Сәрсен аманжолов өмірі

КІРІСПЕ 3

1 С.АМАНЖОЛОВТЫҢ ӨМІРІ 18
1.1 Ғалымның өскен ортасы мен заманы 18
1.2 Білім баспалдақтары 32
1 С.АМАНЖОЛОВТЫҢ ҰСТАЗДЫҚ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ. 38
ҰЙЫМДАСТЫРУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ 38

2.1 Ғылыми.педагогикалық белестері 38
2.2 Басшылық және қоғамдық.саяси белсенділігі 49

ҚОРЫТЫНДЫ 64

Пайдаланған әдебиеттер тізімі 70
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің тарихында елеулі із қалдырған қайраткерлер қатарында XX ғасыр басында өмір сүріп, өз еңбектерімен өшпес із қалдырған зиялы қауым өкілдері тұр. Тарихшыларымыз сол зиялы қауым өкілдерінің бір тобының ғұмырнамасын жазып, көпшілікке ұсынуда. Дегенмен, әр зиялы қауымның жеке өмірі мен шығармашылық мұрасын, қоғамдық-саяси қызметін жеке тақырып етіп қарастырып, зерттеу жүргізу кезек күттірмейтін мәселе. Өйткені тарихты жасаушы халық болғанмен, халықтың бойындағы жасампаздық құдіретінің шыңдалуына түрткі болатын фактордың маңдай алдысы – жеке тұлға. Кеңес дәуірінде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсету мүмкін болмады.
Тоталитарлық жүйе, репрессия жылдарында жоспарлы түрде ұлтымызды зиялы қауымынан айырып, ұлттық болмысымызды жойып, мәңгүрт халық пен мәңгүрт интеллигенция тобын қалыптастыру саясатын жүргізгені анық. Оған дәлел-Алашордашыларды қойғанда Кеңес үкіметіне еңбек сіңірген зиялы қауымды да, оның ішінде Сәкен Сейфолла, Тұрар Рысқұл, Нығмет Нұрмақ сынды қайраткерлердің атылуы болды. Солардың қатарында Кеңес үкіметін жақтаушы ғалым С.Аманжоловтың да 1950 жылдары қуғынға ұшырауы таң қаларлық іс емес еді. Өйткені ғалым өз ұстанымдары арқылы ұлт мүддесін жақтаушылардың бірі еді. Ғалымды толғандырған мәселелердің маңдай алдысы-қазақтың тілі, ұлттық тарих, ұлт мәдениеті еді. Таптық мүддені қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету жолында атқарған қызметін дұрысқа шығармады.
«Тарихты жасайтын- халық». Дегенмен сол халықтың ортасынан шыққан жекелеген тұлғалардың іс-әрекеті мен қызметі арқылы ғана тарихи шындық айқындала түспек. Соңғы уақытта отандық тарихнамада жергілікті халық өкілдерінің саяси тұлғасын жасау басты назарға алынуда.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1997 жылды «Жалпы ұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу», 1998 жылды «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» деп жариялауы тарихшыларымызға үлкен міндеттер мен мақсаттар жүктеді. Халық тарихында, тереңде жатқан алыс өлкелерде әлі де бүгінгі ұрпағына таныс емес тұлғалар жеткілікті. Ал оларды халқымен қайта қауыштыру тарихшыларға зор міндет жүктеп отыр.
Кеңестік саясат талай мемлекет қайраткерлерінің, зиялы азаматтардың есімдерін атауға тыйым салып, мұрағат қойнауларына жасырып келгені белгілі.
Гуманизм-адамның табиғаты деген мағынаны білдіреді. Ал, Кеңес үкіметі тұсында осы адам табиғаты құндылығына орыны толмас қастандық жасалды. Адам белгілі бір ұлттың өкілі болғандықтан, олардың өздеріне тән менталитеті, тарихы, тілі мен діні, әдет-ғұрпы, мәдениеті болады. Осының барлығын біріктіретін адамның ең басты құндылығына еш нәрсе тең келмейді. Оның ең бастысы- адам өмірі мен тағдыры. Кеңес үкіметі тұсында осы қазақ халқының ұлттық құндылығының тамырына балта шабылып, адамдардың өмірі мен тағдырына көптеген кедергілер жасалды. Сол кездегі қазақтың бет қаймағы зиялылар осы қастандықтардың алдыңғы құрбандары болды. Себебі халықты бастаушы өкіл –зиялы қауым еді.
ХХ ғасырдың І жартысы қазақ ғылыми интеллигенциясы өкілдері санының қаулап өсу кезеңі еді. Гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық ғылымдардың сан-саласында қазақ ғалымдары пайда болды. Осы ғылыми интеллигенция өкілдері қазақ қоғамының ілгері басып, кемелденуіне, ұлттық сананың оянуына ат салысты.
XX ғасырдың I жартысында қазақ халқының тіл мәдениетін жаңа сатыға көтеруші, халық тарихының бастау бұлағын зерттеуші, филолог-ғалым Сәрсен Аманжоловтың орны қазақ зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді.
Ғалым өз елін өркениетті елдер қатарына қосу үшін шығармашылық еңбекпен қатар белді орын алатын қоғамдық-саяси қызметтермен де айналысты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. С.Аманжоловтың өмір белестері мен шығармашылық мұрасы отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі ретінде қарастырылмай келеді. Ғалымның өмірі, қоғамдық-саяси қызметі жайында бірнеше ізденістер мен оның еңбектеріне арналып жазылған түрлі деңгейдегі пікірлер, мақалалар аясында ғана қарастырылған.
С.Аманжоловқа қатысты алғашқы ғылыми пікірлер XX ғасырдың II жартысынан бастап жарық көре бастады. А.Әбдірахманов, Ә.Әбілқаев, Ғ.Қалиевтің «Профессор С.Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы» мақаласын айта аламыз. Мақалада ғалымның өскен ортасы, білімге аяқ басқан кезеңі, ғылыми шығармашылық еңбек жолы қысқаша қарастырылған [1].
Ғалымның қазақ ғылымының дамуына қосқан үлесін Р.Б.Сүлейменовтың «Из истории развития науки в Казахстане (1933-1940) еңбегінен кездестіруге болады. Бұл еңбектен байқайтынымыз, С.Аманжоловтың қазақтың тіл мәселесімен бірге ұлт тарихы ғылымына өшпес із қалдырғанын көреміз [2].
С. Аманжоловтың тарих, археология, этнография ғылымдарына қосқан үлесі 1961 жылы Алматы қаласында шыққан «Труды Института истории, археологии, этнографии АН Каз ССР» еңбегінің 10-томында көрініс табады. Мұнда ғалымның, институттың басшылық жұмысын жетік ұйымдастырып, қазақ халқының тілі, тарихы, мәдени мұраларын жинап, құрастырып бастыртып шығарғаны сөз болады. Сонымен қатар, археологиялық зерттеу экспедицияларын шебер ұйымдастырып, көненің көзін ашып, келер ұрпаққа мол мұра қалдырғаны жайлы деректер келтіріледі [3].
«Социалистік Қазақстан» газетінің 1958 жылғы 30 қаңтардағы басылымында Ғ.Мұсабаев «Көрнекті ғалым» атты мақаласымен С.Аманжоловтың еңбектеріне әділ түрде баға беруге тырысқан. Ғалымның өмірден мезгілсіз өткеніне қынжыла отырып, автор оның еліне сіңірген
1 Әбдрахманов А., Әбілқаев А., Қалиев Ғ. Профессор С. Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы туралы .– Алматы, 1959. – 476 бет.
2 Сулейменов Р.Б. Из истории развития науки в Казахстане (1933-1940).
3 Труды Института истории, археологии, этнографии АН Каз ССР, т.10., А.-А.,1961.
4 Мұсабаев Ғ.Көрнекті ғалым: Социалистік Қазақстан.-1958, 30 қаңтар.
5 Ысмайлов Е. Халқы сүйген ғалым: Қазақ әдебиеті.-1958, 31 қаңтар. Казахстанская правда. 1948, 5 наурыз.
6 А.Аманжолов. Еліңе қызмет ету бақыт. Тәрбие құралы.-Алматы,2005.
7 Аманжолова К. Кенже аға: Сарсен Аманжолов туралы сыр / К. Аманжолов // Дидар. – 1994. – 8 ақпан.
8 Әбжаппаров Ә. Біртуар: Белгілі филолог, қоғам қайраткері С. Аманжолов // Егмен Қазахстан.-2003.-4 қазан.
9 Ахметжанова Ф. Ғалым және қазақ терминологиясы / Ф. Ахметжанова // Дидар. – 2003. - 6 мамыр.
10 Игибаев С.К. Историзм в работе С. Аманжолова «Вопросы диалектологии и истории казахского языка» / С.К. Игибаев // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолов и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 474-479.
11 Әбжаппаров Ә. Ғұлама ғалым С. Аманжоловтың туғанына 100 жыл / Ә. Әбжаппаров // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 3-8 бет.
12 Мадиева Г.Б. Сарсен Аманжолов и ономастика / Г.Б.Мадиева // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КазНУ. Сер. Фиолог. – 2003. - N4. - С. 130-13
13 Шаймерденова Н.Ж. Эпистолярное наследие С.А. Аманжолова / Н.Ж. Шаймерденова // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 14-18.
14 Момынова Б.К. Қазақ терминологиясы және жалпы тіл білімі мәселелері / Момынова Б.К. // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 22-30 бет.
15 Еңсебаева К.К. Сәрсен Аманжолов синтаксис мәселелері жөнінде / К.К. Еңсебаева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 35-40 бет.
16 Сәрсеке Г.Ә. С. Аманжоловтың еңбектеріндегі даму тұжырымы / Г.Ә.Сәрсеке // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 41-48 бет.
17 Аманжолов А.С. Әкеден қалған ғылыми мирас / А.С. Аманжолов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – 14-16 бет.
18 Оразалин С.К. С. Аманжолов – қоғам қайраткері / С.К. Оразалин, Ж.Д. Назбиев // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 53-57 бет.
19 Аманжолов С. Сабаздың ақ қаны, момынның ақ малы.-Сирек кездесетін қолжазбалар қорынан,-1930-1947.
20 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 14-іс.
21 Бұл да сонда, 1299-қор., 1-т., 13-іс.
22 Бұл да сонда, 50-қор.,1-т.,42-іс.
23 Бұл да сонда, 1299-қор., 1-т., 10-іс.
24 Бұл да сонда, 1299-қор., 1-т., 18-іс.
25 Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры.-Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2004.-336 б.
26 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 2-іс.
27 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері// Основы теорииказахского языка/С.аманжолов.-Алматы: Ғылым, 2002.-368 бет.
28 Аманжолов А.С. Әкеден қалған ғылыми мирас / А.С. Аманжолов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КазНУ. Сер. Филология. – 2003. - N4.(66) – 14-16 бет.
29 ШҚОММ 50-қор.,1-т.,42-іс.
30 Бұл да сонда, 50-қор.,39-іс.
31 Бұл да сонда, 50-қор.,40-іс.
32 Аманжолов С. Основы теории казахского языка = Қазақ тілі теориясының негіздері / С. Аманжолов. – Алматы: Ғылым, 2002. – 368 с.
33 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка / С. Аманжолов. – Алма-Ата, 1959. – Ч. 1. – 452 с.
34 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка: Учеб. пособие / С. Аманжолов. - 2-е изд., доп. – Алматы: Санат, 1997. - 608 с.
35 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы: Оқулық / С.Аманжолов. – Алматы: Санат, 1994. – 320 бет. –Пер.:Краткий курс синтаксиса каз. лит. языка. (на каз. яз.).
36 Профессор С.Аманжолов және қазақ тіл білімінің мәселелері, АлМУ., 1995.
37 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі / С. Аманжолов. – Алматы, 1949.
        
        СОДЕРЖАНИЕ
КІРІСПЕ 3
1 С.АМАНЖОЛОВТЫҢ ӨМІРІ 18
1.1 Ғалымның өскен ... мен ... ... Білім баспалдақтары 32
1 С.АМАНЖОЛОВТЫҢ ҰСТАЗДЫҚ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ- ... ... ... ... ... 38
2.2 Басшылық және қоғамдық-саяси белсенділігі ... ... ... ... ... ... Еліміздің тарихында елеулі із ... ... XX ... ... өмір ... өз еңбектерімен өшпес
із қалдырған ... ... ... тұр. ... сол ... қауым
өкілдерінің бір тобының ғұмырнамасын жазып, көпшілікке ұсынуда. ... ... ... жеке ... мен шығармашылық мұрасын, қоғамдық-саяси
қызметін жеке тақырып етіп ... ... ... ... ... Өйткені тарихты жасаушы халық болғанмен, ... ... ... ... ... ... фактордың маңдай алдысы –
жеке тұлға. Кеңес дәуірінде қазақ зиялыларының өмір ... ... ... тұрғыда ашып көрсету мүмкін болмады.
Тоталитарлық жүйе, репрессия жылдарында жоспарлы түрде ұлтымызды зиялы
қауымынан айырып, ұлттық ... ... ... ... пен мәңгүрт
интеллигенция тобын қалыптастыру ... ... ... Оған ... ... ... ... еңбек сіңірген зиялы қауымды ... ... ... ... ... ... ... Нұрмақ сынды
қайраткерлердің атылуы болды. Солардың қатарында Кеңес үкіметін ... ... да 1950 ... ... ... таң ... іс емес
еді. Өйткені ғалым өз ұстанымдары арқылы ұлт мүддесін жақтаушылардың бірі
еді. ... ... ... ... ... тілі, ұлттық
тарих, ұлт мәдениеті еді. Таптық мүддені ... ... ... ... ... ... кезеңдегі қазақ ... ... ... ету ... ... қызметін дұрысқа шығармады.
«Тарихты жасайтын- халық». Дегенмен сол ... ... ... ... ... мен қызметі арқылы ғана тарихи шындық
айқындала түспек. Соңғы уақытта ... ... ... ... ... тұлғасын жасау басты назарға алынуда.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1997 жылды «Жалпы ұлттық татулық ... ... ... еске ... 1998 ... «Халық бірлігі мен
ұлттық тарих жылы» деп ... ... ... ... ... ... ... тарихында, тереңде жатқан алыс өлкелерде әлі де
бүгінгі ұрпағына таныс емес ... ... Ал ... ... қайта
қауыштыру тарихшыларға зор міндет жүктеп отыр.
Кеңестік саясат талай мемлекет қайраткерлерінің, зиялы ... ... ... ... ... ... жасырып келгені белгілі.
Гуманизм-адамның табиғаты деген мағынаны білдіреді. Ал, Кеңес үкіметі
тұсында осы адам табиғаты құндылығына ... ... ... ... ... бір ұлттың өкілі болғандықтан, олардың ... тән ... тілі мен ... ... ... ... ... барлығын
біріктіретін адамның ең басты құндылығына еш нәрсе тең келмейді. Оның ... адам ... мен ... ... ... ... осы қазақ халқының
ұлттық құндылығының тамырына балта шабылып, адамдардың ... мен ... ... ... Сол кездегі қазақтың бет қаймағы зиялылар осы
қастандықтардың алдыңғы құрбандары болды. ... ... ... ... ... еді.
ХХ ғасырдың І жартысы қазақ ғылыми интеллигенциясы өкілдері санының
қаулап өсу ... еді. ... ... техникалық ғылымдардың
сан-саласында қазақ ғалымдары пайда ... Осы ... ... қазақ қоғамының ілгері басып, кемелденуіне, ұлттық сананың оянуына
ат салысты.
XX ғасырдың I жартысында қазақ халқының тіл ... жаңа ... ... ... ... ... зерттеуші, филолог-ғалым Сәрсен
Аманжоловтың орны қазақ зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді.
Ғалым өз елін ... ... ... қосу үшін ... ... белді орын алатын қоғамдық-саяси қызметтермен де айналысты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. С.Аманжоловтың өмір ... ... ... ... ... ... ... зерттеу объектісі
ретінде қарастырылмай келеді. Ғалымның өмірі, қоғамдық-саяси ... ... ... мен оның ... ... ... ... пікірлер, мақалалар аясында ғана қарастырылған.
С.Аманжоловқа қатысты алғашқы ғылыми пікірлер XX ғасырдың II жартысынан
бастап жарық көре бастады. ... ... ... ... ... мен ... ... мақаласын айта аламыз.
Мақалада ғалымның өскен ортасы, білімге аяқ ... ... ... ... жолы ... ... ... қазақ ғылымының дамуына қосқан үлесін Р.Б.Сүлейменовтың ... ... ... в Казахстане (1933-1940) еңбегінен кездестіруге
болады. Бұл еңбектен байқайтынымыз, С.Аманжоловтың қазақтың тіл мәселесімен
бірге ұлт тарихы ... ... із ... ... [2].
С. Аманжоловтың тарих, археология, этнография ғылымдарына қосқан үлесі
1961 жылы ... ... ... ... ... ... ... АН Каз ССР» еңбегінің 10-томында көрініс табады. Мұнда ... ... ... жетік ұйымдастырып, қазақ халқының тілі,
тарихы, мәдени мұраларын жинап, құрастырып бастыртып шығарғаны сөз ... ... ... ... ... шебер ұйымдастырып,
көненің көзін ашып, келер ұрпаққа мол мұра қалдырғаны жайлы ... ... ... ... 1958 ... 30 қаңтардағы басылымында
Ғ.Мұсабаев «Көрнекті ғалым» атты мақаласымен ... ... ... баға ... тырысқан. Ғалымның өмірден ... ... ... ... оның ... ... қызметіне терең талдау жасаған.
Онда: «Профессор ... ... ... ... алға ... ... аянбай күш салатын. Ол осыдан 20 жыл бұрын қазақ ... ... ... тіл әдебиет секторының алдына мәселе қойған болатын. Ол
күнде не маман, не ... ... әрі ... ... бұл мәселеге
байланысты көптеген жайлары өзінің дұрыс шешімін таппаған болатын. Осы
қиыншылықтарға ... ол ... ... ... ... бағдарламаларын, іс-жоспарын, зерттеу әдісін өзі жасап,
өзі басқарды. Мұның нәтижесінде ... ... ... асыл ... ... ... ішінен талай сөздер қазіргі бай ... ... асып ... - ... ... бар [4].
Е.Ысмайлов өзінің «Халқы сүйген ғалым» атты мақаласында С. Аманжоловтың
қазақ тіліндегі термин ... ... ... тілінің орыс графикасы
негізінде жаңа ... ... ... және ... ... ... жасауда оның ғылыми жаңашылдық еңбегінің зор екенін дәлелдеді
[5].
Ал А.К. Калыбаева, Н.О. Оралбаева, А. Нұрмағамбетов «Сарсен Аманжолович
Аманжолов» деген ... ... Абай ... ... де жиырма жылдан
астам қазақ тілі кафедрасын басқарып, сол кезде сонымен қатар, Қазақ КСРО
Ғылым Академиясының тіл және ... ... ... ... ... ... ... баса айтқан. Бұл ... ... ... ... ғалымдардың жетекшісі болғаны белгілі болды.
Ғылыми жетекші болып жүрген ... ... ... ... ... ... ... әліде еске алуда.
Сталиндік солақай саясат жылдары ғалымды ғылыми жетекшілік қызметінен
аластату ... ... ... ... ... өз біліміне сенген ғалым
өз ұстанымдарын әрқашан мықты ұстап, қорғап қалып отырды.
Ғалымның өмірі туралы ұлы, филология ғылымдарының ... ... ... Сәрсенұлы «Тәрбие құралы» журналына жариялаған «Еліңе
қызмет ету бақыт» мақаласында азды-көпті сөз ... Ол: ... ... ... тумалары, шаруа отбасынан шыққан ... ... ... ... да мейірімді жандар еді» - деп мақтанышпен еске алады.
Сонымен қатар ата-анасының білімді адамдар ... бала ... аса ... ... ... ... Әсіресе әке тәрбиесінің кейбір қырларынан
үзінді келтірген[6].
Әке өмірі мен еңбегіне шынайы баға бере ... ұлы ... ... ... ... ... беруде. Алтай Аманжоловтың
құрастыруымен С.Аманжоловтың «Қазақ тілі теориясының негіздері», «Сәрсен
Аманжолов және ... ... «Тіл және ... ... жарық көрді. Бұл
еңбектер қазіргі қоғамның дамуында ... орын ... ... ... жатады.
С.Аманжоловтың өмірі мен еңбегі туралы ... ... аға» атты ... ... болады. Мұнда, С.Аманжоловтың
ғалым ретінде де, туыс ... де ... ... ... ... ұлт зиялыларының еңбегін бағалап, ұмыт болған
есімдерді қайта ... ... ... ... ... парызымыз. Осы
мақсатпен Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетіне шығыстан шыққан ... ... ... Сонымен қатар аталған жоғарғы оқу орнында
«С.Аманжолов оқулары» атты ... ... ... ... ... ... өткізілуде. Бұл конференцияда оқылатын біршама материалдар ғалымның
өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұраларына арналады. Соның ... ... ... ... тақырыппен ғалым туралы бағалы мақала
жазды. С.Аманжоловтың қайталанбас ғылыми қасиеттеріне тың бағалар беріліп,
оның келелі еңбектеріне ... ... ... және ... басшылық жұмыстары
бір-бірімен үйлесімін тауып, қазақ қоғамының дамуына өз кезінде ерекше үлес
қосты. Ал, ғылыми ... сол ... ... ... ... ... ... іс болды. Тарихи зерттеулері тарих ... ... ... ... ... ... жатқызылып отыр.
С.Аманжоловтың есімі Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетіне
берілуіне ат ... ... ... мен ... ... мол ... ... тілі кафедрасының профессоры Ф.Р.Ахметжанова осы тақырыпқа
байланысты көптеген құнды мақалалардың авторы болды.
С.Аманжоловтың ғылымға ... ... ... Ф.Р.Ахметжанова өзінің
«Профессор Сәрсен Аманжолов», «Аманжолов және қазақ ... ... ... жазып, өз пікірін ұтымды ұсынған [9].
Ұлы ғалымның ғылыми еңбектеріне Е.С.Әбдірәсылов, ... ... ... ... ... ... ... З.С.Күзекова, Д.А.Қарағойшиева,
А.Қобыланова, С.Б.Қоянбекова, Б.Б.Мамаева, С.Мырзабеков, ... ... ... А.Б.Салқынбай,
Г.Ә.Сәрсеке, Г.Смағұлова, А.Д.Тымболова, Н.Уәлібайұлы, Р.Ә.Шахнова өз
мақалалары арқылы талдау жасаған. Бұл ... ... ... мен ұлт ... ... барлық ғұмырын арнағаны айырықша айтылады.
Әсіресе, ғылыми-педагогикалық келелі еңбектеріне ... ... ... басшылық және ... ... ... ... ... ... тарихы мен қазақтардың шығу тегі аса
маңызды ... бірі ... оны ... ... ... жеткізуді қажет ететіндігін ұғынған зиялылардың бірі С.Аманжолов
болды. Ол кезде ... ... бір ... тар ... ... ... қатал жоспарлауы мен тыңғылықты тексеруінен өтіп
барып, баспаға беріліп отырылды. Қазақтың ... ... ... ... ... тарихын, ұлт тарихын зерттеуде үлкен бір «ұлтшыл» ... ... олар осы ... ... ... ... жатты. Осы
зиялылырадың қатарында өмір сүріп, ғылыми жолда ерен еңбегімен көзге түскен
ұлы ғалымдарымыздың бірі С.Аманжолов тіл ... ... шығу ... отыра зерттеп, түркі ... ... ... талдаулар
жасаған. Өз заманында көптеген ғалымдар алдыңғы буын ... ... ... ... ... ... өзгертулер енгізуге
жасқанып отырды. Ал, С.Аманжолов өз зерттеулерінде, орыс ... ... ... ... өз ойлары мен тұжырымдарын ашық
түрде дәлелдей зерттеп, пікірлерін дәлелді ... ... ... ... ... жайында профессор С.Қ.Игибаевтың «Историзм
в работе С.Аманжолова» мақаласында тереңірек жазылған. Мұнда ғалымның ... ... ... ... зерттегені баса назарда айтылып,
ғалымның тек қана атақты филолог ... қана ... ... ... ... ... ... ғалым екені баса айтылған. Әсіресе,
С.Аманжоловтың «Үш жүздің құрылуы туыстық қатынаста ... ... ... деп ... ... көңіл бөлген [10].
С.Аманжоловтың қазақ қоғамының дамып, ғылымының дамуына қосқан үлесі
ерекше ... ... ... жайлы көлемді де, мағыналы мақалалар жарық көре
бастады. С.Аманжоловтың дүниеге ... жүз жыл ... ... ... қызметі мен шығармашылық мұраларына байланысты әр түрлі
деңгейдегі халықаралық ғылыми-практикалық конференциялар өткізіле бастады.
Бұл конференцияларда ... ... ... мен ... ... ... ... белестері, ғылыми-педагогикалық қызметтері туралы
көптеген мақалалар оқылып, ... ... ... ... ... «Ғұлама ғалым С.Аманжоловтың туғанына 100 жыл» еңбегінде
ғалымның ... ... ... ... ... ... ... үшін сіңірген еңбегін бір мақала, бір баяндама көлемінде түгендеп
айтып беру, әрине мүмкін емес. Ғылымның аты – ... Оған ... ... де, ғылымның алғашқы баспалдақтарындағы ізденіс нәтижелері де бөлек-
бөлек әңгіме. Олай ... аса ... ... ... ғылыми
шығармашылық өмірбаянының әр беті ғылыми ізденіс-еңбектерге толы жемісті
жылдар, ғылымға деген ізденістер деп ... ... - ... ... ... ... ... ғылыми саланың бір
жағын жеке қарастырмай, өзара туыстас ғылымдарды ... ... ... зерттеп, өзінің құнды ойларын ортаға салу болып
табылады. Соның ішіндегі ең бір ... ... ... ғылыми
салалары: Қазақ тілінің тарихы, ұлт тарихы, түркология болды.
Г.Б.Мадиева «Ономастическая ... в ... ... ... ... ... ... антропонимика, топонимика
бағыттарының басты ерекшелігін дұрыс сипаттап жазған [12].
Н.Х.Шаймерденова өзінің ... ... ... ... ... мұрағатында сақталған хаттарының жазылу
үлгісіне талдау жасап, ғалымның 1938, 1939 жылдарда жазылған ... ... ... ... осы хаттарды жазудағы асқан ... туа ... ... ашып көрсете білген [13].
Ал Б.К.Момынова: «Қазақ ... және ... ... ... терминдер» мақаласында: «Тіл тарихынан бастап
грамматиканың күрделі мәселелері туралы ... аса зор ... ... ... ... терминалогия саласына қатысты ой-
пікірлерінің бүгінгі таңдағы ... ... ... дамуына
тигізген әсері көп», - деп түйінді ой жасайды [14].
Ораз Сапашевтың «Ғұлама ... атты ... ... ... ... ... ... Шәңгіштай мектебі туралы толық
мағлұмат берілген. Жалпы ғалым О.Сапашев өз ... ... ... ... ... ... үйлестіре зерттеп, сол кездегі қазақ
мектептерінің тарихына, білім ... ... ... жасаған.
Ғалым өз еңбектерінде тіл мәселесінің тарихын қоғам дамуымен, тарихи
даму үрдістерімен байланыста ... ... ... қоғам орнымен,
әлеуметтік өзгешеліктермен байланыстыран терең ... ... ... ... ұшырасатын тану, дүниені тану ұғымдары тек кейінгі
жылдары өріс ала ... ... ... мәселелерімен үндесіп
жатыр. Сол сияқты «гуманитарлық ғылым» деген ... ... ... ... ... ... да кейінгі кездегі жиі айтылатын
терминдердің қатарына қосылуда.
К.К.Еңсебаева «Сәрсен Аманжолов ... ... ... ... «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы» атты
ғылыми еңбегіне талдау жасап, ғалымның сиыстыру проблемасын ... ... ... ... С.Аманжоловтың бұл еңбегі – жоғарғы
мектепте теориялық-практикалық жағынан қолданылып ... ... ... ... ... бір елдің диалекетология мәселесін зерттегенде, оны ұлт
тарихынан ... ... ... ... Бұл ... ... ... түсінген
ғалым, қазақ диалектологиясын зерттей отырып, қазақтың шығу ... ... ... ... ... Бұл туралы, С.Торайғыров ... ... ... ... Г.Ә.Сәрсеке С.Аманжоловтың
еңбектеріндегі даму тұжырымы туралы ұтымды талдау жазған. ... даму ... ... С.Амажоловтың еңбектерінен айқын көрініс
тапқан. Ғалымның тілге және оның құбылыстарына қатысты білдірген ... ... даму ... ... байланысты. Ғалым
еңбектерінен тілдің, атап ... ... ... көптеген
мәселелеріне диалектика заңдарымен қарап, талдайтынын байқауға болады» -
деген ... ... ... ... әр ... ... ... көзқарастарымен ұштасып отырады. Ғалым өзінің жан-жақты ұшқыр ойы мен
асқан білімінің арқасында, тіл жүйесінің әр элементін жеке қарастырмай ... ... ... ... тарихи оқиғалар, қоғамдағы ірі саяси-
қоғамдық өзгерістермен байланысын ажыратып көрсетіп ... ... ... ... ... сол елдің тіл тарихын білу керек. Ал, белгілі бір
елдің тіл тарихын зерттеймін ... ол ... ... ... ... қажет
екені даусыз. Бұл құнды табиғи талапты өз ... ... ... ... ... қалай зерттесе, қазақтың шығу тарихын солай
зерттей білетін бірегей ғалым екеніне ... ... ... ... шығу ... сол елдің ру-таңбаларын, шежірелерін, бай ауыз
әдебиетін зерттеу арқылы ... ... ... ... ... ... ғалымның талантын келер буын жас тарихшыларымызға үлгі
боларлық іс деп ... ... ... ... ... бір таптың мүддесінде, сол тап идеологиясы
қырынан қарастырып, пролетариаттық ... ... оның ... танымын
теріс айналдыруына әкеп соқты. Бірақ, өз ұсатанымдарымен дараланған ... ... ... еш ... ұлт ... мен ... ... идеология саясатына алаңдамай, тек шындыққа жүгінген.
Сонымен қатар, ұлт ... таза ... ... болмысымызбен, рухани
мұраларымыздан көз жазып қалмауымыз үшін өз кезінде ... ту ... ... десек артық айтқан болмас едік.
Ғалымның 100 жылдық мерейтойына ұлы А.С.Аманжолов «Әкеден қалған ғылыми
мирас» деген мақаласын ұсынды. Онда әкесінің ... ... ... ... ... ... ... [17].
С.Қ.Оразалин, Ж.Д.Назбиев «С.Аманжолов – қоғам қайраткері» деген мақала
жазып, ... кең ... ... ... ... ... ... ерлігін дәріптей келе: « Ол ... ... ... ... тілінің күрделі мәселелерін шешуге өз үлесін
молынан қосқан ғалым болып табылады» деген [18].
Сәрсен Аманжоловтың 30 ... ... ... жазған еңбектеріне КСРО
Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, профессор С.Малов зор баға берді.
Профессор С.Е.Малов Сәрсеннің марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын
қазақ ... ... ... ... және ... оның қазақ тілінде,
орыс тілінде терең білетіндігін байқатады деп көрсетті. Сәрсен ... ауыз ... асыл ... ... ... ... ауыз
әдебиеті туралы мақалалар да жазды. Ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... деректерді, бірге тіркеп,
түсінік беріп отырды. Ғалымның шығармалары мен еңбектері ... ... тілі мен ... ... ... ... үлес қосады.
Әдебиеттер тізіміне талдау жасау барысында зерттеу ... ... ... ... ... қолданылуының әлі де болса
мақалалар төңірегінде ғана шектелгеніне көз жеткіздік. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... жасалған
шолу тақырыптың арнайы зерттеу объектісі болмағандығын аңғартады.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері
Бітіру жұмысының ...... ... білім баспалдақтарын,
шығармашылық мұрасын бүгінгі күн талабына сай зерделеу мен әділ баға беру
болып табылады.
Жұмыстың осы ... ... ... ... ... туындады:
- С.Аманжоловтың қазақ тіл мәселесін зерттеумен қатар ел тарихымен
айналысуына себеп ... ... ... оның ... келу жолын
көрсету;
- С.Аманжоловтың өмір жолын, ғылымдағы ... ... ... бағамдау;
- ғалымның еңбек жолын XX ғасырдың I жартысындағы тарихи және мәдени
өмірімен байланысын ажыратып, анықтау.
- зерттеушінің тарихи ... ... ... ... ... ашып ... С.Аманжоловтың тарихи деректер мен фактілерді орынды да шебер
пайдалану ... ... ... ғалымның қазақ тілі тарихын ұлт тарихымен сәйкестендіре зерттеген
еңбектеріне талдау ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... орнын анықтау.
Ғалымның көп жылдар көлемінде жинақтап, саралаған еңбектері ғылыми
зерттеу айналымына ... ... ... ... ... және ... мұраларын зерттеу
отандық тарих ғылымында XX ғасырдың I ... ... ... ... орнын анықтауға, оларға қатысты нақтылы объективті ғылыми баға
беруге өзіндік игі ықпалын тигізеді.
Бітіру жұмысының хронологиялық ауқымы.
С.Аманжолов өмір сүріп, ... ... ... ... жолда ерен
еңбегімен көзге түскен 1903-1958 жылдарды қамтиды. ... оның ... ... ... жеке ... ... зерттеліп, XX ғасырдың
I жартысындағы тарихи оқиғалар, қоғамдық-саяси өмір кеңінен қамтылады.
Бітіру жұмысының деректік негізі. ... ... ... ... мерзімді баспасөз мәліметтерінен, жарияланған
құжаттар мен материялдар жинақтарынан, естеліктерден ... ... ... ... ... және әлі жарияланбаған еңбектері дерек
көзі ретінде пайдаланылды.
Шығыс Қазақстан Облыстық Мемлекеттік мұрағатының ... ... ... ... тартылды.
Шығыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағатының 1299-қор, 1-тізімінде
С.Аманжоловтың қызмет бабымен және жекелей жағдайлармен жазылған хаттары
сақталған. 1943 жылы 15 ... ... ... хатында соғыс қиындықтары
өлең жолдарымен жазылып көрсетілген. Сонымен қатар ... ... ... мол дерек көзі болды. Осы қордың 14-ісінде ғалымның біліми
даярлығына байланысты алған ... ... ... 13-істе Ұлы
Отан соғысы кезінде алған марапаттары жайлы куәліктер сақталған. Ал ... ... ... ... ... ... мен ... 15-істе С.Аманжоловтың ғылыми атақтары туралы бірнеше құжаттары
ғалымның өмір жолынан мол дерек беретін ... ... ... ... [25, ... ... ... ғалымның өз қолымен жазған өмірдерегінен мол
мағлұматтар алынды. 18-істе ғалымның өз ... ... ... ... ... ... ... бірақ баспаға беріп
үлгермегені туралы дерек бар [28, 29].
Зерттеу жұмысын талдауда ... ... екі ... ... ... ... ... Егеменді еліміздің шындық тарихын,
сол егемендік жолында күрескен аға ұрпақ ... ... мен ... ... ... аса ... мәселе болып табылады. Еліміз егемендік
алған жылдардан, бұл ... ... ... ... ... жолы мен ғылыми еңбектерінің маңыздылығы мен ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... тарихнама тұрғысынан алғаш рет
қарастырылып отыр. Мұнда ғалымның қазақ тілі ... ұл ... ... және ... ... ... ... бүгінгі күн талабына сай баға ... жаңа ... ... ... ... нақтылы салыстырулар мен
тұжырымдар жасау барысында жаңа ғылыми нәтижелерге қол жеткіздік. қоғамдық-
саяси, шығармашылық қызметі ... ... ... сай және ... ... ... ... методологиялық және әдістемелік негіздері.
Бітіру жұмысында қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету
мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық ... ... ... объективтілік сияқты негізгі методологиялық ... ... ... соңғы жылдары көрнекті қайраткерлердің өмірі
мен қызметін зерттеуде қалыптасқан жаңа концепциялар да ескерілді. Зерттеу
әдістері ... ... ... құрылымдық-функциялық тарихи
принциптер басшылыққа алынды.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдары:
- С.Аманжолов ХХ ... І ... өмір ... ... ... ұлт ... салыстыра отырып зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі;
- С.Аманжолов қазақтың ру-тайпа таңбаларын ... ... ... ... ... үлес ... ғалым.
- Ғалым өз кезінде түрік ... ... ... ... түркология ғылымының қалыптасып, дамуына ат салысты.
- Қазақ КСРО Жоғарғы Кеңесінің V ... ... ... ... байланысты ұсынысы бекітілді.
- 1946-1958 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының тіл ... ... ... ... тіл ... мен ... тіл білімінің
теориялық негізін қалыптастыруда А.Байтұрсынов, Қ. Жұбанов бастаған ғылыми
жұмысты ... ... Ол ... ... тілі ... ... ана тілін оқытуды ғылыми жолға қоюға елеулі ықпал етті.
- С.Аманжолов Кеңес үкіметі тұсында орталық ... ... ... ... ... кетіп бара жатқанын білдірген петиция
(арыз-тілек) ... ... ... сақталып қалуына өз кезінде үлес
қосқан.
- Ғалым Ұлт мәдениеті институтын басқарып, онда ... ... ... ... ... ... мен әдебиетінің, салт-
дәстүрі мен тарихының басты құндылықтарын жинап, ... ... ... ... ретінде қалдырды.
- Ұлы Отан соғысы жылдарында ғалым майданға өз еркімен барып, орыс емес
ұлттардың ... ... ... ... Осы кезде саяси-тәрбие жұмыс
тәжірбиесі туралы құнды еңбек жазып, соғысты майор дәрежесімен аяқтады.
Бітіру жұмысының ... ... ... ... ... мен ... ... толыққанды өмірі мен сан-салалы ... ... ... ... ... ... ... (ғұмырнамалық) жанрдың
дами түсуіне әсер етеді. Сондай-ақ жоғарғы оқу орындарында оқытылатын қазақ
тілі тарихы мен ... ... және ... ... ... ... ... бойынша дәрістер курсында және семинар сабақтарында
пайдалануға болады.
Бітіру жұмысының құрылымы. ... ... ... 2 ... ... мұрағаттық құжаттар мен әдебиеттер тізімнен
тұрады.
1 ... ... ... өскен ортасы мен заманы
ХХ ғасырдың І жартысында қазақ халқының басынан күрделі тарихи кезеңдер
өтті. 1905-1907 ... ... ... ... ... ... қатаң бақылауында болды. Осындай күрделі оқиғаларға толы ХХ
ғасырдың ... ... ... ... отырған, болашақ филолог-ғалым
С.Аманжолов өмірге келді. Ғалымның көзқарасының ... осы ... ... өз ... ... ... зиялылары ішінде өз ұстанымдарымен
даралған қазақ ... бірі ... ... да ... ... ... қоғамының нығайып, дамуына өз кезінде үлес
қосқан. С.Аманжоловтың қазақ ғылымында ерекше айтатын орыны, оның ... ... ғана ... ... ... ... салаларды
топтастырып, сәйкестендіре, салыстыра қарастыруы болып табылады.
Туған тілінің ... ... ... оның ... үшін аянбай еңбек
еткен зиялы қоғам ... ... ... тіл білімінің негізін
салушы, ұлт тілін ел тарихымен байланыстыра зерттеген ... ... орны ... ... ... ... тауының батыс сілемі Қалбаның бауыры, ... ... Ұлан ... ... ... уезі, Терістаңбалы
болысы, Егінсудың 4-ауылы) дүниеге келеді. Бұл ауыл қазіргі кезде ... ... ... ... өзі ... қаланып жасалған үйлердің атына
байланысты болды.
С.Аманжоловтың сол кездегі орта ... ... ... ... ... ... бақытқа бөледі. Оның алдындағы ағалары осы кезде ... ... ... ... жердің топырағы бірнеше ұлы ғалымдарды дүниеге әкелді.
Осы Ұлан ауданында дүниеге келген атақты адамдардың ... ... ... Зәки ... ... ... жазушы, Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ... Серік
Ғабдуллин, Мүслім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Ғаббас Қабышевтар бар.
Қасиетті қара ... ... ... жұмысымыздың өзегі болып отырған
ғалым С.Аманжоловта өмірге келді.
Ғалым С.Аманжолов найманнан тарайды. Арғын, Найман бір ... ... ... төмендегі шежіреден көруге болады. Мұнда ғалымның
арғы тегі Найманнан тарап, ХІІІ ... өмір ... ... ... ұрпағы екенін көреміз. С.Аманжоловтың ата-бабаларының тегінде
батырлар да болған. Олардың бірі ХҮІІІ ғасырдағы ... ... ... ... ... еді. ... өз кезінде өз елінін
жоңғарлардан қорғап, тәуелсіздік үшін аянбай күрескен ... ... еді. ... өр ... ... ұрпағы екеніне күмән жоқ екенін,
оның қатал саясат жылдарында өз елінің ұлттық ... үшін ... ... бола ... ... аты ... деп ... Жалпы,
С.Аманжоловтың аты көптеген құжаттарында осылай көрсетіліп келген. Тіпті,
бертін орта мектептен ... ... де ... ... ... ... ... деп аталуы әке-шешесінің еркелетіп айтуымен
алмастырылып, өмірінің соңғы жылдарындағы құжаттарында ... ... ... ... Біз осы соңғы дерекке тоқталғанды жөн санадық. Ғалымның
шежіресін ... ... ... ... ... ұрпағынан тарағанына көз
жеткіздік.
Шүршейіт – Аманжол шежіресі
Ғалымның туған жылы мұрағат және баспасөз материалдарында әр түрлі үш
жылды ... ... 1899, 1901, 1903 ... Қазақстан Облыстық мұрағатында кездескен мәліметтерге келсек,
Кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ... ... Сібір
өлкелік ревкомы 1920 жылы қазақ атты әскери полкін ... ... ... ... әр ... ... ... салық ретінде 21 жастағы
қазақ жігіттерін жинап ... ... Бұл ... ... ... ... әскери бөлімінің телеграммасы 202 адам жинауға Өскемен уезіне
1920 жылы 14-шілдеде келеді. ... ... ... ... наразылық
тудырды. Мұндай қиын-қыстау кезеңде кедей балаларының жасы үлкейтіліп
көрсетілсе, бай балаларының жасы ... ... Ашық ... ... ... ... ... қатарына шақыру тізімдерін тауып,
өртеп жатты. Әр қазақ отбасы өз ұлдарының өз жері үшін ғана ... ... ... ... Ұлан болысы №7 ауылынан қазақ полкына алынатын,
1899 жылы туған азаматтарының арасында С.Аманжолов та болған. Оған ... ... ... Өскемен уездік ревкомына №7 ауылының 3 мұғалімі ... ... ... ... ... ... ... босатып,
үйлеріне қайтаруды сұраған 20 жылдың ... ... ... Бірақ
уездік ревком арыздағы тілекті қанағаттандырмаған. Себебі, осыдан бір апта
өткенде уездік ревкомға Ұлан болысының №7 ... 14 ... ... ... ... Аманжоловтың туған жылы 1899 жыл емес, 1901» жыл ... тағы бір хат ... ... Осы ... ... 1901 ... ... өз азаматын әскер қатарына бермеудің ... ... ... ... ... мұрағатында жаңадан жинақталған
деректер оның жылы 1901 жыл ... ... ... ... ... ... ... С.Аманжоловқа берілген куәлікте төмендегідей
деректер жазылған: «Инспектор училищь 2 района Семипалатинской области ... что ... ... аульной школы сын киргиза Семипалатинской
области Аманжолова Сарсенбай исполнилось к первому января тысячу девятьсот
пятнадцатого года четырнадцать лет». Бұл оқу ... ... 4-5 ... ... бұл куәлік 1915 жылдың 3 қыркүйегінде берілген.
Мұнда сонымен қатар С.Аманжоловтың өз ... ... ... Онда: «Я родился 27 декабря 1903 г. в Егинсу аулсовете ... ... ... ... в ... отца казаха Аманжола Ещанова
(1851 г, умер 1914 г.) и ... ... ... (1867-1921) по
национальности я казах. До революций мои ... ... Отец ... мать после революций находилась на иждивении старшего сына и умерла
1921 году». Бұл деректе ... өз ... 1903 жыл деп ... ... ... 1901 ... ... деректердің басымдылығына
қарасақ, ғалымның туған жылы 1901 жыл ... деп те ... Ал, ... ... ... ... кезіне дейінгі құжаттарының дерлігі
ғалымның туған жылы 1903 жыл екенін ... ... ... ... әр ... ... қарастырғанмен, ең бір тоқтамы етіп сол 1903 жылды
қалдыруды жөн санадық.
С.Аманжоловтың шыққан тегіне келсек, ата-анасы Аманжол мен ... ... ... ... баланың кенжесі болған Сәрсен (Сәрсенбай) бала кезінен
оқуға қатты құмарланып өседі.
Әкесі мен шешесі халық ... ... ... ... ... қарсы алушы Сәрсен, бала кезінен олардың ертегі айтып берулерін
өтінетін.
С.Аманжоловтың туа біткен табиғатынан бай ауыз әдебиетке ... ... ... ... өте ... ... болған. Сол кезде
олардың ұядай үйлеріне қонақ көп келуші еді.
Бала Сәрсен Өскемен уезіндегі ... ... ... өз ... 1918 жылы ... ... депуттарының уездік Кеңесі құрылады.
Оның председателі Ушанов талдырмаш ақсары, ... ... өте ... кісі
болды. Бұл кеңестің құрамына Сәрсеннің ауылынан орысша оқыған Шөки (Чокий)
Башықұлы, көрші ауыл Балғабайдан ... ... ұста ... Шөки ... ... ... Оның ... Өскеменнен 30 шақырым жерде. ... ... ... ... Ерлексовке жәрдемші болып істеді. Маусым
айында Үкімет Колчак қолына көшкенде, адамдарды ... ... ... ... ... ... қорлықтан кейін өлді деп далаға шығарып тастайды.
Өлім аузында жатқан Шөкиді ... ... алып ... емдейді. Бірақ
ауыр науқастан кейін ол қайтыс болады. Шөки негізінен Сәрсен ... ... еді. Осы ... өз ... ... ... Аманжоловтың
жүрегінде үлкен кек қалады. Осы кезде болыс-билер кеңсеге баса ... ... ... бояйды. Сәрсенді де таяққа жығып, ол Ұлан ... ... аман ... жылы ... ... ... ... кейін,
С.Аманжолов Өскемен қаласындағы қалалық реальдық училищеге түседі. Бірақ
тұрмыс тұзағы оны ... ... ... болмағандықтан оқудан шығып
кетеді. Бірақ ыңғайы келсе оқуын жалғастыру оның арманы болды.
Ғалым 1919- 1920 жылдары Семей қаласыдағы үш ... ... ... оны ... ... аяқтап шығады. Оқуын бітіре сала 1919-1922 жылдары
Егінсу, Нұғыман ауылдарында мұғалім болып қызмет атқарады.
1922 жылдың 1 ... 1924 ... 2 ... ... Бұқтырма уезінде
халық соты болып, Кеңес үкіметінің ... өз ... ... ... ... ... шын берілген жас қайраткер еді.
Сондықтан оны 1924 жылы 1 ... 1926 ... 1 ... дейін Шығыс
Қазақстан облысының атқару комитетінде жауапты хатшы болып қызмет ... ... ... ... үшін әрбір жұмыс орынынан
арнайы курстарға, орта арнаулы және жоғарғы кәсіптік оқу орындарына жіберу
науқандары жүргізіліп жатты. Осы ... ... ... ... ... ... ... бастады.
1926 жылы Сәрсен Аманжолов ... Орта Азия ... ... жолдамамен жіберіліп, осы оқу орнының қазақ тілі мен
әдебиеті бөліміне оқуға түседі. 1930 жылы ... осы оқу ... ... сол ... ... ... ерекше қабілетін осы
университеттің оқытушылары академик В.В.Бартольд, профессор С.Е.Малов
сияқты ... ... ... ... ... ... ... тамаша қабілетін байқаған ұстаздары оның Орта ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқаруын ұйғырады. С.Аманжолов осыдан бастап педагогтік
іс пен ғылыми жұмысты қатарластыра жүргізді. Орта Азия ... ... және ... ... ... комитетінің ұйғаруы бойынша 1928
жылы ашылған Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтына ол ... ... ... ... келді.
1931 жылы ІІІ кластың оқу кітабы мен шала сауатты үлкендерге арналған
әліппені жасауға қатысты. Жас ғалымның ... ... ... 1931 ... ... ... ... ғалым сол 30-шы жылдары еліміздің мәдени
дәрежесін көтеру ... ... ... жан ... атсалысты.
С.Аманжоловтың ол кездердегі ғылыми мұралары тек оның өзінің ғана алғашқы
көлемді еңбектері емес, жалпы ... тілі ... ... ... жатқан
еңбектер, оқулықтар еді.
Ғалымның сол жылдардағы еңбектерінің аса бір құндылығы – ... ... ... көтеруге зор көмегін тигізген жақсылық
шарапаты еді. 1932 жылы ... IV ... ... ... ... ... Алматыдағы мемлекеттік баспадан басылып шықты. Осы жылы оның
басқаруымен I-II-III класс оқушыларына арналған (көлемі 20 ... ... тілі ... да ... ... Ол ... 1934-1940 жылдары орталау,
орта мектептерге арналған ... ... Бұл ... ... ... ... ұсынылған тұңғыш оқулық болды. Бұл оқулықтар
республикадағы басқа да көрнекті ғалымдарымыздың оқулықтарымен ... ... жыл ... жас ... ана ... оқытудағы басты құрал болды.
Сәрсен Аманжолұлы тұңғыш жасалған қазақ тілі бағдарламаларының да
авторы. С.Аманжолов ... ... ... ... ... ... 1932 жылы ... Оқу-педагогика баспасынан басылып шықты.
Бұл бағдарламаның құндылық жағы, біріншіден, ол ... ... бірі ... ... онда ана ... оқыту жөнінде
әдістемелік нұсқаулар берілген еді. С.А.Аманжоловтың орталау және ... ... ... ... бағдарламасы 1933 жылы басылып шықты. Бұл
бағдарламаға ... ... ... ... 1938 жылы қайта
басылды.
C.Аманжолов бастауыш, орталау, орта мектептерге бағдарлама ... ... жоқ, ... ... ... оқу орындарына да қазақ тілінің
бағдарламасын жасады. Сәрсен ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің бағдарламасы 1938 ... ... ... ана ... ... ... орта және жоғары
мектептерде оқытудағы бірден-бір құнды оқу құралдары болды.
Сәрсен Аманжолұлы – қазақ филологиясына ... ... ... ... ... ... ... институтта дәріс оқып, 20 жыл бойы ... ... тілі ... ... ... ... ... да
филология саласындағы мекемелерде басшы қызметте болды. Осы жылдарда ғалым
республикадағы Ұлт ... ... ... да ... бірі еді. Бұл ... ел ... ... музыка, тілге
байланысты материалдар және қазан революциясына дейінгі де, одан кейінгі
кеңес дәуіріндегі де ... ауыз ... ... ... ... керегіне жаратып отырды. 1936 жылы бұл мекеме КСРО Ғылым
академиясының ... ... ... музыка бөлімі оның өнер
секторын құрды да, тіл және әдебиет бөлімі аз алдына сектор болып бірікті.
С.Аманжолов осы тіл мен ... ... ... Сектордың қазіргі
Тіл мен әдебиет институты ... ... ... ... ... зор. Ол ... КСРО Ғылым акдемиясының Тіл мен ... ... ұзақ ... оның ... ... ... жұмысына жан
аямай атсалысқан ғалымдардың бірі болды. Кең мағынадағы ... ... ... ... ... ауыз ... ... нұсқаларын
жинауға басшылық етті. Оларды бастырып шығарып отырды. Бұлардың қатарында
кеңес дәуіріндегі ауыз ... ... ... ... ... ең
алғашқы С.Аманжолов шығарған «Қазақ совет ... «Он ... ... ... сияқты көлемді еңбектері көпшілікке танымал. Сонымен қатар
ғалым 1940 жылы М.Әуезовтың алғы сөзімен жұмбақтар ... етіп ... ... ... ... игілігіне асатын құнды еңбектері
жүзден асады. Ғалым қазақ тіліне байланысты барлық мәселені ... ... ... да ... ... білді. 1937 жылы осы
экспедицияларды ұйымдастыруда кездескен қиыншылықтарды ғалым ұтымды шеше
білді. ... ... тек қана тіл ... ... қоймай, халық
ауыз әдебиеті материалдарын жинап, баспаға берді.
30 жылдардағы саясаттың салқыны С.Аманжоловтың да тағдырына әсер етті.
Ғалымға қарсы ... ... үш ... ... көрді. Онда «Оның достары өз
жазаларын тартып ... Бұл неге ... ... ... ... болды.
Оның мақал-мәтелдер жинап, фольклорды зерттеуі қатаң бақылауға алынып,
міндер тағылды. Сәрсен Аманжолов «Менің ешқандай ... жоқ, ... ... де бір түні ... мүмкін» деген қобалжумен жүрді. Ол кісіні ... ... ... ... ... ... ... ұстаз-ғалымдардың ұсынысымен ғылыми жолмен ... ... ... ... [32].
Осы қуғындау саясатын өз көзімен көрген ғалымға өз ортасы да күдікпен
қараумен болды. Қаншама халық жапқан жала құрбандары ... ... ... ... ... ... ... аштықтан да қырылып жатты.
Сол кезде астана Алматыдан 30 шақырым жерде Жаңалық, Әли ... ... бар. 1932 ... осы ... ... ... ... жаппай
қырылды.
Қазан революциясынан кейін соғыс басталған 1941 жылдың маусымына дейін
ширек ғасыр уақыт өтті. Ал ... ... ... 11 жылы ... елі ... жаңа экономика көшу саясаты аясында өтті.
Ұлы Отан соғысы кезінде ел қатарлы ... та ... ... ... ... қазақ тілін ұлт тарихымен байланыстыра зерттеуі
сол ... ... ... ... ... ... ... қазақ мектептеріне арнап жазған қазақ тілі оқулықтары мен ... ... ... оқу бағдарламалары, мектеп мұғалімдері үшін
үлкен сұрнысқа ие бола бастаған. Бұл бағдарламалармен қоса ... ... ... тілі мен ... ... ... даярлап шығарды.
Бұл әдістемелік нұсқаулар қазіргі орта мектеп мұғалімдеріне табылмайтын
құнды мактериал болып ... ... сол ... ... ... ... ... партия мүшесі болғанымен ұлттық тіл мен
ұлт тарихының белгілі ... ... ... үлес ... Сол үшін
оған деген коммунистік партия басшыларының да көзқарастары өзгере бастады.
Кейбір кездерде оның еңбектеріне сын айту ... ... Сол ... ... ұлт зиялыларының барлық саладағы еңбектерін сүзгіден ... ... ... талқылауларға салып отырды. Ғалым С.Аманжолов өз
еңбектерінің түпкі ... ... ... үшін ... және ... ... арқылы көрсетіп жазып отырды. Тарих қойнауындағы, ғылым
жолындағы ақтаңдақтар әліде болса өз ... ... ... ... ... ... ұлттар арасында саяси тәрбие жүргізген
С.Аманжолов жауынгерлерді рухтандыруда, ұлттық тіл, мәдениет, ... ... ... пайдаланды. Өзінің саяси тәрбие жұмысында «Алпамыс»,
«Қобланды», «Ертарғын», «Қарасай ... ... ... ... ... жариялап отырды.
С.Аманжолов майданға аттанғанда жары Евгения үшінші баласына аяғы ауыр
еді. Ол әйеліне ұл туса ... қыз туса ... қой деп ... ... ... ... аман-есен оралсын деп атын қойған Орал ұлымен С.Аманжолов
соғыс аяқталғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... әйеліне, әпекесіне,
балаларына жазған хаттары сақталған. Бұл ... ... ... мол ... алуға болады.
Осы қорда ғалымның әскери және қоғамдық-саяси қызметтеріне байланысты
анықтамалар, хаттамалар көшірмелері, бұйрықтар сақталған. Оған ... ... сего ... Аманжолов Сарсен состаит на службе в
Доме Красной Армии Карельского фронта в должности агитмашины и ... ... ... ... капитана» деп 1944 ... ...... ... ... ... тілдес тайпалардың тілдерін жақсы меңгерген Сәрсен
осы халықтардың ... ... ... ат ... Бұйрықтар мен
жарлықтарды дұрыс түсінбенген осы халық өкілдеріне арнап, ... ... ... ... басшылық жасады.
Солақай саясат басшыларының ұлт тағдыры үшін ... ... ... майдан даласынан қайтпай қалуын тілеген армандары ... ... ... ... бірі С.Аманжолов соғыстағы фашист
снарядынан алған контузиясын есептемегенде үйіне аман-есен оралды. Соғыс
қарсаңында ... ... ... ... негізгі
проблемалары» атты доктарлық ... жазу ... ... ... 1942 жылға жоспарлаған болатын. Соғыс аяқталғаннан кейін ... ... ... ... өз еңбегіне материалдар жинақтаумен
айналысты. Бұл туралы филология ғылымының докторы Е.Ысмайлов ... ... ... ... Сәрсен әскер қатарында (Мәскеуде) ... ... ... ... ... ... ... кешке, демалыс
күндері Ленин кітапханасынан өзінің докторлық ... ... ... ... ... бірге отырған мезгілдерімізде Сәрсеннің
еңбек істеуге төзімділігіне, қажырлығына ... ... Мен 4-5 ... ... ... алып отырсам, Сәрсен қалың кітаптың ортасынан
қозғалмай, кітапхана жабылғанша тапжылмай отырар ... ... ол ... ... бастаған докторлық диссертацисын
жазып, оны 1948 жылдың басында қорғады.
Соғыс кезінде орыстан ... ... ... ... ... сол ... ... ерліктерін кездегі газеттерге
бастырып, олардың ерліктерінің қалыс қалмауына ... ... ... ... Отан соғысы жылдарындағы орыстан басқа ұлттардың ... ... ... туралы» еңбек жазған. Бұл
еңбегі ғалымның ... ... ... ... ... Жауынгерлерді рухтандыру үшін, ұлттық тарих пен мәдениет,
ауыз әдебиет материалдарын баспасөз беттерінде жариялап отырды. С.Аманжолов
майданның алдыңғы ... ... ... ... ... Ұлы ... ... аямай қосты.
Соғыстан кейінгі, әсіресе 1950 жылдары науқанға Е.Бекмаханов ісі сонау
соғыстың аяғында ... және ... ... ... ... ... ... көп бұрын осылай басталған еді.
Бұл науқаннан С.Аманжолов та шет қалмады. Оның тіл ... ... ... ... ... көп сынға ұшырады. Оған «Қазақ тарихын,
қазақ жүздерін зерттеп жатыр» деген ... ... Ол аз ... ... ... бай ... деп сөз ... елге тыңшылар жіберіп,
малшы еңбеккерлерден сұрап, ілік іздеді. Партиядан да ... ... ... ғалымның сағын бұл қуғын сындыра алмады. Керісінше түрлі
жиналыстарда өз ойын ашық ... ... ... ... ... ... ... басына күн туғанда,
оларға қол ұшын беріп отырды. Жақын жолдастары қорқып, жоламай жүргенде
С.Аманжолов М.Әуезовты КазПИ-ге ... ... ... ... жылы ... ... «ұлтшыл» деп айып тағылып, ... ... 25 ... ... тиіс ... Сот алдына оған өзін кінәсіз
деп табатын 15 адам шақыруға рұқсат беріледі. ... сол ... ... ... қана барады. Ол батыл сөйлеп, Ысмайловқа тағылып
отырылған жаза қате екенін дәлелдейді. ... ... ... ... ... ашық түрде сөйлеген сөзінен кейін, оның басына
осы қауіп ... Әр ... ... тағылып, жиналыстарға салады. Баспасөз
беттерінде ғалымның еңбектеріне арналған сын ... ... көре ... ... ... өз ... құнын сақтап қалатын жауап хаттар
жазады. Бірақ ол ... ... ... ... сүзгіден өтіп,
жарияланбайтын. Ақырында білім ... ... оны ... ... шешім қабылдайды. Оқу минстрлігі «Аманжолов КазПИ-дегі жұмысынан
босатылып, Семейге жер аударылсын» деген ... ... ... ... ... ... ... қабылдайтын сот органы емес» деп өз құқығын
батыл қорғап қалды. ... оның өз ... ... ... ... көреміз.
Ғалымды бұл қудалаулар қорқыта алмады. Керісінше, 1957 жылдың сәуір
айында қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдерінің кеңесінде ... ... ... мектептері жабылып жатыр, қазақ тілінің аясы тарылып барады. Орыс
тілін білме ... ... ... өз ... ... керек қой» - деп
қазақ тіліне деген өз алаңдаушылығын ашық айтады. ... ... ду қол ... ... ... деген кісі қарсы шығып,
ғалымның пікірін теріске шығарады. Осы жерде ... та сөз ... ... Осы ... ... ... ... С.Мұқановтың сөздеріне қарсы материалдар жариялана бастайды.
Коммунистік партияның қатал саясатына ... ... ... ... теріске шығаратын мақалаларды қаптатып жібереді. Онда «Демогогия,
даурықпа сөз, ұлтшылдық бағытта» деп ... Сол ... ... ... ... бұрмаланған ақпарат жариялап: «Аманжолов пен Мұқанов
біздің табыстарымыздың бәрін жоққа шығарып жатыр. Олар ... ... ... Бұл ... ... ғалым бұл пікірлерді терістеп тағы
хат ... ... ... басылымға берілмейді. Осы хат ... ... ... ... ... 2002 жылы шыққан «Қазақ
тілі теорисының негіздері» атты жинақта, 1989 жылы ... ... ... ... атты мақалада алғаш жарық көрді.
Ұлы А.Аманжолов өзінің әңгімесінде: «1958 жылдың басында әкем ... ... ... Мұның бәрі әкеме жабылған жазықсыз жалалар кесірінен
болды деп ойлаймын. Әйтпесе әкем оған ... ... ... ... ... ... ... хақында «убит обществом» - ... ... ... бар. Осы ... ... ... ... қатысты да
қолдануға болар еді» деген. Сәрсен Аманжолұлы өмірінің соңғы кезеңіне дейін
өзінің ... үшін ... ... Ол ... және ... ... ... 1958 жылы 28 қаңтарда мезгілсіз қайтыс болды.
С. Аманжоловтың қайтыс болғанына ... ... ... 1958 жылы өз ... « ... ... ... зор
қайраткері, тілдің тарихы мен теориясына ... ... ... сара ... ... ... Аманжолов Сәрсен қайтыс болды. Табиғат өз заңына
қас. Біреу асарын асап, жасарын жасап, өмірдегі алға ... ізгі ... ... ... енді ... ... алдында таудай ұлы міндеттерді
өтеу үстінде, нағыз қайратты, творчестволық жалыны лапылдап тұрған шағында
мезгілсіз қаза ... ... де ... мезгілсіз кеткен аса көрнекті,
ірі ғалым»-деп қайғырған.
Ғалымның өскен ортасы оның ғылыми-шығармашылық жолды таңдауына әсер
етті. Туа біткен ... өнер мен ... ... ... қатар келгенде,
С.Аманжолов ғылым жолын таңдап алды. С.Аманжолов ... ... ... ... ... ... мол мұра ... Оның еңбектері болашақ ұрпақты тәрбиелеуде қолданылатын ерекше құнды
мұра болып ... ... ... жылы 28 ... С.Аманжолов алғаш білім алған Шәңгіштай мектебі
ашылды. Онда 24 бала білім алды. Оқушыларға ... ... ... ... ... арифметикаға бағытталып жүргізілді. Ата-аналар
балаларының сауаттары ашылып оқуын көріп, өте қатты қуанды. Ауыл ... ... ... ... күн ... ... ... ата-атаналар
мектепке көмектесуді өз мойындарына алды. Өйткені мектептің сол ... өте ... ... еді. Оқу ... бір ... есеп шоты, жазу
үстелі, кітаптарды сақтайтын сандық ғана болды.
Қазақ даласындағы мектеп ісін ... ... ... ... ерен ... үлес қосты.
Сол кездегі қиын ахуалды жағдайда балаларға сабақ беру мұғалімдерден
үлкен шыдамдылықпен табандылықты талап етті. 1914 жылы ... ... ... мұғалім болып келеді. Өзінің ұстаздық еңбек жолын асқан
бір жауапкершілікпен атқарды. Ол ... ... ... ... ... ... қатар, материалдық жетіспеушілікте көрініс тауып
отырған. Екі жылдық бұл ... ... ... ... Ол осында жүріп шығармашылықпен айналысты. Қазақ ... ... ... ... поэмасын жазды. Осы кезде «Кедей», «Кім
кінәлі» еңбектері өмірге келді [35].
Мұндай мектеп ол кезде бұл ... ... еді. Оның бірі – ... ... Ауыл балаларына арналған бұл ... ... ... Ал ... бұл ... 1915 жылы Шөки Башықұлы деген
кісінің жәрдемімен келіп түсті. Оларды сол ... ... ... ашық ... ... ... ... Комаров қабылдап алды.
Сыныптағы оқушылардың тең жартысы ... ... ... ... болды.
Сәрсеннің білімінің ерекше қалыптасуына осы ұстазы Михаил Григорьевич
ерекше ат ... ... ... ... ... Сәрсен Аманжоловты
үйіне жетектеп алып келетін ұстазы, оны ... ... ... де ... ... ... Зайыбы Аннаға айтып, оған арнап дәмді
тамақ даярлатып, ... ... 1 ... түрлі іс қағаздардың үлгісімен
таныстырады. Оларды жаттатып, жаздыртады, аудартады. Анна ... ... ... ... ... Иван ... гөрі ... Ааманжоловтың
біліміне үлкен сенім артып қамқоршы бола білді. Кейін, ... ... ... жүргенде сол Иван Копыловты көріп, қатты қуаныпты. Онымен
бірге білім алған Бычков, Грошев, ... ... ... ... ... ... ... білім жолында қол ұштарын беруден тайынбайтын
білімді балалар еді. Олар оқып жүрген кезде бұл ... ... ... ... ... ауыстырады.
Ғалымның елден қалыспай, білім алуына көмектескен пароходта істеген
үлкен ағасы болды. Ауыл қарттарынан аңыз-әңгімелерді ... ... ... ... Аманжоловтың оқуға деген құмарлығы арта түседі. С.Аманжолов
замана ... ... ... Семей қаласындағы 2 айлық мұғалімдік
курсты оқиды. Арманы өз ауылының ... ... ашу ... ол, ауылға
қайтып келіп, Нұғыман ауылындағы мектепте екі жыл сабақ береді. ... ... ... ... ... Оған ... ... оның 1920 жылдың 22 маусымында шыққан Өскемен уездік білім
басқармасының бұйрығы бойынша Нұғыман ауылында ... ... ... Ол ... ... қаражат бөлу және мектептердің материалдық
жағдай көтеруге ... ... ... ... ... ... ашу
орындарының жұмысын қамтамасыз етуші мемлекеттік бюджет болды. ... бұл ... ... ауыр ... ... үлкен зиян
шеккендіктен, оның қаржыландыру қоры өте ... ... ... Осы
бюджеттегі қаржы қорының жетіспеушілігі сауатсыздықты жою ... ... ... ... ... ... осындай күрделі
кезеңде жүріп, қаражат жолын қумай, ... ... ... ... ... ... Әрине, өмірдегі қиындықтар мен ауыр кезеңде,
әсіресе, ... ... ... ... ... ... болмаған
жағдайда сауатсыздықты жою орындарына халықты тарту өте қиын ... ... ... мектептерге тарту үшін бірнеше шаралар ұйымдастырылды.
Мысалы, себепсіз сабақ босатқандарды азық-түлік паегінен ... 2 ... ақы ... 2 апта ... ... ... жасатты. Өйткені
сауатсыздықты жеделдетіп жою, сол кездегі кезек ... ... ... жолында аса бір ұқыптылықпен, өзінің қайраттылығымен жоғарғы
білімімен көзге ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облысы, Бұқтырма ауданы) тұрғындары сол жердің
халық соты етіп сайлайды. Әділ сот болу ... ... ... ... көрген қызының әкесін соттауға мәжбүр болып, бұған ... ... алып ... асып ... ... бұл ... ауыр тисе де, өз міндетін
дұрыс атқаруды өз жеке басының мәселесінен жоғары қояды.
1924 жылы Шығыс Қазақстан облысының Атқару Комитеті ... ... ... сол ... ... жауапты хатшысы етіп тағайындайды.
С.Аманжолов өз білімін жетілдіру үшін жоғарғы оқу ... ... ... ғасырдың басында жоғарғы оқу орындары көптеп ашыла ... ... ... ... ... қазақ зиялылары көш басшы болып, еліміздің
біліми дәрежесін көтеруде ... ат ... ... ... ... оқыту сияқты Кеңес ... ... ... ... губерниялық ағарту бөлімінің шешімі
бойынша Сәрсен Аманжолов 1926 жылы Ташкентке ... ... Оның ... ... ... ... ... бұл оқу орнының екі курсын
аяқтағанда оның ... ... ... 1928 жылы САГУ-дың Шығыс
факультетіне (кейіннен педогогикалық факультет) ... Азия ... ... оқып ... ... ... да, ғылыми-қоғамдық жұмысқа да алғыр студент болады. Осы оқу орынының
бай кітапханасы оны өте қызықтырды. Жаз ... ел ... ... аңыз-
әңгімелер жинақтаған ол түрлі үйірмелерде, конференцияларда құнды ғылыми
баяндамалар жасады. Сол ... бұл оқу ... ... ғалымдар–академик
В.В.Бартольд, профессор Е.Д.Поливанов, профессор С.Е.Малов және тағы
басқалар дәріс оқыған. С.Аманжолов аталған оқу ... ... ... ... « Түркологияға кіріспе», «Мәдениет тарихы», ... даму ... ... ... ... жаңа ... ... «Этнология»,
«ҮІІ-ХІҮ ғасырлардағы Шығыс тарихы», «Жаңа және қазіргі замандағы орыс
тарихы», «Орыс әдебиетінің тарихы», ... ... ... «Қазақ
тілі», «Ана тілінің әдістемесі», «Қазақ әдебиеті», «Орыс тілі», ... ... ... ... ... ... ... «Педагогика тарихы» тағы
басқа пәндер. Жалпы ... ... ... жас ... ... қалыптасып, тіл мен тарих саласындағы білімін тереңдетті.
С.Аманжолов 1936-1937 оқу жылдарында Абай атындағы ... ... ... ретінде Ленинградта кандидаттық минимум ... ... ... лингвист ғалымдар: Өзбекстаннан (Фахри Камалов, Закир
Магрупов, Махкамбай ... ... ... және Әзербайжаннан (Мамед
Ширалиев, Абдулазал Демирчизаде, Мұхтар Гусейнов) мен қатар ... ... мен ... курс ... өз білімін жетілдірді. Ғалымға
дәріс оқыған жетекші ғалымдардың ... ... ... ... ... ... М.И.Матусевич, С.Л.Быховскии,
Н.К.Дмитриев, С.Е.Малов тағы басқалар болды. Жетекші ғалым С.Е.Маловтың
бағалауымен ... ең ... ... ... аталып, 1938 жылы
сәуірде ғылым кандидаты аталды.
1925 жылы С.Аманжолов руы найман, 85 ... ... ... ... ... ... ... еді» деген Шыңғыс хан жөніндегі жырды
жазып алған. Cонымен қатар оны туған жерінің табиғи сұлулығы елітіп ... ... ... сұлу», «Алтай суреттері», «Бозторғай», «Күрең ... ... ) ақын ... ... ... «Лениншіл жас» пен «Жаңа
әдебиет» журналдарында жариялады.
1928-30 жылдары С.Аманжолов Орта Азия ... ... ... ... ... болды.
С.Аманжоловтың білімге деген құштарлығын ерекше ғылыми талантын Орта
Азия мемлекеттік университетінің академиктері мен профессорлары ... ... ... ... В.В.Бартольд, профессор С.Е.Малов
сияқты үлкен ғалымдардан дәріс тыңдап, өзінің ... ... ... ... ... ... 1930 жылы Орта Азиялық мемлекеттік университетін
жақсы аяқтап шығады. Оған ... 1931 жылы 23 ... Орта ... ... №144 бұйрығы. Онда: «Дано настоящее ... ... в том, что он ... на бывшии Востфак САГУ в
1927/1928 г. и окончил педагогический факультет САГУ 31 декабря 1930 ... ... ... ... ... ... ... деген ерекше қабілетін таныған ұстаздары оның Орта ... ... ... ... ... бір ... қызмет атқаруын ұзартады. С.Аманжолов осыдан бастап педагогтік
іс пен ... ... ... ... Орта Азия ... партия
комитетінің және Қазақстан өлкелік партия комитетінің ұйғаруы бойынша ... ... ... Абай ... педагогикалық институтына Сәрсен 1931
жылдың ... ... ... ... 1931 жылы бұл ... әрі
аспирант, әрі ассистент болып, 1932 жылдан доцент қызметін атқарды. Сәрсен
Аманжолұлы Орта Азия ... ... ... ... ... кезінде көлемді оқулықтар, бағдарламалар, еңбектер жазу
ісіне кірісті. Ғалым еңбек етіп ... ... ауыз ... нұсқаларын
жинағанда ең алдымен тарихи деректік құндылығына мұқият ... ... тән ... тұрғысынан қарай білді. Сонымен қатар әдеби мұраны
қай жылы, ... ... ... олардың аты-жөні мен жас мөлшері секілді
ғылыми ... ... ... ... отырған. Ол жырды
жазардың алдында, алдымен мұқият тыңдап алып, мазмұнын ... ... ... ... ... ... жыршы, айтушы туралы ғана емес, кейбір
өлең жырлардың қандай жағдайда ... ... ... ... отырады.
Халық мұрасының жанашыры Сәрсен Аманжолов әдеби мұраларды жинауды қоғамдық
мәнді істер қатарына қояды. «Ендігі міндет, - деп ... ол, - ел ... жыр, ... ... ... жинап, ғылыми зерттеу әдісін
жандандыру». Бұл сөзінен ғалымның көне ... жас ... ... ... ... ... анық ... білімге деген құштарлығы және білім алу ... ... ... Алдына қойған мақсатына жету жолында ғалым
бірнеше білім ... ... ... ... бір түскен оқуын
тұрмыс тұзағынан бітіре алмаса да осы оқуға қайтара түсіп, оны ... ... ... ... ... болғанын көрсетеді. С.Аманжоловтың
ғылымның сара жолына ... ... өз ... ... ... тілі
мен дінін жоғарғы сатыға көтеру болып табылады. Қазіргі ... ... ... ... ... тілі мен ... ... еңбектерінің
қолданыс аясы өте кең деп айтуға болады. Бұл еңбектер жаңа ... сай ... ... ... ... ... ... жатқан
мәселелерді шешуге көмектеседі
1 С.АМАНЖОЛОВТЫҢ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... дамып, гүлденуі елдегі ғылымның қарқынды ... ... ... ... ... дәуірлегені рас. Бірақ,
сол Ұлы Отан соғысы тұсында көзге көрінген бір мәселе – ... ... ... ... көп ... ... ... қалғаны айқын көрінді.
Қазақстанда, Сібірде, еліміздің ... ... ... ... ... КСРО ... Академиясы арнайы комиссия құрған болатын.
1931 жылдан бастап Қазақстанда бастауыш және орта мектептерге ... ... ... авторларын бекітті. Қазақ тілінің оқулығын
жазу бір мезгілде ... ...... ... ... ... Ахметов, Телжан Шонанов, ... Бұл ... ... жеке ... ... сон, оның ... ... жазылған біреуін НКП таңдап алып, жарыққа шығаруға міндеттелді. Орыс
тілдерге арналған қазақ ... ... ... ... пен Телжан Шонанов
жазуға міндеттелді. Осы қаулымен республикадағы мектеп оқулықтарының тиісті
дәрежеде ... ... ... ... ... басшылық ету
Сейтқали Мендешев пен Жанайдар Сәдуақасовқа жүктелді.
Осындай ғылыми интелегенциянның ортасында жүрген Сәрсен ... ... ... ... ... ... ... ассистент
кезінде көлемді оқулықтар, бағдарламалар, еңбектер жазу ісіне кірісті.
1931 жылы III кластың оқу кітабы мен шала сауатты ... ... ... ... Жас ... алғашқа көлемді еңбектері 1931 жылы
Ташкентте басылып шықты.
Талантты ғалым сол 1930 ... ... ... ... ... өзінің еңбектерімен жан аямай атсалысты. ... ол ... ... тек оның ... ғана ... ... еңбектері емес, жалпы
қазақ тіл біліміндегі алғашқы жасалып жатқан еңбектер, оқулықтар ... сол ... ... аса бір құндылығы – халқымыздың
мәдени дәрежесін, ... ... зор ... ... Мектеп
оқулықтарының тапшылығын сезінген С.Аманжолов, 1932 жылы 4-ші сыныпқа
арналған «Қазақ тілі ... ... ... ... ... қосымша 1, 2, 3 сынып оқушыларына арналған оқулықтары жарық көріп,
мектеп оқушылары мен мұғалімдеріне табылмас ... ... ... ... ... ... еңбектерін жоғарғы сынып оқушыларына арнап
шығара бастады. ... ... ... орта ... ... ... ... жазып шығарды. Бұл оқулықтар өзінің пайдалану
кезеңін сол кезде шарықтау ... ... ... ... дейін
қолданылып келе жатқан құнды еңбектердің қатарында. ... ... ... ... жете ... ... сол кездердегі оқулықтарға арналған
бағдарламалардың табылмайтын көмекші құрал екенін білді. ... ... ... ... жасаған қазақ тілі мамандарының көш басшысы
болды. С.Аманжоловтың 1932 жылы ... Оқу ... ... ... ... ... әдістемелік нұсқаулар өте көп
болды. Ал, орта және орталау мектептерге арналған бағдарламалары 1933 ... ... 1938 жылы ... мен жаңа ... ... ... шықты. Білімнің келесі сатысы жоғарғы оқу орындарында да осындай
оқу ... ... ... ... болды. Осы қажеттілікті сезінген ғалым
1938 жылы жоғарғы оқу орындарына ... оқу ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейде болуына ат
салысқан ол 1939, 1957 ... ... оқу ... арнап қазақ тілі мен
диалектологиясының бағдарламасын жасады.
С.Аманжолов ғылым саласында қазақ филологиясына еңбек ... ... жыл бойы ... оқу ... дәріс оқыған тіл маманы. Өз еңбек жолында
теорияны тәжірибемен ұштастыра отырып, ғылыми еңбектер жазумен ... ... ... мен студенттерге тиянақты білім беру жолында
жарық көрген еңбектерімен көмек көрсетті. Қазақстан ... ... ... ... ... ... Абай ... мемлекеттік
педагогикалық институттағы еңбектерінің көріністері туралы құжаттар
сақталған. Бұл ... ... ... «Қазақ тілінің арнаулы курсына»
арналған дәрістері қолжазба күйінде сақталған. Мұнда ғалым, «Диуани-лұғат-
ат-түрік» еңбегін зерттеп, түрік ... 24 ... ... ... ... қыпшақ тілдерін зерттеп көрсетіп, Жетісудың шыбыл, ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасап, студенттерде қажетті көп мәліметтер келтіреді. Қазақ тілін зерттеген
Махмұд Қашқари өмірі мен ... ... ... келтіріп, тіл
тарихының бастау ... ХІ ... ... қарастырады. Ғалымның
дәрістерінде түрік тілін зерттеу барысы да ... орын ... ... ... ... студенттердің шығармашылық қабілеттерін жетілдіре
отырып, тіл мәселесінің тарихын тереңнен түсіндіргенін көреміз. 1938-1938
жылдары ... орта ... ... ... тілінің грамматикасы»
оқулығын жазған.
Ғылым жолына бет бұрған ғалым осы кезде педагогикалық институтта дәріс
берумен қатар ... ... ұлт ... ... зерттеу
институтында 1934-1936 жылдары алғашқы директор болып, ... ... ... ... ... қызметін атқарып Қазақстан ғылымының дамуына
үлес ... ... ... ... ... ... ... Егер
бір жауапкершілік саласын дұрыс орындамасаң, көпшілік талқысына салумен
жауапты қызметтен ... ... ... қиын ... ... ... Аманжолов сайланады.
Бұл ғылыми орталықтың атқаратын ... ... ... ... ... арналды. 1936 жылы бұл ... КСРО ... ... ... ... ... ... оның өнер
секторын құрды да, тіл мен әдебиет бөлімі жеке ... ... ... тіл мен ... ... ... Сектордың қазіргі Тіл мен ... ... ... ... Сәрсен Аманжоловтың сіңірген еңбегі
зор. Ғалым Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл мен ... ... ұзақ ... оның барлық саладағы ғылыми жұмысына жан
аямай ... бірі ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің
таңдаулы ңұсқаларын жинауға басшылық етті. Оларды бастырып шығарып отырды.
Қазақ филологиясында, оның ішінде әсіресе тіл ғылыми ... ... ... қажымай еңбек еткен профессор С.Аманжоловтың халықтың мәдени
игілігіне арналған ... аса ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінің саласы жоқ десек
артық болмайды. Қазақ тілінің асыл қазынасын халық ауызынан ... ... ... ... ... жыл ... ... Алғашқы, 1937
жылдары қазақ тілін зерттейтің экспедициялар ұйымдастыру ісінде ... Ол ... тіл ... ... ... ... да аз еді,
экспедициялар ұйымдастыру ісіне қаражат та жетіспейтін.
Сол жылдардан бастап 1958 ... ... ... ол басшылық
жасап та, араласып та отырды. Ондай экспедиция мүшелеріне ... тек ... ... ... материалдарды да жинауға тапсырма беріп
отырды. С.Аманжоловтың ғылыми-педагогикалық қызметі жетістіктерге жетіп,
оған 1938 жылы КСРО Оқу ... ... ... ... ғалымға доцент атағымен қоса филология ғылымының кандидаты
дәрежесін берді. Оның ... және ... ... СССР ... ... ... профессор С.Е.Малов ерекше баға берді.
Ол ғалымның аударма ісіндегі ... ... ... ... ... де, қазақ тілін жетік меңгергенін айтып өтті. Аударма мәселесімен
сауатты айналысатын ғалымды Қазақ СССР Ішкі ... ... ... ... аудару үшін шақырып отырды. Өз замнындағы ұлы
ғалымдармен ... ... алып ... ... ... ... ... бірі Мәлік Ғадуллиннің 1944 жылдың 31 тамызында
жазған хаты ШҚОМ-ның қорында сақталған. Бұл хат ... ... ... 1944 жыл деп ... Осы ... ... ... әріптестен гөрі
туыстай араласқандықтарын көрсетеді.
30-шы жылдары қазақ халқының өскелең мәдениетіне латын ... ... ... ете ... іс ... ... бастады.
Латын алфавиты, сөз жоқ, бұрынғы араб жазуымен салыстырғанда, бір ... ... еді. ... бұл ... орыс ... орыс тілі ... басқа
тілдерден енген сөздерді және халықаралық терминдерді қазақ ... ... ... Міне, сондықтан орыс алфавитіне көшу мәселесі күн тәртібіне
мықтап қойыла бастады. Орыс алфавитіне көшу ... ... ... ... Осы ... арнап бірнеше мақала жазып, өз пікірін ... ... 1939 жылы ... Орталық партия комитеті ұйымдастырған
мәжілісте С.Аманжоловтың жобасы қабылданды.
Жаңа алфавиттің құрамында 41 әріп ... Бұл ... орыс ... сақталып, қазақ тіліне тән 8 әріп қосылды. ... ... ... ... әріптерінің алынуына қарсы болды. Бірақ С.Аманжолов
бұл әріптерді алып тастау орыс ... еніп ... ... ... ... ... ... әбден сенерліктей, көңілге
қонымды етіп дәлелдеп берді.
Сәрсен Аманжолұлы 1940 жылы 26-29 ... ... ... ... жаңа ... ... ... қазақ тілінің орфографиясы
туралы баяндама жасады. Бұл баяндамадағы ережелер негізінен қабылданып, ... 10 ... ... ССР Жоғары Кеңесінің V сессиясы С.Аманжоловтың
жасаған жобасын талқылап, бірауыздан бекітті. ... 1940 жылы ... ... ... жасаған қазақтың жаңа алфавиті мен
орфографиясы басылып шықты. Ғалымның қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... мәңгі өшпек емес. Жаңа алфавит пен
орфография қазақ тілінің ... да, ... ... ... ... жол ашты. Өскен мәдениеттің тілек-талабына сай болды. Орыс ... ... ... ... ... ... ... тілінде жазуға
толық мүмкіншілік туды. ... ... ... я ... жаңа әріптер
кеңінен пайдаланылады. Орыс ... ... орыс ... ... зор ... тигізді.
С.Аманжолов осындай шығармашылық өрлеу үстінде жүргенде, Ұлы ... ... ... өз ... майданға аттанды. Сұрапыл соғыс
оның шығармашылығына ... бола ... 1942 ... 1944 ... наурыз айына дейін Карел майданында орыстан
басқа ұлттардың жауынгерлері арасында үгітші болып қызмет атқарды. ... ... ... 1946 ... ... айына дейін майор С.Аманжолов Кеңес
Армиясының жоғарғы Саяси Басқармасында қызмет етті. Ол майданда жүріп, ... ... ... ... ... ... листовкалар жазды. «Ұлы
Отан соғысы жылдарындағы орыстан басқа ұлттардың жауынгерлері арасындағы
саяси-тәрбие ... ... ... ... ... ... жазды. Майданның
алдыңғы шебіне өзі барып, ... ... ... үздіксіз мақалалар
жазып тұрды.
Ұлы Отан соғысы аяқталған соң, ... ... ... бітіріп
барамын» деп, ол Мәскеудегі Ленин атындағы кітапханада жұмыс істеді. Бұл
туралы филология ... ... ... ... деп ... ... Сәрсен әскер қатарында (Москвада) Совет Армиясынын Жоғарғы Саяси
Басқармасында қызмет ... ... ... демалыс күндері Ленин
кітапханасынан өзінің докторлық диссертациясына материал ... ... ... ... ... ... Сәрсеннің еңбек істеуге
төзімділігіне, қажырлығына қайран қалдым. Мен 4-5 ... ... ... алып ... ... ... кітаптың ортасынан қозғалмай, кітапхана
жабылғанша тапжылмай отырар еді» [65].
Осы кітапханада ол соғыстан бұрын ... ... ... ... ... ... ... аяқтап, 1948 жылдың
басында қорғады. Осы жылы ... ... ... атақ берілді.
С.Аманжоловтың докторлық диссертациясы туралы КСРО Ғылым ... ... ... ... Н.К.Дмитриев былай деп ... ... ... тіл біліміндегі үлкен оқиға ... ... ол – ... диалектологиясы саласындағы бірінші терең ... ... ... ... ... – қазіргі совет тіл ... ... көп ... ... ... ... диалект жоқ
деген жалған, ғылымға қатысы жоқ және зиянды ... ... ... ... тек ... ... үшін ғана ... сонымен қатар
бүкіл түркологтар үшін де бағалы» [66].
С.Аманжоловтың бұл еңбегінде қазақ тілі дара ... ... ... ... ... тілдерімен салыстыра зерттелді. Мұнда тек ... ғана ... ... ... ... және ... тарихы,
этнографиясы, мәдени мұрасы да терең, кең ... ... ... ... ... тарихын әрқашан да қазақ халқының тарихымен тығыз байланысты
деп қарайтын. Бұл күрделі еңбекте ғалым ... ... ру ... ... ... ... қазақ тіліне, одан ұлт тіліне ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің мәселелері де
кеңінен баяндалды. ... ... ... ... ... ... ... таластарда, айтыстарда табандылықпен қорғап шықты.
Қазақ тілінің диалектологиялық атласын жасау ісін де алғаш ұсынған осы ... ... тілі ... ... ... мәселелерінің бірі –
терминология мәселесі. 1934 жылы терминология жөнінде жазған ... ... ... ... ... ... тілінің терминология мәселесіне
үнемі араласып отырды. С.Аманжолов Тіл мен әдебиет институтының ... ... ... еді. Оның ... ... алты ... ... математика, астрономия, металлургия,
тау-кен ісі, география) басылымға берілді.
1937 жылдан бастап 3-4 ... ... ... ... тілінің
академиялық сөздігін жазуға кіріседі. Ал, осы кезде Кеңес үкіметінде орысша
сөздік жазуға 40-50 адам тартылса, ... ... ... жетіспеушілігі болса, екінші жағынан ұлт сөздігінің жазылуына
дұрыс қаржат бөлінбей қайта оның жазылу аясын ... ... ... Оған ... 1950 жылы баспасөз беттерінде 2 томдық сөздіктің шығып,
бірақ ... ... ... ... Ғылым Академиясы академиялық
сөздіктің қалған томдарын шығаруды ... ... үш ... ... ... ... шығарды. Нәтижесінде шығарылмаған сөздікке С.Аманжолов
кінәлі деп қараланды. Ал ғалымның еңбек етуіне ешқандай ... ... ... ССР ... Академиясында 0,5 сағаттар жүктемемен ғана жұмыс істеп
жүрген. Осы кездегі 5 жылдық қызметінің 2 ... ... ... ... Өз алдына қойған мақсатқа жету үшін қаншама қиындықтарға
кездессе де ғалым, 1951 жылы ... «Б» ... ... ... ... ... 1950-1951 жылдары С.Аманжоловты Ғылым Академиясынан
аластату үшін бұл сөздікті баспаға бермеді. Ғылым Академиясының сол ... ... ... ... ... ауыз ... ... Қозы-
көрпеш», Ер-Тарғын» еңбектері көп орын алғаны үшін кінә тақты. ... ... сол ... энциклопедиялармен сөздіктерде тек қана орыс
ұлтының ұлылары қарастырылған. Еліміз егемендік алғаннан ... ... ... ... ... ... жоқ ... ұлы есімдерді
халқымен қауыштырды.
Кеңес өкіметі кезінде, қазақ филологтарын ғылымнан шеттетіп, кейбір
кезде еңбектерін ашық ... өз ... ... ... да ... ... аластатылған С.Аманжолов өзінің докторлық диссертациясымен
де бұл ортаға жолай алмады. Оның қазақ ... ... бар ... ... ... ... басшылары жоққа шығарды. Тек академик
В.В.Виноградов ғалымды жақтап, ғылыми ісін жалғастыруға жол ... ... ... қатар жас қазақ
ғалымдарын даярлауда көп еңбектенді. Оның ... ... ... ... бір ... дер ... ... да билік
басындағылар одан көріп, аспиранттарын басқа жетекшілерге ауыстырып және
оларға еңбектерін ... үшін ... ... ... ... ... ... жолындағы кедергілерін оның табысты
еңбектерімен қатар қарастырған жөн. Бірақ ғалымдар даярлау ісінде ... ... де, ол өз ... ... Тек ... ... жетекшілік жасап қоймай, 1950 жылы ... ... ... 1954 жылы Л.Заляйдың (Қазан), 1955 жылы
Қ.Ахмеровтың (Уфа) ... ... ... ... пікір жазды. Сонымен
қатар, 1957жылы ұжымдық монографиялар «Қазақ ССР ... мен 1954 ... ... ... ... ... ... жазды. Осы аты аталған
ғалымдар қазіргі кездегі ұлы ғалымдар қатарында саналады.
С.Аманжоловтың соғыстан кейінгі жылдардағы жас ... ... ... ... ... Олар ... тілі ... бойынша
диссертациялар қорғаған өскелең ғалымдар еді. Ғалымынң жетекшілігімен
кандидаттық диссертация қорғағандар: ... ... ... ... ... ... Н.Оралбаева,
А.Абилькаев, Г.Ластаева-Мадина, ... тағы ... ... өзі ... болашақ мамандардан ғылыммен терең айналысуларын
талап етті. Өзі ұстаз болумен қатар, ғылыми шығармашылықпен ... ... ұлт ... жаңа ... сай ... ... ... өскелең ұрпақтың білім жолындағы жоғары идеялық, ... ... ... пен ... ... ... жете білу ... сіңіруіне көмектесуде. Кеңес идеологиясы тұсында жасқанбай, ұлт
тілінің таза сақталуына, қазақ тарихының өз ... ... ... ... жеке қара басының қамын ойламады. Қазақ тіліне ... ... жоқ ... ... пікірлермен келіспей, тікелей аударма
мәселесімен айналысты. С.Аманжолов, аударма туралы мәселені ... ... ... деп ... ... ... геометрия сияқты
пәндерде термин сөздерінің жиі кездесетінін ескерді. Сондықтан да оған
назарын баса ... Ал ... ... ... ... болу керек
деген көзқараста болды. 1935 жылы ... ... ... ... ... ... ... соңғы кезге дейін ол аударма
мәселесіне зор мән беріп келді. ... ... ... 1958 жылы 14-18
қаңтарда орыс тілінен Орта Азия халықтарының және азербайжан тілдеріне
әдебиетті ... ... ... ... ... белсене
қатысты. Онда екі рет сөйлеп, оқулықтарды, көркем шығармаларды аудару және
терминология ... ... ... ... ... ... ... газетінің 1958 жылы 15 қаңтардағы санында ... ... ... ... мақала жазып, нақты фактілермен география,
адам анатомиясы мен ... ... ... ... және ауыл
шаруашылығына байланысты әдебиетті аударуда терминдерді қолданудағы
жетістіктер мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... туралы да сөз қозғады.
С.Аманжолов орфографиялық, екі тілді және түсіндірме сөздіктер ... де зор ... ... Оның 1940 жылы шығарған орфографиялық сөздігі
жұрттың ... ... ... болды. Сол жылдарда, профессордың
қатысуымен екі рет ... ... ... ... ... ... мұғалімдер, қалам қайраткерлерінің ... ... ... ... болатын еді.
Ғалым қазақ тілі мен түркологиядан басқа ... тіл ... ... де шұғыланды. Ол педагогикалық институтта дәріс оқып ... жоқ, ... ... «Халық мұғалімі» журналының бетінде теориялық
және әдістемелік мәселелерге байланысты үнемі мақала жариялап отырды.
С.Аманжоловтың бұл ... ... ... ... қарамастан
жүзеге асырылып жатты. С.Аманжолов осы еңбек саласындығы жиі байқалып
отырды. Ғылыми ... ... ... осы мінезін жақтырмағандар
оған жиі айыптар тағып отырды. Бірақ ғалым олардан қорықпай, өз пікірінің
дұрыстығын ғылыми ... ... ... шыға білді. Елі үшін ... ... ... тілі ... ... ... ... қатты науқас
болса да үйіне кете алмады. Ұлы Алтай Сәрсенұлы айтқандай ғалымды қоғам
өлтірді.
Осы ... ... аты кең ... ұлы ... ... ... тіл ғылым мен ұлт тарихы мен мәдениетіне қосқан үлесі өте зор.
Бүкіл саналы ғұмырын ғылым мен педагогикалық іске арнаған ғалым ... туып ... өр ... таусылмас қазыналы байлығындай ерен ғылыми мұра
қалдырды. Қазақ тілі білімінде С.Аманжолотың еңбектерінің ұлт тарихымен
байланыстылығы жоқ ... ... ерен ... ... ... Ғалымың
зерттеуші және ұйымдастырушы, басшы ретінде атқарған қызметі ұлт ... ... ... ... және ... ... мол ... тартатын тарихи еңбектердің топтасуына өзіндік үлес қосты. Ғалымның
өмір сүрген кезі қазақ тілінің, ұлт тарихының және ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, дара тұлғалы ғалым жеке
зерттеу еңбектері мен ғылыми ... ... ... ... ... ... тілінің тарихы, қазақтың әдеби тілінің тарихы туралы өз
тұжырымдарын ашық жеткізіп отырған.
Кез-келген мемлекеттің тарихы - сол елдің ... ... ... ... ... ... келеді. Сол саяси күрестің түпкі нәтижесі,
алға қойған мақсаттарын ... ... ... ... ... мен ... ... саяси және қоғамдық ілімдерінің өшірмегендігіне
байланысты. Тарихи кезең өз қайраткерлерін өмірге әкеледі. Әрбің ... етуі ... ... бар ... тез ... өмір саханасына шығуына
негіз қалайды. Бұл жаратылыс заңы. Солардың бірі өз ... ... ... ... ... сол ... қазақ қоғамының дамып, ұлт
тілінің сақталуына, қазақ тарихының ғасырлар қойнауынан ... ... ... ... ... ... ... ұстазы
болды. Әсіресе, педагогтарға арналған әдістемелік оқу құралдары қазіргі
кезде де ... ... ... Ал, ... арналып жазылған
дәрістері ғалымның жеке шығармашылығының көріністері болып табылады. Ғалым
шешімін ... ... сол ... ... ... аясында ғана
қарастырмай, осы сала бойынша өз зерттеулері мен ... ... ... шебер қолдана білген ұстаз еді. Сондықтан, С.Аманжоловтың ғылыми-
педагогикалық қызмет белестері әлі де болса кең ... ... ... ... ғалымның ұстаздық жолы–қазіргі ұстаздарға табылмайтын озық
іс-тәжірибе болып табылады. Шәкіртсіз ұстаз-тұл. Ал, ... ... мен ... жолындағы жетістікке жеткен, өзінен асып түскен ... Олар ... ... ... ... ... ат ... жүрген
аға буын ғалымдарымыз болып табылады.
2.2 Басшылық және қоғамдық-саяси белсенділігі
ХХ ғасырдың І жартысындағы қоғамдық-саяси өмір аумалы -төкпелі ... ... ... ... осы ... 1920 жылдары
басталды. Осы кездегі саяси жағдай ғалымның саяси көзқарасының ... ... ... ... ... бітіріп, Өскемен уезі Халық
Ағарту бөлімінің 1920 жылғы 24 шілдедегі №110 ... ... ... ... ... ... Жастарға білім берумен қатар
саяси тәрбие беру ісінде ерекше көрінген Сәрсен ... 1925 ... ... №12 ... ... уезі ... ... жауапты хатшы
қызметіне тағайындайды. ШҚОММ-ның қорындағы құжаттарына ... ... ... ... ... ... ... газеттерінің
редакциялық ұжымында қоғамдық жұмыс атқарады.
Мұрағат құжаттарында С.Аманжоловтың Өскемен уездік Кеңестік 6-съезге
Ұлан ... ... ... барған 1926 жылғы мамырдағы №8 ... ... ... 1925 жылы 1 маусымда Өскемен уездік қаржы бөліміне
бөлім меңгерушісінің көмекшісі болып тағайындалып, ... ... ... ... ... ... ұлт ... құлаған буржуазия өкілдерінің саясатын қолдаса,
екінші бір ... ... ... ... ... ... ұстанды.
Ғалымның саяси көзқарасы Кеңес өкіметімен сипатталды. Коммунистік партияның
тапсырмаларын тұрақты жүргізу ... ... ... 1920 ... ... саяси өмірінің қайғылы ерекшілігі
мынада болды:
Осы кезден бастап сталинизмнің идеологиялық аппараты халықтардың тарихи
зердесін жоюға, бұл ... ... ... ... ... ... бағытталған кең көлемді шаралар жүргізе бастады. Кеңестік
шығыстық халықтар, Еділ бойының ... ... ... ... бойы араб
алфавитін пайдаланып келгені мәлім. 1920 жылдардың аяғында ол жоғарының
бұйрығы бойынша латын ... ал 1940 ж. ... ... 1940 жылы 26-29 ... ... республикалық конференцияда жаңа
алфавитке көшу туралы баяндама жасады. Оның ұйымдастыруымен орыс ... ... ... ... жасалды. Нәтижесінде, КСРО Жоғарғы
Советінің V ... ... ... ... ... Әлі ... дейін орыс
тіліне негізделіп жазылған қазақ альфавитінің негізін ... ... ... таң қала ... кейбіреулер өзіңмен дауласып, сөзіңді
теріске шығаруға тырысады. Бұл ... ... ... ... ... кедергілер болып, оның еңбектерінің дер ... ... ... ... ... ... туған ұлтына деген
сүйіспеншілігін байқаған кеңес басшылары ғалымға жала жауып, одан құтылудың
жолдарын қарастырды. ... ... ... тек қана ... ... ... болар еді. Өйткені Кеңес өкіметін орнатып, дамытуға
үлес қосқан жекелеген қайраткерлерімізде жабылған жала құрбандары ... ... ... саяси-ұйымдастырушылық жұмысы Қазақстандағы
Ұлт мәдениеті институтында директор болған кезімен тікелей ... ... ... ... ... ... біршама жұмыстардың
бетін бері қаратты. Институты ал деп ашқанда 5 сектор (бөлім) етіп ... ... би; 2) ... ... 3) тіл ... 4) ... 5) ... өнері. Алғашқы жыл тек қана ұйымдастыру, материал
құрастыру жылы болды деу ... ... ал ... институтқа керекті
маман табу қиын болды. Екінші, лайықты қызметкерлер істеп отыратын ... Кез ... ... қолдарына ілінген кісілермен жұмыс жүргізе
берді. Әдебиет, ... ... ... С.Аманжолов біршама
ұйымдастырушылық жұмыстарын жүргізді. ... ... ... ... ... әдебиеті. Институт осы байлықты жинауға, екінші оларды
зерттеп, дұрыстап пайдалануға кірісті. Аз уақыттың ішінде институт бұрынғы
Диваев, ... ... ... ... басқа, 400 баспа табақтай ауыз
әдебиетін жинады. Бұл байлықтарды институт елге экспедиция шығарып жинаған
жоқ, тек ... ... ... ... арқылы, өзінің тілшілері арқылы
жинады. Осыған қарағанда ... ... әлде де ... ... жинап
болмаған шығармыз дейміз. Келесі жылы экспедиция шығару, халық аузындағы
ескі, жаңа ... бір рет ... ... ... ... ... ... басшыларымыз да қолдады. Жалғыз экспедиция емес, Ораз ... ... ... бір кеңесте С.Аманжолов: «Ел-елдегі атақты сөз
білетін ақын, жыршы, ертекшілердің Бүкілқазақстандық ... ... алып ... шара жасау керек» дегенді айтты. Бұл әнгімені ... ... та ... ... ... пен кеңес жазушылары ұйымы ел-елдегі
ақын-жазушылардың көз тірісінің есебін алып ... ... ... ... кейін оларды Алматыға шақыруға жабдық жасалады. Қазірдің өзінде
елдегі ақын-жыраудың саны 60-қа ... ... ... Ең кемі 150-200 ... ... ... бар. ... Қазақстанның Стальскийлері. Әзірдің өзінде-
ақ Стальскийлердің бірсыпырасы ... ... ... ... ... Жамбыл (Кәстік ауданынікі), Құсайын (Ұлан ауданынікі) - шын
Стальскийлер. Институт қолда бар ... ... ... қана ... бастады. Өткен жылы август айында Қазиздат баспасына 5 баспа ... ... ... 5 ... табақ ертегі жинағын бергеміз (Соларымыз әлі
күнге шыққан жоқ. Қазиздат институтының ісіне деген ... ... да ... ... ... ... жылы ... ауыз әдебиеттен үш жинақты
баспаға дайындады. Өтебай ... 4000 ... мен ... фольклорының жинағын
Қазақстан көркемсөз баспасы басып жатыр. Ертегілердің екінші жинағын ... ... ... ... Осы ... ... ... шығарма жинаған баспаға дайындап жатыр. Ол 1936 жылы басылып
шықпақ» - деп өз ойын ... ... ... ... ... тіл мәселесін дұрыс
ұйымдастырып, жүргізе білді. Тіл мәселесі ең көп таласқа, жат ... ... ... еді. Осы жағдайға байланысты ... тіл ... ... үшін ол жұмыстарды ұтымды ... осы Ұлт ... ... ... ... ... ... ыңғайластырып, ұлт тарихының біршама жетістіктерге жетуіне
өз үлесіне қосты. Тарих секторының жұмысын ұйымдастыруда, архивте ... ... ... үстіртін айтылып келген 1916 жылғы көтеріліс,
Исатай-Махамбет, Қасым әңгімелерін ... ... осы ... көп ... ... Бұл ... іске ... ғалым
Мәскеу, Ленинград, Омбы, Орынбор, Астарахань, Қазан, Киев қалаларындағы
архивтерден көп мәліметтер алдырды. ... ... ... Орталық кітапханамен бірігіп «Қазақтың ... ... ... орыс
тіліндегі жинақ шығарады. Бұл жағдайлардан ... өзі Ұлт ... ... ... ... тарихын зерттеуге үлен үлес қосқанын
көреміз. Кеңес тарихы бұл кезде қазақ ... ... ... ... ... бұл ... ... ғылым майданындағы ерлікпен көрінеді.
Сонымен қатар ғалымның ұйымдастыруымен 1916 жыл туралы жаңа материалдар да
басылып шығады. ... ... ... көзі ... ... қалалар,
обалар, қорғандар екенін білген ... ... ісін ... оған ... қаржы бөліп отырды. Ғылыми жұмысқа археология
мамандарын тартып отырды.
С.Аманжолов осы Ұлт институтын ... ... ... ... ... ... қойып дамыта білді. Әсіресе, қазақтың ою-сызу ... Бұл ... көп ... іске ... ... ... ... ою өнері ғана болып, сурет салу күнә болып табылған. Қазақтағы
жаңа тұрмыс, жаңа ... ... ... ... ... ... ... енді-енді дамып келе жатты. Оларды теріп, ... ... ету ... ... ... бұл ... ... ұйымдастырылуына басшылық
жасады. Көптеп кездескен кедергілерге қарамастан ұлт мәдениетінің дамуына
ат ... ... ... ... ... оған бөлінетін
қаражатты көбейтіп отырды. Мысалы, 1934 жылы институт бюджеті 100 000 ... 1935 жылы 150 мың ... Ал 1936 жылы 500 мың ... құрады. Ұлт
институтын ұйымдастырудағы қиыншылықтарға байланысты С.Аманжолов: «Нақтылы
қалыпты керекті жағдай мен ... ... ... ... үй тек 1936 жылы
ішінде болайын деп отыр. Өйткені қаржы шағын болған соң, ... ... іс те аз ... ... Қызметкер үшін істеп отырарлық үй болмаған соң,
шеттен қызметкер шақыру да ... емес ... ... ... ... ... ... баспаға бастыру, библиотека
(ғылыми) жасау қолдан келмеді.
Қаржының кемдігінен, үйдің, ... ... ... ... ... ... секторын да жауып тастайды. Бұл туралы ғалым: «Көш ... Жыл ... ай ... ... алға басатынына сенеміз» деп өз ... ... ... ұйымдастыру ісінде ғалым біршама қиыншылықтарға
кездескенін ... Әр ... ... ... ... ... да ... отырды.
Институт қабырғасында әйгілі адамдардың еңбектенуі ұлт ... ... ғана ... қана ... жоқ, сонымен қатар жеке
тұлғалар бойындағы ... ... ... де ... ... ... әр ... бедерінде біртуар халық перзенті,
Ахмет Байтұрсыновтың араласып отыруы ұлт мәдениеті ... ... ... бір парақтары деп зор сүйіспеншілікпен бағалар ... ... жеке ... ... ... ... есеп-
қисап, кіріс-шығыс, жоспар-жоба қағаздары мынадай жайды куәландырады. Шарт
қағазы ... ... ... ... ... шарт бойынша істеушілер
тізімі (жазу мен алфавит) 1935 жыл». Бұл толық емес ... ұзын саны ... ... ... ... ... Соның алтыншы
қатарында «Байтұрсынұлы» деп Ахмет Байтұрсынұлының есімі көрсетулі ... ... ... 4 кісі бар, 1934 ... ... айының 3-
і жұлдызында, «ескі берілген ... - ... ... 55 050 ... кәртішке жасауға міндеттеніп, ол уағдасын 1935
жылдың көкек айының 19-ы ... ... ... ... ... ... ... - 400 сом. «Ақырғы қолына берілген ақша» - бұл пунктте ... ... ... ғана ... Бұл ... ... түюге болар
ой, А.Байтұрсынов 1934 жылы ... ... ... ... беруімен босанып шыққаннан кейін төл қоғамдық ғылымдар әлеміндегі
алғы кезекті істерге көп тосырқамай, бірден араласып кеткен. Және ... ... ... ... бел шеше ... ... Бәлкім,
1937 жыл қайта қамалғанда осы бір өмір жолдарында тыңдырған істері «айрықша
қауіпті іс-әрекетке баланып», тағдыр ... ... бір ... қағаздарына еніп те кеткен шығар-ау?!
Сәкен Сейфуллиннің «Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жырлары» ... ... бар. 139 ... бұл аса ... қолжазбаны С.Аманжоловтың
зайыбы, химия ғылымдарының кандидаты, доцент Евгения ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі комиссияға табыс
еткен болатын. Сәрсен ... жеке ... ... араб әрпімен
әдемілеп түсірген Сейфуллин мұрасы 1932 жылы жарық көрген «Қазақ ... ... ... ... ... ... үшін кеңейтіліп қайта
жазылып берілген болуы тиіс. Қолжазбаның сыртында профессор Аманжолов пен
сол кездегі белгілі ... ... ... ... қол ... ... ой-пікірлері болуы айтылған жайды айғақтай ... ... ... ... ... ... хатшы, қайтадан
директор болып қызмет істеген жылдарда аса ... ... тіл ... ... ... ерен еңбегі мол болды.
Институт қабырғасында ұйымдастырушылық жұмысымен ... ерен ... ... ... дамуында өшпес із қалдырды.
Кеңестік дәуірде, сол кездегі ... ... ... ... ел-
жұртқа таныту, ұрпаққа үлгі тұту қиынның қиыны ... Орыс ... үшін ұлт ... ағартушылардың өмір жолын танып, білуге
мүмкіндік берілмеді. Себебі Кеңес ... ... оқу ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарындағы дәрістерде
А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Сәрсен Аманжоловтар туралы ешқандай ... ... ... да, ... да еді.
С.Аманжоловтың саяси-ұйымдастырушылық белсенділігін айтқан кезде, қазақ
мектептерінің тарихы үшін ... ... ... ... атау ... қазақ мектептерінің сақталып қалынуына ғалым өзіндік үлес ... ... үшін ашық ... ... ... қудалау басталды.
Осы тұста белгісіз себептермен ... ... ... өз
замандастары оған күдіктене қарады. Бірақ Сталиндік ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... Олардың көбі майданнан
оралмады. Осы кездегі билік басындағылылардың жымысқы саясатын түсінбеген
Сәрсен Аманжолов та ел ... ... ... Осы ... ... ... ғалым жары Евгения Степановна, 7 жасар ұлы Алтай, 3 жасар
қызы Софиямен Алматы шатқалындағы саяжайда ... ... ... хабарын
естіген жанұя бірден жүктерін жинап, қалаға жөнелді. Жол бойы сол ... суық ... ... ... ... жылы ... айында С.Аманжоловты майданға шақыру қағазы келеді. Осы
жылы Ташкенттегі Жоғары Әскери педогогикалық институтының жеделдету курсын
аяқтап, майданға ... 1942 ... ... ... ... ... түсті. Ол майданда орыстан басқа ұлттар ... ... ... Сол ... ... үгіт насихат жүргізу жауға қарсы
қолданған мықты құрал болды. 1943 жылы үгітші болған ... ... ... үшін ... мен ... ... орысша-қазақша
әскери сөздік басып шығуға басшылық жасады. Оның ... ... ... ... ... ... басталды.
Соғыстың бас кезінде ол, Ресей, Украина, ... т.б ... ... ... ... үйлеріне орналастыруда белсенділік көрсетті.
Өзге жақтан келген балаларды балалар үйіне орналастыруда С.Аманжолов ... ... ... атқарды. Балалар үйінде орын болмаған жағдайда
жеке жанұяларға балаларды таратып, әр баланың ... ... ... ... оны ... ... ... Басқармасына «Қызыл Армия
үгітшісінің блокноты» бойынша редактор-аудармашы болып ... ... ... саяси үгітші орыс тілінде, қазақ тілінде шебер меңгерген болуы
қажет еді. Ал, ғалым болса, тек қана орыс тілі мен ... ... ... қоймай бірнеше түрік тілдес халықтардың тілін шебер меңгерген ... ... ... саяси-ұйымдастырушылық қабілетімен де танылып
үлгерген еді. Бір ... ... ... пен ... істер қатар
танылған ғалымның еңбегі бірден бағаланды.
Осы кезден бастап орыс емес жауынгерлердің арасында саяси ... ... ... ... ең ... ... әскерлерді
патротизмге тәрбиелеп, ұлттық намысты қорғап, Отанын қорғауға үгіттеу ... ... ... алдындағы оқыған жеделдету курсында алған білімі
жауынгерлерді тәрбиелеуде көп көмегін тигізді.
Бұл тәрбиедегі көркем құралдар: әскери бұйрықтар, саяси ... ... ... ... ... ... ... «Үгітші-әскерлердін
ең жақын адамы, жолдасы, туысы және ... ... ... болып
табылады» деген.
Саяси-ұйымдастырушылық қызметі кезінде жазылған ғалымның ең ... ... ... ... ... ... ... жылдарынан бай
дерек беретін құралдар болып табылады. Ғалым С.Аманжоловтың ... ... ... ... бірі 1945 жылдың 25
ақпанында жазылағн Әлім Тортаевтың ғалымға жазған хаты. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... Себебі мен сіздерден,
маған қазақ тілінде кітап берулеріңізді сұранам, түрлі өлең және ... ... ... мен ... тіл ... сол үшін маған
өте керек.
Мен өзім ойымша қазақ тілінде ештеме шықпайды деп ойлаушы ем. 1945 жылы
февраль айында бір орыс ... ... ... ... ... қалдым.
Байқасам жазу, сөзі-қазақ тілінде. «Әй, солдат, мұны қайдан алдың?» -деп
қолынан алып, оқып қарасам, қазақ тілінде ... ... ... . ... ... ... ... Түрлі тілдегі ерліктер жазылған екен. Осы
ерліктерді естіп, көңілім өте көтеріліп қалды.
Менің туған жерім-Жамбыл ... қол ... ... саяси-тәрбие үлкен көрегендікпен, талдаумен
жазылып, әскерлердің саяси-сана сезімі дамытуда ерекше орын алады. Тағы ... ... ... блокнотына ерекше алғыс білдірген жауынгердің
ықыласын ... ... ... ... 1945 ... 17 ... ... білдірген: «Қазақстан баспасөзінен өте ... ... ... газет-журналдары келмейді. Тек қана сіздің үгітші
блокноты жетіседі. Бұл жауынгерлерді ана тілінде ... ... ... ... ... Үгітші жігіттердің үгіт қызметінің шешуі осында тұр.
Жауынгерлер бұл блокнотты мейірі ... ... ... ... ана ... әдебиеттерменде шұғылдануға өте сақ.
(Мысалы өлеңдер, қысқа-қысқа әдеби жазбалар, т.б.) Осы мәселе туралы көп
ойлап, көмекті ... да ... ... ... тура ... саяси оқуларда бірқатар халықаралық сөздер өте жиі кездеседі,
әсіресе Сталиннің жолдасытың ... ... ... ... агрессия т.б. ). Осы сияқты ... ... ... ... ... ... тілейміз»- деп ғалымға үлкен
сеніммен үміт артады.
С.Аманжоловтың сол кездегі тарихи еңбектері: «Қазақ халқының ... «Ұлы Отан ... ... ... ... «Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы әскерлер арасында жүргізілетін саяси-тәрбие жұмысындағы
тәжірибе», «Ұлы Отан соғысының батырлары-қазақстандықтар». Бұл еңбектер сол
соғыс кезінде ... ... ... ... ... Өзі ... ... жүріп, ерлік істерды көзімен көріп, Берлинге дейін жетті.
Герадоттың тарихи еңбектерінің құндылықтары оның соғысты өз ... ... ... ... ... ... ... Сәрсен Аманжоловтын Ұлы Отан
соғысы кезіндегі еңбектері осы жағдаймен сипатталады. Майданның алдыңғы
шебінде жүріп, ... ... ... ... ... ... ... ерлік
істерінің қалыс қалмауын асқан жауапкершілікпен бақылады. Сол кездегі
жасалған ерліктер туралы мақалалар ... ... ... бойындағы
патриоттық сезімді ояту үшін пайдаланды. Жауынгерлердің ... бола ... ... ... ... шерлерін қағазға түсірді. Әртүрлі ұлт өкілдеріне
өз тілдерінде оқуына мүмкіншіліктер жасап, әр ... ... ... ... ... Кейбір жағдайларда оларға қолданысқа ... ... ... ... ... ... терең жүргізу үшін саяси қайраткер шебер
психолог та болу керек. С.Аманжолов осындай ... әсер ... ... тура әсер ... ... ... ерлікке деген
жалынды одан ары лаулатты. Бұл – ... ... қару ... ... ... ... ... мен қыздары Жанғазы Молдағалиев, Султан
Баймағамбетов, Мәншүк Мәметова, Әлия Молдағұлова, ... ... ... ... Есқалиев тағы басқалар туралы еңбектер мен өлең жолдары
солдаттарға үлкен өнеге ... тек ... ғана ... ... ... ... әскери
басшыларды да асқан бір жауапкершілікке, жауынгерлермен тіл табыса білуге
тәрбиеледі. ... ... ... істі ... ... ... ... басшылардың тәрбиелік жұмыстары туралы бірнеше мақалалар
жазып, сол кездегі үгітші блокнотына жариялап отырды.
Жауынгерлердің тәжірибелі әскери ... ... ... болып табылады. Командирлер солдаттарды әкесіндей түсініп, қамқор
көрсететінін біз сол кездегі тарихи әдебиеттерден, кинофильмдерден көреміз.
Осыны дәл ... ... ... ... ... ... бағытта талаптар қойып отырды. Әрбір әскери басшы өзінің қол астындағы
солдаттарды ... ... ... тең көріп, басшылықты ... ... тиіс ... өзінің саяси-ұйымдастырушылық жұмысында орыс емес ұлттардың
жұмысында ұлттардың теңдігіне аса көңіл бөлді. Олардың арасында дінге бой
ұрғандарға ғалым асқан бір ... ... ... ... Түркіменстан, Қырғызстанан келген әскерлерге аударма мәселесімен
көмектесті. Сонымен қатар ... ... ... «Вперед на врага»,
«Совет жауынгері», «Қызыл армия», «Боевой ... ... ... ... ... достыққа, ерлікке, жеңіске деген сенімге
тәрбиелеп отырады. Әсіресе ерлікке тәрбиелеуде ұлттық тіл, мәдениет, тарих,
дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... ... эпостары және «Қарасай батыр», «Махамбет» туралы
өлеңдерді баспасөз беттерінде жариялап отырды. Бұл ... ... ... қайырымдылық пен қажырлыққа, ерлікке тәрбиеледі.
Қазақ тілімен қатар ғалым өзбек, түркімен, татар, тәжік тілдерін ... ең бір ... бірі ... ... ... дұрыс түсінбеуі болды. Осындай жағдайда тіл шеберінің білгірі
Аманжолов өз ... ... ... ... ... үйлеріне
жіберетін хаттарын реттеп, хат ... ... ... ... Ғалым
майданда жүргенде шығармашылық жұмыстармен айналысып, ... ... ... ... ... ... ... «Тәтеме хат» атты хаты
майдан көріністерін ... жылы оның ... ... ... ... ... ... тағы бір куәлік табыс ... ... ... ... ... ... состоит на службе в Доме Красной Армии Карельского
фронта в должности агитмашины и ... ДКА ... ... ... ... ... от 4 ... 1944 года » делінген [75].
Өзі әскери дәрежелермен марапатталып қана қоймай, басқа ... үшін ... ... дер кезінде тапсыруылын ұйымдастырып отырды.
Әсіресе орыстан ... ... ... ... ... қадағалады.
Тарихти деректер бойынша, Ұлы Отан ... ... ... ... ... ашық ... олар ... ерліктерді
басқаларға тану сияқты кемшіліктер көп орын алғаны белгілі. Ғалым өзі
болған ... ... ... ... ... ... ... атап, дер кезінде мақалаларды асқан бір шеберлікпен
жариялап отырды. Жауынгерлерлер ғалымды өздерінің ... ... ... ... Хат танымайтын жауынгерлер үйлеріне хат ... ... ... ... ... майданның басқа бұрыштарынан да ... ... ... тіліндегі оқулықтарды сұрап отырды.
Әскери қызметкерлер, жауынгерлер оған хат ... ... ... ... ... ... бірі қатардағы әскер Темірбеков Жақып былай
деп жазған: «Ардақты Аманжолов, мен ... ... ... ... ... өмір кешкен уақытымызда білуші едім. Сіз «Қазақ
грамматикасының» авторы ... Сол ... мен оқып ... ... ... ... маған таныс есім. Қадірлі Аманжолов! біздің ... ... ... ... ... Асқар Тоқмағамбетовтың,
Әуәзов Мұқтардың тағы басқа да жазушы-ақындардың көркем өлең, әнгімелерін
естімегенімізге көп уақыт ... ... бұл ... ... ... ... ... білеміз. Сондықтан, бар күшімізді, бар жігерімізді салып
жауыз жауды өз көрінде құртуға күш ... Біз ... ... ... ... ... ... жоқ. Тек менің сізге қойған талабыма
сіздің көңіл бөлуіңізді ... ... ... ... ... – ғалым естеліктері қашан да ізгілікке толы болды. Оны өзінен
бұрын ... ... ... ... ... ... ... қалмауын, көпшілікке белгілі болуы үшін өз қаламымен аянбай тер
төкті. С.Аманжолов ... ... бір тобы Отан үшін от ... ... ... ... 40 жыл ... 1985 жылы «Қазақстан әйелдері» журналына
С.Аманжоловтын майданда ... ... ұлы ... ғылымдарының
докторы, профессор Алтай Аманжолов бастырып ... Қарт ... ... ... естелікке толы материалдарды жинақтап, дайындағаны
үшін алғыстарын баспасөз беттері арқылы білдіріп, өз ойларын ортаға салды.
Бұл ... ... ... жылдар жанғырығы» деген атпен басылып шықты[77].
1944 жылдың наурыз айынан 1946 ... ... ... ... ... ... Армиясынын Жоғарғы Саяси Басқармасында ... ... ... ерліктері мен еңбектері үшін бірнеше алғыс хаттарымен
атақтармен марапатталды.
Ғалым бірден елге оралмады. Себебі оған ... ... ... ... ... ... болды. Ұлы Отан соғыс аяқталған соң Мәскеудегі
Ленин атындағы ... ... ... ... ... ... ... жақсы көретін қызы София 1947 жылы ... ... ... ... ... ... ... ауыр жарасын 1949 жылы
дүниеге келген Алтын мен 1953 жылы туған Әлия атты қыз ... ... ... ... Степановна (1914-1990) ... ... ... ... 40 жыл бойы колоидтық химия саласында
елеулі еңбектерімен танылды. Ғалымның ... ... ... ... және ... борышын дұрыс ақтай білді.
Сәрсен мен Евгения Аманжоловтар халқының қалаулы ғылыми азаматтары
болып, жанұяда да Алтай, ... ... ... Әлия атты ... ... берген үлгілі ата-ана болды.
Халқына өшпес мұра ... ... ... ... Сәрсенұлы
жалғастыруда. Алтай Сәрсенұлы бүгінде қазақтың ... ... ... профессоры, филология ғылымының ... ... ... ... ... ... орденінің иегері,
еңбек ардагері. Әкесі салған сара ... ... ... ... ... ... 200-ге жуық ... авторы аталды.
С.Аманжоловтың қолымен ... ... ... ... қайта
құрастырып, жарыққа шығаруда.
С.Аманжоловтың қоғамдық-саяси ұйымдастырушылық қызметі келер ұрпаққа
мол тәрбие құралы ... ... Отан ... ... ... ... ұлттардын жауынгерлері
арасындағы саяси-тәрбие жұмыс тәжірибе туралы» еңбегі жанұялық архивінде
сақтаулы. Оның соғыс жылдарындағы саяси-ұйымдастырушылық жұмысын жеке ... ... ... ... тарихында ерекше із қалдырған ХХ ғ. І жартысында өмір сүрген
қайраткерлердің өмірі ... ... ... үкіметі кезінде көп
бұрмаланып жазылды.
Оның ... ... аян. ... ... ... ... ... халықты тек өткенінен ғана емес, ең алдымен болашағынан да
айыруды көздегені анық. Ал ... ... сол ... қауым өкілдерінің өмірі,
шығармашылық мұралары қоғамдық ... сын ... ... қаралып,
талданып, жүйеленіп, кейінгі ұрпаққа рухани бақылау ретінде жеткізілуде.
Бітіру жұмысында шығыстың тумасы ғалым С.Аманжоловтың ғұмырнамасын жеке
тақырып етіп қарастырдық.
С.Аманжоловтың қоғамдық-саяси ... мен ... ... тарихи
зерттеулері, оның халқына атқарған қызметін ерекше айту орынды. Қазақ
қоғамының дамуына үлес қосқан зиялы ... ... ... ... ... орын алары даусыз.
ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ қоғамында орын ... ... мен ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуына өзіндік әсер етті. Кеңес
өкіметінің орнауын өз ... ... оның ... ат ... ... өз ... оның ... қайраткер болғанын көрсетеді.
Өз елінің тіліне, тарихына, салт-дәстүрі мен ғылымның дамуына ерекше
үлес қосқан ... ... ... зерттеу өзекті мәселе болып
қарастырылды. Осы уақытқа дейін жеке тұлғалардың ... жете ... ... артына өшпес мол мұра қалдырған ғалымның өмірі, қоғамдық
қызметі ... жазу ... ... ... ... С.Аманжоловтың артына
қалдырған шығармашылық мұраларының дені ұрпақтар арсындағы сабақтастықты
жалғастырып, қазіргі кездегі ұлт ... ... тілі ... ... тың ... ... табуға көмектесері даусыз.
С.Аманжоловтың 1928-1930 жылдары еңбегі бағаланып, Орта Азия жазушылар
бюросындағы ... ... ... төрағасы болды. Университетті
бітіргеннен кейін аспирантураға түсіп, ассистенттік қызметті ... 1931 ... ... ... ... ... С.Аманжолов,
біршама оқулықтармен, бағдарламаларды өмірге ... ... ... ... ... ... ... Сол кездерде жарық көрген
оқулықтары мен оқу-әдістемелік ... ... ... ... ... ... С.Аманжоловтың оқу құралдары қазіргі кезде де
оқытушылардың қолынан көптеп табылуда.
1934-1936 жылдары Қазақтың ұлт мәдениетін ... ... ... ... ... ... жүріп, қазақ ұлт мәдениеті мен
тарихын жан-жақты зерттеді. Бұған дәлел оның 1934 жылы Алматыда ... ... , 1935 жылы ... ... ... фольклоры, 1940 жылы жазған
Қазақтың әдеби тілі еңбектерінің жарық көруі.
1946-1958 жж. ... ҒА тіл ... ... ... ... С.Аманжолов жалпы тіл білімі мен қазақ тіл ... ... ... ... А, Жұбанов Қ. бастаған ғылыми
жұмысты ілгері жалғастырды. Ол ... ... тілі ... ... ана тілін оқытуды ғылыми жолға қоюға елеулі ... ... жылы ... ... ... ... С.Аманжолов, 1948 жылы
профессор, 1954 жылы ... ... ... ... болып, қазақ
халқының ғылымын зерттеуге ат ... ... ... мектептердің азайып, орыс тілі бет алып
тұрғанда, шығарған С.Аманжоловтың бұл ... сол ... ... ... табылмайтын бай қазына еді. Кеңес ... ... ... ... ... ... ... кезде, ана тілін, тарихын, салт-
дәстүрін дамытуға арнап еңбек жазып бастырған С.Аманжолов ерлігі ... үлгі ... ... Бұл ... оның ... ... ұлт ... дамуына өз үлесін қосуы болып табылады.
Сонымен қатар, С.Аманжолов халық ауыз әдебиеті нұсқаларын жинап, әдеби
тіл ... ... ... ... диалектологиясының негізгі
мәселелері» деген ... ... ... ... тілі мен қазақ
тілінің диалектілік негізін, оның ... ... ... ... ... ... ... жақындығын, ру – тайпа – ... ... даму ... ... ... үш жүзін зерттеуде
асқан бір шеберлік танытты. Қазақ халқының этногенезін зерттеп, жаңа ғылыми
ойларды ортаға салды.
С.Аманжоловтың қоғамдық ойға ... ... ... ... ... зерттеудегі еңбектері ғылыми мұра болып саналады. С.Аманжоловтың
ғылыми интеллегенциялық қызметін жеке ... ... ... ... ... ... ... сол 30-жылдары
еліміздің мәдени дәрежесін көтеру ісіне ... ... ат ... ... мұралары сол кездегі қазақ тіл біліміндегі алғашқы
еңбектермен оқулықтар еді. ... ... ... ... ... сауаттылығын көтеруге көмектесті.
1958 жылдардан бастап экспедицияларға басшылық ... ... ... бай ауыз мәдениетіне байланысты материалдарды тиянақты
жинай білді. Сәрсен ... ... ... - басшылық жұмысын атқара
жүріп, негізінен ғылыми еңбектер, оқулықтар ... ... Оның ... ... бағаланып, 1938 жылы ССР Оқу ... ... ... ... С.А. ... ... атағымен
қоса, филология ғылымының кандидаты деген атақ берді. Сәрсен Аманжолов
сонымен ... ... ... ... ... ... ... аудара білді. Ол тек орыс тілін ғана жете меңгеріп
қоймай, өзбек, қырғыз, ... ... ... ... ... ... түріктілдес халықтардың тілін жете меңгеріп, түрколог деген ... ... ... араб ... ... меңгеріп, сол тілде ... ... ... ... ... латын алфавитінің біздің қазақ халқының тілінің дамуына
үлес қоса алмайтынын біліп, орыс алфавитіне көшу туралы ұсыныс жасады. Орыс
алфавитіне көшу ... өз ... ... ... ... жариялады.
Нәтижесінде Қазақстан Орталық партия комитетінің мәжілісінде С.Аманжоловтың
жоспары қабылданды. ... ... орыс ... ... ... ... ... қалды. 1940 жылы 26-29 тамызда өткен республикалық
ғылыми конференцияда жаңа ... ... ... ... ... ... ... жасады. Осы жылы С.Аманжолов жасаған қазақтың
жаңа алфавиті мен орфографиясы жарық көрді.
А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов бастаған ... ... ... дамытып, өзі
өмір сүрген ортаның озық ойлы адамы болғандықтан, қазақ мектептері С.
Аманжоловқа өз ... арқа ... ... Өз елі үшін ой ... ... меңгерген ғалым С.Аманжолов еңбектері бүгінгі таңда дұрыс
талданып, бағалануы қажет. ... ... ... ... ... бір ... тіл ... ретінде ғана
ерекшеленіп тұрады. Сондықтан С. Аманжоловтың саяси ... ... тек тіл ... ... ғана зерттемей, тарихшы ғалым ретінде
зерттеуім орнықты деп ойлаймын. ... бір ой ... ... ... тек ... ... ғана ... қоймай, ғылыми және
педагогикалық жұмыстарды қатар атқара жүріп, қоғамдық ... де ... Ел ... өз ... ... ... ... бірнеше шараларды іске асырды. ... ... ... ... ... тереңнен зерттеп, өз артына көптеген тарихи ... ... мен ... ... ... ... көзі ашық болуын қалай қаласа,
С.Аманжоловты да қазақ халқының болашағы көп толғандырды. Ол ... ... мен ... аса ... қоғамдық қызметтерді де атқарды. ... ... ... ... ... жұмыстар бір-бірімен
үйлесімін тауып оның өмірінің ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... жүргеннің өзінде қаламын
қолынан түсірмей, майдангерлерді өзінің жалынды өлендерімен, сөздерімен
рухтандырып күш беріп ... ... ... ... ... ... туралы
еңбектер мен тарихи очерктер жазып, сол кездегі баспасөз ... ... ... ... ... 1948 жылы ... негізгі проблемалары» деген тақырыппен ... Бұл ... ... ... жеке ... түрік тілдермен салыстыра
қарастырған. Қазақ халқының тарихы, этнографиясы, салт-дәстүрі бұл еңбекте
кеңінен қарастырылған. С. Аманжолов жалпы ... ... ... оны ... ... ... отырып, бірнеше тарихи деректерді ... ... ... қалдырды.
С.Аманжоловтың зерттеуінде аса бір маңызды ізденістердің бірі Қазақстан
жеріндегі тау-тастарға ... ... ... мен таңбалар болды. Осы
тастағы жазуларды зерттей келе, 1956 жылы Қазақ ССР ... ... ... ... ескі ... ... мақаласы
жарық көрді. Ал «Қазақ диалектологиясының негізгі проблемалары» атты
еңбегінде ... ... ру, ... ... көп зерттеулер жүргізіп,
дәйекті пікірлер білдірді. VI-VIII ғасырлардағы орхон-енисей тас жазуындағы
көне жазуды зерттеп, бұл ... ... ... ... ... ... С.Аманжолов Алматының Абай атындағы педагогикалық институтында тарих-
филология факультетінде қазақ тілінің тарихы курсынан студенттерге ... ... ... және ... білім тарату ісіне белсене араласып,
артына ... мұра ... ... ... ... ... ... шебер,
оқытушы болды. Бірнеше аспиранттардың диссертациялық жұмыстарына басшылық
жасады. Студенттермен ғылыми ... ... ... ... ... жас ... даярлауға ерекше үлес қосты. Бірнеше кандидаттық,
докторлық диссертациялардың бірінші оппоненті болды.
Қазақ ССР саяси және ... ... ... ... ... секциясын
басқарды. 1949 жылы осы қоғам арқылы «Қазақтың әдеби тілі» деген кітапшасын
шығарды.
С.Аманжолов 1935 ... «Ұлт ... ... ... екі жылға
айналды» атты мақаласында тарих пен ... ... ... ... ... С.Аманжолов сол жылдары институттың жалпы ... ... ... бастыртады. Сол жылы ... «1916 ... ... жаңа ... ... ... өз заманында шындықты бетке айтатын, турашыл адам еді. Өз
ғылыми мұрасын ... ... ... түбіне жеткізіп, түсіндіріп, ешкімнен
тайынбай дәлелдей білді. Өз пікірінің дұрыстығын құр ... ... ... дәлелдеп көрсетті. Өмірінің ақырына дейін қазақ елінің тілі мен
тарихына өз өмірін арнап, келешек ұрпақтың болашағы үшін құнды ... ... ... ... ... ... ... бұлағын
зерттеп, еңбегінің арқауын қазақ фольклорынан алған ғалымның еңбегі
ерлікпен ... ... ... кету ... ... өз басына төнетін
қауіптен жасқанбай, өкімет басшыларына ашық хат жазып, ұлт ... үшін ашық ... ... ... ... ... Сол ... жүзеге
асыру үшін С.Аманжолов жабылған жалаға да қарсы ... ... тұра ... Отан ... жылдарында, әскерлерге саяси тәрбие ... ... ... ... ... ... ... өз халқының
нағыз патриоты болғанын көрсетеді.
С. Аманжоловтың тарихқа қосқан үлесін жан-жақты зерттеу қажеттілік
туғызады. Оның ... ... ... ... елім деп, елімнің болашағы
деп елегізген еңбектерін келер ұрпаққа жеткізу үшін ... тер төгу ... ... ... әр ... ғылыми әдебиеттерде, ғылыми
зерттеулерде кездескенімен, мақсатты ... жеке ... ... ... осы ... ... қолға алынбаған жұмыс.
Қазақстан Республикасы әлемдік өркениетке аяқ ... өзге ... ... тең бола бастады. Елімізді гүлдендіріп, алдыңғы қатарлы
мемлекеттердің ... көру ... оның ... ... ... тарихын,
мәдениетін, әдебиетін, тілін, дінін жақсы біліп, ой-өрісін ... ... тіл, ... ... ... ... жеке зерттеп,
келер ұрпаққа қалдырсақ, бұл олардың өзіндік ұлттық қасиетін сақтап ... ... ... ... тарих бетінде қалдырған ерен ерліктері мен еңбектері
ешқашан ұмтылуға тиісті емес. Сондықтан, өзінің артына ... із ... ... өмірі Отандық тарихнамада тарихи тұлғалардың қатарынан
орын алуы даусыз. Еңбегіміздің ... ... ... ... ... ... қоғамда шешімін таппай жатқан ... ... ... ... үлес ... деп ... әдебиеттер тізімі
1 Әбдрахманов А., Әбілқаев А., Қалиев Ғ. Профессор С. ... мен ... ... ... .– ... 1959. – 476 бет.
2 Сулейменов Р.Б. Из истории ... ... в ... ... ... ... ... археологии, этнографии АН Каз ССР, т.10.,
А.-А.,1961.
4 Мұсабаев Ғ.Көрнекті ғалым: Социалистік Қазақстан.-1958, 30 қаңтар.
5 Ысмайлов Е. Халқы ... ... ... әдебиеті.-1958, 31 қаңтар.
Казахстанская правда. 1948, 5 наурыз.
6 А.Аманжолов. Еліңе қызмет ету бақыт. Тәрбие құралы.-Алматы,2005.
7 Аманжолова К. ... аға: ... ... ... сыр / К. ... ... – 1994. – 8 ... Әбжаппаров Ә. Біртуар: Белгілі филолог, қоғам қайраткері С.
Аманжолов // Егмен ... ... ... Ф. Ғалым және қазақ терминологиясы / Ф. Ахметжанова //
Дидар. – 2003. - 6 ... ... С.К. ... в ... С. ... ... ... истории казахского языка» / С.К. Игибаев // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы
және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное ... ... и ... ... наук ХХI ... ... ғылыми-
практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ ... 2003. – ... ... Ә. ... ғалым С. Аманжоловтың туғанына 100 жыл / ... // С. ... ... ... және ХХI ... ... мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и ... наук ХХI ... ... ... ... / ... - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 3-8 бет.
12 Мадиева Г.Б. Сарсен Аманжолов и ... / ... // ... ... ҚҰУ ... ... ... КазНУ. Сер. Фиолог. –
2003. - N4. - С. 130-13
13 ... Н.Ж. ... ... С.А. ... / ... // С. ... ... мұрасы және ХХI ... ... ... наследие С.А. Аманжолова ... ... наук ХХI ... Халықаралық ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ ... 2003. – С. ... ... Б.К. ... ... және жалпы тіл білімі
мәселелері / Момынова Б.К. // С. ... ... ... және ... ... ... ... наследие С.А. Аманжолова
и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ... - ... ШҚМУ ... 2003. – 22-30 ... ... К.К. Сәрсен Аманжолов синтаксис мәселелері жөнінде / К.К.
Еңсебаева // С. Аманжоловтың ғылыми ... және ХХI ... ... ... ... С.А. Аманжолова и ... наук ХХI ... ... ... ... / ... - ... ШҚМУ Баспасы, 2003. – 35-40 бет.
16 Сәрсеке Г.Ә. С. Аманжоловтың еңбектеріндегі даму ... ... // С. ... ... ... және ХХI ... ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова ... ... наук ХХI ... ... ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ ... 2003. – 41-48 ... ... А.С. ... ... ... ... / А.С. Аманжолов // Әл-
Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. ... Сер. ... 2003. - N4.(66) – 14-16 ... Оразалин С.К. С. Аманжолов – қоғам қайраткері / С.К. ... ... // С. ... ... ... және ХХI ... гуманитарлық
ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и ... наук ХХI ... ... ... ... / ... - ... ШҚМУ Баспасы, 2003. – 53-57 бет.
19 Аманжолов С. ... ақ ... ... ақ ... кездесетін
қолжазбалар қорынан,-1930-1947.
20 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 14-іс.
21 Бұл да ... ... 1-т., ... Бұл да ... ... Бұл да сонда, 1299-қор., 1-т., 10-іс.
24 Бұл да сонда, ... 1-т., ... ... ... және ... фольклоры.-Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа
орталығы, 2004.-336 б.
26 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 2-іс.
27 ... С. ... тілі ... ... ... ... Ғылым, 2002.-368 бет.
28 Аманжолов А.С. Әкеден қалған ғылыми мирас / А.С. Аманжолов // Әл-
Фараби атындағы ҚҰУ ... ... ... ... Сер. ... 2003. - N4.(66) – 14-16 ... ШҚОММ 50-қор.,1-т.,42-іс.
30 Бұл да сонда, 50-қор.,39-іс.
31 Бұл да сонда, 50-қор.,40-іс.
32 Аманжолов С. Основы ... ... ... = ... ... ... / С. ... – Алматы: Ғылым, 2002. – 368 с.
33 Аманжолов С. ... ... и ... ... ... / С.
Аманжолов. – Алма-Ата, 1959. – Ч. 1. – 452 ... ... С. ... ... и ... ... ... Учеб.
пособие / С. Аманжолов. - 2-е изд., доп. – Алматы: ... 1997. - 608 ... ... С. ... ... тілі ... ... курсы: Оқулық
/ С.Аманжолов. – Алматы: ... 1994. – 320 бет. ... ... каз. лит. ... (на каз. ... ... С.Аманжолов және қазақ тіл білімінің мәселелері, АлМУ.,
1995.
37 Аманжолов С. ... ... тілі / С. ...... ... ... Тіл және ... 2005.
39 Абдуллина Н.А. Сәрсен Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ... ... ... / Н.А. ... // С. ... ... және ХХI ... гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ... ... ... / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 66-
72 ... ... С. Жаңа ... ... ... тіл ... және қазақ
тілінің кейбір мәселелері / С. ...... ... ССР ... ... Аманжолов С. Қазіргі қазақ тілінің диалектілік негізі туралы / ... // ... ССР ... ... ... АН ... ... и искусствоведения. – 1955. – Вып. 3-4. – 3-46 бет.
41 ... С. ... ... ... казахского литературного
языка (составлен на базе русского альфавита): Проект / С.Аманжолов; Одобрен
Оргкомитетом ... ... при ЦК КП(б) ... Аманжолов С. О Тюркском этногенезе/С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы және
ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар ... ... ... ... ... ШҚМУ ... Аманжолов С. Бұғытастағы ескі нұсқалар.- ССР Ғылым ... ... С. ... ... / С. ... // ... әдебиеті. –
1958. – 31 қаңтар.
45 Аманжолов С. ... ақ ... ... ақ ... ... ... ... С. Бөгенбай батыр.-Сирек кездесетін қолжазбалар қорынан.
47 Бұл да ... ... ... ... ... ... Құрбан айты «Еңбек» газеті, Ташкент,1931.
49 С.Аманжолов. Амангельды Иманов/ к 25-летию со дня ... ... ... ... о ... Великой Отечественной войны «Қызыл
Армия үгітшісінің блокноты»/ Блокнот агитатора Красной Армии/ Москва,1944-
1945.-8.п.л.
51 ... ... к ... ... ... ... ССР».-
Алма-ата, 1954/ Рукопись, 5/Ү-1955.-0,6 п.п.
52 ... ... ... ең ардақты күн «Педагог кадрлар
үшін», N 6, 2/ХІ-1957.
53 ... ... 1-т., ... Бұл да сонда., 1299-қор., 1-т., 12-іс.
55 Бұл да ... ... 1-т., ... ... ... 1-т., ... Бұл да сонда., 1299-қор., 1-т., 15-іс.
58 Бұл да ... ... Бұл да ... 1299-қор., 1-т., 13-іс.
60 Бұл да сонда., 1299-қор., 1-т., ... Бұл да ... ... 1-т., ... Бұл да ... ... 1-т., ... Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед.ин-т сырттан
оқушы студ. үшін көмекші құрал / Ғ.Қалиев. – ... 1960. – 90 ... ... ... энциклопедиясы. – Алматы, 1998.
65 Мадиева Г.Б. Сарсен Аманжолов и ономастика / ... // ... ... ҚҰУ ... ... КАЗНУ. Сер. Филолог. –
2003. - N4. - С. ... ... Р.Ә. С. ... ... қазақ тіл білімінің
семасиология теориясы / Р.Ә. Авакова // С. ... ... ... ... ... ... ... мәселелері=Научное наследие С.А.
Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI ... ... ... ... ... / ... - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С.
18-22.
67 Еңсебаева К.К. Сәрсен Аманжолов синтаксис ... ... ... // С. ... ... мұрасы және ХХI ... ... ... ... С.А. ... ... гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 35-40 ... ... Н.А. ... ... ғылыми мұрасы және қазақ
филологиясының өзекті мәселелері / Н.А. Абдуллина // С. ... ... және ХХI ... ... ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ... ... ... / ... - ... ШҚМУ ... 2003. – 66-
72 бет.
69 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 15-іс.
70 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 16-іс.
71 Аманжолов ... ... ... ... билерінің шешендік
қақпақ үлгілі сөздері. Қолжазбалар.-1930-1947
72 ШҚОММ ... 1-т., ... ... ... 1-т., ... ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 18-іс.
75 Аманжолов С. Қазақ тілі ... ... = ... казахского
языкознания: Морфология мәселелері / С. Аманжолов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ
Хабаршысы. Филология. ... ... Сер. ... – 2003. – N4.(66) – 3-
7 ... ... С. ... тілінің кейбір мәселелері / ... ... ... Есен ... ... өлтірген./Алтай Аманжоловпен әңгіме/ Дидар,
2004.
79 С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы ... ... - ... ШҚМУ ... ... ... С.А. Из ... политико-воспитательной работы среди бойцов
нерусской национальности в дни Великой Отечественной войны / С.А. ... С. ... ... мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар
мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук
ХХI ... ... ... ... ... / ШҚМУ. -
Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. ... ... Ш. ... ... қайраткері Сарсен
Аманжолов туралы / Ш.Құрманбаева, Б. Мешімбаева // Дидар. – 2003. – 4 қазан
82 Аманжолов С. Асылымызды ... / С. ... // ...... ... Аубакиров А. Неутомимый исследователь / Аубакиров А., Шевченко В.
// ... ... ... ... Ғ. ... Аманжолов пен ... ... / Ғ. ... // ... тілі мен ... – 1994. - ... ... С. Тағылымы мол мұра қалдырған ғалым / С. Оразалин //
Дидар. – 2003. - 27 ... ... Т.С. ... С.Аманжоловтың өзінен бұрынғы ғалымдармен
ара қатынасы/Т.С.Сайрамбаев//Әл-Фараби атындағы ҚҰУ ... ... ... ... Сер.Филолог.-2003-№47
91 Аманжолов С. Природа сложно-подчиненных предложений в казахском
языке по ... с ... ... / С. Аманжолов // Ученые записки / Каз.
пед. ин-т им. ...... 1939. – Т.1. – С. ... ... Т.Т. ... ... грамматикалық категориялардың пайда
болуы // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер.=Вестн. ... ... – 2003. – N4.(66) – С. ... ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 18-іс.
94 Қобыланова А. Профессор С. ... ... ... ... ретінде тану / А. Қобыланова // ҚР ҰҒА
Хабарлары. Тіл. Әдебиет сер.=Известия НАН РК. Сер. Филолог. – 2003. - №5. ... ... ... Б.Қ. ... ... Аманжолов және ... ... ... / Б.Қ. ... // ... ҚҰУ ... Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003.
– N4.(66) – 45-47 ... ... Т. ... аға / Т. ... // ... туы. – 1990. – ... Мұқажанова Г.Қ. Жақсының аты өлмейді:ШҚМУ/ Г.Қ.Мұқажанова// Имидж
ВКГУ.-2003.-№8.-С.4.
98 Аманжолов С. Отты жылдар жаңғырығы/ Қазақстан әйелдері С.Аманжолов
С.//1985ж.
99 ... С. ... и ... деятельность (Из отчетов
пятидесятых годов): 1954-1957 года / ... // ... ... ... Филология. Сер;Вестн. КАЗНУ.
100 Әбішев Е. Қазақ филологиясы бөлімінде Сәрсен Аманжолов пен Оралхан
Бөкей еңбектеріне арналған ... ... ... ... ... О. Оқу орны ... ... / О. Елубай // Егемен
Қазақстан. – 2003. – қазан.
102 Еңсебаева К. Ғалымның ғылыми мұрасы: ... ... ... ... Аманжолов туралы /К. Еңсебаева// Дидар.-2003.-4 қазан.
103 Қалиев Ғ. Профессор Аманжолов пен ... ... Ғ. ... ... Г. ... ... ... жылдарында жүргізген
тәрбие жұмыстары /Г. Смағұлова//Ұлт тағылымы.-2004.-№1.-100-104 бет.
105 Аманжолов С. «Қазақ диалекталогиясының негізгі мәселелері. – ... 1959. – І, ІІ ... ... Ш. ... ... ... туралы / Ш.Құрманбаева, Б. Мешімбаева // Дидар. – 2003. – 4 ... ... Ж.Е. С. ... және Ұлан ... ... / Ж.Е. ... // С. ... ғылыми мұрасы және ... ... ... ... ... ... и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық
ғылыми-практикалық конф. материалдары / ... - ... ШҚМУ ... –119-122 бет.
108 Хасен З. Ғалым туралы бір дерек / З. ... // ... – 2003. – ... ... М. Аманжоловтың туған жылы жөнінде бір дерек / М.
Шаяхметов // Дидар.-2003.-4 қазан.
110 ... А. ... ... / ... А., ... В.
// Казахст. правда.-2003.-28 марта(N86).-С.6.
111 Аубакиров А. Профессор Аманжолов / А. Аубакиров // Рудный Алтай. –
2003. - 4 февр.
112 ... С. ... ... ... К ... С. ... / С. Баймуратова, А. Смагулов // Высш. шк. Казахстана.
– 2003. - N4. - С. ... ... А.К. С. ... и его роль в ... научно-
педагогической мысли Казахстана / А.К. Игибаева //С. ... ... және ХХI ... ... ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI ... ... ... ... материалдары /ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – ... ... А. ... ... ... в научно-педагогической
деятельности С.А. Аманжолова / А. Смагулов // Ұлағат. – 2003. – №5. – С. 50-
54.
115 Смагулов А.Р. ... ... С.А. ... в ... Отечественной войны / А.Р. Смагулов // С. Аманжоловтың ғылыми
мұрасы және ХХI ... ... ... ... ... ... и ... гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-
практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта жүз шежіресі14 бет
Сәрсен Аманжолов12 бет
Халықтың тәрбиелік дәстүрлері10 бет
Ықылас Дүкенұлы өмірі12 бет
С. Аманжолов: өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұрасы147 бет
Сәрсен Аманжолов - әдеби тіл тарихын зерттеуші ғалым42 бет
Алтынбек Сәрсенбайұлы - публицист70 бет
С. аманжоловтың синтаксис саласына қатысты зерттеулері28 бет
Сәрсен Аманжолов- Дұрыс сөйлей, дұрыс жаза білудің шарттары (1903-1958)4 бет
Қaсым Аманжолов өмірі мен шығармашылығы49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь