Оңтүстік Қазақстанда мақта шаруашылығының даму тарихы

Мазмұны

Кіріспе

1 Оңтүстік Қазақстанда мақта шаруашылығының даму тарихы

2 Мақта шаруашылығының Республика шаруашылығындағы маңызы.
2.1 Мақта шаруашылығының Республика экономикасында алатын орны
2.2 Мақта өндірісінің қазіргі жағдайы мен болашағы
2.3 Мақта шаруашылығының бәсекелестігін арттыру.

3 Қазақстанда мақта өндірудің өзекті мәселелері.
3.1 Нарықтық экономика жағдайында мақта шаруашылығының дамуы
3.2 Оңтүстік Қазақстан экономикалық аймағының дамуындағы мақта шаруашылығының ролі
3.3 Облыс территориясында жеңіл өнеркәсіп салаларын орналастыру.

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі: Қазақстанның Оңтүстігінде өсетін ауыл шаруашылығының негізгі дақылдарының бірі – мақта. Бұл аймақ мақта өндіру жөнінен Республикадағы ең ірі өңірдің бірі болып табылады. Соңғы жылдары мақта талшығы еліміздің маңызды экспорттық тауарына айналды. Қазақстан жылына мақтаның 90 % - тін шикізат ретінде шет елдерге өткізіп келеді. Мәселен, 130 мың тонна мақта өндіріп, одан 150 мың АҚШ доллары көлемінде ғана табыс алады. Ендеше мақтаның өндірісін дамытып, оның құнын арттыру керек. Оның жолы - кластерлік жүйе.
Облыс орталығында іске қосылған «Қазақ-орыс тоқыма альянсы» ЖШС кластерлік жүйенің негізгі тармағының бірі ашылды. Сонымен қатар, әлемдегі озық технологиямен жасақталған «Ютекс» кәсіпорны да толық қанды жұмыс істеуде.
Еліміз егемендігімізді алғалы бері мақта шаруашылығының Қазақстан Республикасының экономикасында алатын орны ерекше. Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев мақта шаруашылығын одан әрі дамытуға көптеген жағдайлар жасауда. 2005 жылдың 6 –шы шілдесінде «Арнайы экономикалық аймақты» аштырды және осы аймаққа байланысты мақтаның заң жобасына да ұсыныстар жасалынды. Сонымен қоса «Арнайы экономикалық аймақты» дамытуға инвестициялық қызметті ұйымдастыру жөніндегі шаралар мен ережелердің жобасы жасалынған.
Қазіргі таңда өзіміздің өңірімізде мақта тұқымының элиталық тұқымын шығарып отыр. Оған мемлекет тарапынан көптеп қаржы бөлініп, арнайы ғылыми тәжірибелік станциялар ашылды. Соның ішінде Мақтаарал ауыл шаруашылық тәжірибе станциясында алғашқы отандық жаңа және келешектік жоғары өнімді: ПА – 3031, ПА – 3044, МА – 3047, М – 4003, М - 4005, М – 4007 және М – 4011 мақта сорттары шығарылды. Бұл жаңа сорттар аудандастырылған. Оңтүстік Қазақстанның күлгін түсті топырақтарының жағдайларына бейімделген және де олардың жаңа сорттық баптау технологиялары жетілдірілген. Мақта шаруашылығын дамыту мақсатында көптеген ғалымдар зерттеу жұмыстарын жүргізді. Оларды атап өтетін болсақ: Үмбетаев И.Ү., Көпешов Ш., Болғанбаев Е., Серғазиев А., Майлыбаев М., Батькаев Ж.Я., Мұстафаев А.Б., Биғараев О., Сыдықов Д.А.
Жұмыстың мақсаты: Оңтүстік Қазақстан облысындағы мақта шаруашылығының қазіргі жағдайын, оның даму келешегін және республиканың экономикасының дамуындағы орнына талдау жасау.
Жұмыстың міндеті:
- Оңтүстік Қазақстанда мақта шаруашылығының даму тарихын қарастыру.
- Мақта шаруашылығының республика шаруашылығындағы маңызы.
- Қазақстанда мақта өндірудің өзекті мәселелері.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Серғазиев Ә. Мақта егістігінде гербацидтерді қолдану- Алматы, Қайнар, 1978-178 б.
2. Майлыбаев М. Қазақстан мақтасы- Алматы , Қайнар, 1969 - 159 б.
3. Сәуірбаева Ж. Жетісайдың мақтасы - Алматы., Қайнар, 1985-167 б.
4. Көпешов Ш. Мақта өндірудің экономикасы- Алматы., Қайнар, 1975-188 б.
5. Көпешов Ш. Қазақстан мақтасы-Алматы, Қайнар, 1979–187 б.
6. Көпешов Ш. Мақта шаруашылығы: Тәжірибе және тәлім - Алматы Қайнар, 1988-188 б.
7. Болғанбаев Е., Серғазиев А. Мақта түсімін арттыру жолдары - Алматы., Қайнар, 1975-175 бет.
8. Бердібаев Р. Ақ мақта – Алматы., Қайнар – 1981 - 155 б.
9. Сыдықов Д.А., Үмбетаев И.Ү., Батьколов Ж.Е., Биғараев О. Оңтүстік Қазақстан облысында мақта өндірісін өркендетудің өзекті мәселелері- Алматы , Бастау 2002 – 84 б.
10. Үмбетаев И.Ү., Биғараев О., Әлімбекова Ә. Мақта шаруашылығын дамытудың ғылыми негіздері – Атакент, 2005 – 304 б.
11. Үмбетаев И.Ү., Батькаев Ж.Я. Қазақстан Республикасының Оңтүстігінде қоза баптау жүйесі – Алматы, Құс жолы ,2000 – 204 б.
12. Батькаев Ж.К., Мустафаев А.Б., Умбетаев И.И. Рекомендации по применению минеральных и органических удобрений под хлопчатник в Южно-Казахстанской области - Алматы, Кайнар, 1993 – с. 46-47.
13. Назаров Р. Беречь землю. Хлопководство - М., 1995 - с 17-19.
14. Духовный В.А. Отчет по мелиорации земель Джетысайской зоны – Ташкент, 1996 (рукопись).
15. Аширбаев Н.Ж., Рябинина Г.Н., Бочарников А.П. Болезни и вредители хлопчатника на юге, юге-востоке Казахстана. Казахской проект по улучшению ирригации и дренажа. Фермерская информационная служба–Алматы 1999 -с.6-28.
16.Нугманов Р. Сорта–узбекские, поля–казахстанские, проблемы–общие. Сельское хозяйство Узбекистана–Ташкент, 1993–с. 3-9.
17.Назаров Р. Наука и хлопок. Сельское хозяйство Узбекистана- Ташкент, 1999-с.18.
18.Назаров Р. Технология получения высокого урожая. Сельское хозяйство Узбекистана - Ташкент, 1999-№6-с 15.
19.Ділдабеков Ш. Ақ мақталы алқапта - Алматы, Қайнар, 1982–165 б.
20.Исмухамбетов Ж.Д., Саметов А.О., Айтбаев Ж.А. Оңтүстік Қазақстанда мақтаны зиянкестерден, аурулар мен арамшөптерден қорғау жөніндегі ұсыныстар - Алматы , Бастау, 2002–32 б.
21.Майлыбаева А. Мақта монополистері шаруаларды шаршатып тұр // Оңтүстік Қазақстан-№63-64-2005-14 мамыр-1 бет.
22. Төлепберген М., Тайжан Б. Мақталы өңір, Мақтаулы өмір// Егемен Қазақстан -№202 - 2005-2 қыркүйек-1-3 беттер.
23. Көшербаева Е. Мақта өндірісін көтерудің келелі мәселелері көп // Оңтүстік Қазақстан-№162-2005 -8 қараша-1 бет.
24. Кенжеғұлов Н. Мақта –облысымыздың басты байлығы // Оңтүстік Қазақстан -№132-2005-15 қыркүйек -2 бет.
25. Таев Б. Мақталы өңірдің мәселесі көп.// Қазақстан ZAMAN -№44-2004-1 қараша-4 бет.
26. Әбдірашұлы Б. Мақтаны егіп алуға болады. Жерді ше? // Оңтүстік Қазақстан -№149-150-2005-15 қазан-4 бет.
27. Серіков Б. Мақташы-кәсіпкерге көмек // Мақтаарал-№2-2005-2 бет.
28. Исахов Ә., Баһадүр Ж. Мақташылардың еңбегі еш кетпесін десек// Оңтүстік Қазақстан - №140-2005-29 қыркүйек -3 бет.
29.Еркебайұлы Ө., Тілеубеков Ә. Мақта кластері элиталық тұқымдық шиттен басталады // Мақтаарал - №31-2005-8 шілде-3 бет.
30. Қонысбек Б. Қазақстанның мақта кластері элиталық тұқымдық шиттен басталады // Оңтүстік Қазақстан -№90-2005-30 маусым-3 бет.
31. Исахов Ә. Мақта туралы заң// Оңтүстік Қазақстан -№100-2005-19 шілде-4 бет.
32. Серікұлы Б. Мақта кластерінің негізгі-шаруа қожалықтарын қолдау // Қаржы Қаражат -№5-2005-13 бет.
33.Молдабек Ш. Мақталы елдің мақтанары көп // Қазақстан ZAMAN -№46-2003-7 қараша-11 бет.
34.Көшербаева Е. Біздегі мақта бағасы // Оңтүстік Қазақстан -№141-142-2003-4 қазан-4 бет.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Оңтүстік Қазақстанда мақта шаруашылығының даму тарихы
2. Мақта ... ... ... маңызы.
1. Мақта шаруашылығының Республика экономикасында алатын орны
2. Мақта өндірісінің қазіргі жағдайы мен ... ... ... ... ... Қазақстанда мақта өндірудің өзекті мәселелері.
3.1 Нарықтық экономика ... ... ... ... ... ... экономикалық аймағының дамуындағы мақта
шаруашылығының ... ... ... жеңіл өнеркәсіп салаларын орналастыру.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі: Қазақстанның Оңтүстігінде ... ... ... дақылдарының бірі – мақта. Бұл ... ... ... ... ең ірі ... бірі ... ... Соңғы жылдары
мақта талшығы еліміздің маңызды экспорттық ... ... ... ... 90 % - тін ... ретінде шет елдерге өткізіп ... 130 мың ... ... ... одан 150 мың АҚШ ... көлемінде
ғана табыс алады. Ендеше мақтаның өндірісін дамытып, оның ... ... Оның жолы - ... ... ... іске ... «Қазақ-орыс тоқыма альянсы» ЖШС
кластерлік жүйенің негізгі тармағының бірі ашылды. Сонымен қатар, ... ... ... «Ютекс» кәсіпорны да толық қанды жұмыс
істеуде.
Еліміз егемендігімізді алғалы бері ... ... ... ... ... орны ... Елбасымыз Нұрсұлтан
Әбішұлы Назарбаев мақта шаруашылығын одан әрі дамытуға көптеген жағдайлар
жасауда. 2005 жылдың 6 –шы ... ... ... аймақты»
аштырды және осы аймаққа байланысты мақтаның заң ... да ... ... қоса ... ... аймақты» дамытуға
инвестициялық қызметті ұйымдастыру жөніндегі шаралар мен ережелердің жобасы
жасалынған.
Қазіргі таңда өзіміздің ... ... ... элиталық тұқымын
шығарып отыр. Оған мемлекет тарапынан көптеп қаржы ... ... ... станциялар ашылды. Соның ішінде Мақтаарал ауыл ... ... ... ... жаңа және ... жоғары өнімді:
ПА – 3031, ПА – 3044, МА – 3047, М – 4003, М - 4005, М – 4007 және М ... ... ... шығарылды. Бұл жаңа сорттар аудандастырылған. Оңтүстік
Қазақстанның ... ... ... ... ... және ... жаңа ... баптау технологиялары жетілдірілген. Мақта
шаруашылығын дамыту ... ... ... ... ... ... атап ... болсақ: Үмбетаев И.Ү., Көпешов Ш., Болғанбаев
Е., Серғазиев А., Майлыбаев М., Батькаев Ж.Я., ... А.Б., ... ... ... ... ... ... облысындағы мақта шаруашылығының
қазіргі жағдайын, оның даму келешегін және республиканың ... ... ... жасау.
Жұмыстың міндеті:
- Оңтүстік Қазақстанда мақта шаруашылығының даму ... ... ... ... республика шаруашылығындағы маңызы.
- Қазақстанда мақта өндірудің өзекті мәселелері.
1 Оңтүстік ... ... ... даму тарихы
Мақтаның тарихын В. И. ... ... ... ... басқармасын құру туралы 1918 жылы 17 мамырдағы шешімімен
шектейтіндер қатты қателеседі. ... ... ... ... ХІІ ... ғасырлардан басталады.
Замандар әфсанасы, деректер ... ... ... ... ... ... ... мақтаның, жүзімнің отаны болғанын
көрсетеді. Отырар қаласының орнынан ... ... ... , мақта
шиті, жүзім тұқымдары ... ... ... жүзім шаруашылықтары
болғанын дәлелдейді.
Он мыңдаған шақырымды алып жататын Мырзашөлдің ұзақ жазы, ... ... ғана ... құмдауышты топырақты, тақтайдай тегіс даласы ежелден мақта
өсіруге сұранып тұрғандай екен. Сол кезеңдерде басым Мырзашөлден ... ... 70 ... алғаш “Орынбайарық” деп аталған
каналды қазу басталған ... Бұл ... ... ... ... өсірудің
алғашқы өркениетті қадамының басы, алғашқы жоралғысы дейді тарихи деректер.
Осылай ... ... ... жайқалтып мақта өсірген бабаларымыз
салған сол соқпаққа ... ... ... ... бірде айқын, бірде
көмескі болғанымен, өзіліп қалмаған. 1913 жылы аталарымыз 15 мың ... ... 9,9 мың ... өнім ... қайда жатқанын қазақтың байлары да білді. Олар да бұл жолда
қарап ... 1917 жылы ... бай ... К- 15 деп ... ... 1926 жылы К – 26 ... ... Каналдар қазылған соң
“Байботарығының” жағасындағы жерлер тегіс суландырылып, мақта ... ... ... тағы ... егіншілік түрлері дамыды.
Орыстың көзіне түспеген қазақтың байлығы барма. Қазақ даласында мақта
өсіруге оларда ерекше ықылас ... 1896 ... ... ... ... ... ... ат салысқан. Ол Мырзашөлді суландыру үшін
әлгі “Орынбай” каналдың ... 90 ... ... ... 1939 ... бұл канал тағы да 14,5 шақырымға ұзартылды.
Кеңес өкіметі бұл каналдың “Орынбайарық” атын алып тастады. Каналға
күйіс-түйісі жоқ С. М. ... ... атын ... Біз ... де ... дайын халық емеспіз бе? Ол каналдың аты кейін ... ... енді ... кеңес үкіметі бірден Мырзашөл, Түркістан
аймақтар ... ден ... В. И. ... қол ... ... алғашқы
декреттерінің бірінде Түркістанды суландыру жұмыстары үшін 50 млн. ... ... ... ... ... мақтаның аралы – Мырзашөлді игеру осылай басталған
апаларымыз бен аталарымыздың сол дәстүрі жылдан ... ... ... ... ... ... қорғанысқа қажеттілігіне байланысты Ұлы
Отан соғысы жылдары бір ғана Мырзашөл емес, бүкіл Қазақстан ... ... ... ... денін – 100 мың гектардан астамын мақта
шаруашылығының қалыптасқан отаны ежелгі Мырзашөл - ... ... Одан ... ... ... ... Сарыағаш, Келес өңірі,
Ордабасы, Түркістан, Арыс аудандары ... ... ... ... ... ... ... өсіруге қадам жасауда. Бірақ көпшілігі ... ... әрі жер, су, ... жағдайына байланысты жасақтайды.
Оңтүстік Қазақстанда суармалы егіншілік ерте ... ... ... Арыс ... бойын мекендеген халықтар біздің эрамызға
дейінгі 4-3 ғасырларда ... ... ... Б.И.
Вайнберг, Л. И. Левиналардың зерттеулеріне қарағанда, біздің эрамыздың
бірінші ғасырында Келес пен ... ... ... ... ... және т.б. ... өсірілген. Белгілі ғалым, профессор В. И. Юферов
өзінің “Түркістанның мақта шаруашылығы” ... ... ... ... тұрғындары VIІ ғасырда мақтадан тоқылған киім кигендерін жазса,
академик В.В. Бартольд Х ... ... ... ... саудаға арналып
мақта шығарылғанын баяндайды.
Қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... 1888 ... ... Бұған 1877-1906 жылдар арасында салынған Орынбор ... жолы ... ... ... ... 1885 жылы ... ... небары 432,2 гектар мақта егілген болса, 1910 жылы 3631,6
гектар, ал 1913 жылы 20,8 мың ... ... ... ... ол ... ... тәсілмен өсірілді. Егістік ағаш соқамен жыртылып, кетпенмен
қазылған арықтан ... ... ... 80% -тен астамы бай-
кулактардың қолында болды. Мақтаның шығындылығы гектарына 3-4 ... ... ... ... ... кейін Совет үкіметі Орта
Азиямен Қазақстанның Оңтүстігінде мақта шаруашылығын дамыту ... ... ... оны ... ... ... жүзеге асырды. Түркістан мен
Азербайжанда мақта шаруашылығын ... ... 1920 жылы В. И. ... қол
қойған аса маңызды документ мақта шаруашылығын онан әрі ... ... ғана аса ... маңызды дақыл – мақтаны өндіруге кеңінен жол
ашты.
1921 жылдан бастап мақта өсірілетін аудандарда бұрын ... ... ... қалпына келтірумен бірге тың жерлерді игеру, ... ... ... ... ... салу ... Соның нәтижесінде республикамызда 1925 жылы мақта егісінің көлемі
30 мың ... таяу ... 1927 жылы ... әр ... 8 центнерден
өнім жиналып, небары 49,3 мың тонна мақта өндірілді. Бұған суармалы егістік
жерлерді қайта бөлу әсерін тигізді.
Елімізде ... ... ... ... ... жедел дамуына
байланысты шитті мақтаға деген қажет күн санап арта түсті. Осыған орай
1935 жылы ... ... ... ... мақташылардың республикалық ІІ
съезі болды. Съезде озат ... ... ... қабылдап,
облыс бойынша жоспарланған 58,7 мың тонна мақтаның орнына ... 73,0 мың ... ... ... серт ... ... ... межеден шығып бұл жылы алғашқы жеңіске ие
болды. Көптеген шаруалықтар жоспарлы тапсырманы екі еседей ... ... ... өнегесін көрсетті. Мәселен, Келес ауданына қарасты “Қызыл
әскер” колхозы сол жылы мақтаның әр гектарынан 25 ... өнім ... ... ... ... ... колхозынан мақтаның әр гектарынан 46
центнерден өнім жинап рекорттық көрсеткішке жетті.
Республика мақташыларының тәжірибесі ... ... ... ... 11,3 ... өнім ... Ол ... мұның өзі елеулі
жетістік екені ... Отан ... ... ... ... ... көлемі біраз
азайып, шығындылығы төмендеп кетті. Бұған ең алдымен соғыстың ... ... ... ... ... ... жаңартылмады, бұрын
басталған ирригациялық құрылыстардың жұмыстары тоқтап қалды. ... ... бір ... ... жіберілді. Осының барлығы мақта егісінен
төмен өнім ... ... ... 1944 жылы 37,5 мың гектарға егілген
мақтаның әр гектарынан 5,3 ... ғана өнім ... ... бұл
көрсеткіш соғыстың алдындағы жылдармен салыстырғанда екі есе кем.
Соғыстан кейінгі уақытта республика мақташыларының алдында ... ... ... ... ... ... қатар мақта
шаруашылығы онан әрі міндетте тұрды.
Комунистік партиямен совет үкіметі соғыстан кейін мақта ... ... ... ... ... КПСС ... комитетінің 1965 жылғы
наурыз Пленумының және онан ... ... ... ... ... жолдары көрсетілді. СССР Министрлік Советі 1965 жылғы 5
тамызда ... мен ... ... ... ... және ... молайтуға материалдық ынталылығын арттыру туралы ... ... мен ... ... ... ... облыстың мақташылары
қажырлы да жемісті ісімен жауап ... ... мен ... ... ... ... 18 ... социолистік еңбек ері атағы
берілді. Жүздеген диқандар ауыл ... ... ... ... ... ... 8-ші бес жылдықта оның ... ... ... облыста шитті мақта өндіру 29 процент артты. 9-шы
бес ... үш ... ауыл ... ... ... тіпті
жемісті болды, үш жылда олар мемлекетке ... 75 ... ... ... тонна мақта сатты. Сөйтіп жоспар 120 процент болып орындалды. 151 ... ... ... ... ... Бұдан облыс шаруашылықтары қыруар
пайда келтірді.
.ХІХ ... ... ... ... азамат соғысы
нәтижесінде мақта ... ... ... ... ... Орта ... ... Каспиий теңізі - Самарқанд (1881-1889)жж Орынбор –
Ташкент (1877 – 1906)жж темір ... ... Орта ... ... ... ... шаруашылығының өркендеуіне көп әсер етті.
Осыған орай, қазіргі Шымкент облысы территориясына кіретін жерлерде
мақта өсіру кәсібі кең етек ала ... ... ... дақылдар егіліп
келген суармалы жерлердің едәуір бөлігіне енді мақта егілетін болды, ... ... ... де жылдан – жылға ұлғая түсті. Мысалы 1888 ... ... ... ... қоза бар ... 408,18 ... жерге
егілген болса, 1910 жылы оның көлемі 3631,6 гектарға жетті. Сөйтіп,
Қазақстанда ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың алғашқы
кезінен бастап даму жолына түсті.
Мақта ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның Ташкент қаласына
жапсарлас Келес және ... ... ал ХХ ... ... ... темір жолы салынып біткеннен кейін, Түркістан
және Шымкент қалаларына ... ... өнім ... Мысалы Арыс өзенінің
бойында 1910 жылы 2075 гектар, 1911 жылы – 32,35 гектар, 1912 жылы – ... ... ... ... 1910 – 1913 ... Мырзашөлде суландыру жұмысы
жүргізумен байланысты Мақтаарал ауданының территориясындағы ... ... де ... ... бастады. Сонымен, Қазақстанның қазіргі
территориясында қоза егісінің жалпы аумағы 1913 жылы 20,8 мың ... ол ... қоза ... тәсілдермен жүйектеп немесе қолмен
шашылып егілетін ... ауыл ... ... мен ... ... ... және өңдейтін құралдары тек жерағаш пен
кетпен ғана болатын. Мақта ... ... ... ... ... егісін өңдеу үшін көп батырақтар ұстап отырған ірі жер ... ... ... болатын. Олар жерлерінің едәуір бөлігін, қатаң шарттар
қойып, кедейлерге ... ... ... Ал, ... ... одан ... тек төрттен бірін ғана алып келді. Оның үстіне мақтаның өнімі ол
кезде гектарынан 3 – 4 центнерден ... еді. Ал ... ... ... ... ... ... заводтарда майдагерлік жолмен ғана
тазартылатын .
Дүние жүзілік бірініші империалистік ... ... ... ... ... ... мақта егісі тек совет үкіметі жылдарында
ғана қайтадан қолға алынды. Совет үкіметі өзінің алғашқы жылдарынан бастап
– ақ Орта ... ... ... және ... ... ... ... қайтадан өркендету жөнінде бір қатар ... ... ... ... ... ... ... Түркістан мен Азербайжан
мақта шаруашылығын қайтадан ... ... ... 1920 ... желтоқсанның
шенінде В. И. Ленин қол қойған декреттері ... ... ... ... ... ... мақта өсірумен шұғылданған аудандарда шаруашылықтың бұл саласын
қайтадан ... ... ... ... жаңа тың ... суландыру
үшін ирригациялық құрылыстар салу кең өріс алды. 1924 жылы жаңа ... мың га ... жері бар ... ... ... ... қарай Қазақстанда қоза егісінің аумағы дүние ... ... ... дейінгі дәрежесінен асып түсіп, 29 900 га
жетті.
Мақталы ауданда 1925 – 1926 жылдарда жүргізілген жер – су ... ... одан әрі ... ... ... күш болды. Өйткені
ірі бай, манап, алпауыттардың қармағындағы жерлерін кесіп алу ... ... ... және жері аз ... ... ие ... ... шаруашылығында бірінші бес жылдық бүкіл Советтер
Одағындағы ... ... ... жөніндегі тәуелсіздігі үшін күрес ұранымен
өтті, өйткені бұл кезде СССР –дың тоқыма өнеркәсібі жыл ... 50 % - ... шет ... ... ... жұмыс істейтін. Елімізде жүзеге
асырылған индустрияландыру ... ... ... ... бұл ең ... ... ... орындап шығуға
берік негіз қалады. Мақта шаруашылығында машиналар мен ... ... ... қоза егісінің аумағын тез ... ... ... ... өнімін арттыруға мүмкіндік жасады.
1932 ж бастап мақта шаруашылығы Республиканың ... ... ... ... - ... ... да тарады. Қоза егісі
Алматы облысының Панфилов және басқа ... ... ... ... және Жаңақорған аудандарында, Жамбыл облысының Шу, Талас,
Луговой, Свердлов, Жамбыл және ... ... да ... ... сол жылы мақта егісінің аумағы 133,8 мың гектарға жетті. 1935 ... ... ... ... 72,6 мың ... болды.
Алайда, осы тұста жер – су жағдайы мақта өсіруге қолайсыз аудандарда
бұл дақылдың егіс ... ... ... ... оның өнімі шұғыл
төмендеп кетті.
1934 жылдарда және Мақтаарал ауданының территорияларында ... ... ... өріс ... ... ... соғыс кезінде Қазақстан аудандарында
шұғыл азайып кеткен мақта егісі тек совет ... ... ғана ... ... ... өкіметі өзінің алғашқы жылдарынан бастап – ақ ... ... ... және ... ... ... мақта
шаруашылығын қайтадан өркендету жөнінде бірқатар нақты шараларды ... ... 32 ... ... ... республикамыздың
оңтүстік облысынан басқа ... ... ... да ... ... Алматы облысының Панфилов және басқа аудандарында, Қызылорда
облысының Сырдария , ... және ... ... ... ... Талас, Луговой, Свердлов, Жамбыл және Сарысу ... ... ... жер – су жағдайы мақта өсіруге қолайсыз аудандарында
бұл дақылдың егіс көлемі ... ... ... оның ... ... ... Сондықтан ХІХ ғасырдың 34 жылдарынан бастап республиканың
мақта егуге ауа райы ... ... ... және Қызылорда облыстарында
мақта егісі бірте- бірте азайтылып, кейін мүлдем егілмейтін болды.
Республикамызда мақта шаруашылығын өркендетуде мақтаның ... ... ... ... ... ... ... сорттарын оқтын –
оқтын жаңа, неғұрлым бітік өсетін сорттармен алмастырып ... ... ... ... жаңартылуын өзі мақта түсімділігін едәуір ... ... ... ... көмектеседі.
Соңғы жылдары облыстың мақта өсіретін барлық аудандары мақтаның мол
өнім беретін сорттары – С – 4727, 108 – Ф , ... – З”, ... ... 2000 ... ... ... ... Қазіргі кезде бұл
“Мақтаарал” жаңа сортының жеті түрі шығарылып келеді. Мұның үшеуі Оңтүстік
Қазақстанда аудандастырылған. Биылдың өзінде ... - 4005” жаңа ... ... ... ... ... ... Қазақстан
облысының мақталы алқаптарында аудандастырылды. Әрине, бұл ... ... ... көрсетеді.
Алайда, жақсы тұқым қозадан мол өнім алу мәселесін ... ... ... ... әр түрлі шаруашылықтарында бір тұқымнан
өнген мақтаның өзі де әр түрлі өнім береді. ... әр ... ... ... ауа райы ерекшеліктеріне қарай бейімдеп егіп өсіру
керек. Сондықтан да Оңтүстік ... ... ... ... ... ауа ... жауын – шашыны және басқа жағдайларына қарай
төрт түрлі табиғи – экономикалық аймаққа ... ... ... ... Келес аймағы.
3. Түркістан аймағы.
4. Шымкент аймағы.
Бетпақдала аймағы – бұл көлбеу жазық ... ... ... ашық ... ... батысының топырағы сульфатты сор, ал оңтүстік шығысының
топырағы сульфатты, хлоридті – ... сор. Жер асты суы ... ... ... тұздар бұл ауданда жердің жоғарғы ... ... ... 0,8 – 1,5 %, ал одан ... 2 % - ке ... ... ... жері жазық болғанымен оның релефінде ... ... ... ...... ... қамтиды.
Келес аймағы. Бұл - жер бедері төбелі – жонды, ойлы – ... ... ... ... ... ... Мұнда жер қыртысы сұр
топырақтан ... ... ... және ... ... ... сұр
топырақ, сондай – ақ шалғындық және шалғындық – ... ... ... Өзен ... сарғылт саздақ топырақ көбірек кездеседі.
Түркістан аймағы – бір ғана ... ... ... оның жер
бедері, бірақ тегіс, 1-2 метр тереңде малта тастары бар ашық сұр ... ... ... ... тас ... ұсақ ... ... шамалы сұр
топырақты жер көбірек кездеседі. Бұл аймақтың шығыс бөлігінде әр ... ... ... ... сұр ... ... ... аймағы – Сайрам, Бөген аудандарын қамтиды. Жер бедері жонды -
төбелі болып келіп, бірте – бірте тау ... және ... ... сорланбаған ашық сұр топырақ ыза суы тереңірек жататын жерде
болады. Онша биік емес ... қара – ... ... ... сазды сұр
топырақ басымдау. Сай – жыралары мен өзен салалары көп бел – белестерде ,
тау ... ... ұсақ ... ... ... жерде боз – қызыл қоңыр
саздақ қиыршық топырақты қыртыстар көбірек ұшырайды.
Бетпақдала, келес, Түркістан аймақтарының ... сол – ... ... те, ... – шашын азырақ, ал Шымкент аймағында, мұның
керісінше, жауын – шашын көбірек те, жылу ... ауа райы ... ... ... өсіп ... ... ... Түркістан аймақтары өте қолайлы, мақта өсіретін шаруашылықтардың
көбісі де осы аудандарда орналасқан, мақтаның ... көп ... ... де осы аймақтар болып саналады
2 Мақта шаруашылығының Республика шаруашылығындағы ... ... ... ... ... алатын орны
Қазақстанның оңтүстігінде өсетін ауыл шаруашылығының ... бірі – ... ... ... ... ... маңызы
орасан зор. Қазіргі адамзат қоғамына астық пен металл қандай қажет болса,
мақта да сондай қажет болып ... ... – ауыл ... ... ... жөнінен
республикадағы ең ірі өңірдің бірі болып табылады. ... ... ... ... ... көзі болып табылатын мақта егістері
шоғырланған. ... ... ... ... ... ... ... айналды. Сонымен қатар ол ... ... ... ... ... қоры ... табылады. Сондықтанда Қазақстан
Республикасы агроөнеркәсіптік ... ... ... жж. ... ... ... майы мен қант тапшылығын жою ... ... ... ... ... ... ұлғайту үшін майлы
дақылдар, қант қызылшасы және мақта ... ... ... ... ... ... ең ... дақыл болып табылады.
Біздің елімізде ол халық шаруашылығы үшін ... Бұл ... әр ... өнім ... ... Бір түр мақта орта есеппен 33% шитті
мақта, 22% жапырақ, 24% сабақ, 12% шикі көсек және 9% тамыр ... ... ... ... – шитті мақта. Оны халық “ақ алтын”
деп атайды. Шитті мақтаны ... ... ... ... ... бөлегіндей тамыр береді.
Мақта талшығы ең алдымен мата тоқуға және жіп иіруге ... ... мен ... қажетін өтеудің сыртында соңғы кездерде химияның көмегімен
оттан қорғайтын, су өткізбейтін, қышқылға төзімді материалдар, ... ... да ... ... ... ... ... талшығынан автомобиль және
авиация өнеркәсібі үшін техникалық маталар тоқылады.
Талшықтан неше түрлі заттар, әр ... ... ... ... фибра т.б. алуға болады. Мақтаның әрбір
центнерінен (мақтаның сортына қарай) орта есеппен 34-33 кг таза ... ... кг ... ... ... және ... ... химиялық жолмен өңдеу арқылы
жоғарыда аталған бұйымдардан басқа сынбайтын әйнек, фотопленка, каллойдтар,
лактар, ... ... ... және ... ... ... ... өнім алуға болады яғни, 700-ден ... ... ... 100 ... 2000 м ... немесе 1200 м сиса, 2 болмаса, 500 м бөз тоқылады.
Мақтаның түбіті – оның сапасыз талшығы деп ... ... 90-91% ... 1,5-2,0% ... 2-3% ... 1% күл және ... ... болады. Бұдан мақта түбітінде ... өзге ... ... ... ... ... ... ағашта 50-58%
қана целлюлоза бар. Сондықтан целлюлоза өндіру үшін мақта жасанды талшықтар
мен пластмасса жасауға қажетті аса ... ... ... ... ... пен эфирде ерімейтіні ... ... одан азот ... ... ... ... ... спирт пен ацетонда еріткенде хирургияда кеңінен қолданылатын желімдік
затқа айналады. Азот қышқылында өңделген целлюлозадан өте ... ... ... ... ... 60-65% шитті мақтаны өңдеген кезде одан 32-33
проценттен астам торқа алынады. Осы ... ... ... әсем және
мықты мақта –шыт, сәтен, бәтес, ... ... ... ... ... мата мен бұйым жасап шығарады. Бір тонна шитті мақтаның торқасынан
орта есеппен 4000 ... ... мата ... ... ... ... өңделген мақта торқасы тек мата жасауға ... ... ... одан техникаға керекті сан алуан заттар да ... ... ... сүзгілер, мотор арасына салынатын заттар, электрлік орауыштар,
белдіктер және басқа да бұйымдар жасалады.
Май заводтарында ... ... ... одан 20-25 ... ... май
алынады. Ол майды тамақ үшін пайдалануға да, одан глицерин, сондай-ақ басқа
да арнаулы май істеп шығаруға болады. Мақта шитін ... 3 ... өте ... мақта мамығы алынады. Ондай мамықтан ... ... ... мен ... үшін сыр, ... ... және ... істеледі. Май алу үшін өңделген әрбір тонна мақта шитінен 400-420
кг күнжара, 380-400 кг ... ... ... ... құнарлы азық ретінде
пайдаланылады.
Мақта тұқымының эндоспермінде орта есеппен 35,5% белок заты, 6,5% ... ... т.б. бар ... ғылыми тұрғыдан анықталған. Эндоспермнің
негізгі бөлегі белок пен углевод қосылысынан және фосфор заттарынан ... ... ... 40-45% ... ... бар, ол ... қышқылымен
қосылып, адам организміне аса қажетті С витаминінің ролін атқарады. ... ... ... ... ... ... ... таза глицерин мен май қышқылы алынады.
Мақта тұқымынан алынатын күнжара мол азығына аз қосылады, ... ... мол ... зиянды госсипол бар. Госсипол ауыл
шаруашылығында ... ... ... ... ... ал өнеркәсіпте – смола мен пластмасса т .б., ... ... ... және ... ... пайдаланылады.
Мақта тұқымының эндоспермінен бөлінген қабаты қауыз деп аталады. Оның
құрамында 40-41% целлюлоза, 18-22% центоз, 30-31% ... және 3-7% ... ... бар. Гидролиздік заводтарда тұқым қауыздарынан глюкоза мен
қышқыл алынады.
Мақта өсімдігінің жапырақтарынан лимон және алма ... ...... құрылыс материалдары (картон, ... ... ... әртүрлі плиталар), т.б. жасалады. Еліміздің экономикасы
Қазақстанның оңтүстігіндегі жергілікті қарапайым тұрғындарына ... ... өте зор. ... ... ... отын ... ... күнделікті үй пешіне немесе ошағына қолданады. ... ... ... ... ... Бұл отын ... қозасынан алынады. Тағы
айта кететін маңыздылығы ... ... ... өңдегенде, одан
талшығынан бөлек линт, пух, қауашақ және қоқымы ... ... ... ... шығарады. Бұл линтті көбіне Қытай Республикасы Қазақстаннан сатып
алып, оны өңдеп ... ... Ал ... ... мал ... Пух ... ... болып саналады. Қауашағы бұл мақтаның қауызы.
Қауашақтыда мал шаруашылығында қолданады. Қауашақты суға салып жібітіп, ... жем ... ... ... ... қоқымына келетін болсақ,
бұл қоқымды зауыттардан шығарылып, егістік жерлерге қайтадан сеуіп шығады.
Бұл қоқым жердің ... ... ... ... ... ретінде
қолданылады.
Мақта шаруашылығында мақтаны қол мен немесе машинамен жинайды.
Жиналған ... ... алып оны ... қолданыста жүрген көрпе
жастық, көрпешеге және т.б. заттарға ... ... ... ... ... ... ... шиттеп, шиті мен мақтасын
бөлек ... ... ... ... ... Мақтаны салмастан бұрын, оны
арнайы машинаға салып, өңдеп алады.
Мақта шаруашылығының Республика экономикасында алатын орны қазіргі
таңда ... ... ең ... ... бірі ... ... Мұнай мен
металл халық шаруашылығына қандай керек ... ... да дәл ... ... ... Бұл ... шаруашылығы ХІХ ғ бас кезінен – ақ осы ... ... ... ... ... ... бері
мақта шаруашылығының Қазақстан Республикасының экономикасында алатын орны
ерекше болып отыр. Оңтүстік ... ... ... ... – бір ... ... Бұл ... жыл сайын 400 – 500 мың ... ... ... ... ... - 18 – 22 ц/га ... Бұл өңірде мақта
шаруашылығы ежелден мықты дамыған. Республикамыздағы ... ... ... осы ... алып жатыр. Бұл - үлкен байлық, зор табыс көзі
оны ұқыптылықпен, ... ... ... ... жері ... ... кең ғой, бірақ мақта Оңтүстік
Қазақстанда ғана өсіріледі. ... ... ... ... ... ... осы сұраныстың толық дәрежеде пайдаланылмай келе жатқанын
айту керек. Қазір мұнда ... майы ғана ... ... болады.
Шикізаттың негізгі бөлігі сыртқы, экспортқа шығарылады. Терең өңделмеген
өнім бағасы арзан.
Егер шикізат өзімізде өңделіп, одан ... ... ... дайын өнім
түрлері шығарылса, табыста қазіргіден әлдеқайда жоғары болар еді.
Қазақстан экспортқа 3 – 3,5 млн. ... ... ... оны ... млн. АҚШ доллары көлемінде қаржы түсірсе, 150 мың ... ... ... 165 млн. АҚШ ... ... пайда әкеледі. Демек,
мақта дақылының мүмкіндігін толық пайдалану – кезек күттірмейтін міндет.
Сол ... бірі – ауыл ... ... ... және өңдеуде
кластерлік жүйені белсенді пайдалану. Солардың алғашқылары – тамақ және
тоқыма ... ... ... ... ... ... аса зор маңызға ие.
Жалпы алғанда мақта – Отанымыздың халық шаруашылығында алатын орны
ерекше. Сондықтан мақта ... ... өте ... ... ... ... жағдайы мен болашағы
Шитті мақтаның облыс экономикасында, ауыл шаруашылығы дақылдарының
ішінде ... орны ... Ауыл ... алынатын табыстың 1/3 осы
дақылдан түседі. ... ... ... де 1/3 ... ... өсірумен
айналысады.
Өткен жылы облыстың ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ... ... ... ... жоғары көрсеткіштерге қол
жеткізді. Масақты дақылдар мен ... ... ... ... ... 1999 ... қарағанда артық болды.
Ауыл шаруашылығы саласы бойынша барлық өңдірілген өнім 2000 жылы 49,1
млрд. ... ал ... ... 31,5 ... ... құрады. Оның 46,6
пайызы немесе 14,7 ... ... ... ... ... ... ауданында барлық өндірілген 15,1 млрд. теңге өнімнің 9,9
млрд. теңгесі немесе 65 ... ... ... ... бұл ... 3,7 ... ... оның ішінде мақта 2,1 млрд. теңгені ... ... ... өндірілген өнімнің 57 пайызы, Түркістанда — табыстың
34, Ордабасыда — 28, ... ... — 12, ... ... - 7 ... ... ... ауа райы мақташылар үшін онша қолайлы болмады. Көктем
айының құрғақ ... ... ... ... ... ... етуде
көптеген қиыншылықтар кездесті. Дегенмен, мақташылар бұл ... ... ... ... қол ... ... ... 153,3 мың гектарға егілген
мақтаның түсімділігі 18,7 центнерге, өнімі 287,1 мың ... ... 1999 ... 38 мың ... ... өнім ... ... табыстары да
жаман болған жоқ. Бұл — ауыл ... ... ... ... ... Әр ... жер өз ... тауып, жерге жанашырлық
көзқарастар қалыптаса ... деп ... ... өңірінің диқандары 2000 жылы әр гектардан 20,2 центнерден,
барлығы 192,8 мың ... яғни 1999 ... 8,8 мың ... көп ... ... ... мақта дақылының егіс көлемі 1999 жылға қарағанда 6,2
мың гектарға ... ... 20,7 мың ... ... ... 20,2 центнер немесе 4,6 центнер арттырылды.
Жалпы, облыста гектар берекелілігін арттыруға деген құлшыныс бар. Осы
дақылмен айналысатын аудандардың барлығында дерлік 2000 жылы 1999 ... бұл ... ... сезілді. Тек объективті, субъективті
себептермен Түркістан қаласының шаруашылықтарында былтыр, алдыңғы жылмен
салыстырғанда әр гектардың өнімділігі 2,4 ... ... ... ... жылдың жағдайында көптеген тауар өндірушілер агротехникалық шараларды
дұрыс ... ... ... ... ... қол жеткізе алды. Мәселен,
Шардара ауданы Қазақстан ауыл округінің "Сеңгірбай" шаруа қожалығында ... ... ... ... 58 центнерден, Мақтаарал ауданының
"Иіржар" ауыл округіне қарасты "Захид" ... ... 50 ... 43
центнерден, Казыбек би округіндегі "Жұлдыз" шаруа қожалығында 40 ... 40 ... ... ауыл ... "Ақ нұр" ... ... 160 гектардың әр гектарынан 38 центнерден өнім
алды. Ордабасы ... ... ауыл ... ... ... ... 120 гектардан 32 центнерден, Түркістандағы Ескі Иқан
ауыл әкімшілігіндегі Камалов ... ... ... 60 ... ... ... ауданындағы Қошқар ата ауыл әкімшілігіндегі "Балауса"
шаруа қожалығы 40 ... 37 ... Арыс ... Жиделі ауыл
әкімшілігіндегі "Өмірзақ и К" шаруашылығы гектарынан 35 центнерден өнім
жинады.
Мақта шаруашылығындағы табыс аз емес. ... ... ... келе
жаткан резервтер де баршылық. Мәселен, мақта өсіру ... ... ... ... ... өнімді құдайдың өзі береді" дейтін шаруашылықтар
да аз емес.
2000 жылдың ... ... ... ... ... ... деген талаптың төмендеп кеткені және ... ... ... ... ... ... 20 ауыл
әкімшілігінде әр түрлі жағдай қалыптасқан. 10 ауыл ... ... 20 ... ... ... ... 10 ауыл әкімшілігінде бұл
көрсеткіш оған жетпейді. Егер де ... ... ... әр ... ... өнім алғанда, былтыр 220-230 мың тонна шитті ... ... ... ... ауыл ... бойынша гектар түсімі 24,2
центнерден ... ... ... ... 20,7-ден өнім алынды. Оның
есесіне Жаушыкұм - 15,2, Шардара — 15, Сүткент — 13,8 центнерді місе ... ... ... ең ... ... ... Ескі Иқан ауыл
әкімшілігінде — 15,5. Бұл — аудандағы ең биік ... ... ... - 12,9, Жүйнек — 13,1 центнерден алды. ... ... 10 ... ауыл ... де бар. Мәселен, Үшқайық — 8,3, Сауран — 8,7,
Бабайқорған - 5,4 центнерден берді. Ал, 1004 ... ... 4 есе кем ... Жаңа Иқанда әр гектардан небәрі 4-ақ центнерден шитті мақта алынды.
Ордабасыдағы мақтамен айналысатын 9 әкімшіліктің екеуі ғана ... ... 16 ... ... өнім ... ... ауданы бойынша әр
гектар 18,1 центнерден өнім берсе, Біртілек — 18,6, Тегісшіл — ... - 20, ... — 22 ... ... ... ... ... ауыл әкімшілігі (27,5) бастап отыр. "Жібек жолында" 20 гектарға
мақта егіліп, оның айналымы 12-ақ центнерді құрады.
Облыста ... ... ... гектар түсімділігінен емес, ... ... ... ... ... қолданудың негізінде алынып
отыр. Мәселен, облыста 1997 жылы 104 мың гектардың түсімі гектарынан 19,0
центнерді құраса, 2000 жылы онан 49 мың ... көп ... ...... 18,7 ц ... ... ғылымда дәлелденген, тәжірибеде сыналған өзіндік ерекше
агротехникалық тәсілдері бар. Өкінішке орай, бізде ... ... ... ... ... Баяғы диқан бабаларымыз "Жер
айдасаң күз айда, күз айдамасаң жүз айда" деп бекер айтпаған. Ал ... ... ... ... ... мүлде орындалмайды.
Жалпы, біз мақтаны еккенде одан табыс табамыз деп егеміз. Негізінде оны
өндірудің тиімділігі — гектар ... ... ... ... ... ... ... түсінікті. Мәселен, гектарынан 15
центнерден шитті мақта ... ... ... 3 ... ... ал ... ... 29 пайыз.
Мақта өсірудегі негізгі мәселелердің бірі элиталық тұқым шаруашылығын
дамыту болып табылады. Бұрынғы жылдары облыста элита ... ... ... ... айналысатын 18-20 шаруашылық болатын. ... ... ... элита тұкым өндіретін шаруашылықтарда
өңдіріліп, олар тұқым шаруашылықтарында көбейтіліп, басқа ... ... ... ... ... дайындалатын танаптар
бекітіліп, зауыттарда ... ... ... ... бұл жұмыстар толық жүргізілмейді. Зауыттарда дайындалған
тұқымның сапасы төмен, кей ұжымдар тапқан тұқымын ғана ... ... ... ... ... жұмсалған 5,0 мың тоннадан артық ... 3,5 ... 70 ... ... ... ... "Ақ алтын", "Иассы"
акционерлік қоғамдары арқылы тек 2-кластық ... ... Оның ... сапасын қадағалайтын "Казагроэкспертиза" мемлекеттік-қазыналық
кәсіпорнының облыстық бөлімшесі мақта тұқымының сапасын ... ... шара көру ... өз ... ұйымдастыра алмай келеді.
2001 жылы облыста мақта тұқымын жақсарту мақсатында элита ... 6 ... ... Оның 3-і Мақтааралда, ал Шардара, Түркістан
мен Сарыағаш аудандарында бір-бірден.
Өндірілген ... ... ... үшін ... ... 11 ... ... айналыспақшы. Осы ұжымдардың дұрыс
жұмыс істеп кетуін ұйымдастыру аудан басшылары және аймақтық басқарманың,
оңың тұқым ... мен ауыл ... ... ... ... ... қоса ... түсімінің төмен болуы себептерінің
бірі — ауыспалы егістің сақталмауы.
Ауыспалы егістікті тиянақты игеру мол өнім ... ... ... да ... ... ... береді. Атап айтқанда:
1. Өсімдік зиянкестері мен ауруларының резервациясын жоюға көмектеседі. Ал
ол өз кезегінде қымбат бағалы улы химикаттарға жұмсалатын қаржы ... ... ... ... ... жақсартуға мүмкіндік
береді.
2. Топырақ құнарлылығын арттыруға, ... ... ... ... мал ... қажетті жемшөп қорын жасауға ықпал етеді.
Бұрынғы жылдары ауыспалы ... ... ... ... мақташылары жыл
сайын мол өнім алатын. Мәселен, 1991 жылы облыс бойынша 116,5 мың ... ... ... 24,9 ... ... ... 2000 жылы ... гектарға егілген мақталықтың түсімділігі 18,7 центнерден келді немесе
6,1 центнерге азайды. Өйткені ауыспалы егістің қажеттілігін ... ... бұл ... ... ... тіпті көңіл бөлмей келеді. Өткен жылы ... ... 153,3 мың ... оның ішінде Мақтааралда 96,7 ... яғни ... 80 ... ... ... егіс
көлемі аталмыш ауданда 8,8, мың гектардан немесе егістіктің 7 пайызынан
аспады. Соның салдарынан ... ... 2000 жылы 12,5 мың ... ... 15 ... 28,0 мың гектардан 18 центнерден, 42,5
мың гектардан 20 ... ... ... ... ... да ... орын алып ... Сарыағаш ауданында
жоңышқалық суармалы егістіктің бар-жоғы 10 пайызын құрайды. Шардарада — 12,
Түркістанда — 13,5, Ордабасыда 17 пайызға тең ... жылы да ... ... егіс ... ... ... Алдын-ала
берген есеп жобалары бойынша Мақтаарал ауданында 2001 жылы ... 92,0 ... ал ... 9,4 мың ... немесе егістіктің тиісінше 75 және ... ... ... ... ... — 13 пайызға,
Түркістанда — 17 ... егу ... ... ... ... бағдарламасында ауыспалы
егістікті игеру үшін үстіміздегі жылы облыс ... ... 133 мың ... оның әр ... 23 ... түсім алу межеленген. Оның
ішінде Мақтаарал ауданында 84 мың га мақталықтың гектар түсімділігін ... ... ... ... ... және ауыл ... 2001 ... шаруашылығы дақылдарының орналастыруын қайта қарап, ауыспалы ... ... ... ... ... ... бір аландататыны - ағын су мәселесі. Ол
өткен жылы тапшы болды. Сарыағаш, ... ... ... ... ... ... көрді. Су мөлшерінің көлемі жылдан-жылға азайып барады.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің тапсырмасымен Қазақ су шаруашылығы ғылыми-
зерттеу ... жаңа ... ... жасап отыр. Соған сәйкес, 2001 жылы
Мақтаарал ауданындағы "Достық" каналы арқылы берілетін 720 млн. текше ... ... ... 600 млн. ... метр ғана ... Сол ... суарудың
үнемді тәсілдерін қолданып, су жүйелерін тазалау, оларды мезгілінде
жөндеуден ... ... ... бірі ... ... жылы ... ... су жүйелерін жөндеп, тазартуға 20 млн.
қаржы бөлінді. Оған Сарыағаш, Отырар, Төлеби аудандарында тиісті ... 2001 ... ... ... осы ... 63 млн. ... ... басқа Мақтаарал ауданында суармалы жерлерді қалпына ... ... ... және Азия даму ... өз ... көрсетуде.
Азия даму банкінің несиесі бойынша жалпы құны 55,12 млн.АҚШ долларына 32,5
мың га суармалы жерлерді қалпына келтіру іс-шараларының ... ... ... ... даму ... ... ... 9,6 мың гектарда бұл
жұмыстар жүріп жатыр. Мемлекетаралық "Зах", "Ханым", "Үлкен ... ... ... ... ... ... үшін ... бюджет
есебінен осы іске 2000 жылы 100 млн.теңге бөлініп, каналдарды ... ... ... міндет — барлық су шаруашылықтары және су
пайдаланушылар бірлесе отырып су ... ... ... ... ... ... ... жылдары облыс мақташыларына "Қазақстан мақтасы" компаниясы,
"Нимекс" корпорациясы, "Интекс" фирмасы тағы да 9 мақта ... ... ... ... қаржылай көмек көрсетуде.
2000 жылы мақта өндірісіне облыс бойынша 2.343 ... ... Бұл — ауыл ... саласына берілген инвестицияның 79 пайызы.
Алайда, соңғы кезде тауар өндірушілер мен мақта өндейтін ... ... ... жиі орын алып ... Көп ... ... компаниялар өз үстемдігін пайдалана отырып шаруашылықтарға
қажетті қаржылай және заттай ... ... ... ... деп ... ... Ал, өз кезегінде "біздің тікелей көмегімізбен
өсірілеген мақтаны ... ... ... ... ... басқа
фирмаларға сатып жібереді" деп зауыт өкілдері отыр. Соңдықтан қазіргі заман
талабына сай, өзара тиімді қарым-қатынастың өркениетті әдісіне көшетін ... ... ... ... ... кету еш ... ... аян.
Мүмкін, ел экономикасы үшін стратегиясы мол, шет елге ... ... ... ала ... ... өсіруші, қайта өндеп, ұқсатушы, ... ... ... ... ... реттейтін арнайы
"Мақта туралы Заң" немесе нормалық акт қабылдау керек шығар? Мұны ... ... ... шитті мақтаны өңдеп, ұқсатумен айналысатын өндіріс орындары,
инфрақұрылымдар жеткілікті. Өкініштісі сол, ... ... ... ... ... ... сатылып кетіп жатыр. Егер ... ... ... одан әрі ... ... жіп ... ... мата шығарып, киім
тіксе, жергілікті халықтың талай мұқтажы өтелген болар еді. Біздің ... ... ... ... ... мүмкіндік туары да ... ... ... ... ... теңге түсері анық.
Бұл кәсіпорындар мемлекеттік болып кұрылмайды. Сол себепті Нимекс,
Мақта коорпорациялары, ... ... Ақ ... Яссы АҚ, ... ... осы үлкен, облыс ... үшін ... ... ат
салысуымыз қажет. Бұл мәселеде облыс әкімінің араласуымен үкіметтің тиымды
тобы болса, Мемлекеттік инвестиция бағдарламасына енгізуге келісімі де ...... ... Әлгінде айтылғандай, мақта — халықтың әл-
ауқатын көтеруге септігін тигізетін және бюджет ... ... ... ... ... Олай ... сол ... өсіретін диқандарға қолдан келген
жәрдемімізді аямай, облыс халқы үшін ... "ақ ... ... ... өсімдіктің өнімін одан әрі көбейту үшін жұмыс жасайық.
3. Мақта шаруашылығының бәсекелестігін арттыру.
Қазақстан Республикасы бүкіл әлемдік сауда ұйымына ... ... ... мақтаға деген сұраныс қазіргі таңда өте жоғары болып отыр.
Қазақстанда жер кең. ... ... ... ... ... ... Бұл ... Қазақстандағы суармалы жердің ¼ бөлігін алып ... ... ... ... мен ... мүмкіндігін тиімді пайдалана білуіміз
керек. Мақта саласы бойынша Қазақстан Республикасына көршілес ... ... ... т.б. көптеген шет елдік мемлекеттер,
бәсекелес болып отыр. Өз ... ... ... рыноктағы мақта талшығының
дәрежесі төмендеп кеткен сияқты. Өйткені, мақта ... ... ... ... елден шыққан мақта тұқымының элиталық ... ... ... ... ... өнім алып ... Ол дұрыс.
Бірақ осы өнімнің сапасы қандай, сатып алушысы кім, ол ... ... ... ... ... қалғаны менің шаруам емеске” бет ... ... ... ... ... 800 мың тонна мақта талшығын
тұтынады екен. ... ... ... ие, ол ... жыл ... ... өсіп ... ескерсек сапасы жоғары ... ... ... ... Ал, олай болса әлемдік рынокта бұрын-соңды жоғары бағаланған
Қазақстан мақтасына деген құштарлық соңғы жылдары неге ... ... ... ... үшін жаны ауыратын мамандарының, ғалымдардың,
өнімді сатып алушылардың жанына ... көп ... бері ... түтіні қалың, салмағы ауыр ... ... ... көп. Оның ... ... әлемдік рыноктағы орнымызды
жоғалтып алмаймыз ба деген қауіп те жоқ емес. Бұл саланың мәселелері – ... ... ... ... ... ... келтіру ісін бірінші
кезекке шығарып, жүзеге асырғанда ғана шешімін таппақ. Қазіргі кезде мақта
шаруашылығының диқандары ... ... ... ... ... ... дүние жүзілік рынокта өз ... ... ... нұқсан келтіріп отыр.
Маңдай терлетіп мақта егіп жатқан диқандарды кемітпек ой жоқ. Бірақ,
қолдың сыртқа емес, ішке ... ... ... өз аузы ... ... Бұл ... мақташының “неғұрлым мол ексем, көп алсам, көп ... ... ... олар оның өтіміне, сатуына ... ... ... ... ... ... ... төмендеуі контрабандалық жолмен
Өзбекстан республикасынан ... ... ... ... тұқымының шиттері
егіліп отыр. Осының нәтижесінде Қазақстан Республикасының мақта ... ... ... ... ... отыр.
Қазіргі таңда өзіміздің өңірімізде мақта тұқымының ... ... ... Оған ... ... көптеп қаржы бөлініп, арнайы ғылыми
тәжірибелік станциялар ашылды. Арнайы ... ... ... ... ... және ... экологиясы тұрғысынан ғылыми
кеңес беріп келеді. Шаруа қожалықтары мен ірі ... ... ... ... ... және ... ... ғылыми кеңес
беріп, іс жүзінде көмек көрсетеді. Мұнымен қоса ... ... ... ... ... ... үшін ... – жоңышқа ауыспалы егіс
құрылымын ұсынады. Отандық мақта сортының түпнұсқалық (элиталық) тұқымдық
шитін ... ... ... ... ... минералды
тыңайтқыштарының енгізілу нормаларын әр жердің құнарлығына қарай анықтап
ұсынады.
Соңғы жылдары Оңтүстік Қазақстан облысында аудандастырылған үш ... ... ... ... ... ... 45 пайызына –С- 4727,5 пайызына
–108-Ф, шамамен 3 пайыз жерге Қырғыз-3 сорты ... ал ... ... 47 ... белгісіз, контрабандалық жолмен әкелінген сорттары
егілді. Бұл өз ... ... ... күрт ... ал ... ... ... талапқа жауап бере алмады. Аталған ... ... ... ... “Мақтаарал” отандық жаңа сорты
облысымызда 2000 ... ... ... рет ... ауыл шаруашылығының
тәжірибе станциясында 70га жерде егіле бастады. Алғашқы жылдың өзінде –ақ
30 тонна элиталық ... шит ... ... ... бастады.
Тек 2003 жылы Мақтаарал ауданында 50 мың ... ... ... ... ... ... зерттеулері бойынша мұның әр гектарынан орташа 27-
35 ... өнім ... ... ... жерлерде гектар көрсеткіші 38-43
центнерге жеткен.
Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты Мақтаарал ауыл ... ... ... ... ... ... ... жауап беретін
жаңа отандық жеті Мақтаарал сорты шығарылып, оның ... ... ... ... “Мақтаарал-4005” жаңа сорты мемлекеттік сорттық ... ... ... ... ... ... ... Мұндай табыстар республикамыздың мақта шарушылығында
бұрын-соңды болып көрмеген.
Оңтүстік Қазақстан облысында Кеңес одағынан бері ... ... ... ... егіп ... Ал бұл С-4727 ... ... көрші
Өзбекстан республикасында, бұл сорт біраздан бері ол жақта егілмейді.
Сонда заңды ... ... ... біз егіп ... С-4727 қандай сорт,
элиталық, түпнұсқалық шит қайдан алынады? Оның құжаты бар ма, ... ... ... құжаты бар ма? Осы сұрақтарға жауап жоқ.
Сондықтан біз ... - ... ... ... ... ... басқа біреуге
ең жақсы тұқымын бермейді, өйткені жақсы элиталық шит бізге тұқым сатқысы
келіп отырған көршілердің ... ... ... ... ... дүние жүзілік, халықаралық талапқа жауап
беретін сорт жеткілікті . ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылса, 3 жылдың ішінде барлық мақталық жерге жаңа ... ... еді. Өз ... ... ... 3-5 ... жаңа ... еді. Қазіргі кезде қарқынды дамып келе жатқан Қазақстан экономикасы
мақта талшығын өңдеу мәселелерін тез ... ... ... ... ... ... ... негізгі мақсат - әлемдік
талапқа сай жоғары сапалы мақта талшығын өндіру болып табылады.
Егерде Қазақстанда өндірелетін ... ... ... ... ... жіп ... фабрика шикізатты Греция, Туркия немесе Өзбекстаннан
алатын болса, онда Қазақстандық мақта кластері болмайды, ал біз ... ... ... ... өнім қоймада тұрып шіриді. Сондықтан мақта
шикізатын өндіруші фермерлер ... өнім ... ... Жоғары сапалы мақта
шикізатын өндірудің бірден-бір жолы соңғы жылдары ауыл ... ... ... ауыл ... ... станциясы
шығарған ғылыми негізделген ұсыныстар болып табылады. Ал ... ... шешу ... еш ... күн ... ... емес, қайта
жылдан жылға мемлекет тарапынан ауыл шаруашылығын ... ... ... Осы ... ... Қазақстан Республикасының мақтасы дүние
жүзілік рынокта өз бәсекелестігін жоғалтпас.
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ашып,
кластерлік жүйені қолдап отыр. Осы “Мақта кластерін” дамытуда елімізбен
көршілес жатқан, бәсекелес елдің бірі ... ... ... көп. Көрші Өзбекстан мемлекеті экономикасының негізгі тірегінің бірі
– мақта. Біз сияқты ол мемлекет талшықты су ... шет елге ... ... Тоқыма, тігін өндірісі ерекше дамыған. 1994-2004 жылдардың аралығында
тоқыма тігін өндірісі мақтадан халық тұтынатын тауарлар өндіру көлемі ... ... 473,4 ... ... өскен. Республиканың қазіргі жағдайы
мақтанарлықтай болғанымен қандай қиын ... да олар ... ... ... дақ түсірмей келеді. Мақта ... ... ... ... ... біздегідей шашыратып
алмаған. Тұқымдық элита – сапалы шитінен айрылмаған көршілер ... ... ... ... ... ... ондықтың –Қытай, Үндістан
сияқты мемлекеттердің қатарында келеді.
Осы көрші мемлекетіміз былтырдан бері биыл екінші жыл ... ... ... технолог және жабдық – ... ... ... ... көрме өткізіп келеді. Өзбекстан мемлекетінің негізгі ... ... соң ... ... көрмені ұйымдастыруы, өткізуі заңды.
“Тесктиль ЭКСПО Өзбекстан 2005” көрмесін ... ... ... ... үшін ... мен жабдықтардың бүкіл Орталық Азиядағы
мамандандырылған көрмесі деп ... ... ... ... ... ... ұйымдастырған Өзбекстанның өзі мен ... ... ... 25 мемлекеттен делегация қатысып ... ... ... ... бірден –бір аймақ болғандықтан мұндай көрмеге
қатысудың біз үшін қажеттігі, маңыздылығы ... ... ... ... дамытуда қолға ала бастаған мемлекет, осы бағытта 15-16 жеңіл
өнеркәсіпорнын іске қосуды жоспарлап ... ... ... ... да осы ... үлкен іске ... ... ... ... және ... ... ... табуға болады
деген мәселе. Осы ... ... ... ... өзінің
экономикасын, саяси қоғамдық ... ... ... және ... да өзінің бәсекелестігін арттыра алады.
Барлық мақтаны бір адам сатып ала ма, жоқ ... адам ... ... біз үшін екі жағы да ... Біздің алаңдайтынымыз-мақта
шаруашылығының өркениетті ... ... ... ... оның
өңдеуші кәсіпорындарының өркендеуінен бөліп қарауға болмайтыны. Мақта
өндірісі саласының ... ... озық ... ... ... өнім ... ... мен өркендеуі осы
кәсіпорындардың келешегіне байланысты. Салада бәсекелестер көп болған ... ... ... ... қалыспай дамитын болады. Қазақстанда
бізде ғана бар, байлық-әлемдік рынокта құны мұнай, уран тағы ... ... ... ... ... стратегиялық маңызы аса зор дақыл-
мақта шарушылығының өркениетті келешегі оның өңдеуші ... ... ... ... ... ... ұрып алуға ұмтылмай бірігіп,
ынтымақпен, бірлікпен, ... ... ... ... ... да ... ... тиіспіз.
Сонымен қатар мақта шаруашылығының бәсекелестігі ... ғана ... ... ... ... Азербайжан,
Армения мемлекеттеріменде тығыз байланысты ... да өз ... ... ... ... бұл аталған елдермен саяси, экономикалық,
сауда-саттық қарым-қатынаста болғандықтан, ол мемлекеттердің ... ... ... бөлетіні де ерекше. ... ... ... ... тоқыма өндірісінің өнеркәсіптері жақсы
дамыған. Оларда мата тоқу, жіпті иіру, трикотаж шығару жақсы ... ... ... ... ... ... ... шикізат ретінде
шығармайды. Өздерінде жеңіл өнеркәсіпорындары ... ... ... ... емес, халық тұтынатын дайын өнімді шығарады.
Тағы бір айта кететін ... ішкі ... ... ... ... отыр. Облысымызда арнайы экономикалық аймақ ашылды.
Кластерлік жүйе барынша күш ... ... ... ... Бұл жерде мақтадан
жаңа саладағы Қазақстандық өнім шығарылатын болады. Осы ... ... ... ... ме, әлде ... ... ма? – ... үшін оның айырмашылығы жоқ. Себебі бұл өңірде бәсекелестікке жол
ашылмай келеді. Ірі ... ... ... ... мақтаға монополистік
үстемдік орнатып, оған өте төмен баға белгілеп,шаруаларды шаршатып ... биыл 2006ж ... ... иелерінің монополистік үстемдігін
жойып, осы ашылған ... ... ... ... ... ішкі
рынокта да мақта бағасын 40 теңгеден емес, 60 теңгеден жоғарылату мақсаты
көзделіп отыр. Бұл жәйт орындалса Оңтүстік ... ... ... ... ... ... сапасы артып,дүние ... ... ... ... жоғары болар еді.
Міне, біздің осы аталмыш мемлекеттерден үйренетін тірліктеріміз көп.
Біз қазіргі кластерлік ... ... ... алып, келешекте бізде өзге
мемлекеттер ұқсап, тауарды халық тұтынатындай дәрежеге ... ... ... ... ... ... алғанда, мақта шаруашылығының бәсекелестігін арттыру
үшін, кластерлік жүйені тез дамыта алсақ, ... ... ... әлемдік
рынокта да өзінің бәсекелестік үстемдігін орнатар еді.
3 Қазақстанда мақта өңдеудің өзекті ... ... ... ... мақта шаруашылығының дамуы
Елімізде 1999 жылдан бастап ауыл шаруашылығында біршама алға ілгерілеу
тенденциялары орын алды. Себебі, ... бұл ... ... меншікті
экономика тұрақты сипатқа ие болды. Қазақстанның барлық өңірлерінде ... ... ... ... шаруашылықтар мен кәсіпорындардың
өндірістік кооперативтері, акционерлік қоғамдар, шаруашылық ... ... ... ... ... тепе-теңдік қалыптасты.
Екіншіден, ауылдық жерлерде фермерлермен екі жаққа ... ... заң ... база ... шаруа жүргізуге қажетті жағдайлар туғызуға ... Жер мен ... ... сол ... ... ... ... жоқтығы — ынталы фермерлер мен дарынды шаруашылық басшыларына
өндіріс ауқымын өсіруге, ... ... ... көп ... беріп отыр.
Үй іргелік аз ғана жерден өндіретін ... ... ... ... ... ...... өзін-өзі азық-түлікпен
қамтамасыз етуіне оң ... ... ... ... ... екендігі
мәлім.
Сонымен қатар маркетинг қызметтері, көтерме ... ... ... ... ... бола бастауы да бізді ... ... ... ... ... ... 2000 жылы ауа-
райының онша қолайлы болмағандығына қарамастан (кейбір ... ... ... ауыл ... ... өнімі 399 млрд.теңге құраған.
Бұл дегеніміз, ауа-райы қолайлы болған 1999 жылмен салыстырғанда, тек ... ғана ... ... деген сөз. Жалпы өнімнің кемуі негізінен
алғанда ... ... 19 ... қант ... ... 8 ... ... болды.
Ал мал шаруашылығы саласының өнімі керісінше 1,3 пайызға өсті. Кейінгі
2 жылда мал санының біршама тұрақтануы, тіпті көтерілуі ... ... 1999 ... салыстырғанда ірі қара саны 3, қой-ешкі -4, шошқа -8, құс
—9%-ға ... ... ... сүт ... 6, ... —12, ... — 3% арттырып, ет өндірудегі құлдырауды тоқтауға мүмкіндіктер
туды. Фермерлер мен шаруашылықтардың қаржы ... да ... ... ... ... ... да ауыл ... жалпы өнімі 7% көтерілді,
көкөніс өндіру үштен біріне ... ... ... 15% ... Дұрысын айтатын
болсақ, аграрлық салада түбегейлі реформалар жүргізуді бастағаннан бері
ауыл ... ... ... ... жаңа ... енді ғана бейімделіп келе жатқандай түрі бар. Ол ... баға ... ... ... ... өтеу ... мен ... ішкі рыноктың ашықтығы, сыртқы рыноктардың сұраныс
деңгейі мен конъюктурасы және т.б. Бір сөзбен ... ауыл ... ... ... алғы шарттары қалыптасты деуге болады.
Дегенмен, өтпелі кезеңнің кейбір қиыншылықтарының салдарынан азық-түліктің
негізгі түрлері бойынша өндіріс ауқымы реформаға ... ... әлі ... ... жоқ. ... есептерге жүгінсек, Қазақстанда өңдіріліп отырған
азық-түліктің қазіргі мөлшері қажетті көрсеткіштің ең ... ... 14,2% ... ол ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету
көлемінің 70 пайызын ғана құрайды. Бірақ, біздің ойымызша, көп ұзамай ... ... ... ... ... құнды дақыл — мақтаның біздің еліміз бен Оңтүстік Қазақстан облысы
үшін ... және ... ... өте зор ... ... ... және оны ... айналысатын әрбір адам, бұл еңбегінің
қайтарымын толық сезіне ... ... ... отбасының бюджеті еңбектің
осы түрімен тікелей сабақтас. Бұл — ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... арналған Бағдарламасын бекіткен
болатын. Мақтаның бәсекелестік қабілетінің зор екендігіне, оны экспортқа
шығару ... ... ... бұл ... ... ауыл
экономикасын өркендетудің негізгі көзі ретінде астық пен қатар ... сала ... ие ... ... ... өндіру мен оны өңдеу Оңтүстік
Казақстан облысында ғана орын тепкендіктен, бұл дақыл осы ... ... ... ... ... ... ... қажет етпейтін
қағида. Ал Мақтаарал ауданын алатын болсақ, бұл ... осы ... ... анықтаушы өнім түрі. Көп жылдар бойына мақта
шаруашылығы ауданның ауыл шаруашылығы мақсатында пайдаланатын ... ... ... ... Ал ... жылдары Мақтаарал ауданы тек мақта
өсірумен ғана айналысады десек, артық айтпаған ... ... ... өндіру проблемалары егіншілік ... ... ... ... ... механизмдермен, экологиямен
және т.б. факторлармен сабақтас, ... ... ... Осы
проблемаларды белгілеп, оларды шешу жолдарына да тоқталмай болмайды.
Мақта ... ... ... субъектілері қазіргі күні
негізінен шаруа шаруашылықтары, шаруашылық ... ... мен ... ... ... өндіруде шағын шаруашылықтар басым. Әлемдік ... ... ... ... көрсеткеніндей, шаруашылықтардың жалпы
санының 20,3% 5-10 га, 40% 10-50 га, тек 11,8% -50 гектардан артық ... ... ... ... ... ... болуы
ауыл шаруашылығы дақылдарын өсірудің технологиясына, әсіресе техникаға
деген ... сол ... су ... ... өз ... ... Ал бүгінгі жағдай су көздерін басқару мен ауыл ... сату ... ... фермерлік шаруашылық ұйымдарын құруды талап
етеді. Жер көлемі бойынша әр ... ... ... тиімділігінің
экономикалық талдауына сүйене келіп біз төмендегідей ... ... ... 50 ... ... ... өнім ... майда
шаруашылықтармен салыстырғанда 30%, ал отбасының бір адамына шаққандағы
табыс мөлшері 7 ... ... ... ... ... шаруашылықтарды
кооперативтер, ассосияциялар немесе су тұтынушылар бірлестіктері сияқты ірі-
ірі құрылымдарға біріктірген дұрыс деген бірінші ұсынысымыз туындайды.
Шаруашылықтардың ұйымдастыру-құрылымының ... ... ... ... құру ... ... 70-80-ші жылдары колхоздар мен
совхоздар үшін жасақталған ... ... ... ... ... ... келмейді (мал шаруашылығы жүйесі бойынша да осылай).
Егіншілік жүйесі дегеніміз — ол жергілікті табиғи және экологиялық
жағдайларын ... ... жеке ... мен ... ... ... пайдалануды қамтамасыз ететін агротехникалық және ұйымдастырушылық
шараларының ... ... ... ... ... ауыспалы егіс
танаптарын, топырақ өңдеудің дұрыс жүйесін, егін суарудың өте тиімді деген
әдістерін, ... ... ... және ... ... ... ету мен айнала қоршаған ортаны барынша қорғауды ... ... күні ... ... егіншілік жүйесінің көптеген
шаралары дұрыс ескеріліп, іске аспайды. Бұл өз ... ... ... ... ... әрбір шаруашылықта ауылдағы елді мекендердің,
мал фермаларының даму ... ... ... егіс ... ... пайдаланудың шаруашылықтық ішкі жоспарлары ... ... ... ... 20 ... ... ... жоспарларын
да жасайтын. Шаруашылықтарды жекешелендіргеннен соң олардың бұрынғы жер
пайдалану құрылымдары жойылды. Енді бұрын 10-15 шаруашылығы бар ... 10 мың және одан да көп жер ... ... ... ... жер пайдаланушы, әрбір елді мекен үшін аймақтық және жерге
орналастыру ... ... тура ... ... Бұл жұмыстарға бірте-бірте
қаражат бөлініп, фермерлердің үй-жайлары мен елді мекендерін әлемдік ... ... ... ... ... 3 ... жоңышқа мен 7 танаты ... ... 10 ... ... жүйесінде өсіріліп келеді.
Мақтаның алдында жоңышқа егілетіндігі ... ... ... мақтадан
бұрын егуге жүгері, бидай және бұршақ дақылдары қолайлы. Өз кезегінде мақта
астық тұқымдас өсімдіктер үшін жақсы алғы дақыл ... ... ... ... жылдары ғалымдардың ұсынымдарына қарамай ауыспалы егіс жүйесі
бұзылды. Мақтаарал ауданы бойынша атқарылған ізденіс ... ... ... ... 93% тек қана мақта егеді екен, ал
шаруашылықтардың 5% ғана ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Жалғыз ең ірі — 1200 га ... ...... ... ... ғана ... егіс ... қолдануда. Осы шаруашылық мақтадан тыс 165 га ... 50 ... ... 45 ... көк ... арналған жүгері
танаптарын қолдануды іске асырған. Бұл өте ... ... іс дер ... Егін
суару жүйесі мен дренаждардың техникалық ... ... ... ... жетпейінше, тиімді ауыспалы егіс жүйесіне
қайта ... қиын ... ... ... тұрақты да мол өнім алу үшін тұқым себердің
алдындағы топырақ өңдеудің маңызы өте зор. Бұл шара мыналарды қамтиды:
- ... ... ... топыраққа гектарына 600-800 кг суперфосфат және
30-40 т көң енгізу;
- ... ... ... жабу ... ерте ... ... ... аудармай терең өндеу;
- танапты тегістеу және тұқым себер алдында тырмалау.
Осы технологиялық шараларды нақты ... ... ... дер кезінде атқарған жағдайда мақта түсімін 7% дейін көтеруге
болады. Солай бола тұрса да, ... ... ... ... май мен ... сатып алуға қажет қаражат көзінің тапшылығынан
көп жағдайда фермерлер ... ... ... іске ... ... ... ... іске асыра алмау салдарынан жер ... ... ... ... ... ... су ... тұрақсыздығы
салдарынан егіс алкаптарының 50 ... ... шаю ... Ерте ... жер кеш ... ... себер
қарсаңында топырақтың беткі қабаты құрғап, кеберсіп қалады. Мақта егудің
оңтайлы кезеңі — 15 сәуір мен 5 ... ... ... фермерлер тұқым
себу кезеңін 20 мамырға дейін соған мақтаның өскін алуы мен ... ... ... ... күрт төмендейді. Шаруашылықтар өскін сирету жұмыстарын кейде
мүлде атқармайды. Қатараралықты өндеу және өсімдік санын қолмен сирету дер
кезінде ... ... ... осының бәрі түпкі нәтиже — өнім алуға теріс
әсерін тигізеді.
Тынайтқыш пайдалану. Осы күні фермерлер сүдігер айдау кезінде не ... ... ... пайдаланбайтын болды. Азот тыңайтқыштары, әдетте,
мақтаны қатараралық өңдеу барысында пайдаланылады. Ал ... ... ... 628 фермердің 438- і ғана 6963 га жерге, онда ... ... ... пайдаланады екен. Тыңайтақыш қолданудың
орташа ... ... 171 ... 2-ші ... 195 ... ... ... алқаптары трипс, өсімдік биті, күздік және мақта
көбелегі сияқты зиянкестерден қатты зардап шегеді. ... ... ... ... ... көп ... ... мүмкіндіктері жоқ.
Фермерлердің тек 8 пайызы ғана ниссоран, децис, суми-альфа сияқты
химикаттарды пайдаланған, ал гербицидтер мүлдем ... Арам ... ғана ... ... ... тек 19 пайызы ғана
дефолианттар пайдаланған екен. Дефолианттарды ... ... ... ірі ... ғана ... Бұл мақташылардың тыңайтқыштар мен
өсімдік қорғауға қажетті химикаттарды пайдалана отырып, мақта ... ... ... ... бар ... ... селекциясы мен тұқым шаруашылығы. ... ... ... ... ... 6 ... және 12 тұқым
өндіруші шаруашылық болған. Қазіргі кезде элита тұқымын ... тек ... ... ... ... коорпорациясы учаскесінде және Мақтаарал-3044
сорты бойынша Мақтаарал тәжірибе станциясында ғана сақталып қалып отыр.
Тұқым шаруашылығы жүйесінің күйреуіне орай:
... ... мен ... да ... ... ... сорттарының тұқымдары себілуде. Бұл шикізаттық
мақта түрлерінің ... ... ... талшығы сапасының кемуіне және
аудандастырылған мол өнімді мақта сорттарының мезгілінен бұрын ... ... ... ... ... зауыттары тұқымдық материалдарды өсімдік майын ... ... ... ... ... ... бұзылды;
- облысқа мақтамен айналысатын басқа елдерден биологиялық
ерекшеліктері белгісіз, күмәнді сорттар әкелінуде.
Бұл облыста ... ... ... Мақтаарал тәжірибе станциясы
айналысады. Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... ... сапа көрсеткіштерімен сипатталатын
Мақтаарал-3044 және Мақтаарал-3031 сорттарын шығарды. Бұл сорттар түсімінің
әлеуеттік мүмкіншілігі 30-35 ц/га қарайды.
Шикізаттық мақтаға ... ... өсуі ... егістігі танаптары мен
оның өнімділігін арттыруға меңзейді. Бұл орайда мақтаның ... ... мен ... тұқымдарын пайдалану арқылы оның өнімін ... ... ... болатындығын ғалымдар да, практиканттар да дәлелдеп
отыр.
Оңтүстік Қазақстан ғылыми зерттеу институты бүгінгі танда қалыптасқан
нақты жағдайды ... ... ... ... ... ... ... Осыған орай тұқым шаруашылығы жүйесіне Мақтаарал-3044 және С-4727
сорттары бойынша элита және тұкымның 1-ұрпағын (1-рецродукция) қалыптастыру
жұмыстарымен тікелей ... орын ... ... ... ... ... ... элита тұқым өңдіру коорпорациясының тұқым
шаруашылығы, екінші топқа элита-тұқым ... ... Олар 2 ... ... ... 2- және ... көбейтумен айналысады. Бұл топ
онша дамымаған. Ал үшінші топты тұқымның IV ұрпағын ... ... ... ... ... ... бұл тобы қазіргі таңда
жоқтың қасында. Ұсынылып отырған тұқым шаруашылығы ... ... ... ... өндірісін өркендетудің бірден-бір кепілі екендігін айтқан
дұрыс.
Техникамен жабдықтау. ... ... ... ... ... ... жөндеу үшін көптеген шығындар жұмсау қажет. Соңғы 5-7 ... жаңа ... ... ала-алмады. Бір машинаға шаққандағы өңделетін
жер көлемі өте көп. Мысалы: шынжыр табанды трактор үшін — 123, ... үшін - 48 ... ... ... ... алу ... үшін
өте қымбатқа түседі. Мысал үшін, ... ... ... ... ... 1 ... ... мақта жинайтын
комбайнмен жинау 13297 теңгеге түседі екен. Бұл фермерлердің ... ... 30-40 ... құрайды деген сөз. Ал кооперативтен ақылы
қызмет сатылатын болса, онда шығын көлемі, фермердің өзінде мақта ... ... ... ... 50-60 ... ... ... Себебі
кооператив тікелей өз шығындарына 38% үстеме шығындар, 30% ... ... ... ... қаражатын және 20% қосымша құн салығын
қосады.
Техниканың басқа да түрлерін арзан бағаға жалға алу ... ... ... ... ... Сондықтан да олар техника жалдаудың түрлі
жолдарын қарастыруда: көршілерден таныстарынан, ағайындарынан ... алу және т.б. ... бұл ... ... ... ғана шаралары
екендігі әркімге де мәлім. Техникамен сенімді ... ... ету ... ... ... ... жөн.
Мақта өңдеу және сату мәселелері. Оңүстік Қазақстан облысында мақта
өңдейтін кәсіпорындар желісі бар. 10 мақта ... ... ... орналасқан, бір-бірден Шымкент, Түркістан қалаларында бар. 1999
жылы Шардара ауданында 1 жаңа ... ... іске ... Бұл ... ... құқықтық ұйымдастыру формалары ашық және жабық акционерлік
қоғамдар түрінде құрылған. Шикізаттық мақтаны өңдеу барысында оның өсімдік
майын алуға жаратылатын дәні (май ... 17%), ... ... улюк ... ... өнімдер алынады. Май өндірумен "Шымкентмай" акционерлік
коғамы айналысады. Ал сонғы ... осы май ... ... ... ... өндейтін шағын кәсіпорындар пайда бола бастады.
Облыстың макта зауыттарының жалпы өнім ... ... бір ... 370000 ... мақта шикізатын өңдеуге есептелінген. Зауыттардың бұл
қуаты бізде нақты бар және жобадағы ... ... ... ... ... ... ... сатып алушыларды өз таңдаулары
бойынша белгілеуге құқылы. Шынын айтқанда, фермерлер ... ... ... келісім-шартқа отырғанды дұрыс көреді. Кейбір
зауыттар ... ... ... ... тұқым, жанар-жағар ... ... ... ресурстарды мақтамен өтейтіндей тұрғыда
алдын-ала береді. Ал іс жүзінде фермерлер өз ... ... ... алушыларға бергенді дұрыс көреді. Ондай сатып алушылар ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерінен
келген коммерсанттар болуы мүмкін. Әрине, фермерлерге алдын-ала ... ... ... ... зауыттар фермерлердің мақтамен емес
ақшамен есептескендерін жақтыра қоймайды. Сол ... де ... ... ... ... ... ауданнан тысқары жерге шығаруға ... ... ... ... ... тиым салу ... құқықтық
тұрғыдан алғанда орынсыздау, мәселені біздің ойымызша басқаша шешкен дұрыс
болар. Ол үшін бұл мәселеге ... ... ... ... шешім кабылдау
қажет.
Бұл жерде жасалған келісімнің нақты шарттарына ... ... ... ... айтқанда, фермерлер мен зауыттардың ... ... ... олардың бір-бірімен есептесулері жағынан күрделілеу.
Мысалы "Мырзакент" акционерлік қоғамы мақта ... ... ... төмендегідей формуланы қолданады:
Ц= (L-26%)-ПхН,
Бұл жерде:
Ц — 1 ... ... ... ...... ... ... мақта талшығына белгілеген бағасы;
П — 1 тонна мақта талшығын алу үшін жұмсалатын еңбектің бағасы;
Н — мақтаның сортына мүдделі мақта ... ... ... ... ... ... 1 тонна мақтаның бағасы төмендегідей
мөлшерге кемиді: 2 сортты — 5%, 3 сортты — 10%, 4 сортты — 20%, 5 ... ... ... ... ... есеп-қисап жасау, әрине, әрбір
фермердің қолынан келе ... ... ... ... ... ... мақта шикізатына қойылған нақты бағасы қажетті ... ғой. ... ... ... ... қызметтерге қандай жорамал
бағаның қойылатындығын фермер біле алмайды. Үшіншіден, шикізаттық мақтаның
сапа ... ... ... яғни ... ... анықталады.
Сондықтан да сот орындарына ... ... ... ... істі ... ... ... өйткені ол өзіне кажетті ақпараттармен
қаруланбаған.
Келісім-шарттар жасалған сәтте тек фермерлер жағының жауапкершілігі
басым көрсетіледі. Өз тарапынан шартты ... ... ... айып ... ... Ол ... сомасын, негізгі қарыздың 15% мөлшерінде айып пұл
және тауарлай немесе ақшалай 35% жылдық несие ... ... ... ... ... ... ... фермерлер келісім-шартты
орындаудан босатылмайды. Ал келісім-шартта ... ... ... ... ... ресурстар немесе қаражат беретіндігі көрсетілмеген. Осы
мәселелер ... ... ... зауыттармен тұрақты түрде жұмыс жасауға,
мақталарын тек соларға тапсыруға мүдделі болған болар еді деген ... ... ... үлкен бәсекелестік бар екендігі де мәлім.
Баға жөнінде де көп қарама-қайшылық бар. 1999 жылы шикізатттық ... ... үшін ... ... (180-225 американ доллары) көлемінде сату
бағасы белгіленген болатын. Ал 2000 жылы бұл баға 45000 ... (315 ... ... Кейбір ірі шаруашылықтар мақта талшығын зауыттарда
сақтауға қалдырып, нарық ... ... ... ... ... ... ... "Ақтөбе" өндірістік кооперативі 2000 жылдың
қаңтар айында 1 тонна мақтаны 800 долларға сатса, ал 2000 жылдың ... ... ... ... ... ... зауыттары мақта талшықтарын ішкі рынокта сатқан және алыс шет
елдер мен ТМД елдеріне жіберген. Осыған орай бұл ... ... ... ... ... ... сатудан түскен қаражаттар құрайды.
Республика ішкі рыногында ... ... ... өте ... ... ... үшін оны шет ... экспортқа шығару тиімдірек болып
отыр. Өйткені бұл жағдайда қосымша құннан алынатын салық деген ... бар ... ... ... ... ... сол ... фермерлердің
жерден басқа дүние-мүліктерінің жоқтығы салдарынан коммерциялық ... ... ... ... аса ... емес. Қазақстанда ауыл
шаруашылығы үшін ... жер жеке ... ... ... жерлер
өте құнды бола болса да, банктер ондай жерлерді шаруашылық қарызынан құтыла
алмайтын жағдайда (цефольт) ол ... ... ... сата
алмайтындықтан, суармалы жерді де кепілдікке алудан ... ... ... беру көзі — ... ... ... ... мақта өндеу зауыттары. Мақтаарал ауданы шаруашылықтарына жылда
берілетін несие ... 10-12 ... ... есебінде.
Мақта өсірушілерге қарыз беруші — "Қазақстан Мақта Коорпорациясы"
жабық ... ... Бұл ... 50000 ... ... ... ... 20
мыңға жуық фермерді несиелендіреді. Кейбір шаруашылықтар несиені ақшалай
және ... ... ... ... 50 агроном мақта өсіру
технологиясының сақталуын және танаптарға минералдық тыңайтқыштар берілуін
қадағалайды.
Фермерлер осы компаниямен ... ... 30% кем ... деп ... ... Ал ... ... қосалқы жанама өнімдер ... Өз ... ... ... көмекті шетелдік инвесторлардан
және Казкоммерц банктен алады. Дейтұрғанмен ҚМК-сы ауыл шаруашылшына несие
беруден секемденеді, сол ... де ... ... ... жөн ... ... ... фермер өз жерін ҚМК-сына уақытша — 5 ... ... ... ... ... да береді. Қарызды
өтегеннен соң жер фермерге кері қайтарылады. Міне, ... ... ... ... ... және банктер арасындағы осындай қарым-қатынас
схемасы, біздің ойымызша ең дұрыс схема ... ... ... ... пайдалылығы. Біз мақта өсіру ... ... ... ... ... ... жасап
байқадық. Осы жұмыстардың нәтижесіне сүйенсек— бұл ... ... ... бола алатындай басқа дақыл жоқ. Жер көлемі 5, 5-10, 10-50 және 50-
ден жоғары гектарлы ... ... есеп ... ... ... ... шаруашылық тиімділігіне жер көлемінің мөлшері
тікелей әсер етеді екен. Өйткені ірі шаруашылықтардың ... ... ... ... ... барынша толық атқара алады. Ал
шағын шаруашылықтар көбінесе техниканы нақты қаражатына жалдайды. Нақты
қаражаттың ... ... ... ... ... ... ... шараларды алып тастауға, оларды орындамауға мәжбүр
болады ... ол ... дер ... ... ... болмай
жатады. Міне, осының салдарынан шаруашылықтар мақта өсірудің ... ... ... Ал, ... ... ... түсімі гектарына 17-18 центнерден аспайды.
Шаруашылықтардың өндірістік шығандары 190-260 ... ... ... отырады. Ірі шаруашылыктар шығымды көп жұмсайды. ... ... ... ... және ... ... шығындары да біршама
көбірек болады. Шаруашылықтың қай түрі ... ... ... ... ... ... бағады. Азот
тыңайтқыштарын кеңірек пайдаланғандарымен оның өзі ... ... әлде ... ... ... ... ... маңызды
фактор ретінде мақта талшығына белгіленген әлемдік айтқан дұрыс. Соңғы 7
жыл төңірегінде басқа ... ... егу ... ... орай және
басқа себептерге байланысты мақта талшығына деген әлемдік баға төмен
деңгейде ... 2000 ... ... айына есептегенде мақта талшығына
белгіленген әлемдік баға ... ... 1750 ... 1300 ... ... ... ... несиені қайтару мақсатында мақтасын
күзде — өнім ... ... ... ... 1999 жылы 1 ... ... сату
бағасы 270 доллар құрады. ... ... 10 ц/га ... ... тапқан пайдасы 270 доллар, ал түсім 16 ц/га болғанда — пайда
430 ... ... Таза ... ... ... ... үшін — 170 ... Жер көлемі 5 га болатын ... ... 90 ... мақта
өсіруге пайдаланады десек, оның мақта өндіруден табатын жалпы пайдасы 360
доллар, ал жер көлемі 50 га ... ... ... 7650 ... екен. Табыс көлеміндегі мұндай айырмашылықтар нені білдіреді? Ол
шаруашылықта пайдаланатын жер ... өте ... ... ... Жер көлемі 50 га болатын шаруашылықтардың жер көлемі 5 ... ... ... қабілеті көбірек. Шаруашылық өнімділігінің
бүгінгі таңдағы мөлшеріне қарасақ, ... ... ... ... ... кері ... мүмкіндіктерінің төмен
екендігін айтқан жөн.
Мақтаға белгіленген баға өткен жылы фермерлер үшін өте-мөте қолайлы ... ... ... ... ... сол ... 2001 жылғы егін
науқанында аздап та болса өзін-өзі каржыландыра алатындай ... Бұл ... ... ... ... ... ... көбейтуге
болады деген үміт ұялатады.
3.1 Мақтаны – ... ... ... және оны өткізу мәселелерін бүгінгі
нарықтық экономика талаптарына сай ұйымдастыру үшін осы ... Заң ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының жақында мақтаны өндіру, ... ... ... және ... ... ... және ... негіздерін анықтайды
және сол процесс ... ... ... ... Осы ... заң ... 9-тарау, 41 – бап бар. Осы заң ... ... ... ... ... ... ... реттеудің мақсаты. Мақта рыногын
мемлекеттік реттеудің негізгі ... ... ... ... тоқыма және мақта шараушылығын индустризациялау, оны тоқыма және тамақ
өнеркәсібімен бірлестіру негізінде мақтаның бәсекеге бейімділігін ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің нысандары.
Мақта рыногын мемлекеттік реттеу;
1. Мақта шаруашылығын мемлекеттік ... ... ... ... ... орындалуын кепілдік
жүйесін дамыту;
3. Кластерлік даму принціптері негізінде мақта шаруашылығының тоқыма
және тамақ өнеркәсібімен бірлесуін ынталандыру.
4. Шитті ... ... ... ... ... ... жөніндегі
қызметті лицензиялау және мақтаны қайта өңдеу кәсіпорындарының
қызметін бақылау.
Мақтаның ... ... ... ... ... ... ... зертханаларды тіркеу және аттестаттау,
сондай-ақ олардың ... ... ... жүргізу тәртібінің
талаптарын және зертханаларды тіркеу тәртібінің талаптарын сақтауын
бақылау;
Мақта рыногының мониторингі;
Мақта ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады.
6-бап. Қазақстан Республикасы Үкіметінің құдіреті ... ... ... мемлекеттік саясатты, мақта рыногының
даму стратегиясын әзірлейді және іске асырады.
Мақта шаруашылығын мемлекеттік қолдау ... ... ... ... саласында халықаралық ынтымақтастықты ұйымдастырады;
2. Мақта рыногы саласындағы үкіметті органды айқындайды
3. ... ... ... талшығына бастапқы қайта өңдеу жөніндегі қызметке
қойылатын біліктілік талаптарын бекітеді.
4. Сақтау бұқаралық шартының және қайта ... ... ... ... ... ... қолхаттары бойынша міндеттемелерді орындауға кепілдік ... ... етуі және ... ... ... ... ... мақта қолхаттары бойынша міндеттемелерді ... беру ... ... ... ... ... ... орындауға кепілдік беру қорларының ... ... ... ... ... міндеттемелерді орындауға кепілдік
беру қорларының міндеттерін жоюы ережесін, сондай-ақ мақта қолхаттары
бойынша міндеттемелерді орындауға кепілдік беру ... ... ... мен ... ... ... Осы ... қолданысқа енгізу тәртібі.
Осы Заң 2006 жылы 1 қаңтардан бастап қолданысқа ... ... және ... өңдеудегі маңызды қадам-құқықтық база құру болып
табылады. “Мақта ... ... ... ... ... әзірленіп, ол
қолданысқа енгізілді. Мақта нарығындағы қатынастарды реттейтін болады. Әрі
мақта өндірушілерді ... ... ... айналады. Бұл заң
жобасының негізін құраушы сәттер –шаруалардың мүддесін ... ... ... ... ... ойын ... ... және әділ белгілеу болып
табылады.
Үкімет Қазақстанның Оңтүстік ... ... ... ... ... ... іске ... болады.
Тағы бір айта кететін мәселе былтырғы және алдыңғы жылғы мақтаның бағасы
көптеген диқандардың ... ... ... емес.
2003 жылы шитті мақтаның бағасы 90 теңдеген болды. Ал кейінгі жылдары
шитті ... ... күрт ... 40теңгеден аспай тұрды. Әрине, бұл
ауыл шараушылығындағы диқандар үшін, ауыр тиіп отыр. Бағаның төмендеуінің
нәтижесінде ... ... ... ... ... түсті. Мысалы, 2004
жылы облыс бойынша 219,1 мың гектер жерге мақта егілсе, 2005 жылы ... 20,3 мың ... ... Соған сәйкес жиналуы тиіс шитті мақта
көлемі де 17230 тонна кем жиналған болатын.
Жалпы алғанда мақта ... ... ... ... ... ... кету, яғни кластерлік жүйе арқылы өзіміздің шикізатымызды
өңдеп, шет елдерге шикізат ретінде емес, тауар ... ... ... ... ... ... экономикалық аймағының ... ... ... ... ... ... Елбасымыз Нұрсұлтан
Әбішұлы Назарбаевта көптеген жеңілдіктер беріп, өз үлесін қосып отыр. Мақта
шаруашылығы Қазақстан ... ... ... ... – бір
көзі болып отыр. Республикамыздың экономикасы шапшаң дамуда. ... үш жыл ... ... ... өте ... 8 – 8,5 ... – деп болжауда. Яғни бұл еліміздің болашақтағы экономикасы үшін
жақсы көрсеткіш. Қазақстанның ... одан әрі ... ... ... ... ... ... Назарбаев 2005
жылдың 6 шілдесінен бастап заңды түрде Оңтүстікте «Арнайы экономикалық
аймақты» ... Бұл ... ... ... ... тек ... облысы ғана емес, республика экономикасына да өзінің оң ықпалын
тигізеді ... үміт ... ... ... ... ... мақта өңдейтін жоғары
технологиялық өндірісті, өнеркәсіптің ... және ... ... ... ... Қазақстанның әлемдік шаруашылық байланыстар жүйесіне
белсенді түрде кіруін көздейді. Арнайы ... ... ... ... ... жағдайда нақты болжамдарға сүйенетін ... жыл ... орта ... 1 ... АҚШ ... өнімі өндірілетін
болады. Оңтүстік өңіріндегі істер, жарқын көріністер ... ... ... ... отырған саясаттың дұрыстығын, ... тағы да ... ... «Оңтүстік» арнайы экономикалық аймаққа Сайрам өлкесінен 200
га жер бөлініп, ... ... 15 ... ... ... ... 6000 – ға жуық адамды жұмыспен қамту көзделіп ... ... ... млн. ... ... ... ... әлемнің алдыңғы қатарлы
өндірістік құрал – ... ... ... ... ... ... тоқыма кәсіпорындары қосымша құн салығынан,
коорпоративтік, жер және мүліктік ... ... ... Арнайы
экономикалық аймақтың негізгі міндеті облыста өндірілетін 150,0 мың ... ... ... 100,0 мың таннасын қайта өңдеп, дайын өнімге дейін
жеткізу.
Қазақстан Республикасы үкіметінің резервінен « Оңтүстік » ... ... ... және ... ... ... аймағының
дирекциясы мемлекеттік мекемесінің қызметін қамтамасыз ... 821,4 ... ... ... отыр.
«Оңтүcтік» арнайы экономикалық аймағы туралы бірнеше төмендегідей
ережелер бар.
1. Осы ережеге қоса ... ... ... ... « ... » ... аймағы Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... экономикалық аймағының аумағы 200 гектарды
құрайды және Қазақстан Республикасы ... ... ... болып
табылады.
2. Арнайы экономикалық аймағы: тоқыма өнеркәсібін, атап айтқанда , ... ... ... ... Республикасы экономикасының әлемдік
шаруашылық байланыстар жүйесіне кіруін жандандыру : дайын тоқыма өнімдерін
өндіру үшін әлемдік ... ... ... ... ... ... ... өндірілетін тоқыма өнімдерінің сапасын
жақсарту мен түр – түрін көбейту мақсатында құралады.
3. Арнайы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
аймақтар туралы» 1996 жылы 26 қаңтардағы Қазақстан Республикасының заңымен,
осы ережемен және ... ... ... ... ... ... Егер Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық
шартта Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ережелер белгіленсе, онда халықаралық
шарттың ережесі қолданады.
4. Арнайы экономикалық аймағының аумағындағы ... салу ... ... ... ... ... экономикалық аймағының аумағындағы негізгі қызмет ... ... ... ... – мата жіптерін және тоқыманың барлық түрін дайындау;
2) Тоқыма өндірісі;
3) Әрлеу – бояу өндірісі;
4) ... ... ... ... ... және ... – ұйық бұйымдарын өндіру;
6) Трикотаж пуловер, кардиган және ... ... ... ... Арнайы киім шығару;
8) Сырт киім шығару;
9) Іш киім шығару;
10) Өзге де киімдер мен керек – жарақтар ... ...... ...... құжаттаманы әзірлеуді құрылыс –
монтаж жұмыстарын жүргізуді, арнайы ... ... ... ... ... қамтитын арнайы экономикалық аймағының
қазіргі заманғы инфра құрылымын қалыптастыру.
Осы ... ... ... ... экономикалық аймақты
дамыту бойынша инвестициялық ... ... ... одан ... 2006 ... ... инвестициялық мүмкіндіктерді таныстыру жөніндегі
ақпараттық жұмыстар жоспарын әзірлеу.
- Ірі ... ... ... ... мен таныстыру жұмыстарын
жүргізу.
- 2006 жылдың бірінші жартысында әлеуметті ... және ... ... ... Қазақтсан облысында 2- ші халықаралық
конференция өткізу.
- Қазақстанның халықаралық мақта қауымдастығына ... ... ... Әлеуетті инвестормен ... ... ... қол ... АЭА – ға нақты қатысуы мәселесін пысықтау.
- АЭА дирекциясының инвестициялық компанияларымен ... іс – ... ... ... ... қызметін ескере отырып, “Оңтүстік” АЭА – ны
дамытудың 2015 жылға ... ... ... ... ... ... ... дамытуға 500 млн. АҚШ
долларына жуық жеке инвесторлар тарту күтіліп ... ... ... ... жіп ... тоқыма және тігін кәсіпорындарын салуға қатысуға
бірқатар ірі отандық және шетелдік компаниялар ниет ... ... ... ... құру және ... – тоқыма кластерін қалыптастыру мынадай
мүмкіндіктерді береді.
- қосымша 5000 – нан астам жұмыс ... ... ... ... ... іс - ... ... көрсету үшін қосалқы
өндірістерді дамыту;
- Мақта талшығынан түпкілікті бұйымдар жасау кезінде қосалқы құнды ұлғайту
есебінен жалақы деңгейін ... ... ... ... ... ... ... арттыру;
- Жаңа өндірістер құру есебінен бюджеттік түсімдерді ұлғайту.
Осы мүмкіндіктердің нәтижесінде ... бар ... ... ... млн. доллар табыс әкелсе, мақта – мата кластерін дамытуға арналған
арнайы экономикалық аймақ негізінде 1 ... ... ... ... ... ... осы салада жұмыс істейтін 1 млн-ға жуық адамның еңбегі
ақталмақ. Бұл ... ... ... арналған кезекті бір ... ... ... ... соры ... ... ... Үкімет басшылары келешекте “Оңтүстік ауылшаруашылық секторы
Қазақстандағы ірі ... ... ... , деп ... Өткен 2005 ж
қыркүйек айында Алматы қаласында ... ... ...... ... ... экономикалық аймағының тұсау кесуін өткізген
болатын. Сондай – ақ қазан айында Сингапурде өтетін әлемдегі ең ... ... ... ... ... ... отандық және ... ... ... Олар - ... белгілі Риттер, Пиканоль,
Санко, Холдинг, тағы да сол сияқты ... ... ... ... - ... ... ... бұдан бұрын болмаған жағдай.
Негізгі мақсат – Елбасының сенімін ақтау. Жастар көп олардың ұмтылысы
мықты. Бұл іске белсене араласқан жаңа ... ... ... осы бетін
ашуға атсалысқандарын мақтан тұтады. Құрылған арнайы экономикалық аймақ тек
Оңтүстік Қазақстан облысына ғана ... ... ... да ... ... тигізеді деген үміт мол.
Жалпы алғанда мақта – еліміздің экономикасын ... ... ... бар өте бағалы дақыл. Сондықтан үкімет басшылары елімізде шитті
мақта өндірісін одан әрі ұлғайтуға ерекше мән ... ... ... ... өнеркәсіп салаларын орналастыру
Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан Оңтүстік Қазақстан облысы ірі
индустриялы –аграрлы облыстардың ... ... ... ... пен мал ... аймағы.
Топырақ- климат жағдайлары мақта, өзекті алқа, жүзім т.б. сияқты жылы
жерде өнетін өсімдіктерді өсіруге қолайлы. Облыс ауыл ... ... ... шаруашылығы. Мақта егісі жыл сайын жалпы ... ... 1-
4 ... алып жатады.
Қазақстан жыл сайын мақта өнімінің 90 %-тін ... ... ... өткізіп келеді. Мәселен, 130 мың тонна мақта өндіріп, одан 150 мың
АҚШ доллары көлемінде ғана ... ... ... ... өндірісін дамытып,
мүмкіндігін толық пайдаланып, оның құнын арттыру керек. Оның ... ... ... ... ... Назарбаев мақта шаруашылығын
дамытуда ерекше көңіл бөлуде. Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың 2005 жылғы 18
ақпандағы ... ... ... экономиканы диверсификациялауға
бағытталған индустриялық-инновациялық ... іске ... ... Бұл
болашақтың бағдарламасы. Ендігі жерде ауыл шаруашылығы шикізаттарын
өндірумен ... ... ... ... іске ... арқылы
аграрлық өндірісті индустрияландыруға айрықша ... ... ... ... Жекеменшік сектордың назарын нақ осыған аудару ... ... атап ... ... ... ... да ... керек”,-деп атап көрсеткен болатын.
Президент ұсынған Қазақстанның ... ... ... ... ... мақта шарушылығына ғылыми жетістіктерді, интенсивтік
технологияларды ендірудің арқасында дақылдың ... ... ... ... арттыру, мақта шикізатын ... ... ... бағытында үлкен табыстарға қол жеткізеді.
Жалпы “кластер” термині (ағылшынша “cluster”-шоғырлану мағынасында)
бір үлгідегі ... ... ... ... кластер деп
экономиканың белгілі бір саласына ... және ... ... ... жақын орналасқан ... ... ... университеттердің және басқа да, ұйымдардың топтарын
айтады. Сонымен бірге кәсіпорындар мен ұйымдар бір-бірімен ... ... ... ... ... 8 ауданында өсірілетін мақта дақылының
мүмкіндігін толық пайдалану мақсатында ... жүйе ... ... ... өңірде өсетін мақтаның қызығын шет елдер көріп келе
жатқаны жасырын емес. Өйткені ... ... ... өзге ... сатылуда.
Өндірілген өнімнің өңделіп, жіп, мата, киім ... өз ... ... ... жасала бастады. Облыс орталығында іске ... ... өте ... “Қазақ-орыс тоқыма альянсы” ЖШС кластерлік жүйенің
негізгі тармағының бірі ашылып отыр. ... ... ... ... ... мен жұмыс істейтін он завод ... ... ... жоспарлап отыр.
Облысымыздағы ашылған “Қазақ-орыс тоқыма Альянсы” кәсіпорны бүгінде
тек Оңтүстік Қазақстан облысындағы ғана емес, ... ... ... ... ... ... сұр кенеп шығарытын ірі өндіріске айналып
отыр. Тоқыма өндірісі жабдығын шығаратын әлемдік жетекші өндірісшілердің
жоғары технологиялық ... ... ... ... бөз және ... сұрабына сұраныс білдіріп отырған елдер қазірдің ... аз ... бұл ... ... ... келісім-шарт жасасқан.
Германия, Испания мемлекеттері де Шымкенттік кәсіпорынмен өндірістік
байланысты ... ... ... 7129 ... жіп, 12918 мың метр ... ... ... ... ... ... ... орайда құрылып жатқан арнайы экономикалық аймаққа отандық,
шетелдік инвесторларды тартып, ... ... ... қоюдың мыңызы зор.
Мемлекет тарапынан бұл саланы өркендетуге бар мүмкіндікті қарастырып отыр.
Арнайы экономикалық аймақтағы кәсіпорындардан 10 жылға ... ... ... ... ауыл ... дамытуға 2005ж 78 млдр теңге, ал биылғы
жылға 72 млрд. теңге бөлініп отыр.
Қазіргі таңда мақта дақылына байланысты барлық ... ... ... жылдары мақта –тоқыма кластерін дамытуға республикалық
бюджеттен 13,4 ... ... ... қаралды. Оның ішінде 2006 жылы ... ... егер ... ... ... ... ... және минералдық
тыңайтқыштарға 583 млн теңге көктемгі егіс және егін жинау жұмыстарын
жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... және суармалы егін шаруашылығын ... ... ... ... ... тоқыма альянсы” кәсіпорнының жұмысы толық
атқарылып ... 2004 жылы ... ... 2005 жылдың екінші жартысында
аяқталды. Жобаның құны 25 млн. еуро ... ... ... көрінеді. Мәселен, мұнда тоқылған матаның ені 3 метр 80 см
болады. Салыстырмалы түрде алып ... ... ... ... негізінен ені 1 метр мата шығаруға маманданған. Жылына 7129
тонна жіп, 12918 мың құла метр мата ... ... ... 184 адам жұмыс істейді. Орташа жалақы-31600 ... ... ... мақта талшығын жіп етіп иіруге мамандаған “Ютекс” кәсіпорнының
технологиялық қондырғысы Германияның ... ... ... ... ... ... жібін өндіріске бере алады. Бұл кәіспорында 340 ... ... ... ... жалақасы 17 мың теңге. Биылғы жылдың ... ... ... 34,2 млн. ... ... өндірді. Дәл қазіргі
таңда Шымкентте жіп орау және мата шығарумен ... ... ең ... ... ... және ... ... альянс”
фабрикалары толық қанды жұмыс істеп отыр.
Шитті мақта өндіру ... ... ... ... ... өте ... орын ... Мақта өсірумен айналысатын
аудандарда 1 млн-ға жуық адам ... ... ... тұрғындарының 50%
құрайды. Мақта өндірісі мен оның ... ... ... ... ... секторындағы маңызды стратегиялық міндеттердің ең
негізгілерінің бірі. Облысымызда арнайы экономикалық аймақ ... ... ... ... ... алынуда.
Қорытынды
Қорыта келгенде, Оңтүстік Қазақстан облысында мақта шаруашылығымен
біздің эрамызға дейінгі 4-3 ғасырларда ... ... Арыс ... ... ... айналысқан. Кейбір деректерге сүйенсек,
Қазақстан даласындағы мақта өсіру ... ... ... Осымен
қатар белгілі ғалым, профессор В.И. Юферов өзінің ... ... ... ... ҮІІ ... ... тоқылған киім кигендерін
жазса,академик В.В. Бартольд Х ... ... ... сыртқы саудаға
арналып мақта шығарылғандығын баяндаған. Кейіннен, 1888 жылдан бастап
облыс ... ... ... шаруашылығымен айналысқандығы айқын.
Сонымен қатар Оңтүстік Қазақстан облысында мақта шаруашылығымен айналысу
көне заманнан ұрпақтан - ... ... келе ... ... ... ... Мырзашөл аймағында да мақта өсірумен айналысқан. Бұл
мақта өсімдігі мәдени өсімдіктің бірі болып саналады және ... ... бері ... ... ... алпысыншы жылдарында Америкадағы азамат соғысы
нәтижесінде ... ... ... ... ... арқасында Орта
Азияның Ресейге қосылуы, Каспий ... ... ... ... Орта Азиямен Оңтүстік Қазақстанда тауарлы мақта
шаруашылығының өркендеуіне көп ... ... ... ... шаруашылығы ХІХ ғасырдың аяғымен ХХ ғасырдың
алғашқы кезінен бастап даму жолына түсті.
Алайда, мақта шаруашылығының өркендеуі Оңтүстік Қазақстандағы ... ... ... ауа ... ... және ... ... төмендегідей төрт түрлі табиғи –экономикалық аймаққа
бөлініп өркендей түсті.
1. Бетпақдала аймағы.
2. Келес ... ... ... ... ... ішінде топырақ, ауа райы жағдайы жағынан мақтаның өсіп
өркендеуіне Бетпақдала, Келес, ... ... өте ... ... шаруашылықтардың көбісі де осы аудандарда орналасқан, мақтаның
неғұрлым көп алынып ... ... де осы ... ... ... өсіп ... мен ... халық шаруашылығында да алатын
маңызы орасан зор. Қазіргі ... ... ... пен металл қандай қажет
болса, мақта да сондай қажет болып отыр.
Мақта ... ең ... мата ... және жіп ... жұмсалады.
Сонымен қатар неше түрлі заттар, әртүрлі ... ... ... ... және
соңғы кездерде химияның көмегімен оттан қорғайтын, су өткізбейтін, қышқылға
төзімді материалдар, ... ... ... ... лактар,
пироксилин, сірке және лимон қышқылын т.б. көптеген өнім ... да ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығында алатын орны ... ... ... ... ... маңызы өте зор.
Өзіміздің тәуелсіздігімізді алғалы бері мақта ... ... ... ... орны ... ... ... өркендетуге Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев та көптеген
жеңілдіктер беріп, өз үлесін қосып отыр. Қазақстанның ... одан ... үшін ... ... ... ... 2005 жылдың 6
шілдесінен бастап ... ... ... «Арнайы экономикалық аймақты»
ашты. Бұл құрылған арнайы экономикалық аймақ тек Оңтүстік ... ... ... ... ... да өзінің оң ықпалын тигізеді деген
үміт ... ... ... негізгі мақсаты өнеркәсіптің тоқыма және
тігін саласын кешенді дамытуды көздейді. Осы ашылған аймаққа ... ... ... облыста жыл сайын орта есеппен 1 млрд. АҚШ
долларының өнімі өндірілетін ... ... ... ... өркендету ісінде зор маңызы бар
өте бағалы дақыл. ... ... ... ... шитті мақта өндірісін
одан әрі ұлғайтуға ерекше мән береді.
Мақта өндірісінің қазіргі ... ... ... ... ... ... ... дамыту болып табылады. Сонымен қатар
ауыспалы егістікті тиянақты игерудің ... ... мол өнім ... ... ... ауыспалы егісті толық сақтаған облыс мақташылары
жыл ... мол өнім ... ... ... ... егістік онша қолға
алынбай, мақтаның түсімі бұрынғыға қарағанда азайып кеткен.
Мақта ... ... ... мол өнім алу үшін ... ... ... шығарып, ауыспалы егістік көлемін ... буып ... ... ... ... ... ұйымына кіргелі отыр.
Әлемдік рынокта мақтаға деген сұраныс қазіргі таңда өте ... ... ... ... ... ... жатқан Өзбекстан,
Тәжікстан, Қырғызстан елдері бәсекелес болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... елдерімен
тығыз байланысты болғандықтан да өз ықпалымызды жоғалтып алмауымыз керек.
Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынаста болғандықтан, ол мемлекеттердің біздің мақта шаруашылығымызға
көңіл бөлетіні де ерекше. Аталған ... ... ... ... ... ... ... жүйелері жақсы
дамыған.
Міне, сол үшін мақта шаруашылығының бәсекелестігін арттыру ... ... тез ... ... сонда біздің мемлекетіміз әлемдік
рынокта да өзінің бәсекелестік үстемдігін орнатар еді.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... өнімдерін өндіру проблемалары егіншілік жүйесімен, өсіру
технологиясымен, өнімді ... ... ... экологиямен
және т.б. факторлармен сабақтас, соларға тікелей ... ... ... ... шешу ... да ... ... қосымша ауыспалы егіншілік жүйесі, топырақты ... ... ... ... ... ... ... және тұқым
шаруашылығы, техникамен жабдықтау, несие беру т.б. өзекті ... шеше ... жыл ... мақта өнімінің 90 % шикізат ретінде шет елдерге
өткізіп келеді. Мәселен, 130 мың ... ... ... одан 150 мың АҚШ
доллары көлемінде ғана табыс алады. Ендеше ... ... ... ... пайдаланып, оның құнын арттыру керек. Оның жолы-
кластерлік жүйе.
Облысымызда өндірілген өнімнің ... жіп, ... киім ... ... шығарылуына енді мүмкіндік жасала бастады. Осыған орай ... ... ... және «Қазақ-Орыс тоқыма Альянс» фабрикалары
бүгінде тек ... ... ... ғана ... ... республикадағы
тіпті ТМД елдеріндегі мақта талшығынан сұр кенеп шығаратын ірі ... ... ... ... ... әл-ауқатын көтеруге
септігін тигізетін және бюджет қорын ... ... орын ... ... ... сол ... ... диқандарға қолдан келген жәрдемімізді
аямай, облыс халқы үшін шынында «Ақ ... ... ... ... ... одан әрі ... үшін жұмыс жасайық және де ... ... ... шикізатымызды өңдеп, шет елдерге шикізат ретінде
емес, тауар ретінде экспортқа шығару мәселесі көзделіп отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ... Ә. ... ... ... қолдану- Алматы, Қайнар,
1978-178 б.
2. Майлыбаев М. Қазақстан мақтасы- Алматы , Қайнар, 1969 - 159 б.
3. Сәуірбаева Ж. ... ... - ... Қайнар, 1985-167 б.
4. Көпешов Ш. Мақта өндірудің экономикасы- Алматы., Қайнар, 1975-188 б.
5. Көпешов Ш. Қазақстан ... ... ... б.
6. Көпешов Ш. Мақта шаруашылығы: Тәжірибе және ... - ... ... б.
7. Болғанбаев Е., Серғазиев А. Мақта түсімін арттыру жолдары - ... 1975-175 ... ... Р. Ақ ...... ... – 1981 - 155 б.
9. Сыдықов Д.А., Үмбетаев И.Ү., Батьколов Ж.Е., Биғараев О. ... ... ... ... ... өзекті мәселелері-
Алматы , Бастау 2002 – 84 б.
10. Үмбетаев И.Ү., Биғараев О., ... Ә. ... ... ... негіздері – Атакент, 2005 – 304 б.
11. Үмбетаев И.Ү., Батькаев Ж.Я. Қазақстан ... ... ... ...... Құс жолы ,2000 – 204 б.
12. ... Ж.К., ... А.Б., ... И.И. ... по
применению минеральных и органических удобрений под хлопчатник в Южно-
Казахстанской области - ... ... 1993 – с. ... ... Р. ... ... Хлопководство - М., 1995 - с 17-19.
14. Духовный В.А. Отчет по мелиорации земель ... зоны – ... ... ... Н.Ж., ... Г.Н., Бочарников А.П. Болезни и вредители
хлопчатника на юге, ... ... ... ... ... ... и дренажа. Фермерская информационная служба–Алматы
1999 -с.6-28.
16.Нугманов Р. Сорта–узбекские, поля–казахстанские, проблемы–общие.
Сельское хозяйство ... ... ... Р. ... и хлопок. Сельское хозяйство Узбекистана-
Ташкент, 1999-с.18.
18.Назаров Р. Технология ... ... ... ... ... - ... ... 15.
19.Ділдабеков Ш. Ақ мақталы алқапта - Алматы, Қайнар, 1982–165 б.
20.Исмухамбетов Ж.Д., ... А.О., ... Ж.А. ... ... ... ... мен арамшөптерден қорғау жөніндегі
ұсыныстар - Алматы , ... ... ... А. ... ... ... шаршатып тұр // Оңтүстік
Қазақстан-№63-64-2005-14 мамыр-1 бет.
22. Төлепберген М., Тайжан Б. Мақталы ... ... ... ... -№202 - 2005-2 ... беттер.
23. Көшербаева Е. Мақта өндірісін көтерудің келелі мәселелері көп //
Оңтүстік Қазақстан-№162-2005 -8 қараша-1 ... ... Н. ... ... басты байлығы // Оңтүстік Қазақстан
-№132-2005-15 қыркүйек -2 бет.
25. Таев Б. Мақталы өңірдің мәселесі көп.// Қазақстан ZAMAN -№44-2004-1
қараша-4 ... ... Б. ... егіп алуға болады. ... ше? // ... ... ... ... Серіков Б. Мақташы-кәсіпкерге көмек // Мақтаарал-№2-2005-2 бет.
28. Исахов Ә., Баһадүр Ж. Мақташылардың еңбегі еш ... ... ... - ... ... -3 ... Ө., Тілеубеков Ә. Мақта кластері элиталық тұқымдық шиттен
басталады // Мақтаарал - №31-2005-8 шілде-3 ... ... Б. ... мақта кластері элиталық тұқымдық шиттен
басталады // Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... Ә. ... ... заң// Оңтүстік Қазақстан -№100-2005-19 шілде-4
бет.
32. Серікұлы Б. Мақта кластерінің негізгі-шаруа ... ... ... ... ... ... Ш. ... елдің мақтанары көп // Қазақстан ZAMAN -№46-2003-7
қараша-11 бет.
34.Көшербаева Е. Біздегі ... ... // ... ... ... қазан-4 бет.
| | | |кг – га ... ... ... ... ... |% ... ... баға | |
| | | ... | | ... ... |33 |330 ... |44563 ... |Шит |55 |550 ... ... |8250 |
| | | | |ққс/ | ... ... |6 |60 |30 |1800 ... ... |0,5 |5 |60 |300 |
| ... | | | |54913 |
1 ... ... ... өңдегенде алынатын өнімдер
Облыс аудандарын қамтамасыз ету үшін мақта тұқымының 2005 ... ... ... |Тұқым |Себу үшін |Тұқымның |Керекті |
| ... ... ... ... |тұқымның |
|Аудандар ... ... ... ... ... |
| ... ... ... | |мөлшері,т |
| ... | | | | |
| ... | | | | ... Арыс |2,3 |60 |138 |41,0 |179 ... ... |10,3 |60 |618 |185,0 |803 ... ... |95,7 |30 |2871 |861,0 |3732 ... ... |4,4 |30 |132 |40,0 |172 ... ... |17,7 |60 |1062 |319,0 |1381 ... ... |20,7 |30 |621 |186,0 |807 ... ... |1,4 |60 |84 |25,0 |109 ... Бәйдібек |0,5 |60 |30 |9,0 |39 |
| | | | | | ... ... |153,0 |36,3 |5556 |1657 |7222 |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... |ПА - ... - |М - |М - |М -4007|М - |С-4727 |
| | |3044 |4003 |4005 | |4011 | |
| | | | | | | | ... ... | | | | | | | ... күн |121 - 123|122 - |117 - |110 - |117 - |119 - |127 - |
| | |124 |120 |117 |120 |120 |130 |
| | | | | | | | ... ц |39 - 41 |39 - 43|39 - |38 -39 |40 - 41|40 |36 -37 |
| | | |40 | | | | |
| | | | | | | | ... |32,7 |32,9 ... |34,1 |34,1 |32,2 ... | | |4,0 | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... | | | | | | | ... |26,1 |26,1 |25,9 |25,9 |26,0 |25,9 |26,0 |
| | | | | | | | ... ... | | | | | | | |
| ... |
| | |,0 |8,0 |,0 |,3 |,0 | |
| | | | | | | | ... |4,8 |4,6 |4,5 |4,6 |4,5 |4,5 |4,5 ... ... сорттарының негізгі шаруашылық бағалы көрсеткіштері

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан облысындағы мақта шаруашылығының қазіргі жағдайы мен даму тенденциясы81 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының экономикалық – географиялық жағдайы55 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Заңды тұлғалардың кейбір түрлерінің меншік құқығы38 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет
Сарыағаш ауданы бойынша шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржы қорларын талдау23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь