес үшін қатерлі еді", — дейді кітап авторы.
Бұдан әрі қарай Ахмет Зәки Уәлиди автономнялардың жарияланып. ... ... ... ... ... ... ... кейін Мұстафа Шоқай болғаны белгілі. 1918 ... ... ... аптасында қанды қол бәлшебектер ... ... ... өртеп,
автономиялық үкіметті озбырлықпен құлатты. Орыс бәлшебектеріне бұл мәселеде
жергілкті ... ... ... ... арада А.З.У.Тоған Қоқан автономиясының жеңілу себептерін түсіндіре
келіп, оның орнықты идясының, нақты ... ... ... ... ... оқыған зиялылар (М.Ш. да солардың бірі) автономия
идеясынан гөрі жалпы бәлшебектерге қарсы күресу идеясында ... ... ... қоса ... ... фактіні келтіреді: сол кездегі
басмашылардың ... ... ... үкіметке "Қарусызданыңыздар,
беріліңдер'' деген ұсыныс білдірілген. Бұған өкімет төрағасы ... яғни ... ... деп есептейді автор.
А.З.У.Тоғанның жазуынша, М.Шоқай тіпті ... өз ... ... ... ... ... Біздіңше, М.Шоқай автономия идеясын
місе тұтпаған, қашан да Түркістанның толық ... мен ... тек сол үшін ... ... ... ... авторы бұл жайын ашып
түсіндірмейді.
М.Шоқайдың бұдан арғы тағдыры туралы А.З.У.Тоған: "Түркістан ... ... ... ... ... ... туралы идеяларды
шет елдерде түсіндіріп, бәлкім көмек сұрауға болар ма еді? Бұл бағытта ... ... ... ... ... ... жүрді. Дегенмен
жағдай бірте-бірте түгелдей кеңестердің пайдасына қарай өзгере ... ... ... ... ... ... әлемге түсіндіру
үшін М.Шоқайды шет елге жіберу ұйғарылды. Сол бір ... ... ... мүшелерінен құралған бір делегация ... ... Сол ... ... ... ... ... атынан Баку жолы арқылы біз де М.Шоқайды ... ... ... ... ... Зәки ... ... 376-бетінде. Демек, бүгінде
кейбіреулер ойлап жүргендей, М.Шоқай шет елге ... ... ... жоқ, ... ... - Түркістан үшін күресті жалғастыруға
кеткен. Егер М. Шоқайдың өмірі мен күрес жолы әлі де толық ... ... ... ... ... ағамыздың бұл айтып отырғаны бүгінгі біздер үшін
де жаңа пікір тың дерек.
Кітаптың IV бөліміне ... ... ... ... жүргізілген
жұмыстар" деген 6 тарауда автор М.Шоқайдың ... ... ... ... ... жолындағы еңбегіне тоқталады Парижде бірнеше жыл
бойына орыстың эмиграциялық (мысалы, ... пен ... ... ... ... газеттеріне Түркістандағы
бәлшебектердін саясать туралы мақалалар ... ... ... «Ориент эт оссидент» (Шығыс пен Батыс) атты француз журналының
1923 ж. 16-17 сандарында жарық көрген "Түркістандағы ... ... ... тоқталып, оған жоғары баға береді. Ол сондай-ақ М.Шоқайдың
"Жорнал де Варшавйе". А.Керенскийдің "Дни'' газеті сияқты ... ... ... Мысалы, "Дни" газетінің 1923 ж. 25.08-дағы
М.Шоқайдың ... ... ... мақаласына тоқтала келіп,
А.З.У.Тоған ол мақаладан мынадай үзінді келтіреді: "Түркістанда басмашылық
қозғалыстың ... - ... ... ... көрінісі. Сәбет
зұлымдығына деген қарсылық. Көтеріліс, әлбетте, - ... ол елді ... ... ... ... арттырады, бірақ бұл - сол
апатты ... ... ... ... ... ... М.Шоқай
1929-1939 ж.ж. аралығында Берлинде "Яш Түркістан" атты ... ... өте ... ... ... Ұзақ жылдар бойына Түркістанның
Еуропадағы өкілі болған (Тоған осылай дейді). М.Шоқайдың 1941 ж. ... ... ... ... Ең соңғы мағлұмат мынадай: ''1920 жылдардың
басында Түркістан азатшылдары Бұхарада ... ... ... ... Бұхара әмірі де, орыстар да ұнатпаған. М.Шоқай 1924 жылы осы одақтың
Берлиндегі өкілдігіне мүше болады.
М. Шоқай Париждегі ... ... да ... ... ... ... ... шақырған - поляктар. 1928 жылы ... ... ... проблемасын түсіндіретін лекция оқиды. ... ... ... ... ... адал "инородецтердің" бірі деп санап келген Керенский
"Дни" газетінің 1929 жылғы ... ... ... да ... па?!"
деген мақала жариялаған екен. Мұстафа үшін социализмге қарсы ... ... ... ... ... ... айналғанын Керенский жете
түсінбеген сияқты. [16]
Жалпы А.3.У.Тоғанның М.Шоқай туралы жазғандарын оқи отырып бұл екі ... ... ... ... ... ... болғанын
аңғарып, сәл де болса салқындықтың барын сеземіз. Алайда қатыгез ... ... ... ... бір ... тоғыстырды. М.Шоқайдың
көзжарасындағы эволюция оны тез ... ... ... місе ... ... ... алып ... Ахаңның да түбінде осыған көзі ... ... ... ... соң ... жәй сөз екенін,
оның кәдімгі отардан ешқандай ... жоқ ... ... ... да отар ... емес пе?), ол да шет елге ... ... мәжбүр болады. Сонда жүріп том-том кітап жазады. Тіркістанның ғана
емес, бүкіл Түрік Дүниясының ... ... Бұл да ... жолы еді. ... ... атылып кететіні анық). Осы арада маған мынадай
ой келеді: "Неге өзіміздің Алашорданың жетекшілері Түркияға ... ... ... Бұл ... үшін де, ... үшін де, ... ... Түрік әлемі
үшін де пайдалы болар еді ғой! Тоғаннан басқа Демократиялық Әзірбайжанның
басшысы Мәмет Емін ... ... ... тағы да ... ... ... ... туысқан Түркияға кетті! Олар
сонда рухани күресін жалғастырды, түрікшілдіктің қалыптасып, ... ... ... ... ... мұра ... ... Хайттың қоғамдық қызметі.
Баймырза Хайт... Қарасы өшкір коммунистік партия үстемдік құрған
бұрынғы КСРО атты зорлықпен ... ... да ... ... оның
ықпалындағы басқа социалистік лагерь елдерінде біз үшін аса ... ... ... ... ... ... қараланып, датталып келді, оның
танымдық қана емес, тәрбиелік маңызы ... ... ... ... ... ... Оған еліне келіп қайтуға рұқсат ... ... ... жарты ғасырдан астам уақыт бойына Алманияда өмір ... етіп келе ... ... ... ғалымы Баймырза Хайт Түркістанның шынайы
тарихын жазды, орыс отаршылдарының қасиетті Түркістан жері мен ... ... ... ... ... ... ... етті. Біз мұның бәрін білмедік, оқи алмадық. Бірақ азат
әлем елдерінде Баймырзаға Хайт еңбектері әлденеше рет ... ... ... мен ... ... ... ... көз жасын көрді: ақыры қызыл аждаһа гүрс ... жаны ... ... КСРО-ның шаңырағы ортасына опырылып түсті де,
бірқатар түркі елдері (Әзірбайжан, Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ... мен Қызыл
Қытай империялары құласа, көп ұзамай қалған түркі жұрттарының да азаттық
алары анық). Мұстафа ... ... ... Баймырза Хайт... есімдері де
өздеріне лайық құрметке қайтадан ие болды, алыста жүрсе де ата-баба жұртына
қайта ... ... ... ... ... ... ... Әрине
едәуір кеш, бірақ кеш те болса, ештен жақсы ғой.
Алманияның ... ... ... ... Хайт ... 80-ге ... 1917 жылы ... Наманган өңіріндегі Жарқорған ауылында туды.
Әкесінің аты - Айтмырза, шешесінің аты - Рабия ... ... ... ... 15 ... ... жылы ... өз аулындағы діни мектепте, І924-1934 жылдар
аралығында орта мектепте оқыды. [17]
Баймырзаның Нармырза есімді ... ... өте ... жігіт болып өсті,
әрі атқа жақсы отыратын. Ол 22 ... ... ... қарсы күресті. Бірақ, өкінішке орай, төрт жылдан кейін бір
құрбан айты күні ... ... оның ... ... ... апарып
тастайды. Бәлшебектердің бұл зұлымдығын інісі ешқашан ұмытқан емес! (Бұл
оқиға ... ... ... ... Ниязи «Құрбандық сыйлық» деген роман
жазды).
1934 жылы ... Хайт Орта Азия ... - ... ... ... ... түсіп, 1938 жылы оны ... ... ... ... Хайт Өзбекстан ағарту халық ... ... ... ... ... ... ... факультетінде оқиды. 1938 жылдың қараша ... ол ... ... оқу ... ... ... уақыт түрлі аудан
орталықтарында тарих пәнінің мұғалімі болып қызмет атқарады, ал 1939 ... Үйші ... оқу ... меңгерушісі болып тағайындалады. 1939
жылдың маусымында мемлекеттік емтихандарды сәтті ... ... ... Ал осыдан бір ай бұрын, яғни 1939 жылғы мамыр айында оқу-
ағарту саласындағы ... ... үшін ... Хайт ... ... орденімен марапатталған болатын. [18]
1939 жылы 24-желтоқсанда Баймырза Хайт совет ... ... ... ... ... бағындырылған Польщаның Белосток қаласында танкі
бөлімшесінде қызмет атқарады. 1941 жылы 4 ... күні ... ... ... 1942 ... 15 ... ... Честахов қаласындагы
Алмания тұтқындары лагерінде ұсталады. Сол 1942 жылғы 16 ... ... 7 ... ... ... аға Түркістан легионында (1945 жылдың
наурызынан - Түркістан ұлттық ... ... ... ... соңына
дейін ол капитан әскери шенін алып ... 1944 ... ... соғыстың
аяғына дейін Баймырза Хайт осы Түркістан легионының әскери бөлімін ... ... ... ... жаяу ... бас ... болды.
Айта кету керек, Түркістан легионының сипаты, мақсаты мен ... ... күні ... дейін толастаған жоқ. Біздіңше, бұл ең алдымен
методологиялық мәселе. Түркістан легионы да, менінше, «басмашылар» ... ... ... қарғыс атқыр бәлшебектерге қарсы күресу
үшін ұйымдастырылған ұлт-азаттық армиясы деп сипатталуы қажет. Оны басқаша
бағалауға ... Бұл ... ... да ... ... ... жауынгерлердің бәрі дерлік Түркістанның азаттығын
аңсаған шынайы ... еді. ... ... осы ізгі ... ... алмағаны бөлек бір мәселе).
Соғыс аяқталды дегенмен де Байыырза Хайттың ... ... ... 1945 жылы 7 ... күні ол енді ... Марйнбад
қаласындағы Американың әскери тұтқынына айналды, ал 1945 жылдың шілдесінен
1947 жылғы тамызға ... яғни екі жыл ... ... ... және
Миттенуальд қалаларындағы (Алмания) қайырымдылық лагерлерінде тұрды.
1947 жылдың күзінде Баймырза ағаның өмірінде ... ... ... жұмыстар кезеңі басталды. Осы жылы ... ... ол ... ... ... ... факультетіне оқуға
түседі. (Бұл 30 жастағы Баймырза Хайт түсіп отырған үшінші жоғарғы ... ... ... ... ... ... және славян (орыс, украин,
поляк, чех, серб) ... мен жаңа ... ... ... ... Хайт ... докторы» ғылыми атағымен бітіріп
шығады (1950 ж. 25.04). Профессор ... фон ... ... ... ... ... ... диссертациясының тақырыбы -
«Қоқан және Алашорда ұлттық үкіметтері». 1950 ж. ... ... ... ... ... ... үйленеді. Ол - акушер-гинеколог. Екеуінің үш баласы
бар: ... ... ... ... он ... ... сүйіп отыр.
Рут жеңгеміз бар тапқан - таянғанын Баймырзаның жолына арнап, оның
еңбектерін шығаруда, қажет ... ... кеп ... ... ... - 1959
жылдан Алмания азаматы.
1950 жылдан бастап Баймырза Хайт біржола ғылыми зерттеу жұмыстарына
ден қояды. ... ... ... түрлі Халықаралық жиындарда
баяндамалар жасайды, лекциялар оқиды, басқа ... ... ... мүмкіндік табады. 50-жылдардың басында ол ғылыми жұмыстарынан
қол үзбей Түркістанның ұлттық бірлігі комитетінде де ... ... ... ... жылдың басынан 1964 жылдын ... ... яғни он ... Хайт ... ... ... ... Шығыстағы ислам елдері
бөлімін басқарды. Ал 1964 жылдан бастап ол күні ... ... ... дербес түрде жүргізіп келеді. Жарты ғасырдан астам уақыт бойына
ғылыми жұмыстармен ... келе ... ... ... ... алғашқы
мақаласы 1942 жылы Уәли Қаюмхан шығарып тұрған «Милли Түркістан» (Берлин)
журналында жарық көрген қаламынан 9 ... ... жүз ... кітап, 12
кітапша (брошюра), 250-ден астам мақала туған. Онын еңбектері әлемнің ... ... ... ... Хайттың бүкіл ғылыми өмірі, жарық көрген бйрлық еңбектері,
әлемнің түрлі елдеріндегі халықаралық ... ол ... ... оқығаи лекциялары мен жүргізген курстары негізінен ... бір ... ... Ол ... мәселе - Түркістан тарихы, Түркістанның
кешегі, бүгінгі тағдыры, орыс және ... ... ... ... және тартып келе жатқан ауыр ... ... ... қай елінде, қай жерінде баяндама жасамасын, лекция оқымасын,
сөз сөйлемесін, ... ... ... ... ... осы ... тілге
тиек етеді, осы мәселені әлемдік, қоғамдық пікірге жеткізуге тырысады,
соған жұртшылықтың назарын ... Ол ... ... тұрып, еңбек
етуге мәжбүр болса да, осылайша қаламымен, кітаптарымен, мақалаларымен
туған Түркістанының ... ... ... үшін ... ... Баймырза Хайт - үлкен күрескер ғалым, қайраткер зерттеуші. Ол
арманына жетті - Түркістанның (Батыс бөлігінің) орыс - ... ... ... ... қауышқанын өз көзімен көрді. ... Хайт ... ... - рухани күрестің де ... ... ... жеделдетуде өзіндік рөлі болған шығар). Ұлы
Тәңірі Шығыс Түркістан мен ... ... ... да ... ... жеткізгей!
Бір өкініштісі - Түркістанның бүгінгі басшылары әлі де Баймырза Хайт
хақында бұрынғы кеңестік идеологиялық көзқараста қалып отыр, ... ... ... оған ... ... ... ... рұхсат бермей
отыр. Мысалы, осыдан бес жыл ... 1992 ... ... ... ... ... ... қабірлеріне тағзым еткен, құран оқып
қайтқан кезде оған ... бір апта - он күн ... ғана ... әрі ... ... ... ... барған соң Баймырза Хайыт
өзінің бұл сапары жөнінде ренішке толы үлкен мақала жариялайды («Отанымызда
болып қайтты» деген ... Б.Х. бұл ... ... ... ... ... ... әлемі бойынша зерттеулер» альманағының 1993 жылғы 83-
санының 65-92-б.б. жарық көрді).
Ал келесі 1993 жылдың 27 қараша күні ... ... ... мен ... ... және ... көмек ұйымы Ыстанбұлдың
Атакөй ауданындағы Жүніс ... ... ... орталығында Баймырза
Хайтқа арналған «Алғыс күнін» ұйымдастырды. Оған Түркияның белгілі тарихшы
ғалымдары, саяси ... ... ... телеграммалар
жіберілді.
Жиналғандар Баймырза Хайттың Түркістанды зерттеу, оның тәуелсізідігі
жолында жүргізген ғылыми-рухани күресі үшін шын ... ... ... жылы ... ... ... ... ұйымының сыйлығы берілген
болатын.
1995 жылы Баймырза Хайт ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына қатысқан
құрметті ... бірі ... ... жиындар төрінде отырды, мінбеге
шығып, тебірене сөз сөйледі. Алматыда ол бір ай тұрды, Семейге, одан ... 1000 ... ... ... ... риза ... ... келіп, сол 1995 жылдың соңғы күндерінде Баймырза ағаның үйінде
біз қонақ болып қалдық. ... ... ... ... қарт ... ... еді. Өте ... ізетті дәрігер жеңгеміз Рут ханым да риза
болды. Сол жолы ... аға ... ... ... ... Жұмаш
Кенебай - Көкбөрі, әнші - сазгер Шәміл Әбілтай және осы жолдардың ... көп ... ... ... ... ... Оның ... бізді
оқтын-оқтын толқытып отырды. Әнгіме үстінде ол жиі-жиі ардақты арысымыз
Мұстафа Шоқайды еске ... ол ... жылы ... ... Алла ... ... жазбақ ойының бар екенін де айтты. Оны болашақ көрсетеді,
әрине.
Үлкен ... ... ... ... ... мен ... туралы
көп жазылған, оның есімі энциклопедияларға ... ... ... ... Ататүрік атындағы Мәдениет, тіл және тарих жоғары қоғамына
қарасты Ататүрік атындағы мәдениет ... ... ... ... мен қызметі жайлы білдірілген пікірлер жинағының I ... ... ... ... еді. Оны ... ... ... шәкірттпрінің
бірі - доцент Айфер Қайнар ханым. Жалпы ... 644 ... бұл ... Хайт жайында Батыс Еуропада, АҚШ-та және Шығыс елдерінде жарық
көрген материалдарды қамтиды. ... ... де ... Хайт ... ... әділ баға ... жылы ... білдірілген. (Кітапта
Ататүрік атындағы мәдениет орталығының төрағасы ... ... ... Б.Х. ... ... ... мен ... радиобекеттер
және кісі есімдерін көрсететін индекс те бар).
Мұндай материаллардың II томы (610 бет) 1996 жылы ... ... ... ... ... одағына арналған. Оны да баспаға дайындаған -
доцент ... ... ... ... ... ... деген қандай құрмет
сезімі). Кітапта орыс, өзбек, қырғыз, т.б. ... 346 ... ... сөз, радиохабар орын алған. Олардың 50-ге жақыны ... ... да ... ... ... алғы сөзі, профессор Садық Тұралдың үлкен
кіріспе мақаласы берілген. Доцент Айфер Қайнар ханым өзінің алғы ... ... ... ... ... барлығы 13613 беттік материал жарық
көргенін, бұл кітапта олардың белгілі бір бөлігі ғана ... ... ... бүл ... жарық көруіне рухани көмек берген, қолдау
білдірген қазақ ғалымдары К.Ә.Сағадиевке, Ж.М.Әбділдинге, А.Қошановқа ... ... ... бұл ... ... профессор Кеңес Нүрпейісовтің шағын
рецензиясы (пікірі) берілген.
Бұл томда жарық көрген ... ... ... ... Хайтқа
қарсы, оны орынсыз жамандауға, даттауға арналған. ... ... ... ... ... ... ... Одағы жылдарында өте ... ... ... иелері бар. Олардың қатарында ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Доцент Айфер Қайнар ханымның жазуынша, доктор Б.Хайтқа қарсы бұрынғы
Совет Одағында 19 диссертация қорғалған, ол жайында 90 кітапта, 261 ... ... ... айтылған, оның қызметімен 300 қоғам мен ... ... Хайт ... ... ... 406 автордың ішінде КОКП ОК-
нің бір хатшысы, Түркістандағы бұрынғы бес сов. ... КП ОК ... ... совет ғалымдары мен жазушылары, 3 ... ... т.б. ... одағы ыдырап, бұрынғы ... ... ... ... қауышқан 90-жылдардың басында жағдай ... ... оның ... ... ... ... Хайт туралы
ұнамды мақалалар жарияланып, оның еңбектері аударыла бастады. ... ... ... да ... ... ... деп ... асыл азамат,
абзал аға есімі қайтадан ... ... ... болды. Алтынды тот
баспайды.
Доктор Баймырза Хайт еңбектері мен қызметіне әсіресе туысқан ... ... ... екенін жоғарыда айттық. Ол ... ... мен ... ... ... ... алған, ол үшін арнайы
алғыс кештері ұйымдасгырылған.
80 жасқа толуына орай да Баймырза Хайт ақсақал таяуда (1998 ж. ... ... ... оған ... ... ... ... байланысты
«Тұран» мәдениет қоры арнайы жиын өткізді. Бұл жиынға көптеген зиялы қауым
өкілдері қатысып, сөз сөйлеген. Мемлекеттік министр, профессор, ... ... өз ... ... Хайт ... айта ... былай деді: «Ол
Түркістандағы тәуелаздік ... ... ... ... ... берді. Түрік жастары оны жақсы түсінуге тиіс».
Бұл жиында ... ... ... ... ... ... доктор Баймырза Хайтқа сыйлықтар берді: «Тұран» мәдениет қоры
атынан - ... ... ... ... Ататүрік атындағы мәдениет орталығынан
- орталықтың төрағасы ... ... ... ... ... ... ... док. Нәузат Ялшынтас, Қожа Ахмет Яссауи қоры атынан - оның ... ... ... ... ... қоры атынан - қор төрағасы проф.,
док. Тұран Язған, түркістандықтардың әлеуметтік ... ... ... - ... Айнұрал, Шығыс Түркістан ұлттық орталығы атынан - ... ж.б. ... ... ... қоры мен ... «Бірлік»
қозғалысы атынан да сыйлықтар тапсырылды.
Түркістанның тәуелсіздігі мен Ісләмнің жеңісі үшін дінсіз де озбыр
бәлшебектерге қарсы ... ... ... ... ... доктор Баймырза Хайттың «Басмашылар (1917-1934)» атты 1992 жылы
Көлінде неміс ... ... ... ... кітабын Түркия Діни қоры түрік
тілінде ... ... ... ... бір ... - ... емес пе? Біз не
істедік? Кім ... ... ... телеграммалар жіберілген болар? ... ... ... ... ... ... 80 жасқа толғанын
білген де жоқ. Тіпті ол кісінің өмірде бар екенін біле бермейтін ... ... ... ... ... Бұл жөніндегі менің ұсынысыма
газеттер онша ықылас байқатпады.
Меніңше, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударсақ, оған университеттеріміздің бірінің (мысалы,
Түркістан қаласындағы халықаралық Қожа Ахмет Иассауи атындағы ... яки ... ... ... ... ұлттық
университетінің) «Құрметті профессоры» атағын берсек, ғылым академиямызға
қабылдасақ, дегіміз келеді. Бұған қоса, ол ... ... 1998 жылы ... ... ... 1500 ... 2000) ... мерейтойының құрметті
қонақтарының бірі болуға тиіс. Өйткені, Ол - Түркістан тарихшыларының Пірі.
[21]
Қорытынды
Көптеген ... ... ... тыс көп ... ... ... ... тарихи Отанының нағыз жанашары ... өз ... ... ... болашағы үшін, ұлттық сабақтастықты сақтап ғылым ... ... пен ... т.б. ... ... ... ... Тарихи Отаннан тыс басқа этномәдени ... ... ... ... ... ... оқу ... мен ғылыми-
зерттеу орталықтарын, университеттер ашып ... ... мен ... ... үлес қосты. Ата-мекеннен тыс, диаспоралық жағдайдағы кез-
келген ... ... ... ... бірегей, қайталанбайтын құбылыс,
әрине кез келген диаспора ... ... ... ... ... ... болады, сөйтіп олардың ... ... ... енуі ... Қазіргі кездегі ... ... ... алып ... ... ... тыс өмір ... ұлттық келбетін сақтап қалуына ... ... ... белгілі. Мәселен, қазіргі кезде Э. Ротенбергтің мәлімдеуінше
"АҚШ-ғы 99% ... ... " мен, ең ... ... ... ғана еврей болармын" дейді екен. Ал, Ч.Либмэн: "АҚШ-ғы еврейлердің
американ мәдениетіне терең енуінен еврей тілі мен ... ... ... ... ... ... сезіну шарасыздықтан туған
ой, олар өздерін АҚШ-та өз ... ... ... ... ... ... ... еврей еместермен көп нәрсе байланыстырады" дейді.
Бұл мәселені әр алуан қырынан бағамдап түсінуге ... ... ... ... ... сонау ерте заманнан сақтап бүгінгі күнге дейін
жеткізген ірі диаспора өкілдері ... ... ... ... және ... ... саралау осы мәселелердің сырын танып-
білуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... материалдық
және рухани құндылықтарын жасауға үлкен үлес қоса ... грек ... ... Орталық, Европа мен батыс роман және ... ... ... ... із ... ... еврейлерге
қарағанда Батыс елдеріндегі, әсіресе арабтық -мұсылман өркениетінде
арабтармен қоян-қолтық араласа өмір ... ... ... ... ұлттық келбетін сақтау үрдістері анағұрлым жақсы сақталып қалған
екен. Еврейлер басқа ... ... ... ... ... ... бірегей ұлттық -мәдени құндылықтарын ... ... ... ... ... ... мен Филон
Александрийскийдің философиялық еңбектерін еврей оқымыстылары ортағасырдағы
философиялық ой-пікірлердің ішіндегі алдыңғы ... ... ... ... ... ғалымдарының тарихи, философиялық, әдебиет пен
ғылымға қатысты көптеген еңбектері ... ... ... ... арасынан
Немісше жазған тамаша ғалымдар Цунц, Грец, Мории Штейндер т.б. ... ... ... ... ... жазған Нахман Крохмал, неміс
философиясын да зерттеген екен. ... ... ... ... ... оның ... И.Гольдциер, Соломон Мунка т.б. [6]
Сонымен қатар алуан түрлі себептердің әсерінен ... ... ... ... ... ... мәдениеті мен ғылымын дамыта отырып өздері
қоныс аударып барған елдердің ... мен ... ... үлес ... орыс ... ... ... қоныстана бастауы сонау
А.М.Романовтардың тұсында ... Петр ... ... ... мен ... ... мамандары мен ғалымдары әкелінді, Екатерша II-нің тұсында
көптеген неміс ғалымдары мен дәрігерлер, ... ... ... келген". Сол ғалымдар мен мамандар орыстың ғылымы ... ... ... үлес ... Немістер орыс жеріне ғылым мен бірге
өз мәдениетін ала келді, өзінің тілін, дінін сақтай жүріп орыс ... ... ... тыс ... ... ортада ұлттық білім беретін
оқу орындарын ғылыми зерттеу орталықтарын ашу, ... ... үшін ... Бұл тұрғыда айтарлықтай табыстары жеткен украин диаспорасы туралы
айтып өтейік.
Шет елдердегі украин ғалымдарының ішінде ... орын ... ... ұлттық санасын, эстетика тарихын, этикасын, Канттың фияософиясын
жан-жақты саралаған т.б. көптеген философиялық еңбектердің авторы философия
докторы, ... Иван ... 1921 ж. ... ... ... (УСУ Украинский свободный университет) ректор, 1926 ж.
Берлиндегі Украин ғылыми зерттеу институтының директоры, 1931 ж. ... ... ... кейін 1961 жылға дейін Мюнхен Еркін Украин
Университетінде ректор болып қызмет атқарған. И.Мирчук тағы ... ... ... университетін, украии халқының ұлттық мәдениетін зерделейтін
ғылыми-зерттеу орталықтары мен институттарын ... ат ... ... берілетін дәрістерге оқулықтар жазған. Украин халқының
мәдеииеті мен тарихын әлемге таныту ... ... об ... и ее ... "Мировоззрение украинского народа" т.б. ... ... Ол өз ... ... ... ... ... чех, поляк
тілдерінде жазған екен. Ол этнодиаспоралық ... ... ... ... ... ... өмірін украин халқының ... мен ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері Д.Чиживский де
өзінің бүкіл өмірін украии халқының ... ... мен ... ... алыс ... ... ... арнады. Ол Гегель философиясын жан-
жақты зерттеп, украин философиясы ... екі ... ... ... ... ... жазған. "Дмитрий Чиживский (1894-1977) Киев
университетінің тарихи-филологиялық факультетін бітірген. Ол ... ... ... ... ... т.б. ... украин
ғылыми-зерттеу орталықтарында қызмет еткен" дейді осы мәселелерді
зерттеушісі Т.Закидальский.
Этностардың ... ... ... мәдениетін
жаңғыртуы, ұлттық өзіндік санасын ... ... оны ... күш салуы
диаспорологияның философиялық қырларының негізі болып табылады. Басқа
этномәдени ... ... ... ... сақтау ұлттық тіл арқылы
қалыптасады. Тіл ұрпақтар сабақтастығын жалғастырып отыратын құбылыс, ... ... ... әр ... ана ... ... ... халқының ұлттық, тілі мен дәстүрлі мәдениетін
басқа мәдениеттердің ықпалына ұшыраудан таза сақтау мәселесіне ... ... ... деп ... ... бүгінгі күні этнодиаспоралық кеңістіктердегі қазақтар
басқа этнолингвистік ортада өз тілін қалай сақтап отырып, дамыта алады және
дүние жүзі ... ... ... идея ... болуы керек? деген
мәселелер туындап өз шешімін күтуде.
Диаспорологияның әлеуметтік-мәдени және философиялық қырларына алдына
үлкен өзекті ... ... ... ... көптегсн диаспора өкілдері
өмір сүреді. Жалпы диаспоралардың басқа этнолингвистік орта мен өзінің
ұлттық мәдениетінің ... ... ... ... ... құрметтей, тілін үйренуі, психологиясы, саяси-әлеуметтік
жағдайларын ... ... ... ... ... ... және ... дүниесінің дамуын, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... негіздерін айқындай отырып талдау жасау алдағы міндет.
[17]
Сілтемелер
1. Омарова Г. Диаспорологияның әлеуметтік – мәдени ... ... ... этномәдени үрдістер // Қоғам және дәуір, 2005, №1.
2. Зәңгіров Е. Қауымдастық диаспорсының қамқоршысы // Заң ... ... 2 ... ... К. ... қазақтар // Қазақстан сарбазы, 2000, 10
қазан.
4. Ресей қазақтары: атаменкенімен ата рухы ... // ... 2005, 25 ... Бәмішұлы Б. Қазақ диаспорасының өзекті мәселелері // Қазақ тілі ... 2006, ... ... Ж. ... остаются казахами // Каз правда, 2003, 20
март.
7. ... ... ... АИФ, 2004, 17 ... ... М. ... ... әлемнің диаспорасы // Түркістан, 2001, 20
шілде.
9. Тұтас Түркістан идеясының ... // ... 2002, ... ... Ж. ... ... саны және аймақтар бойынша
орналасу // Іздені, 2004, №2.
11.М.Шоқай. Таңдамалы.-Алматы.,Т.1,1998,450- бет
12.Исхаки Г.Г. Идель-Урал. –Казань.,1991, с.22
13 Әли Ф. Түркістан тарихшыларының пірі // ... 2000, ... ... ... ұлы ... // ... ... 1997,
№2.
15. ХХІ ғасырда қазақ зиалысы қандай болмақ // Заман Қазақстан, 2005,
25 ақпан.
16. Көбекбаева Г. Мұстафа Шоқай және ... ... ... ... ... 1997, №2.
17. Ұлы Түркістанның күйреуі // Түркістан, 2004, 17 қаңтар.
18. Әділқасымұлы С. Алашын сүйген арыстан // ... ... ... ... ... М. ... ... // Қазақ елі, 1999, 4 шілде.
20. Шетелдегі қазқтар // Ислам әлемі, 2005, ... ... Б. ... ... // Жас түркістан, 2001, №1.
Әдебиеттер
1. Омарова Г. Диаспорологияның әлеуметтік – мәдени негіздері және
қазіргі заманда этномәдени ... // ... және ... 2005, ... ... Е. ... ... қамқоршысы // Заң газеті –
2005, 2 ... ... К. ... ... // ... сарбазы, 2000, 10
қазан.
4. Ресей қазақтары: атаменкенімен ата рухы ... // ... 2005, 25 ... Бәмішұлы Б. Қазақ диаспорасының өзекті мәселелері // Қазақ тілі ... 2006, ... ... Ж. ... ... казахами // Каз правда, 2003, ... ... ... ... АИФ, 2004, 17 ... ... М. Түрік тілдес әлемнің диаспорасы // Түркістан, 2001, 20
шілде.
9. Тұтас Түркістан идеясының қайраткерлері // ... 2002, ... ... Ж. ... ... саны және ... бойынша
орналасу // Іздені, 2004, №2.
11. Әли Ф. Түркістан тарихшыларының пірі // Жұлдыз, 2000, №1.
12. Қойгелдиев. ... ұлы ... // ... ... ... ХХІ ғасырда қазақ зиалысы қандай болмақ // Заман Қазақстан, 2005,
25 ақпан.
14. Көбекбаева Г. Мұстафа Шоқай және ... ... ... ... ... 1997, ... Ұлы ... күйреуі // Түркістан, 2004, 17 қаңтар.
16. Әділқасымұлы С. Алашын сүйген арыстан // ... ... ... ... ... М. ... Мұстафам // Қазақ елі, 1999, 4 шілде.
18. Шетелдегі қазқтар // Ислам әлемі, 2005, ... ... Б. ... ... // Жас ... 2001, ... ... М. Қазақстандағы бүгінгі демографиялық жағдай // Ақиқат,
1998, №2.
21. Бұлтай М. Демографиялық ахуалымыздың: ... мен ... ... 2003, №4.
22. Козина В. Орталық Қазақстанның демографиялық ахуалы // Заң, ... ... М. ... ... өлімі және табиғи өсуі // Ақиқат, 1999,
№4.
24. Козина В. 1926-1939 ... ... ... // Заң, 2001,
№5.
25. Козина В. Аймақтың этно-демографиялық сипаттамасы // Заң, 2001, ... ... Г. ... ... // ... ... 1996, ... Талдыбаев Ж. Қазақтың қаралық кезеңі // Қазақстан тарихы, 1999, №3.
28. ... Г. ... ... // ... 1998, ... ... Ж. ... басылымдар тарихи дерек ретінде // ... 1996, ... ... Ә. ... ... ... шындық // Қазақстан тарихы,
1997, №1.
31. Варинова М. Құлынды қазақтардың ежелгі мекені // Қазақстан тарихы,
2001, №4.
32. ... Ұ. ... ...... 1971ж.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет
Ортақ отан - Қазақстан6 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының әлеуметтік жағдайы15 бет
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет
Демографиялық саясат5 бет
Дүниежүзі қазақтар қауымдастығы және оның қызметі54 бет
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі97 бет
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Түркиядағы қазақ диаспорасы37 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь