Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қалалар

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. Ұлы жібек жолының қалыптасуы мен дамуы
1.1. Ұлы жібек жолының қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... 17

ІІ. Қазақстанның оңтүстігіндегі ортағасырлық қалалар
2.1 Тараз, Испиджаб, Түркістан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
2 2. Отырар, Сауран , Шымкент. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 42

ІІІ. Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қалаларға
жүргізілген . археологиялық қазба жұмыстары
3 1. Отырар, Сауран ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 75
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі; Қазақстанның Ресейге ХVIII ғасырлардың І – ші ширегінде қосылған кезінде ұлан байтақ территорияда бар болған бірнеше ғана қалалар тіршілік нышаны болды. ХІХ ғасыр тарихтың ғасыры деп аталды. Осы кең даланы алғашқы рет көрген ғалымдар мен саяхатшылар, құлазыған даланың тарихына зерттеу жүргізгенде қате пікірлер ұсынды. Бұған мысал ретінде 1913 жылы белгілі ғалым В.И. Масальский өзінің << Туркестанский край >> деген кітабында келтірілген пікірін айтып кетуге болады: << Жалпы Орта Азия кең далада көшіп қонып жүрген көршілер мен таулы аймақтардың етегінде, өзен бойларын мекендеген отырықшылар арасында мыңдаған жылдарға созылып келген күреспен белгілі. Даланың кең жазық болуы, көшіп қонуына ыңғайлы болу үшін мал шаруашылығымен айналысқан тайпалар өздерінің емін-еркін жүруіндегі кедергі деп білді. Көшпенділердің ұрандары шексіз ұлан байтақ дала. Сондықтан да олар жазық далада малдың қалың нөпір болып жатуына көшіп қонуына кедергі жасайтын тұрақты мекен жайлар қоныстар, қалалар т.б. барлығын жермен жексен етті. Бау- бақшалар, зәулім құрылыстар, өнер туындылары т.б. барлығы да көшпенділерге түсініксіз болды. Сондай-ақ көшпенді тайпаларға отырықшылық та түсініксіз болды, және оларға қажеті де жоқ еді. Егер қолдарынан келген көшпенділер бүкіл жер бетін мал жайылымына айналдырар еді >>.1
В.И. Масальскийдің бұл айтып отырған пікірі осы күнгі көз қарастармен салыстырғанда дұрыс емес еді. Өйткені жазбаша деректер мен археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған заттай деректерге сүйене отырып, бұл пікірдің қате екені көруімізге болады. Тіпті, оны кеңес дәуірінде өмір сүріп, археология ғылымына көп еңбек сіңірген атақты ғалымымыз С.П. Толстовтың мына сөзінен байқауға болады: << Қалалар мәдениетінің дамуы гүлденуі, орталыққа айналдыру отырықшылар ғана жасады деу үлкен қате болар еді. Себебі, еңбек бөлінісінің нәтижесінде отырықшылыққа көшкендер мен мал өсірумен айналысқан тайпалар арасында сауда қарым-қатынастары болды. Орта Азия және Қазақстан территориясында қалалар үшін әсіресе, көшпелі тайпалар мен айырбастың маңызы зор болды >>.Көшпелілер сату үшін, айырбастап алу үшін сырттан малдар, жылқы жүн тері, мал өнімдері, құл т.б. алып келді. Мұнда олар соғыста жалға түскен қазына, жібек, бағалы аң терілері т.б. әкелді. Ал қаладан өздеріне ауыл шаруашылық өнімдері, жасау жабдықтар, түрлі қару – жарақтар, маталар, қолөнер бұйымдарын алып тұрды. Қаладағы қолөнершілер өз бұйымдарын сол базар басында істеп те сата беретін болды. Егіншілердің қоныстары қала сыртында болды. Тау өзендері, бұлақтар және т.б. шебер дихандар үшін нағыз қазына болды. Су, дәнді дақылдар мен жүзімнен мол өнім алуды қамтамасыз етті. << Дихан судың қадірін біледі, оны ысырапсыз мұқият пайдаланады >>.2 Көшпелі тірлікпен өмір сүретін тайпалар егіншілік өнімінсіз өмір сүре алмады, ал егіншіліктің мөлшері көбінесе көшпенділер рыногінің қажетсінуіне байланыты болды. Орта Азия, оның ішіндегі Қазақстанға байланысты ортақ ұқсастық сол – көшпенділердің өз ішінен де егіншілік пен қолөнеріне ауысып отырықшылыққа көшкендердің ішінде көшпелі өмірге қайта оралғандары кездесіп тұрған. Міне, сондай-ақ көріп 3 отырғанымыздай көшпелілер қалалардың мәдени орталық , сауда орталығы, т.б. болғанын қаламады деген дұрыс пікір емес. Оған сондай-ақ көшпелі мал шаруашылығы мен қала тұрғандары арасындағы байланыстарды, отырықшылық пен айналысқан тайпалар арасындағы қарым- қатынасты көрсететін археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған заттай деректер бұлжытпас дәлел бола алады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеті. өзі Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі қалаларының қалай пайда болғаны, олар жайлы алғашқы түп деректер қай уақытта жазылғаны, үстіміздегі ғасырдың өзінде осы өңір жайлы кімдер зерттеді, осы күндер қандай қалалары бар, Қазақстан территориясындағы қалалар тарихын білудегі маңызын ашып көрсету болып табылады. Осы Оңтүстік өңірі өзі Қазақстан археологиялық ғылымында әлі күнге дейін бар құпиясын ашпай келе жатқан өңір болып табылады. Яғни, бұл өлкеден Қазақстан тарихының уақытына байланысты әр кезеңді қамтитын тарихи заттай ескерткіштерді көптеп кездетіруге болады. Оңтүстік өңірі өзі ерте кезден ақ тарихқа өте бай, тереңдей зерттеуді қажет ететін өлке. Жалпы отырықшылықтың дамуы, қалалардың гүлденуі, оның көшпенділер мен байланысы жайлы мәселелер археология ғылымының негізгі зерттеуді қажет ететін жұмысы.
Жазба түп деректер мен археологиялық қазба жұмыстарында табылған заттай деректерді қорыта отырып, Қазақстан территориясында біздің заманымыздың ХІІ – ХІІІ ғасырға дейін, одан да кейінгі уақыттарда қалалардың даму барысын білуімізге болады>>.4 Қазақстанның ұлан байтақ территориясы бірнешетабиғи шарушылық аймаққа бөлінеді. Оардың әр қайсысындағы қалалардың қалыптасуының өз ерекшелігі бар. Қазақстанның оңтүстігіндегі қала тұрғындары, оның үш бөлігі, ішкі қамал, шахристан, рабат байталатын топографиялық тән. Әдетте, қаланың алғашқы орталығы цитадель болған, ол біртіндеп билеушінің сарайы орналасқан ішкі қамалға айналған.
Сырға құятын, Арыс, Келес, Бадам өзендері және оның мол сулы салаларының жағаларында дәл осы өңірдің қалаларының сары сұр дуалдары көрініп тұрады. Ескі қоныстары маңызын жойған, енді басты рольді қалалар атқаратын болған. Айналасы мықты дуалдармен қоршалған қалалардағы құрылыс балшықтан жиі салынған. << Жетісу өңіріндегі қалалардың дамуында Орта Азияның шығыс мемлекеттері мен транзиттік саудасы үлкен рол атқардыы >>.5
Сол себепті де << Ұлы жібек жолының >> бойындағы қалалар тезірек қалыптасты. Біздің заманымыздың ХІІ ғасырдың өзінде-ақ ірі сауда орталығы болып маңызды роль атқарған Отырар, Сауран, Сығанақ т.б. қалалары болды. Мұнда әр түрлі елдерден келген көпестер бас қосып тұрды. Біздің заманымыздың Х- ХІІІ ғасырлардағы Орта Азия мен
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1 Байпаков К.М. Ерзакович Л.В. Древние города Казахстана Алматы, Наука 1971, 8-9 беттер.
2 Қазақ ССР- тарихының хрестоматиясы Алматы, Мектеп, 1965. 19-22 беттер.
3 Қазақ ССР тарихы 5 томдық. Алматы , Ғылым, 1980 , І т., 396 беттер.
4 Қазақ ССР тарихы 5 томдық. Алматы ,Ғылым 1980, І т., 396 беттер.
5 Қазақ ССР тарихының хрестоматиясы. Алматы, Мектеп 1965.
6 Марғұлан А.Х. Из истории городов и строительного искуства древнего Казахстана. Алматы, 1950, 4 – бет.
7 Путешествие в восточные страны. Плано Каприна и Рубрука. М., 1957, 121 бет.
8 Пущулина К.А. Присырдарьинские города и их значение в истории казахских ханств. Казахстан в ХІІІ-ХVIII в.в. Алматы, 1969, 27 бет.
9 Волин С.Л. Сведение арабских, персидских и тюркских источников о долинах реки Таласа , реки Чу и Испиджаба. // тр. ИИАЭ АН Каз.СССР, 1960, Т. 8, 72-92 беттер.
10 Бұл да сонда , 16 бет.
11 Бернштам А.Н. Древний Отрар // Изв. АН Каз ССР. Археологическая,1951, вып, Э,С, 97, его же.
12 Проблемы древний истории и этногенеза Южного Казахстана. 90 бет.
13 Волин С.Л. Сведения арабских, персидских тюрских источников. 7 бет.
14 Волин С.Н. Сведения арабских, персидских тюркских источников... // Тр. ИИАЭ АН Каз ССР. 1960, Т. 8., 31 бет.
15 ММТ. – М., 193, Т: . 201 бет.
16 Волин С.Л. сведения персидских, арабских и тюркских источников .../ тр. ИИАЭ АН Каз. ССР. 1960 Т.8. 38 бет.
17 Чертежная книга Сибири, составленная Тобальским сыном боярским с. Ремезовым в 1701г. СПВ. 1882.
18 Изв. Русского археологического общества СПВ, вып. ІV. 1862, 188-189 беттер.
19 Лерх П.П. Археологическая поездка в туркестанский край в 1867г. С.39. его же. Археологические исследования в Туркестанском крае в 1867 г. //ОАК- за 1867.СПВ. 1868. С ХХІІ.
20 Гейнс А.К. Собрание литературных трудов, 1968, 1968, СПВ. Т.П. 225, 263-266 беттер.
21 Пащоно П.И. Туркестанский край в 1866 г. СПВ; 1868, 54 бет.
22 Бартольд А.В. Отчет о поездке в Среднюю азию с научной целью в 1893-1894 гг. СПВ; 1897, 18 бет.
23 Бартольд А.В. Отчет о поездке в среднюю Азию с научной цеелью в 1893-1894 гг. // записки Ан СПВ, серия 8, Т.1, 1897, 4 бет.
24 ПТКЛА – Ш. Ташкент, 1898, 178 бет.
25 ОАК за 1900. СПВ: 1902, 124 бет.
26 Спицин А.А. Из коллекции Императорского эрмитажа / чимкентский клад/. Записки отделения русской и славянской археологического общества СПВ. Вып. 1. Т
27 Колосовский В.А. в Каратаевских городах чимкентского уезда / археологические заметки /- ПТКЛА, год VІ, Ташкент, 1901, 89 бет.
28 Кларе К.А., Черкасов А.А. Древний Отрар и раскопки, производные в развалинах его в 1904г. 13-16 беттер.
29 Гроденцкий В.Д. археологии Чимкентского уезда // Изв. Туркестанского отдела Русского географического общества. Ташкент, вып.15. 99-108 беттер.
30 Иванов П.П: Материалы по археологии котловины Иссык-куля // Труды института истории Ан Кирг. ССР, Фрунзе, вып. Ш, 1957, с. 102-110; его же материалы по археологии долины Иссык- Куля // Рукописный фронд отделения общественных наук Кирг. ССР. Инв. 1714, 78-79 беттер.
31 МИА. 14,11 бет.
32 Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южно- Казахстана // Изд. АН Каз ССР. Сер. Археологическая Вып.2. 1950,7, 58-59 беттер.
33 Кызласов Л.Р. Работы Чуйского археологического отряда в 1953-54 гг. // Краткие сообщения института этнографии. Вып. ХХ үі. Л-М., 1957, 88-89 беттер.

І. Тарау.
1 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары , Алматы 1992ж. 36-37 беттер.
2 К. Байпаков Қазақтанның ежелгі қалалары , Алматы 1992ж. 38 бет. 3 З. Искакова Ұлы жібек жолы - өркениет жолы , Зерде 2004 ж 18-19 беттер.
4 Қазақстан тарихы очерктер, Алматы 1994 ж. 81-82 беттер.
5 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 6-7 беттер.
6 К. Байпаков, А.Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992ж 196-197 беттер.
7 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 198 бет.
8 К. Байпаков , А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 8-9 беттер.
9 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж. 38 бет.
10 Қазақстан тарихы очерктер Алматы 1994 ж 82-83 беттер.
11 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 12-13 беттер.
12 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 16-17 беттер.
13К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 37-38 беттер.
14 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 39 бет.
15 К. Байпаков Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың ортағасырдағы мәдениеті Алматы 90-92 бет.
16 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 37-38 беттер.
17 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992ж 202-203 беттер.

ІІ. Тарау.
1 Мырзахметұлы М, Жеменей И, Әбдуалиев А. Көне Тараз Алматы 2002 ж 22-27 беттер.
2 Мырзахметұлы М, Жеменей И, Әбдуалиев А. Көне Тараз Алматы 2002 ж 39-41беттер.
3 К.Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 103 бет.
4 Р. Вильгельм Шығыс елдеріне сапар Аударма кіріспе және ескертпелері А.И. Малеандікі СП.б. 1911ж 68-69 беттер.
5 К. Байпаков, А.Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 102 бет.
6 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992ж 49-50 беттер.
7 К. Байпаков Қазақстаның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 147 бет.
8 Б. А. Байтанаев Древний Испиджаб Шымкент - Алматы 2003 ж 8-9 беттер.
9 Б. А. Байтанаев Древний Испиджаб Шымкент - Алматы 2003 ж 30-32 беттер.
10 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 149-150 беттер.
11 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 54-55 беттер.
12 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992 ж 77-78 беттер.
13 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 152-153 беттер.
14 С. Әбушәріп Түркістан тарихы Алматы 2001 ж 115-116 беттер.
15 Ж. Нұсқабайұлы, Ө. Жәнібек Ежелгі Отырар 10-12 беттер.
16 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992ж 60-61 беттер.
17 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 158-160 беттер.
        
        Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық  қалалар
МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
........................................3
І. Ұлы жібек жолының ... мен ... Ұлы ... ... ... ... 17
ІІ. Қазақстанның оңтүстігіндегі ортағасырлық қалалар
2.1 Тараз, Испиджаб,
Түркістан.............................................................. 33
2 2. Отырар, Сауран , Шымкент.
.......................................................... 42
ІІІ. Оңтүстік ... ... ... . ... ... ... 1. ... 50
Қорытынды...............................................................
................................69
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
75
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі; Қазақстанның Ресейге ХVIII ғасырлардың І – ші
ширегінде қосылған кезінде ұлан байтақ территорияда бар болған бірнеше ... ... ... болды. ХІХ ғасыр тарихтың ғасыры деп аталды. Осы
кең даланы алғашқы рет көрген ғалымдар мен ... ... ... ... ... қате пікірлер ұсынды. Бұған мысал ретінде 1913
жылы белгілі ғалым В.И. Масальский өзінің > деген
кітабында келтірілген пікірін айтып ... ... ... ... бұл ... ... ... осы күнгі көз қарастармен
салыстырғанда дұрыс емес еді. Өйткені жазбаша деректер мен археологиялық
қазба жұмыстары барысында ... ... ... ... ... ... қате ... көруімізге болады. Тіпті, оны ... ... ... ... ... көп ... сіңірген атақты ғалымымыз С.П.
Толстовтың мына сөзінен байқауға болады: ... сату ... ... алу
үшін сырттан малдар, жылқы жүн тері, мал өнімдері, құл т.б. алып ... олар ... ... түскен қазына, жібек, бағалы аң ... ... Ал ... ... ауыл ... ... ... жабдықтар,
түрлі қару – жарақтар, маталар, ... ... алып ... ... өз ... сол ... ... істеп те сата беретін ... ... қала ... ... Тау ... бұлақтар және
т.б. шебер дихандар үшін нағыз қазына болды. Су, дәнді ... ... мол өнім ... ... ... >.2 Көшпелі тірлікпен өмір сүретін тайпалар
егіншілік өнімінсіз өмір сүре алмады, ал егіншіліктің ... ... ... ... байланыты болды. Орта Азия, ... ... ... ... ... сол – ... өз
ішінен де егіншілік пен қолөнеріне ауысып отырықшылыққа көшкендердің
ішінде ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
көріп 3 отырғанымыздай көшпелілер қалалардың мәдени орталық , ... т.б. ... ... деген дұрыс пікір емес. Оған ... мал ... мен қала ... ... ... пен ... ... арасындағы қарым- қатынасты көрсететін
археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған ... ... ... бола алады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен ... өзі ... ... ... ... ... ... олар жайлы алғашқы түп деректер
қай уақытта жазылғаны, үстіміздегі ғасырдың ... осы өңір ... ... осы күндер қандай қалалары бар, Қазақстан территориясындағы
қалалар тарихын білудегі ... ашып ... ... ... Осы ... өзі ... археологиялық ғылымында әлі күнге дейін бар құпиясын
ашпай келе жатқан өңір болып ... ... бұл ... Қазақстан
тарихының уақытына байланысты әр кезеңді ... ... ... ... кездетіруге болады. Оңтүстік өңірі өзі ерте кезден ақ
тарихқа өте бай, тереңдей зерттеуді қажет ететін өлке. Жалпы отырықшылықтың
дамуы, қалалардың ... оның ... мен ... ... ... ... негізгі зерттеуді қажет ететін жұмысы.
Жазба түп деректер мен ... ... ... ... ... ... отырып, Қазақстан территориясында біздің
заманымыздың ХІІ – ХІІІ ... ... одан да ... ... даму барысын білуімізге болады>>.4 ... ұлан ... ... ... аймаққа бөлінеді. Оардың әр
қайсысындағы қалалардың ... өз ... бар. ... қала ... оның үш ... ішкі қамал, шахристан,
рабат байталатын топографиялық тән. Әдетте, қаланың алғашқы ... ... ол ... ... сарайы орналасқан ішкі ... ... ... Келес, Бадам өзендері және оның мол сулы
салаларының жағаларында дәл осы ... ... сары сұр ... тұрады. Ескі қоныстары маңызын жойған, енді басты рольді қалалар
атқаратын болған. Айналасы мықты дуалдармен ... ... ... жиі ... ... себепті де > бойындағы қалалар тезірек
қалыптасты. Біздің заманымыздың ХІІ ғасырдың өзінде-ақ ірі сауда ... ... роль ... ... ... ... т.б. ... болды.
Мұнда әр түрлі елдерден келген көпестер бас ... ... ... Х- ХІІІ ... Орта Азия мен ... ... жер ... шарушылығының гүлденген кезі болып табылады. Орта ғасырлық
ғалым Мағдисидің жазба деректеріне сүйенсек, біздің ... Х ... ... жуық ... 200 –ге тарта болған. Бірақ, ... ... ... ... ... ... деп айтуға болмайды. Бұл
да әлі күнге дейін белгісіз болып ... өзге ... ... ... ... ... ... ; Дипломдық жұмыс кіріспеден және үш
тараудан , ... ... ... ... Ұлы ... жолының
қалыптасуы мен дамуы. Бірінші бөлімде Ұлы ... ... ... ... Ал , ... ... ... оңтүстігіндегі ортағасырлық
қалалар екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Тараз, Испиджаб, Түркістан,
екінші бөлімде Отырар, ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы ортағасырлық қалаларға жүргізілген
археологиялық қазба жұмыстары , соның ... ... мен ... ... ... ... жұмыстары жөнінде қарастырылады.
Қазақстанның оңтүстігіндегі ортағасырлық қалаларын тереңдей зерттеп,
қазба ... көп ... ... ... тарихқа бай өлке. Бұл ... ... ... көп ... ашуға болады. Мен диплом
жұмысын жазу барысында осы өңір ... ... ... ... ... жұмыстары барысында табылған заттай деректерді, т.б.
пайдаланып қалалар дамуы жөнінде өз ... ... ... ... ... кең ... ... бері
отырықшы халықтардың мекені болып саналады. Бұл өңірдің халықтары Ұлы жібек
жолы арқылы батыс, оңтүстік, ... ... ... ... экономикалық
сонымен қатар мәдени байланыстар жасаған. Осы ... ... ... дәлелдейтін көп сандары ескерткіштер сақталған.
Олардың бір тобы ... ... ... ... түрінде жетсе,
кейбіреулері ұзын қорғандар формасында сақталған. Оңтүстік азақстанда
феодалдық ... ... ең ... ... ... ... пайда бола бастады. Осы жаңа қоныстар, сонымен қатар
ертеден қоныстепкен қыстақтардың едәуір ... ( ... мен ... ... ), сондай-ақ феодалға айналған шонжарлардың астана
ордалары өсіп, ... ... ... ... Қазақстанда қалалардың өсуі әуелі қарлұқтар дәуірінде, содан
кейін қараханидтер дәуірінде күшті ... ... ең ... ... жер
ертедегі керуен жолы өткен ... ... ... отырықшы
мәдениеттің ең маңызды аудандарының бірі Сырдария алқабы болды. Сол заманға
лайық неғұрлым ірі, ... және ... осы ... дамыды: осылардың
ішінен ескі деректемелер Отырар, Испиджаб, Сүткент, ... ... ... ... атайды.
Оңтүстік Қазақстандағы ерте ортағасырлық қалалардың VІ-ІХ ғасырларда
пайда болғанын, қалалардың одан әрі өсу ... ... ... ... экономикалық және мәдени орталықтарға айналғанын жазба деректермен
қатар ... ... ... дәлелдеп отыр. ... ... ... ... ... аса ... сатыда дамыған сауда, қлөнер саяси орталықтар
болған мәдени ошақтары- қалалар өмір сүрген. Қазақстандағы орта ... ... Орта ... ... ... ... өте зор болған.
Жетісу өлкесіне қарағанда Орта Азия территориясымен тікелей ұштасып жатқан
Оңтүстік Қазақстанда орта ғасырлық қалалар ... ... ... ... ... ... ... территориясындағы қалалардың пайда
болып, олардың дамуына осы территория арқылы өтіп, Шығыс Түркістанды Иран
және ... мен ... ... ... сауда жолы > тигізген ықпалы да өте зор. Керуен жолының ... ... ... ... ... ... дейін жеткен.
Оңтүстік Қазақстан территориясындағы орта ғасырлық қалалардың ... ... ... Осы ... ... тұрғындары, сондай-ақ
жер шаруашылығымен айналысқан отырықшы ... пен мал ... ... ... қоян- қолтық өмір сүрген. Қазақстан қалалары
олардың арасын байланыстырушы ... ... ... ... ... мен ... арасында өзара қарым- қатынасқа ... С.П. ... Ә.Х. ... 6 тағы басқалар назар аударды.
Бізге дейінгі жеткен жазба деректер бойынша оңтүстік Қазақстан VІ-
ХІІІ ғасырларда ... ... ... және ... ... ... аса зор орын ... мен Монғолияның ұлан байтақ ... ... ... процесіне байланысты мұнда тұрған түрік тілдес мал
өсіруші тайпалардың бастары бірікті. VI ғасырдың орта ... 551 ... ... ... ... мемлекеттік бірлестік түрік қағандығы
құрылды. Түрік қағандығы тиянақсыз мемлекеттік бірлестік болып, көп ... сүре ... VI ... аяқ ... ... қағандығынан оның батыс
бөлігі бөлініп шығып, онда өндіргіш ... ... ішкі ... және ... ... өсуіне байланысты батыс түрік
қағандығы деген дербес мемлекет ... Оның ... ...... аударндары енген. Қағандықтың орталығы Суяб қаласы болды.
VIII ғасырдың 40 ... ... ... ... өмір сүруін
тоқтатты.
Түргеш хандығы кезінде Талас және Шу өзендері бойынша көптеген
қалалар ... ... ... ... ... ... ... созылып
жатты. 940 жылы Шығыс Түркістаннан келген ягма деген көшпенлі ... және ... ... ... алды.
ХІІІ ғасырдың басында Оңтүстік Қазақстан территориясына монголдар
басып кіріп, гүлденген қалаларды қиратты. Ғасырлар бойы ... ... ... ХІІІ ... Шу ... болған араб географы Якут былай
деп жазды: Бұл ... ... ... ... қорғандардың қираған
қабырғалары мен жойылып кеткен ... ... ... ... ... ... ... егіншілік мәдениет жойылды.
Оңтүстік қазақстандағы ортағасырлық қалалардың тарихын білу үшін
жазылып отырған ... ... ... ... ... ... ... жасаймыз.
Дипломдық жұмыстың тарихи деректері; Диплом жұмысы тарихи деректер мен
жүргізіліп жатқан археологиялық ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... дамуын сонымен қатар олардың ерекшеліктерін
көрсету.
629 жылы ... ... ... ... ... Сюань Цзянь Шу, Талас
алқаптарында егіншілікпен бірге жүзім егілетін ... де ... ... ... елшісі Рубрук Таластың төменгі ағысы жайлы , - деп ... ... ... ... жазып кеткен.7 Осындай сулы,
егіншілік дамыған ... ... елді ... ... Елді
мекендер қалалар арқылы қоныстар құрылуына себеп болды. Жазба деректер мен
археологиялық зерттеулер ерте ... ... ... ... ... көптеген қоныстар мен қалалардың ... ... ... ... өтіп бара ... Сюан ... ... шу
батыс жағында ондаған жеке қоныстар мен қалалар бер. Әрбір ... ... ... бер, ... олар ... бағынбайды. Сол
кезде Суяб қаласының саяси және экономикалық құдіреті күшті болды, - деп
жазып кеткен. Географ Якуб ... ... ... > -деп ... ... ... ... > жинағында
10 Санчкес әсем, сәулетті, бай қала болғанын ... Бұл ... ... ... ... ... ... аз болғанын көруге болады.
Зерттеліп отырған мәселеге бірден кіріспес бұрын, біз оладың ертедегі
тарихи жағдайларына тоқтала кетуіміз ... Сол үшін ... ... ... ... ... тұрмысының іздері Оңтүстік
Қазақстанда палеолит дәуіріне жатады. Тас, қару ... ... ... жебелердің ұштары, тас балталар неолит дәуірінде ... ... ... ( ... Шу, ... өзендерінің төменгі аңғарларында )
табылған.
Бірақ сол кездегі Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... нақтылы деректер айтпаған. Б.з.д. ІV
ғасырда А. Македонскийдің жорығы кезінде Сырдарияның жағалауындағы скифтер
жаңа ... ... ... ... ... ... көруге
болады.
Аррияның айтуына лоарды салған сол жердегі қала ішіндегі қала
қолөнершілер, жер ... және мал ... ... ұсақ тайпалары.
Тарихшылардың айтуынша біздің заманымыздың ІІ ғасырында бірнеше
рулардан құралған екі ... ... және ... ... ... ... С. ... өзінің зерттеулерінде, қаңлы мемлекетті шығысынды Ферғанамен,
оңтүстігінде Парфиямен, ал батысында ... ... ... мен ... ... ... айтқан.11
Сол кезде өзінің Оңтүстік Қазақстан мен Солтүстік Қырғызстандағы көп
жылдық ... ... ... ... қаңлы
мемлекетінің шығыс шекарасына Талас өзенінің қарайтынын өз зерттеулерінде
ашып көрсеткен.12
Махмуд Қашқаридің айтқандарын ... ала ... ... Х.А.Якубовский, С.П.Толстов, А.Н. Бернштам Отырар, Сауран, ... С.П. ... ... ... ... территория түгел ІХ-Х
ғасырларда оғыз тайпалар одағына қаралды деп жазған.
Магдисидің айтуынша ... ... Х ... ... мен қимақтарға
қарсы бекінісі қамал ретінде жасалған13. Мааксидің бұл ... ... ... сол ... ... ... Мавереннахр қалаларының ішіндегі
үлкен бекініс қалаларының бірі болған, - дейді.14 Х ғасырдың ... ... ... Мавереннахға қараған.
Араб және Иран тарихшыларының деректеріне қарағанда Қаратаудың
солтүстік жағынан ... ал ... ... ... ... ... ... Жетісу мен Оңтүстік қазақстанға Күшлік ... ... ... ... ... мен Хорезм шахы
Мұхамедтің күресінен ... ... ... ... ... ... ... құрамына кіреді. Бірақ, ибн- ал Аширдің ... ... ... ... ... шахы осы қалалардың тұрғындарын қуып,
қалаларды бекініс жасаған.16
1219-1292 жылдары ... ... ... ... ... ... Қалалардың көпшілігі қирады. Монголдар
жаулап алғанан кейін, 1221 жылы Шу өзеніне ағаштан көпір, Таласқа тас ... ... және ... ... ... ... бай ... айналған
деп жазады, сол кезде осы арадан кетіп бара ... ... ... ... Ол ... ... ... үлкен сауда жолында жатқандығын әсер
етті.
ХІV ғасырдың 90 шы жылдарында Орта Азия мен ... ... ... Темір мемлекетті үстемдік етті. Темірдің қол астына
бұрынғы Алтын Ордаға қарайтын Оңтүстік Қазақстанның жерлері ... ... ... ... соң оның ... ... кезінде мемлекет әлсіреп
кетті.
ХVI ғасырдың басында Қаратаудың маңындағы Шу мен ... ... ... ... кезінде біріге бастады. 1579 жылы Сауран мен Түркістан
қазақтарға ... Осы ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстанның аудандарында қазақ хандығының ... ... Әр ... ... ... археологиялық ескерткіштері бұрыннан ақ маман
зерттеушілер мен табиғат сүгіштердің назарында келеді. ... ... ... ... ... табылды. Бірақ,
қоныстардың біразы бұзылған. Оларды қазып қағаз бетіне түсіру аз ... ... ... оның негізінде су магистральдары – ... ... ... ... Арыстанды, Бадам және басқалары маңдарында көптеген
қираған ортағасырлық қалалар сақталған. ... ... осы ... ... сарайлар мен мовзолейлер сақталынған. Бұл қираған
қала ескерткіштеріне көптеген қорғанды алқаптар архитектуралық ... ... ... ... ... ... сурет бедерлері
кездеседі. Археологиялық ескерткіштерді зерттеуде сол ... ... ... ... роль атқарады.
Зерттеліп жатқан Қазақстанның сол бөлігін тарихи маңызды жағынан
екі кезеңге бөліп қаруға болады.
Бірінші кезең- дәлелдерді табу және ... ... ... XVIII ғасырда Ұлы Қазан Социалистік революциясына дейін созылады.
Бұл ... ... ... ... ... сол кездегі
саяхатшылар мен зерттеуші, өлкетанушылардың мақалалары мен ... ... ... ескерткіштері туралы бірінші
түсінікті 1701 жылы Семен Ремезовтың > мен 1987
жылы ғылым Академиясы шығарған оның ... ... ... ... ... археологиялық қоғам ескі
ескерткіштерді қорғауға біраң көңіл бөлді. 1862 жылы 19 ... ... ... қоғам жиналысында Қазалы купеці Н. Деевтің ұсынысы
мен > шығармасының ... Бұл ... ... маңызды қалалардың, бекіністің,
сарайларды, қабірлердің және т.б. ... ... ... ... ... талап етіледі.
1866 жылғы сапарында ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөліп қарады. Ол Сауран қаласында аз ғана
қазба жұмысын ... ... ... ол ... ... ... Қазылған шұңқырдан тек күйген ... ... ... 1970 жылы археологиялық ескерткіштерді зерттейтін археологиялық
комиссия ... Оған 1867 жылы П. ... ... ... ... баруы себеп болды.20
> журналында бүлінген ... ... ... ... ... ондағы суландыру жүйесінің қолданғаны жайлы мақала
басылып шықты.
Пашина П.И. Түркістанға ... ... ... ... ... ... ... мешітінің бүлінгені туралы жазады.21
Революцияға дейін Шу ... ... мен ... ... В.В. Бартольд сапары ерекше орын алды. 1894 жылы Бартольд Шу
өңіріндегі ... ... қарп ... ... ... ол Шу өңіріндегі
Новониколаевск, Ключесвк, Төлек, ... ... ... және ... ... ... Олардың ішінде В.В. Краснореченск, Қайынды,
Степнинск және Қара Жигач қалаларын атап ... ... ... ... ... ... ол ... рет қоныстардың
қалдығын тексеру үшін ғылымға үлгі беріп ... 1893 жылы май ... ... ... ... ... жанынан балшықтан
істелінген ыдыстар және үш аяқты стол табады. ... ... ... өлкетанумен шұғылданушы Остроумов Н.П. келіп, бірнеше ... ... ... ... ... ескерткіштер, адамның
сүйегі, мыстан істелген затар табылған.
1895 жылдан ... ... ... ... археологиялық
ескерткіштерді оқып үйрену саласында Түркістандағы ... ... ... істеді.
1888 жылғы қазба жұмысы кезінде Қарамұрат – Қақпа24 жерінен ... ... су 25 ... ... және күміс заттар сонымен бірге
Янги- яр қонысынан киімге тағатын күміс нәрселер табылған. Спици А.А. ... ... ... ХІІІ ... ... деп ... 26.
1899 жылы В.А. Қаллаур бүлінген ... ... ... ... ... ... тізімге алады.
1900 жылы үйірменің мүшесі А.О. Руднев Сырдария сол ... ... ... және ... ... дейінгі аралықтағы ерте кездегі
бүлінген қалалар мен қоныстарды зерттеген. Бұл жерден ол он бір қалалар мен
бірнеше ... ... ... ... ... ... мен қабірлерден
адам сүйектерін тапты.
1901 жылы В.А.Колосовский Қаратау бөктеріндегі бүлінген Құмкент және
Саудакент ... ... ... ... ... қаласына көп көңіл бөлді. Отырарды зерттеушілер
арасында әр түрлі көзқарас болды. Н.Локогиннің Отырарды VІ ғасырда құрылған
қала деген ... ... ... ... ... ... келе жатқан
қала, Фараб қаласымен даталас келеді. Талас мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... ... К.А. Кларе
мен А.Черкасов Қосылып басқарды.28 Қазба жұмысын жүргізушілер 5 ... ... мен А. ... ... ... үстіңгі қабаттарын
ғана қазды, ол қабаттар Х-ХІІ ғасыр даталанды.
1915 жылы ... ... ... уезі маңындағы археологиялық
ескерткіштерді есепке алды, ... ол ... ... жазып алған,
деректерге сүйенбеген 29.
1927 жылы М.Е. ... ... және ... ... ... ... тексеру жұмысн жүргізді. П.П. Ивановтың өмірі мен ... ... ... ... осы ... жатады. Ол Ключевск, Краснореченск,
Чумичиское 1 және 2 қаларын зерттеді 30. Шу ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге кірісті.
Экспедиция бұл өңірдің топографиясын тексерумен бірге қазба ... Олар ... ... ... ... ... Көлемі
жағынан кішкене қазба жұмысы жүргізілді. Табылған материалдарға ... ... ... ... өмір ... А.Н. ... бұл қаланы Якалық
қаласымен аттас дейді. Новороссийск қаласы Суяб қаласымен ... ... А.Н. ... ... ... VІІ- ХІІ ... ... Ал, қалған қалаларға Жетісу ... ... ... жоқ, тек ... ... жинақталған. Қалған қалалардың
планы түсіріліп олардың хронологиялық рамкасы жасалған. Жамбыл – ... ......... - Темір- Сырдарияның сол жағалауы және
Қаратаудың солтүстік жақ бөктері ... ... ... ... 32
.
1953 жылы Қырғызстан академиясы жанынан үш ... ... ... археологиялық экспедиция құрылды. Оның құрамына ... ... шу ... отряды болды.
1953-54 жылдары бұл отряд Ақбешім қаласының бес объектісінде қазба
барлау жұмыстарын ... 33 . ... ... ... VI- Х ... ... керамикалар табылды.
1955-57 жылдары бұл қаладағы қазба жұмысын Зяблин Л.Н. ... ... Олар ... ... ... ... қазба жұмыстары
кезінде Шу өңіріндегі ортағасырлық қоныстар мен қалалардан ... ... ... ... ... орны бар, ... сақталынбаған.
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының көп жылдық
зерттеулерінің негізгі объектісі ... ... ... болып саналады.
Орта Азия мен Қазақстандағы ортағасырлар кезінде ... ... ... бұл ... ... және саяси өмірі Отырар қаласымен байланысты
болған. ... ... ... жұмыстарын жүргізу 1969 жылы Қазақ ССР
Ғылым ... ... К.А. ... ... археологиялық
экспедициясы ұйымдастырылғаннан кейін басталды. ... ... қала ... мәдени қабаттарды анықтап, олардың қай уақытта
болғанын, құрылыс орындарын кезеңге бөліп, талдау жасауға мүмкіндік береді.
1971-77 жылдары 1,5 ... ... ... ... ... 1973 ... алаңы бар оңтүстік- батыс бөлігі зерттелді. 1972-76 ... ... ... ... ... құрылым комплекстері XVI- XVII
ғасырларға жатады. Бұл Отырар ... ... ... ... ... ... ... Ұлы жібек жолының қалыптасуы мен дамуы.
І.1 Ұлы жібек жолының қалыптасуы мен ... ... жолы – ... ... ... ... Евроазияны көктей
өтіп жатқан керуен жолдарының тоғысқан ... ... ал ... ... орта ... осы аймақтардың сауда және мәдени байланыстарының
тұсауын кескен аса маңызды қатынас жолы. Осы ... ... өте ... бір-бірімен сауда жасасқан.
Алғашында сауда бір жерде бар ал екінші жерде жоқ нәрселер мен құнды
заттарды бір- бірімен айырбас ... ... ... Мысалы олар тұз
асыл тастар алтын Дәрілік өсімдіктер хош иісті заттар .Содан кейін адамдар
тауарларды азық-түліктерді малдарды қола және ... ... ... және ... ... заттарға бір-бірмен алмастырды . Кейін
келе оларды ақшаға сату керектілерін ... алу ... аса ... ... ... ... жәрмеңкенің сонымен қатар елмен елді қалалар мен
халықтарды бір бірімен жалғаған сауда ... ... ... себепші
болды. Жолдар бір бірімен қосылып шығыстан батысқа,оңтүстіктен солтүстікке
қарай көршілес ... ... ... соң ... жылжи отырып созыла
берді.
Осылайша Европа мен Азияда > пайда болды.2Ұлы
жібек жолы ... ... ... ... ... Рим империясында
аяқталды. Сонау ұшынан ұзаққа созылған олар тау асып, өзендерден өтіп кең
далаларды кезіп жайылымды ... ... ... Осы ... ... ... ал ерте заманда сауда керуендері жыл он екі ай бойы ... ... ... ... ... жалғастырған жолдағы ерекше кедергі Тянь-
Шянь таулы асуы болды.3 Алғашында жібек ... ... тұт ... Оны ... ... алып ... тиым салды. Оны кейін ... ... ... тығу ... ... ... алып ... кейін басқада мемлекеттерге тарады. Қытай жібегін басқа елдерге шығару
біздің ... ... V ... ... ол қашан пайда болып қандай пайдаға
асты және қай ... ... ... Ол ... батыс пен байланыстырып
жатқан және техникалық ... діни ... мен ... ... ... ... осы ... жолмен жүрді. Біздің заманымызға
дейінгі ІІ ғасырдың орта шенінде жібек жолы елшіліктің және сауда-саттықтың
тұрақты желісі ретінде ... ... ... жолы ... ... астанасы Чань-Аньнан, шығып Ланчжоу
маңындағы ... ... ... да, одан әрі ... ... ... жүріп отырып, Ұлы Қытай қамалының батыс ... ... ... барып шығады. Осы арада сара жол екіге айырылып, ... ... ... және ... жағынан айналып өтетін.Терстік жолы
Хами, Турфан, Бесбалық, Шихо көгалдары ... Іле ... ... Ортадағы
жол Чаочаннан Қарашарға, Ақсуға, сосын Бедел асуы ... ... ... жағалауынан шығып, Дунхуан, Хотон, Яркенд, Бактерияларды басып
өтіп, Үндістан мен Орта теңіз аймағына қарай шырқап ... бұл ... деп ... Ал ... жолы ... ... одан әрі
Самарқанд, Бұқара, Мерв арқылы Хамаданға, Сирияға баратын.4
Қытайдың ежелгі астанасы Чань Аньнан ... ... ... ... мен ... Гоби ... ... Дунхан арқылы ұлы айдаһар құмы
аталатын сортаң шөлейті. Хами мен Тұрфан алқаптарын Тянь Шаньның солтүстік
бөктерімен ... ... ... ... жоталарын басып өткен Сюань
Цзян мен оның сапарластары көкмөлдір көлге ... Қажы осы ... өтіп ... ... ... Қара ... дейін созылып жатқан
байтақ мемлекеттің әміршісі түрік қағаны тұрған Суяб қаласында келді. Сюань
Цзян түрік ... мен оның ... ... ... ... ... елдіктердің аттары керемет екен.5 Қаған үстіне жасыл жібек киген жалаң
басына ұзындығы бір чжан ... ... ... ... ... орап алған.
Оған оқалы зерлі жібек шапан киіп шаштарын айдар тұлымдап өрген екі ... ... еріп ... ... тері ... киім бастарына жұмсақ
бас киім дер киіп айбалта , ... ... ту ... ... .
Түйеге атқа мінгендердің көптігі сонша көзбен шамалаудың өзі ... . ... өзін ... ... ... ... Сюань - Цзян
түрік зиялыларынның салтанатты жібек ... ... ... қайтара
ауызға алды сонымен бірге өзіне көрсетілген сый –сияпат ішінде .Қызғылт –
түсті жылтыр шыттан ... неше ... ... ... және елу ... бергені жөнінде мәлімет береді . Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... күре тамырына айналған Ұлы жолға өз
атауын берген Шығыс және Батыстың негізгі сауда ... ... ... рет ... ... ... жекелеген бөліктерінің сиқырлары жөнінде
айтар болсақ ондағы қатынастар мен зат алмасу ... ... ... ... ... ... .
Мұндай байланыстар Бадахшан тауынан лазурит кені ал Хотон аймағындағы
Яркент , Дарияның жоғарғы ағысынан нефрит кені ... орай ... ... ... ... ... ... да жеткізіле бастады.
Орта Азия мен Орта Шығысты Жерорта теңізімен және Үндістан ... ... ... ... қатар дүниеге келген Нефрит жолы Шығыс
Түркістанды мен Солтүстік Қытаймен жалғастырды . ... жолы ... ... ... ... өзінде - ақ жұмыс істеп тұрған.
Нефрит түркілердің ұғымында да ... роль ... олар мұны ... таш, яда, суу-таш деп атады.6 Бұл жауын тасы деген мағына берді. Бұл
қатарға олар ... ... ... ... ... ... Осы тастың
көмегімен түркі шаруалары жауын шақырды.7Жауын тасы нефритке табыну
дәстүрін ... ... ... ... сонау ерте замандардан
бері киелі санаған.
Нефрит-мәңгілік тасы ... ... ... Тан дәуірінде Қытайда
белдікке нефрит жапсырма тағу ... ... ... ... ... ... сый ... алып отырған. Аса бағалы нефрит өндіретін
негізгі орталық Шығыс Түркістан болды.Ол көне ... ... ... ... ... ... ... дейінгі І-мыңжылдықтың орта
кезінен Дала жолы деген болғаны белгілі . Егер тарихтың ... ... ... бұл жолдың Қара-теңіз жағалауынан Дон жағасына дейін
одан әрі Савроматтар ... Орал тауы ... ... және ... ... Ертіс пен Зайсан көлін мекендеген Агриппейлер еліне қарай
созылды .
Бұл ... ... мен ... Иран ... ... ... ... кең таралып жатты. Жібек жолымен бұйымдар ғана таратылып
қойған жоқ, сонымен қатар көркемдік ... ... де өріс алып ... ... ... және ... ... сауда жасау кезеңі күні кешеге
дейін біздің заманымызға дейінгі І –мыңжылдық ... ... ... дейінгі VІ-V ғасырларда Қытай жібегі басқа елдерге оның ішінде
Батысқа шығарыла бастады . Қымбат бағалы жібектерді тарату ... ... ... ... ... ... Солардың қатынас –аралық көмегімен
сол кезде қасқалдақтың қанындай қымбат ... . ... Азия мен ... ... ... ... зерттеушілер оның ішінде Ма Юн мен ... ... ... ... ... жолы жөнінде оны VІ-ІV
ғасырларға жатқызып осы бір асыл тауар шамамен 40 ... ... ... ... яғни ... өзеннің үлкен иілісіне қарай басталып Алтайдың
шығыс және ... ... ... ... ... ... ... басып өтіп Гректер мен Этрустар жеріне жеткізді
деп жобалауға болады . Жібек жолы біздің заманымызға дейінгі ... ... ... қана тұрақты дипломатия мен қарым –қатынастың және
сауданың күре тамырына айналды ... ... біз ... ... У- дидің көрмеген Батыс елдеріне
жұмсаған князі Чжан –Цзян бастаған елші ... Хань ... ... яғни 138 жылы басталды .Чжан-Цзян 13 жылдан кейін қайтып оралды.Ол
өзінің саяхатында жаңа ... ... Ол ... ... ... ... ашты.Қаңлы мен Давань елдерін зерттеп жазды.8 Ол
осы күнгі ... шет ... жете алды және ... ... ... ... ... тура жолмен тұңғыш рет
жүріп өтті .Содан соң жібек тиелген ... ... ... ... ... Жерорта теңізінен Таяу жене Орта Шығыстан және Орталық Азиядан
тауар алып ... ... жолы ІІ-V ... егер ... ... ... ... ауданындағ Хуанхэ өткеліне беттейді одан әрі Тань-Шаньның Солтүстік
сілімдерін қуалай. Ұлы ... ... ... ... және ... ... ... Ол жерде жалғыз жол Такла – Макан шөлін
Солтустігі мен Оңтүстігінен орап өтіп ... ... ... ... ... ... ... Хами, Турфан, Бесбалық, Шихо алқаптары
арқылы Іле ... ... ... ... ... Дүнхан, Хотон, Яркент
арқылы Бактрияға Үнді мен Жерорта теңізіне жетіп Оңтүстік жолы деп ... жолы ... ... ол одан әрі ... ... ... ... жетеді.
Қытайдан Батысқа Ферғананың үстінен өтіп баратын бұрынғы қысқа ... ... ... ... мен ... Қазақстан арқылы өтетін жаңа
жол VІ-VП ... ... ... ... . ... бұлайша алмасуының
себептерін былайша тусіндірүге болады. Біріншіден Жетісуда Орта Азия арқылы
өтетін ... ... ... ... ... ... отырды. Екіншіден
Ферғанадан өтетін жол VІІ – ғасырдағы өзара қырқысулар салдарынан қауіпті
жолға айналды. Үшіншіден ... ... ... мен ... теңіздің арғы бетінен әкелінетін тауарларға құштар ірі
тұтынушуларға айналды. Сөйтіп бұл жол бас ... ... да VІІ – ... ... мен сауда керуендері негізінен осы жолмен ғана өтіп
жүрді. Алайда ... ... бұл ... ... ... қала алмады.
Жүздеген жылдар көлемінде бір бөлігі гүлденіп жатса ал ... ... ... де ... ... ... мен сауда бекеттері құлдырай
бастады.9
Сөйтіп VІ - VІІІ ғасырдағы жол ... ... Иран Орта ... ... Талас алқабы Шу алқабы Ыстықкөл қазан шұңқыры Шығыс
Түркістан арқылы тартылды. Бұл ... ... бір ... ... тағы бір жол ... ... арқылы шығып Каспий жағалауын
одан әрі қарай Маңғыстауды Арал ... ... ... ... ... жолға айналды. Батыс түрік қағанаты Византиямен сауда ... ... ... ... бұл жол ... қарсыласы сасанидтік Иранды
айналып өтті. Дегенмен ІХ- ХІІ ғасырда Орта Азия Орта және Таяу Шығыс ... ... ... ... пен ... ... ... қарағанда бұл жол
тиімсіздеу пайдаланылды. Алайда ол жол ХІІ- ХІV ... ... ... ... ... ... дипломаттар мен ірі саудагерлердің және
басқа саяхатшылардың талап-талғамдары реттеп отырды.
Жібек жолы ... ену ... ... ... мен ... ... еді дегенге келсек; Бұл жерде көшпелі түрік ... ... ... ежелден қалыптастырған төл мәдениет өркендеген болатын.
Оның үстіне этникалықжағынан алғанда көшпенділер де ... ... ... ... біркелкі этникалық- саяси қауымға бірлескен ... ... мен Орта Азия ... бір- ... ... кірігуі сондай-
ақ олардың жерінде тұратын халықтардың ... ... ... көп ... бастауы болды. Мәселен біздің ... VІ – ІІІ ... бұл ... ... және ... сақтар
мекендеді ол көптеген қорғандардағы қабірлерден оның ішінде Бесшатыр, Есік,
Түгіскен, Үйгерек қабірлерінен табылған қазбалар бойынша олардың ... ... Сол ... өзінде-ақ сақтардың Қытаймен Үндістанмен, Таяу
және Орта Шығыспен байланысы болған. Бұған сақ ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... аса көркем
безендірілген шетелдік бұйымдарда куә бола алады. Біздің заманымызға
дейінгі ІІ және І мың ... орта ... ... ... өмір сүріп жібек жолы жұмыс істеп тұрған кезде мұнда римдік
әйнектермен ... ... ... мен ... ... ыдыстар европалық
қарсы ілгектер мен сасанид Иранынан әртүрлі мөр-тастар жеткізіліп ... ... Шу, ... және ... ... ... қорғандары мен
қоршалған қала орталықтары диқандардың ... ... ... ... ... ... Солардың көпшілігі дәрлік қазіргі Тянь-Шань
тауы етегінен арыс ... мен ... орта және ... ағысындағы
алқаптардан ашылып отыр. Әсіресе мұндай қалалар Арал маңындағы Жетібасар
шатқалындағы шөлейт аймақтарда ... ...... ... ... мен Оңтүстік Қазақстан Кореядан Қара теңізге дейінгі ұлан-
ғайыр алып жатқан ірі көшпенділер мемлекеті түрік қағаны құрамына кірді.VІ
ғасырларда ... ... ... және экономикалық жағынан түркілердің
көшпелі империясы ... ... жол ... ... пен ... ... басып өтті. Бұл
өңірде түркі қағандары өз ордаларын, қалаларын, керуен ... ... ... ... Қағанат VІ ғасырда Шығыс түрік және Батыс түрік
қағанаты болып екіге бөлінді. ... ... ... ... ... ... Суяб ... болды. Жібек жолы осы ... ... ... ... ... феодалдық мәдениеттің өркендеуіне маңызды
рол атқарды. Жетісуда ол ... ... ... негізгі қалануына
мұрындық болып Қазақстанның оңтүстігінде тікелей осы жолдың ұзына ... ... ... ... ... ... жатқан қалалардың тез
өсіп өркендеуіне септігін тигізді.
Жетісуда ол ... ... ... ... әсер ... оңтүстігінде қалалардың тез көркеюіне себепші болды.10 Орта
Азия арқылы ... ... мен ... ... ... жолы ... дейін, қашан ішкі қырқыстармен соғыстар қала ... ... ... дейін, Қытайға баратын теңіз жолы игеріліп, бұрынғы көне
жолдың жұлдызы сөнгенге ... ... ... ... жылдықтың алғашқы жартысында үйсін билеушілерінің
орталығы болған екі ... ғана Чигу мен ... ... аталса VII –
ғасыр бас кезінде Сюань-Цзян осындай ондаған қалалар бар ... ... ... ең ... Суяб пен Тараз және ... ... ... қала ... ... VII –VIII ... ... және VIII-
ХІІ ғасырда жиһанкездерінің жазбаларында ... жолы ... ... ... аты аталды. Сондықтан өзара талас
–тартыстар мен ... - ... ... –ақ ... теңіз жолдарының
игерілуі бұл жердегі ... ... ... ... ... яғни ХІV ғасыра ... Орта Азия ... мен ... арқылы өтетін Жібек жолынан керуен арылған
жоқ. Батыстан шығысқа ... ... ... ... ... ... міне ... еді.
Жол Шаштан ... асуы ... ... ... ... ... қала аталды. Ал ХІ ғасырдағы Махмуд Қашқари дің түсініктемесі
бойынша Испиджаб деп ... ... ... ал Байда шын атауы-
Сайрам. Оны Сарьям деп те атаймыз. Ежелгі қаланың осы атауы ... ... ... ... ортағасырлық ірі қалдықтары қалған қалашық та
осылай аталады. Оның орнында бұрын жібек жолындағы ірі ... ... ... ... ... осы ... ... өйткені бұл
қалада Бұқара Самарқанд көпестерінің сауда базарларымен ... ... ал ... ... Мерв, Балх, Бұқара мен Хорезм көпестерімен
бірге бағыттағы Харб ибн Абдаллақ ал Балх ... ... ... ұстады. Испиджабтан сыртқа құлдар мен ақ маталар, қару жарақтар,
қылыштар, мыс пен темір сатылатын. Керуендер Испиджабтан шығыстағы ... ... ... ... ... ... ... өтетін.
Жібек жолының ең үлкен қала Талас алқабындағы Джувикат болатын Таразға ... ... ... VІ ғасырдан белгілі Қазақстандағы ең ежелгі қала еді.
Түрік қанаты 568 жылы дәл осы жерде ... ... ... одақ шартын
жасасу және жібек саудасы мәлелелерін шешу мақсатымен Византиядан ... ... ... бастауымен келген Юстиниан ІІ-нің елшілігін
қабылдаған ... ... ... ... ... ... деп ... бірге ол кейін қарлұқтар мен қараханидтердің сауда-саттығының
орталық астанасы болды. ... ... ... ... ... ... қаласы тұрды.VІ ғасырдан белгілі бұл қаланың атауы өзінің негізін
қалаған Бұқара соғдыларын бастап келген Джамук ... ... ... ... ... ірі ... кендері орналасқан таулы бөлігінде
басқа Шелжі, Сұс, Кел және ... ... аты ... ... ... ... беткейінде 751жылы арабпен қытай әскерлері ... ... ... ... ... ... Таразға таяу таласты
бойлай солтүстікке қарай төмен түсетін ... ... ... және ... атты ... болды. Талас алқабындағы Таразға керуендер сондай-ақ
Ферғана алқабынан шатқал жотасындағы ... ... ... ... өтетін жолмен де жүретін. Жолдың бұл бөлігі жібек жолының Ферғана
және Жетісу бағыттарын ... ... ... жол ... жетісудың аса ірі қаласы Суябқа тіреледі. Ол батыс түріктің одан соң
түргештер мен қарлұқтардың астанасы болды.
Ол туралы Қытай мен Араб ... Х ... ... жазды. Астана
Баласағұн қаласына көшті. Баласағұн қараханидтердің кейін қарақытайлардың
астанасы ретінде белгілі. Оны ХІІ ... бас ... ... ... ... жолы ... Ыстық көлдің не солтүстік не ... ... ... ... тармағында керуен ірі жоғары барысқан
қаласын ... ... ал ... ... ... бізге жетпеген шағын
керуен сарайларының қалдықтары кездеседі. Одан әрі бұл жолдар Бедел асуында
немесе сол ... ... ... ... жолы ... мен ... ... Ыстықкөл қазан шұңқырынан шыққан жол Санташ асуы және ... ... Іле ... одан әрі іленің оң жақ жағалауымен өсек пен қорғас
алқаптары арқылы ... ... соң ... ... ... хами мен ... ... арқылы Дунхуан мен Қытайға жетеді. Х-ХІІ
ғасырда жібек жолының бір ... Іле ... ... ... ... ... Бұл ... Навакаттан басталып Буджикетке беттеп одан
әрі ... асуы ... Іле ... ... ... жететін.
Баласағұннан шыққан тағы бір жол да осы асуға келетін.
Жібек жолы сорабы Қаскелең ... ... ... қалаларды басып
өтіп Талғар қаласының солтүстік ... ... ... ... ... жолы үстіндегі ірі қала болатын. Жібек ... ... ... ... ... Түрген, Шелек арқылы
Борохудзира тұсындағы Іле өткеліне одан әрі іленің оң жағалауымен ... ... ... Ыстық көл алқабынан келе ... ... ... ... жолдың осы бөлігінде Есік, Түрген, ... ірі ... ... ... ... ... ... Тальхизден Талғар қаласын бойлап өтіп қапшағай сайындағы Іле
өткеліне ... ... жол ... ... ... қалада 1253 жылы болған Вильгельм Рубруктың айтуынша ... Иран ... ... ... ... Рубрук бұл қаланы Эквиус
деп атайды. Жібек жолы ... ... ... ... ... ... ... атты өзінің базарының атымен шықты, ... мен ... ... ... ... Қойлық ІХ-ХІІІ ғасырда
Іле алқабының солтүстік-шығысын уысында ұстаған қарлұқтардың орда тіккен
мекені ... Жол одан әрі ... ... ... алқабына жетіп Алакөлді
айналып өтіп Жоңғар қақпасы арқылы Шихо алқабына апарады, содан соң ... ... ... ... және ішкі ... жеткізеді.
Керуен жолы Испиджабтан Арыс жағалауындағы Отырар- Фарабқа және одан
әрі Сырдария өзені ағысымен Арал теңізіне дейін ... ... ... ... ... аса ірі ... ... Шавгар қаласы
болды. Фараб сөзін аударғанда арғы беттегі қала ... ... ... ... маңында Х ғасырда басты қалалардың бірі болған Кедер ... ... ... ... ... болғаны белгілі. Отырар ... ... ... ... ... жол осы ... Шавгар қаласына кетсе ал екінші жол сырдария өткелі
арқылы Басиджа ... ... Осы ... ... көрнекті ғұламасы Әбу-
Насыр Әл-Фарабидің алтын бесігі болды. Бұл қала ... ... ... ... Жібек жолы одан әрі Сырдарияны жоғары бойлап оғыз қаласы –
Суткент арқылы ... ал ... ... Жентке барады. Осы жерден жол Қызылқұм
арқылы Хорезм мен ... одан Еділ ... ... ... ... бұл ... ХІІІ ... еділдің төменгі ағысы ... ... ... ... ... ... ... жанданды. Бұл жол ХІІІ-ХІV
ғасырларда Сарайшық, Сарай- Бату және Каффа ... ... ... ... ... үлкен аса саудаорталығына айналған Шавгар қаласы болды.
Шавгар атауы Қаратау қаласы деген мағына береді. Осыдан кейін қаланың ... ... Әмір ... ... ауысты. Осыдан жібек жолы
Шавгардан шығып оғыздардың астанасы Янгикент ... ... ... Жент ... ... ... Сығанақ қаласы болды, ол
қыпшақ мемлекетінің орталығы болды. Шавгардан шыққан ... ... ... ... ... ... Қазақстанмен Жетісу арқылы өтетін жібек жолының негізгі
сорабынан солтүстікке де ... да жол ... ... ... ... ... және ... Қазақстанды басып өтіп кейін Сарыарқа ретінде
баршаға мәлім болған дешті қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде көшпенділер тайпалары ... ... да ... Мал жүн ... ... тәрізді шикізат қорына бай Орталық
Қазақстан аудандары сауда-саттық ... оның ... ... ... және ... ... жолдарымен қоса жібек жолы
жүйесіне енгізілді.
Жібек жолы Отырар қаласынан Шавгар ... және ... ... Янгикенттен шыққан жолдар Орталық Қазақстанның далаларын шарлап
Сарысу мен Кеңгір ... мен есіл ... ... ... жетіп
жатты. Орталық Қазақстанға бастайтын Сарысу жолы деген сораб Отырардан
шығып Шавгар мен Тұрлан асуы ... ... ... бұл ... Рим, Византия,
Индия,Иран, Араб халифатынанан кейінірек Европа мен Русьтан сол елдерде
өндірілген тауарларда ... ... ... ... мен ладан да
жасмин суы мен амбра да ... мен ... ... да ... мен аждаға
өті де кілемдер мен маталар бояғыш және минерал шикізаттары да алмаздар ... ... ... янтарь мен маржандар да піл сүйегі мен балық азулары да
күміс пен алтын құймалары аң терілерімен ... ... мен ... найзалар толып жатқан және тағы басқалар бар еді. ... ... қызу ... ... мен араб ... ... пілдердің мүйізі бағалы аңдардың терісі сатылып ... ... ... заты ... ... қала берді.
Жібек жолымен өтетін жібектер мен тауарлардың ... бір ... ... ... ... ... ... әбден табиғи нәрсе. Бұған
археологиялық қазбалар кезінде табылып жүрген сондай тауарлар ... ... ... Мардан мазарлары кешенін қазған кезде олардың бірінен
біздің заманымызға дейінгі VІ-ІVғасырларға жататын ... жеті ... ... ... ... бағалы бұйымдар ішінде Жетісудан
Византиялықтарға еліктеп ... ... ... ... шығарған күміс
құймаларын атап көрсетуге болады. ... ... ... оны ... ... ... етіп ... белгілі болды. Отырардан
табылған күміс күмбесі ... ... ... үшін аса ... ... ... олжалардың қатарына жатады. Өзінің құрамы жағынан ақшалай
заттар және ... ... ... ... ХІІ-ХІV ғасырдағы қола
айналар табылды. ... ... ... ... ... ... Ақсуға,
сарысудың төменгі ағысынан өзенді жоғары өрлейтін ұлытауға жеткізеді ал
одан әрі есіл мен ... ... ... Тағы бір ... хан жолы ... Бұл жол Тараздан шығып Таластың ағысымен төмен ... ... дала ... ... ... апарады. Іле алқабы Шу- Іле ... ... Шу ... ... ... төмендеп барып Сарысу өзені
жағасына жететін жол арқылы Орталық Қазақстанмен ұласып жатты. Тағы ... жол ... ... Іле ... ... ... жол бөлініп
Балхаш атырабындағы көкталмен бояулы ... ... ... ... Іле
өзеннің бойында Ақтам қалаларының қалдықтары жатқан Балхаш ... ... ... ... ... ... ... Іленің жолынан Алакөлді
батыс жағынан айналып өтіп қимақтар мемлекетінің ... ... ... жол ... ... ... саудасына қатысты түріктермен соғды
тайпалары ортақ ... ... ... ол екі ... қыруар табыс
түсіретін еді.15
Жібектің бір бөлігі Қытайдан шығатын басқаларын Шығыс Түркістанда және
соғдының өзінде ... ... ... ... ... ... оны енді өткізудің өзі қиын проблемаға айналды. Парсылардың жібектің
аса ірі тұтынушысы болып ... ... ... ... кедергі жасауы
бұл мәселені одан әрі қиындата түсті. Мұның нақты ... бар, ... ... ... сарайындағыларымен ақсүйектерінің қажетіне ғана
керек емес еді, ол ... ... ... ең ... ... ... салуға
қажетті баскесер жауынгерлер жалдағанда ақша ретінде пайдалануға керек
болды. Егер парсы ... өз жері ... ... ... ... ерік берсе
ал жібек Византияға анағұрлым көп жеткізілсе онда айналасы бірнеше жылдың
ішінде Ефратта ... мол ... ... ... ... еді де бүкіл
Иранда оларға қарсы ... күш ... еді. ... орай ... парсылармен ортақ тіл табыса алмады да Маниах бастаған елшілерін
Византияға ... Олар ... және оның ... ... ... яғни Жетісудан шығып Сырдарияның бойымен Каспий жағалауына дейін одан
әрі қарай Солтүстік Кавказға, Константинопольге ... Оны ... ... ... ... жауап ретінде Талас жағасындағы түрік
қағанатының ордасына жіберді. Сөйтіп ... ... ... жететін
жаңа жолға із түсті.
Кейінірек осы жол туралы ХVІ ғасырдағы тарихшысы ... ... ... үлкен де бай ... осы ... ... ... ... ... ... арасын қақ жарып ағады. ... Арал ... ... ... Чжан Цзянның осы өлкеге
саяхатына дейін яғни ... ... ... ІІ ... ... ... ... сауда ісіне тартылды. Жібек жолы әуелгі кезде
қытай жібегін шетелге шығаруға қызмет еткен.
Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу ... ... ... ... ... ... жолы күні ... дейін толық танылмаған дүние
таңғажайыптар елі , көне аңыздар мен ертегілер әлемі адамзат ... ... бір ... Жібек жолы адамзаттың сандаған ғасырлық
тарихы. Бұл оның мәдениеті, бұл өркениет, бұл ғаламдасу. Бұл жүйе ... жолы ғана ... ... жүйесі. Жібек жолының жүйесі адам
денесіне нәр ... ... қан ... ... Ол Евроазиядағы
барлық мемлекеттермен халықтарды бір-бірімен жалғастырып тұрған.
> ... ... келе ... ат ... Бұл атау ... жылы ... ... Оны неміс географы Фердинанд фон Рихтгофен
қалыптастырды. Сол кезеңнен бастап осы бір ... ... атау ... ... ... өзіндік куәсі болып халықтар соның арқасында бір-
бірімен ғылыми-ойлармен мәдени және діни идеяларымен бөлісе бастады. Жібек
жолы қазіргі күнгі ... ... сан ... бойы келіп қалаға тап
болған ... ... ... ... ... ... Мәселен
жағында қуаласқан хайуандар бейнесімен он екі мүшел жылдарын көрсетілген
хайуандар мен малдың ... ... және ... ... ... ... көрсетілген Қытай айналары осыған жатады. ... ... қола ... та ... ... ... мен
ашпалы қақпалы өсімдіктің өрілген өсімімен шеберлене ... ... ... ... ... ал түп ... қанатты жұмбақ адам
бейнесі салынған. Қақпағы үстіне көрнекті ... ... ... ... ... ... жазуы бар сиясауыттар ХІІ-ХІІІ ғасырлардың аяқ
кезінде Орта ... ... ... ... табылған әдемі шыны
ыдыстар құмыралар табылды.
Сол ... ... ... тауары Қытайда өндірілген ... ... ... ұлы ... жолы деп ... ... жібек халықаралық
ақша сияқты болған. Яғни басқа мемлекеттердің кез-келген тауарларына жібек
матасын беру арқылы өзіңе қажетті тауарды ала ... ... ... ... қоса өнер ... ... музыка мен
би өнер қызықты қойылымдар ортағасырдың өзінде экстрадасы тарады. Сонымен
қатар жібек жолы арқылы ... ... ... таратылды. Сан
ғасырлар бойы осының бәрін жинақтап ... ... ... ... ... сапарымызды аяқтай отырып ортағасырдың тарихи рухани өмірінің ... атап ... ... пен ... ... жерлерінде бір-бірлеріне ұқсамайтын
мәдениеттердің өзара тоғысып сабақтасып жатуына ыңғайлы жағдай туғызды.
Қазақстанның отырықшы қала ... мен ... ... ... ... алыс ... ... жасауы арқасында адамзаттың ежелгі
өркениеттің алмас тасындай жарқыраған ... ... ... Бір қызығы
Ұлы жібек жолы Ұлы географиялық ашуларға дейін өмір ... ... ... ... ... арта берген.
Ұлы жібек жолы ІІ мың жыл бойы өмір ... Оның ... ... ... ... ... ... көптеген
ортағасырлық қалалар пайда болып, ондағы сәулет өнерінің, ... мен ... ... мен ... ... ... әсер ... Қазақстанның оңтүстігіндегі ортағасырлық қалалар.
2.1 Тараз, Испиджаб, Түркістан.
Ұлы жібек жолы Қазақстан жерімен өткендіктен бұл ... ... ол ... ... ... ... Жібек жолы бойында
ортағасырлық қалаларда пайда болды. Яғни қалалар ... мен ... ... Осы қалаларда сәулет өнері және қолөнер, сауда мен
мәдениетте, ғылыммен білімнің ... ... ... ... ... шығыстан және батыстан келе жатқан саудагерлер керуендерімен жүріп
келе жатып өзендермен көлдердің жағалауындағы жерлерге ... ... ... отырықшы халықтар саудагерлерді күтіп алып, оларды өздерінде
өндірілген азық-түліктерімен және ... ... ... ... сарайлар мен шайханалармен, және ... ... ... ... оларға өздерінің құнын тауарларымен ... ... ... болу үшін ол жерлерде көптеген тұрғын үйлер болуы ... Яғни ... ... ... тиіс ... ... үлкен
қорғандармен қоршалған болатын. Қалалар тоғыз жолдың торабы түйіскен
жерлерінде орналасты.
Осы ұлы ... ... ... аса ірі ... бірі ... ... Отырар, Сауран, Шымкент және тағы басқа мәдени
сауда ... ... ... пайда болды. Ортағасырлық ... ... ... ... парсылар, және түріктер жазған. Олар қалалардың
қашан пайда болғанын және қай мемлекеттер мен ... ... ... ... жолы осы қалалар үстінен өткен. ... ... ... ... ең ... ... ... болды.1 VІІ ғасырларда Тараз ұлы жібек жолы трассасында
маңызды роль атқарған ірі қалаға ... ... ... ... сауда орталықтары болды. Тараз саудагерлер қаласы деп
аталды. Осы уақыттан бастап оның ... кең ... ... Ол ... жол ... ... ... және географиялық
шығармаларда бар. Тараз қаласы тарихы жайында парсы деректерінде айтылған
ұлы бабамыз М.Х.Дулати өзінің ұлы Тарих-и- ... атты ... ... ... ... моголдар Йанги деп атайды. Бұл Йангидің Моголстанда
орналасқаны ... ... ... Мауәроннәһрда көп. Оларды Йангиліктер
деп атайды.2 Алайда сахарада өздерін Йанги деп ... ... ... ... ... ханка және медреселердің орны сақталып
қалынған. Ал осы ескі қалалардың ... дәл ... ... ... ... ... қалай атағаны беймәлім. Моголдар Таразды Йанги деп ... М.Х. ... өз ... ... ханы ... ... ... кезінде тараз, яғни Йанги деп аталатын қала ... ... ... ... мен қытайлар Тараз үшін талас бойында өткен ... не ... ... ... ... ... кезі мен
Шыңғысхан жорығының табанында қалған тұл ... ... ... тарихы ойға батырмады. Парсы тілінде ... ... ... ... ирандық ғалым Аббас Иқбал Аштияни моголдар шабуылында жойылып
қираған ескі қалалар жайында ... ... - ... арғы ... ... ... ... қарағанда ерекше гүлденген әрі маңызды ... ... ... ... ... шапқыншылығы кезінде жойылған
болатын, М.Х. Дулати осы қираған қалалар жайлы ... ... ... ... ... ... мұсылмандармен түріктердің тұратын әрі
саудагерлер тұрағы туралы айтады. Тараз қаласы ... ... ... ... ... ... тарихи еңбектерде өз көрінісін берген.
Солардың тек бір-екі оқиғасын ... өтер ... ... ... ... ... ... алмақпыз. Мысалы Хорезмшахтар атсыз билеген
кезінде қарақытай Гурханнан жеңіліске ұшырағананан кейін ... ... ... ... төлеп тұратын. Гурханың елшісі жылдық салықты алуға
сұлтанның сарайына барғанда ол сұлтан Мұхаммед Мауәроннәһрдың жаулап ... ... ... Самарқандтты жаулап алды. Содан соң Сырдария өзенінен
607 жылы Рәби-әл-Әввал ... ... ... ... қаласының басшысын
Гурханның сардарын жеңіп оны өлтірді.
Жібек жолындағы ... ... үшін ... ... ... Иран ... ... замандағы өзара тартыстарының
көріністері немесе араб ... ... ... мен ... осы үш
тілді қатар меңгеріп оны саяси ортақ мүдде жолында пайдалану әрекеттерімен
көрші ел болғандықтан Иран ... ... ... ... тиіс ... ... ... түскен жазба деректердегі әсіресе ... не ... , не үшін ... ... ... ... қала ... әрі Борһан Қатеһ сөздігінде де таразды Қытай маңындағы қалаға
жатқызады. 629-жылы Тараз қаласы туралы Сюань-Цзян былай деп жазады; ... ... ... 140-150 ли ... соң, біз ... қаласына келдік.3
Онда әр-түрлі елдерден келген ... мен ... ... ... ... ... ... бастауы сол кездегі,
яғни VІ ғасырда пайда болып қанатын кең жая бастаған ... ... ... ... ... өсіп- көркейе бастаған тараз ... ... және ... ... ... ... ... бұл қала Батыс түрік қағанатының үлкен орталығының біріне
айналды. Алайда, VІІІ ... бұл ... аса ... екі апат екі
жақтан келе жатты. Бұл ... сол ... ... қағанаты үшін ерекше ауыр
жылдар болды. Біздің дәуірімізге дейінгі І ... Шу, ... ... жайпап
кеткен Қытай империясының араны бұл өлкеге VІІ ғасырларда қайта ашылды.
Оның үстіне Орта Азияны түгелдей ... ... ... ... ... да бұл өлкеге көз сала бастатады. ... ... ... әлсіреуіне алып келеді. Түрік тайпаларының әлсіреуін пайдаланып
араб қол басшыларының бірі ... ибн ... 737-749 ... Орта Азиямен
Оңтүстік Қазақстан аймақтарына бірнеше рет жойқын шабуыл жасады. ... ... ... тұру үшін ... түрік тайпалары одақ
жасасты. Осы жерде Қытай басқыншыларына қарсы тұрды. Осыдан ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды. 751-жылы Тараз
бен Жетісудың оңтүстік-батыс ... ... ... ... ... ... ... бастап Тараз қаласы қарлұқ тайпаларының ... ал ІХ ... ... ... ... ... 893-жылы жазба
деректердіңайтуы бойынша Исмаил ибн Ахмад Таразға қарсы ... ... ... ... ... Тараз әмірі жауға бас ... ... ... ІХ-Х ... ... одан әрі дами түседі.4
Оның сауда жолында, бай ... ... ... ... ... ... ... орналасуы қаланың экономикалық және мәдени
өрлеуіне мүмкіндік берді. Макдиси Х ... ... ... ... ... елді оры төрт қақпасы және ... бар ... ... ... ... ... түбінде үлкен өзен
аққан оның арғы жағында қаланың бір бөлігі жатыр. Х ... аяқ ... ... ... ... және Орта ... ... жаулап алғаннан соң Тараз жаңа мемлекеттің астанасына
айналды.ХІІІ ғасырлардың ... ... және Орта Азия үшін ... ... ... қарсаңында Орта азияда үстемдік ету ... ... ... ... араларындағы күрес өріс ала
бастаған ... ... ... ... ... ауысты. 1212 жылы ... ... ... ... және ... Қазақстандағы басқа
да орталықтармен ... ... ... ... ... ... ... талқандалынған. Шапқыншылар қаланы мықтап қиратты
дегенменде ол өмір ... ... ... жоқ. ХІІІ ... ... Вильгельм Рубруктың жазуларындағы деректерге қарағанда, қала ... ... ... осы қалалар туралы Вильгельм Рубрук мынандай ... Яғни ол ... ... ол ... көріп қалалардың бос
қалғандығын көріп таң қалады. ... ... ... ... жексен еткізген моңгол шапқыншылығы болды, оларға қарсылық
көрсетті. Ал Жетісу территориясындағы қалалар ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен
айналысуда.Сол сияқты Ақсақ Темір заманында да көп қалаларда ... ... құм ... ... барлығы қырғынға ұшыраған Тараз қаласын
күйретеді. Дегенменде ХІV-ХV ғасырларда Тараз тағы да ... ... Одан ... ... қазақ құрамындағы ірі қалаларды бір ... ... бірі ... болды оны жазба деректерде сонау VІІ
ғасырдың бас кезінен белгілі. Сюань-Цзяннің ... ел Ақ ... ... ... ... Испиджабтың аталу сыры көп кейінірек Махмуд
Қашқаридың ХІ ғасырлардағы деректері арқылы айқындала ... ... ... ол ... ... ... ақ ... Ал-Мединат ал Байда атауы. Оны
Сайрам деп те атады. Орта ғасыр дәуірінде Испиджаб – ... Х ... ХІІІ ... бас ... ... ... ең ірі ... Испиджабтың керуен-сарайларында Бағдат, Бұхара, Самарқандтан
қатынасатын ... ... ... ... ... ... ... Кедер, Сығанақ ,Сауран мен Янгикент қалаларын және
Жетісудың Тараз, Құлан, Мерке, Суяб қалаларын ... ... ... Хаукаль былай жазады; Испиджаб шамамен Бинкеттің ... ... ... Ол ... ... мен ... ... Мединенің төрт қақпасы
Нуджкент қақпасы. Фархан қақпасы, Шакван ... және ... ... бар.
Оның базарлары медина мен рабатқа ал басқару үйі абақты мен бас мешіт
мединаға ... Бұл ... ... ... қала ... Хорасанмен
Мавреннахрда осы Испиджабтан басқа салық төлемейтін бірде- бір қала жоқ.
Испиджаб аса ірі әкімшілік орталығы ғана емес ... ... ... ... ... мәлім. Қалада сауда құрылыстары мен керуен сарайлар мен
тимдер көп болды. Керуен сарайлар ... ... ... ... ... ... Орта Азиямен Шығыста шығарылған және Испиджабтың
өзінде ХІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... мен ... ... ... ақ маталар қару жарақтар мыс пен ... ... ... құл сату ... де ... ... ... еді
одан сол кездегі қырқысқан қыруар соғыстарда ... ... ... түскен тұтқындарды сатып жіберіп жатты.7 Керуен ... ... ... ... ... ... ... Батыс беттен
болған Нуджкет қақпасы Талас аңғарына орналасқан Дех Нуджикет ... ... ... ... қақпа арқылы шығатын керуен жолы
Сырдария бойындағы қалалар отырар, Шавгар, ... ... ... ... ... ... көптеген қалалар мен қыстақтар болған
туралы Х ғасырда Ал- ... ... ... Оның ... саз ... оның базарлары жеміс-жидекке толып тұр, онда ... өнім ... ... өте көп. ... ... өте тығыз орналасқан болатын.8
Мәселен Махмуд Қашқари VІ- VІІІ ... осы ... ... ... ХІ ... ... ... сіңіріп алғаны
жөнінде жазады. Баласағұн тұрғындары соғдыларша да ... ... ... бен Ақ дала тұрғындары да ... Осы ... ... ... ислам діні кең түрде тарады. ... ... бірі ... ... ... ... ... салт-дәстүрі
таралады араб жазуы өріс алды. ... ескі діни ... ... да ... арасында сақталып қала берді.
Ертеректе Испиджаб қаласы буддизмді таратушы орталықтардың ... ... ... ... ... ... ІХ-Х ... Испиджаб
және Оңтүстік Қазақстанның басқа да қалалары керамика ... ... ... ... шыны ... жасау ұсташылық дәрігерлік
кәсіптер зергерлік әшекей бұйымдарды жасап шығару ... ... ... алқаптардағы ірі егіншілік орталығы да болды , ... ... ... де айналысты. Испиджабтың гүлденіп көркеюі ХІІІ
ғасырдың бас кезінде ... ... мен Орта Азия және ... ... Азия ... ... үстіндегі қарқынын күрт
үзген татар- монгол шапқыншылығына ... ... ... ... ... ... ХІІ ... Жетісумен Оңтүстік Қазақстандағы саяси
билік 30-40 шы ... Орта ... ... мен ... қоса ... ... ... қарақытай тайпаларының қолына көшті. Осы қалалардың
барлығы ... азат ... ... ... орта ... аяқ ... ... солтүстіктегі Орталық Қазақстан көшпенділеріне және шығыста
Моголстанға баратын жолдардың торабында жатқанының өзі осы бір ... ... өмір ... ... ... ... Сайрам тек
сауда жолдарын ғана емес сонымен ... ... ... және қазақ
даласына қарай оңтүстікке өтетін ... де ... ... ... ... болды. Сайрамды жеке иелену үшін қазақ пен ... ... ... ... ... ХV –ХVІ ғасырлардың тарихшысы
Мехман Наме-н Бухара шығармасының авторы Рузбихан ... ... ... ... ... қоршалған дуалдардың биіктігі сонша ... қолы оның ... тез жете ... оны ... ... ... сонша одан әрі аттауға қазақтың аяғы бармас Сайрам
сыртындағы ор ... ... ХVІ ... аяқ ... ... ... шығармасында еске алынады.9 Кейінірек ... ... ... ... ол ... мен Самарқандқа сол жерден ... ... ... ... ... Бел қақпа немесе Белдарбаза
аталған. Олардың қос ... ... ... шығыңқы тұрған қос
мұнара тұрған. Оңтүстіктегі қақпалар Базар- дарбаза, ... ... және ... ... ... ... Қала ... көп
бөлігін қолөнершілер құрады. Қалалық кәсіптер ... ... ... ... былғарышылар, және тағы басқа ... ... орын ... ... ... құрамы әр түрлі халықтар болатын.
Сонымен қатар Сайрамда әулие жерлер мазарлар көп. ... ... әлі ... ... ... Ең ... ... ғасырларда өмір сүрген
Падишах Малик немесе Мир Али ... ... ... ... Ахмет
Иассауидің ата-анасы Ибраһим ата мен Қарашаш ана жерленген мазарлар ... ... ... ... таяу ... ... бірте-
бірте құлдырай бастады. Оған бірнеше себеп барөзара қырқысу соғысы ... ... ... ... ... сырдария үшін ХV- ХVІ
ғасырлар бойы жүргізген күрес болды. Солардың ... ең ... ... су ... ауыл ... сауда байланыстары
зардап шекті ... езгі ... – ХVІІ ... ... жалпы істе және Қазақстан үшінде Орта Азия үшінде тоқыраушылыққа
ұшыратты.
Ұлы жібек жолы бойында орналасқан көне қалалардың бірі VІІІ ... ... ... ... ... ... басында өзіне аттас шаһар
екен ал кейінірек аты ХІІғасырларда яссы қаласы ... ... ... ... Яссы ... ... ... едәуір бөлігін және талас
аймағындағы Алатау бөктерін, сырдарияның орта белімен ... ... ... ... ... Яссы ... ірі сауда орталығы
болған Рузбихан бұл ... ... Орта ... ... ... жолдары
түйіскен жолдардың бойында ... ... ... ... ... ... ... жүретін жолдармен Қытайдың
шекарасына дейін Яссыға ... ... ... жеткізілді.11
П.Рычков айтуы бойынша қала Қарасу өзенінің жағасында ... ... ... және тым тар ... ... ... бір ... да
кем. Ондағы үйлер сол ... ... ... ... қала ... ... жоқ тек ... сыртын айналдыра саздан қабырға құйылған
оның сыртынан суы бар кішігірім ор ... ... үш ... орны ... ... ешқандай базарлар жоқ. Далаларында бидай, арпа тары мақта
өседі. ... ... ... кірпіштен қаланған кей ... ... бар ... 3 ... ... екі аршын ал
шеңбері 500 сажын шамасында ... ... ... ... ... ... ... және төрт қақпасы бар. Түркістан ... Есек ... ... қақпа, Ысты ата қақпа және Дарбаза қақпа.
Көне ... ... ... ... ұласа келе қала топографиясын
былайша сипат береміз.
Ходжа Ахмед ... ... ... ... ... ... орналасқан.12 Мешітті қорғайтын мұнарлары бар бекіністер салынған.
Қаланың батыс бөлігі ғана жақсы сақталып қалынған. Қалада төрт ... 3 ... көше ... ... ... бөлігінде керуен сарайы
орналасқан және оның ... қала ... сырт ... ... ... ... ... әлі күнге дейін сақтап келген Иқан қаласы
болды. ... ... жер ... иқан ... ... шығармасында
Абдолла ханның 1582 жылы Түркістанға жорығы туралы жазған. Қарнақ қаласы
Түркістандағы Ахмед Ясеви ... үшін ... ... ... ... ... ... Қарнақты алғаш рет ХІ ғасырда Қашқарлық Махмут
оғыз қалаларының ... атап ... Көне ... ... ... ... болды.
Түркістан алқабының қалалары мен қоныстары ұлы жібек жолы бойындағы
зор мәдени және экономикалық орталық
2.2. Отырар,Сауран, Шымкент.
Осындай ... ... бірі ... ... ... әсіресе соғды көпестерінің отар иеліктері елеулі оң ... ... ... халықаралық керуен саудасына ... ... жолы ... ... ... ... қалаларына қарағанда
Отырар даланың малшы тұрғындары үшін өз ... ... оның ... ... ... ... ... әрі түсінікті тілде сөйлейтін
туыстарымен өз халқы өмір сүрді. Отырар Сырдарияның орта ... ... ... ... ... ... Қызылқұм шөлі, шығысы
қаратаудың жоталарымен жалғасып жатыр.
Отырар ... ... ... ... ... ... ... қаласының мақтанышы болған шығыстың аристотельлі
атанған Әбу-Насыр Әль- ... ... ... ... ... ... қаласы
туралы орта ғасырдағы авторлардың географиялық және тарихи шығармаларында
кездестіреміз. Х ... ... ... ... бай ... оның
басты қаласы Кедер деп аталған. Бұл жерден ... ... ... жер ... ... ... Отырар алқабында
жергілікті ... кең ... ... ... ауыл-шаруашылығы өнімдері
келіп жатты. Оның ең бастысы ет өнімі ... ... ... ... Көрші елдермен сауда қарқынды дамыды. Сауда ... ... ... ... жасайтын орындары, зергерлік ұстаханалары, әйнек
құятын, темір өңдейтін ... ... ... елді мекендерін ыдыс-
аяқпен, әшекейлермен, қару-жарақтарр мен тұрмыстық бұйымдармен ... ... ... бұқара халықтың бұл салада өз үлесі бар еді. ... ... ... ақша ... ... ... ... біртіндеп
ығыстырылды.
Қазақстанның ірі қалаларында Испиджаб, Тараз, Отырар, Будухкентте
мыстан, күмістен құйылған өз ... ... ... Осы ... Х ... Фараб теңгелері табылды. Отырардағы ақша сарайлары
ХІ-ХІІІ ғасырлардың бас кезінде жұмыс істегені белгілі болды. ... ... ... шығарылған теңгелер. Алайда моңгол шапқыншылығы кезіндегі
қалалардың қирауы егістік жерлердің бүлінуі саудаға ... ... ... кейін ол қайта жанданды. Моңгол империясының халықарлық сауда
жолдары жұмысын одан әрі жалғастыра ... Ұлы ... жолы ... ... 1219 жылы ... саяхатшы Чань-Чун Монголияға Шығыс Түркістан
және Жетісу арқылы ... ... одан әрі ... ордасына жетеді.
Жүрген жолдың бойындағы Шу мен Талас өзеніндегі көпірлерді атап ... ... ... ... ... ... ... тап осы керуен
жолмен армиян қолбасшысы Смбат Спарапет өтіп моңголдар ... ... Ал 1229 жылы Іле ... ... Орта Азия ... ... Чан Дэ ... 1279 жылы осы жолмен христиан манахтары Мар Ябаллахи
ІІІ және Раббан ... ... ... Олар Ханбалық тан Таңғұтқа содан соң
Қашқарияға одан әрі ... ... ... қаласына аялдап Ташкент Хоарсан
одан әрі евроапға бет ... үшін ... ... мен ... ... жатқан дипломатиялық
және сауда-саттық жүргізуші керуен жолының ... зор ... Ол ... ... Поволжьден Оралға дейін және ... ... ... ... және ... ... ... ХІІІ-ХІV ғасырлардағы
жағдай халықаралық саудаға игі әсер етті. Бұл Алтын орданың оның ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
қазақстанның рңтүстігіндегі басқа да Ақ Орда ... ... ... ахуалдың жақсаруына әкелінді. Халықаралық сауданың арқасында
Батысқа бұрынғыдай жібек маталары мен қоса ... ... ... ... мен Орта ... ... пен Хорезм арқылы сыртқа
шығарылды. Орта Азия мен ... ... ... ... мен жүн күріш
шафран жеміс-жидектері керамика, фарфор тағы да басқа ... ... ... ... ... ... әшекей бұйымдарды асыл
тастарды сандал ағашын інжу ... ал ... ... маталарды тасыған.
Әр екі бұрамнан кейін ... ... ... ... ... ... ... күрделі орам түзеп
біріктірілген білезіктің ұштарын ... ... ... ... ... ... ... білезікте тап осындай тек біріншіден ... ... жұқа әрі ... ... білезіктердің тек біреуі
бүтін күйінде сақталған. ... ... ... төрт ... ою
ойып ... ... ... - екі ромба түріндегі ... ... ... тобы ... мен ... ... Сымның ұштары екіге айырылан ... тас ... ... бар. ... ... ... ... Олардың арасынан жіңішке ... ... ... жасалғандары ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... жайлы орыс ... ... ... ... сырғалардың екінші түрінің ұшында моншағы бар ... жуан ... ... ... ... созылған.
Кеңейтілген дөңгелектің ... ... ... . ... құрамында
бұлардан басқа жоғары жағы ... ... ... ... ... жуан ... және шорт ... ірі салпыншақтар
бар . сонымен қатар ... ... ... ... ... боп ... екі ... бөлігі бір-бірінен ... ... ... және кісе белдіктің ... екі екі ... ... бар. ... ірі айылбас
екі бөліктен ... ... жиек және ... тесігі бар ұштық . Тесіктердің ... ... ... ... кигізілген болатын.17 ... де тік ... ... ... ... . Олар ... тіліктерінен ... . ... ... бір бөлігі
кескіш аспапен ойылған .Бастырманың ... ... ... бар, оған ... пен қиық ай ... ... Құмыра бейнесінің ... ... ... ... Онда ... ... мәңгі құдірет немесе
мәңгілік даңқ деген жазу бар ... ... ... ... да белдіке әр түрлі ... іліп ... ... ... ... алтын ... ... ... ... жазуы бар тілікшелер ... ... және бас киім ... ... бар.
Тағы бір топ ақша Шағатайдың жаздық ордасында ... Орда ... ... орналасып теңгелердің ... Сыр ... ... жазылған. ХІІІ ғасырда Моңгол шапқыншылығынан ... ... ... ... ... ... ... Сол
себептен ол кездегі ақша арқылы жасалған сауда-саттық ... ... өзі ... ХІІІ ... алғашқы ширегінде моңгол басқыншы
соғысынан кейін ақша ... тез ... да ... ... ... Орта
Азиямен Қазақстанды күйзелістен шығарып шаруашылықты ... ... ... үшін ... бұрын ақша реформасын жасау керек болды.
Оны бастаған Менгу хан ... ... ... ... ... ... жылдарға дейін жыл сайын дерлік күмістелген ... мен мыс ... ... ... Бұл ақшалар тек Отырар мен
оның айналасында ғана қолданып қана ... , ... ... Оңтүстік
қазақстан аймағында және Ташкент, Ферғана төңірегіндегі айналымда жүрген.
Оған дәлел Орта Азия ... жиі ... ... құйылған күмістелген
мыс дирхемдер қазынасы. Отырардағы ақша қатынасы бойынша фельстерге ұқсас
ақшаларда рөл ... ХІІІ ... ... ... ақшамен сауда жасаудың
көрсеткіші болып табылады. Сонымен қатар ақша ... ... ... Ол ... ақша өндірісінің дамуын мүлдем жаңа
арнаға салды. 1271-1272 жылдары жаңа ... ... Оның ... ... ... ... Жетісудың көптеген қалаларында күміс
ақшаларды қою қолға алынды. ХІІІ ғасырдың соңына ... ... аса ... ... ... ... арасында Отырар, Тараз, Жент, қалаларын
ақша сарайлары ... ... ... ... ... ... енуі саяси жағдайдың тұрақтануына экономикалық қарқының өсуі
осының бәрі ... ... өз ... тигізді. ХV-ХVІІІ ғасырларда
транзиттік сауда Орта Азияның басқа да ... ... оның ... ... және ... ... арқылы Ресеймен сауда байланысын
дамытты. Сауда керуендері Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... арқылы өтетін. Халықаралық сауда-саттық және
қалалармен ... ... ... жүргізілген сауданың қанша жерді
қамтығаны жайлы Отырар мен Түркістан қалалардан ... ... ... ... ... бірі – Сауран қаласы. Қала туралы Х
ғасырларда белгілі болды.Х ғасырдағы араб географтары Сауран қаласы ... ... ... ол ... ... бірі 7 ... қоршалған үлкен
қала, оның рабады бар, үлкен ... ішкі ... ... Ол ... ... ... құрылған шегаралық бекініс қамалы.19 Кейінірек ол туралы
Ибн-аль-Асир мен Якут Қазақстанның оңтүстігіндегі ірі мәдени және ... ... ... ... ХІІІ ғасырдың ортасында Сауран Савран
атауымен армян патшасы Гетумның жол бағдарламасында Сығнақ, Қарашық ... ... бір ... ... ХV ... ... ... кезінде сауран тіпті Ақ-Орданың астаналық ордасы болған. Қалада
1320 жылы қайтыс болған Ақ-Орданың патшасы ... бұқа ... Оның ... ... және ... қалаларда медресе, хапка мешіттері салынған.
Астаналық орталық ролін сауран кейінгі ... де ... ... ... ... қаланы алғашқы қазақ хандарының бірі Жәнібектің ұлы ... ... ... ... Рузбихан толық сипаттаған. Ол оны аса
жайлы ... ... Өте ... ... жанға шипа болып бойды сергітетін
жұмсақ ... ... ... ... әр ... ... ... өскен және
көрінеген. Қаланың өзі биік қабырғалармен қоршалған ал оның айналасында-
ор. Қала туралы құнды деректер ... 1514 -1515 ... ... ақын ... ... ... ... қаланың аса көрнекті ғимараттарының бірі теңселмелі екі мұнарасы
бар медресе туралы мәлімдейді. Оның айваның иықтарына ... зор және ... екі биік ... ... Ол ... ... екі шынжыр
бекітілген ал әр ... ... ... ... ... оны ... күшпен қозғалысқа келтірсе, шынжыр тербеледі, қарама-қарсы
мұнарада ... ... ... құлап кететін сияқты, көрінеді,ал бұл-әлем
ғажайыптарының бірі.20 Васифи Қазақстан үшін әдетен тыс ... ... ... ... жерасты галериялар көмегімен қаланың ... ... ... ... лоар сияқтыны бүкіл
әлемдегі жер мен суды шарлап ... ... ... ... 20 индиялық құлдар жұмыс істеген. Саураннан бір фарсах
жердегі қашықтықта болған оның ... ... ... ... ... ... қазылған 200 гяз жер бетінен суға дейін 50 гяз ... ... 150 гяз ... суды ... ... ... Шығыр бұқамен
қозғалысқа келтірілген. Кяриздердің басында су ... ... ... суымен суғаратын жерлерде бау-бақшасы орналасқан.
Кезінде сауран мықты қамал болған қала ... ... айта ... ... ... ... Хафиз Таныш қаланың қорғанысбиналарынның және сумен азық-
түлікпен қару-жарақпен қамтамасызданылуының арқасында бірнеше ай бойы ... ... бер ... ... ... бекініс жүйесінің
ішінде ол мұнаралары және кіріп шығатын ... бар ... ... ... орын ... Сауран бекінісінің күші мен мықтылығы
соншалықты тіпті құйты тағдыр қолы оның ... ... де ... ... ... ... алған кезде Бұқарадан бекіністі
таспен ататын машиналар алып келініп олардың ... ... ... ... ... ... Бекініс қабырғаларының астынан қазбалар
жасалынған ордың суы ағызылып жіберілген ... ... әлі көп ... ... өмір ... ... орта шеніне дейін сөнбеген,
бұл кезде қала Түркістанның жанындағы майда қонысқа айналған.
ХІV-ХV ғасырларда Сайрамға жақын маңда ... ... ... тез дами ... елді ... атауы алғаш рет 1425 жылы
Шарафад-дин Али Иаздидің Зафар-нама шығармасында ... ... ... ... байланысты 1366 жылғы оқиғаға ... ... ... ... ... ... ғана еске алынады. Орта ғасыр
дәуіріндегі Оңтүстік Қазақстанның ең ірі қала Сайрам ... ... ... ... қалалармен қалашықтар қалыптасты. Солардың ішінде
жазба ... аты ... ... ... келтірілген мәліметтер бойынша
айтсақ оның көлемі орташа қала болған оның сыртынан қоршаған дуалдар ... да жоқ. Бұл қала ... ... орнына орналасқан болуы
керек деген ортақ пікірлер бар. Мұны ХІ-ХІІ ғасырларға ... ... ... ... ... ... тән мыс ... табылуы айғақтай
түседі. Моңгол дәуірінен кейін Шымкент одан әрі өсіп ... ... ... жазылғандай бірте-бірте ірі қалаға айнала берді.
Ескі қамалдың орны жақсы сақталынған. Қамалдың пішіні доға ... ... жер ... 25 метр ... бой созып тұр. Төбесіндегі
тегіс алаңқайы бойынша есептегенде доға ... 30-45 ... ... ... ... ... ... оіңтүстік беттегі
қабырғада. Қамалға жапсарласа шахристан ... ... ... ... ... 1713 ... сипаттамасы арқылы түсінуге болады. Қоқандыққа
барар жолында ол бірқатар оның ішінде ... ... ... ... ... ... сипаттама жазған. Оның айтуы
бойынша Бадам өзені бойындағы биік дөңес басына салынып ... ... ... тұр. ... өзен жағынан бір атпен ғана жүріп
өтетіндей тар жолмен кіруден басқа амал жоқ. Су ... ... ... ... ... қала ... қазылған арналарды толтырады,
бірқатарына су-диірмен орнатылған.22 Үйлері күйдірілген қыш кірпіштен
қаланып терезесіз ... неге ... ... үй ... жарқ ... үшін
барлық жерлерде есіктері ашық тұрады. Қамал тұрған жерді ... ... ... ... Бұл ... дейін сақталынып дамып келе жатқан
Тараз, ... ... ... ... тағы ... ... қалалардың
жағдайы. Ал басқа көптеген ортағасырлық қалаларымыз сол ... ... ... олар ... ... ... байланысты өз
өмір сүруін тоқтатып, қираттылып кетті.23
Яғни қысқаша айтқанда кез-келген ... ... ... даму ... ал содан соң құлдырай бастайды. Қалаларда өз көзденген мақсатына
жетіп енді құлдырай ... ... Енді ... ... емес теңіз
жолдары ашыла бастады.
Жалпы Оңтүстік ... мен ... ... көптеген
ортағасырлық қалалар ХVІІІ ғасырларда өзінің өмір сүруін тоқтатты. Қалалар
үлкен-үлкен төбешіктерге айналды.
ІІІ оҢтүСтік ... ... ... ... ... ... ... Сауран.
ХХ ғасырлардан бастап көптеген археологтармен бірге
тарихшылары экспедициясы құрылылып ... ... ... өзенінің жағалауында орналасқан үлкен қалалардың бірі ... ... ... ... Түркістандық археология әуесқойлар
үйірмесінің мүшелері А.К. Кларен мен А.А. Черкасов 1904 жылы ... ... ... ... ... ... ... жинады және бірнеше
ондаған мыс теңгелерді тапты. 1 Қазу жұмыстары осымен аяқталған ... ... ... көп ... бойы ... ... жолынан бір
бүйір қалды.
Тек 40 жылдың аяқ ... ғана ... ... ... ... бұл ... бір шама ... зертеп байқау
жұмыстарын жүргізді. Алынған мәліметтер негізінде ескі ... ... ... ... ... ... іріктеліп жіктелді. Алайда осы
барлау жұмыстарының өзі ... ... ... ортағасырлық
проблемаларын шешуге Отырардың келешегі зор үміт ... ... ... жылы ... ... экспедициясы ұйымдастырылды.1970 жылы
ның атауы Қазақ ССР ғылым академиясының кешенді археологиялық экспедициясы
деп өзгертіліп ... ... ... ескі ... ... ... ... 18 метрге дейін жететін ең биік жеріне шығып қараса,
қаланы түгелдей көзбен қарауға болады. Шахристанның ішкі ... ... ... ... өзі 20 ... ... ... зор мекен
рабаттың қиындыларымен қоршалған. Оның шеттерінде әр-түрлі қалыптағы және
көлемдегі ежелгі ... ... ... ... Ал ... жері ... ... Ол қазіргі күні шөгіп кеткен күшті бекініс
қабырғаларын астына басқан. Тек қалашықтың ... ... ... қамал
қабырғасы болған тұста ірі құрылыс ... ... ... ... ішіне апарар қақпалар солтүстік-батыста және
солтүстік-шығыста қалқиып тұр. Солтүстік- батыстағы ... ... ... Сопы ... ... ... Оған апарар жол Арыстан-Баб кесенесінің
жаныннан өтеді.
Кесене ХІХ ғасырларда қайта салынған, алайда оның өте ... ... ... жоқ . Отырар қалдықтарының орнына әр-түрлі дәуірдегі қыштан
жасалған бұйым сынықтарын ... ... ... ... ... ... ... XV-XVI ғасырлардың шыңылтыр жалатылған
тамаша қыш бұйымдарының үлгілері де бар. Саманидтер заманында Жошы ... ... ... ... құйылған ақшаларда кездесіп қалады. Уақыт өте
қаланың түрлі мәдени қабаттарының ... ... ... ... ... жер ... ... шығып жатты. Бұл жерден кездейсоқ табылған ақша
қоймасы да тарихи үлкен жаңалық. ... ... алып ... күні ... ... тарихтың ашылмаған парағы болатын.
1971-1990 жылдары археолог К.А. Ақышев, К. Байпаков, Л. Ерзакович
басшылық еткен Оңтүстік ... ... ... ... ... кейін біртіндеп Отырар мен Отырар шұратындағы көне заман
ескерткіштерін қалпына келтіру жұмыстары ... ... ... ... мен жүздеген мақалар жарық көрді. Ғалымдар тарихтың
жаңа беттерін осылайша бірте-бірте аша бастады. Осы ескі ... ... ... ... ... Оның жоспары және перспективті
аэрофотосуретері түсірілді. Бұл жерде жыл ... ... ... ... ... зерттеу ескі қаланың көрінісі
Қазақстан мен Орта Азияның көптеген ... ... ... көрсетті.
Ежелгі Отырардың үш бөліктен тұрғаны анықталды.1. Әкімдер тұратын
сарайлар және оны қоршаған қамал. 2. Қаланың ... ... ... ... мен ... мекен еткен. 3.Мұнда шеберханалар базарлар
моншалар орналасқан. Орталық оба түріндегі бес ... ... 18 метр ал ... 20 гектар жерді алып ... ... ... ... 380 ... ... 145 метр, ал батысы 400 метр
ал солтүстік шығыстағысы 380 ... ... 350 ... ... ... ... қабырғалардың кей тұстары әлі ... ... ... ... мұнаралардың тұлғасы сыртқа жұмырлана
шығыңқырап тұр. Қабырға сыртында екі жағы жантайма тереңдігі 2-3 метр ені
10-15 метр ... жыра ... ор ... ... екі ... кіретін қақпа
бар. Екеуі қаланың оңтүстік және ... ... ... ... ... орналасқан. Үшіншісі батыс беттегі қабырғаның орта тұсында.2 Орталық
көше оңтүстік және солтүстік кіре берістерді жалғастырып қаланы тең ... ... ... ... ... ені 5-8 ... жыра сияқты. Бұл көше
бас қақпаны солтүстік ... ... ... бірге қаланы бірдей емес
екі бөлікке бөліп жатыр. Орталық көшеге тікбұрыш жасай отырып көлденеңнен
қабырғаларға ... ... ... өткен. Бас көше мен қоса тағы да алты
көше болған. Қаланың шетін бойлай шеңбер көше орналасқан.
Үлкен көшелерден басқа ... ... ... ... ... ... жағынан ортағасырлық аяқ ... ... ... құрылысы ерекше ... ... ... ... ... ... ... ғана оның алдын-
ала айқындауға қол жетті. Қамал обаның дәл ортасында үш бұрышты үлгісімен
салынған үш ... ... ені ... 220,230, және 220 ... ... қоршай түскен күңгірт жолақ ... ... ор ... ... ... ... орналасқан обаға жалғас рабадқа
бекітілген территорялар жатыр. Оның аумағы 150 гектар рабатта әр ... ... ... қалдықтары бар. Отырар қаласы туралы
ғалымдар Отырар сөзінің ... ... ... батпақты жер
деген мағынасына қарап күйген қамыс қабатының ... ... ... жүргізуден бұрын қамыс төсеп, жерлерді құрғатқан,содан соң ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген араб географы ибн Хаукальдың ... ... ... елді-мекендер тап осындай қолдан жасалған төбешіктердің
үстінде салынған. ... яғни ... ... ... ... ... қабаттардың да айтары мол. Әсіресе ... оқи ... ... көп. ... үшін көп қабатты қалашықта жұмыс
үстеудің ұстанымы ... ... ... қадағалау. Қабаттарды бір-
бірінен ажырата білу - өте жауапты іс. Қателесуге ... ... ... кері ... ... Әр қабат қаланың белгілі бір кезеңдегі
өміріне сәйкес келеді. Сонымен қатар ол сол ... ... бір ... ... ... ... кезіндегі қабаттар қалыңдығымен ерекшеленеді.
Құрылыс салу қарқынды және қала өмірінің белсенді болғандығын көрсетеді. Ал
құлдырау ... ... ... ... ... белгісі айқын білітіп
тұрады. Үйдің жанып кеткен шатырларына, ... ... өрт ... Қаланың қираған үйлері- соғыспен тонаудың бұлтартпас айғағы.
Кейінгі кезең қабаттары ежелгілерден жоғары ... ... ... ... ... табиғи топырақ қабатына қарағанда қою түсті болады. Сондықтан әрбір
жеке ... тек ... ... ... ... ... қазба
жұмыстарын және ертедегі құрылыс жұмыстарын жүргізу барысында ... ... ... мүмкін. Археологтар жер қабаттарын зерттей
отырып, ежелгі Отырар туралы көп ... ... ... ... ... ... реті ... ХVII-XVIII ғасырлар; XVI ғасыр; ХІІІ-ХV
ғасырлар; Х-ХІІ ғасырлар; VII-VIII ... ... ... ... ... ... алты ... қабаты бар екенін білдік.3
Мыңжылдықтың бірінші ғасырларында Отырарда ... ... ... ... ... VII-VIII ... ... монументальды
архитектуралық іргетастардың қалдығы қаланың ерте ... ... ... ... ... ... керамиканың шынының
бай жиынтықтары Отырардың гүлденуін көрсетеді.
Ол Орта Азия мен Қазақстан мәдениетінің өрлеу ... ... Ал ... ... және ... Темірдің жорықтары уақытындағы
қабаттар қаланың әбден жетіліп дамығанын сипаттайды. Отырардың өркендеу
дәуірі XV ғасырдың ... ... мен XVI ... ... айтсақ, қазақ
хандығының қалыптасу кезеңіне тура келеді. Сонымен қатар XVII ... ... ... ... ... білдіреді. Осы ғасырдың алғашқы
үш ширегінде қала өсіп-өніп құрылыс ... ... ... XVIII
ғасырлардың басында Отырардың біртіндеп ... мен ... ... ... көп нәрсені ашып берді. Олар сол кезеңдегі үй-
жай, қала салудағы даму үрдісін ғана емес сонымен ... ... ... ... және ... да ... ... айтып
берді. Осылайша біздің анық білетініміз- кейінгі ортағасырдағы Отырардың
аграрлық кейіптегі қала болды. Отырардың ХІІІ-ХVIII ... ... ... XVII ... ... үш ... ... құрылыс
орындарына қазба жұмыстары жүргізілді. ... ... ... ... орта ... ... негізгі құрамды бөлігі төрт
бұрышты, трапециялы және көп бұрышты тұрғын-жайлар ... ... ... ... және бәрі ... бір құрылыс
түзеген. Кварталдағы үйлердің орталық көшеге қарай жеке шығысы болмаған.4
Есіктері ішкі ... ... ... ... тар көшесіне қараған.
Үйлердің қасбеті саңылаусыз қабырға түрінде салынған. ... ... ... ... ... тар ... ... жоқ жолдар
ретсіз орналасқан тұрғын-жай болғандығын анықтайды. ... ... ... ... ... ... бөліп тұратын емес, керісінше, олардың
басын қосатын жер саналған.5 Кварталдардың ... ... қала ... ... жаудың тұтқиыл шабуылынан қорғаған. Кейінгі ортағасырдағы
Отырар қаласында салынған осындай бір тұрғын ... ... ... ... ... өмірді көзге елестетуіне көмектесті. Үй
ішіндегі бөлмелердің саны қанша болмасын, жерден жоғары етіп міндетті ... П ... ... ... орындар- суфалар жасалған.6 Суфаларды
жасаған уақытта оның астына тандыр пештерді бірге ... ... ... ... ... алып ... Ал ... мұржасы суфаның ішімен
жүргізіліп отырып, сыртқы қабырғаны жағалай тік ... ... ... ... ... оның астында ташнау,
яғни су төгетін ... ... ... Көбінесе, көше жақтан есіктің
алдында аяқ-киім шешуге арналған ... ... ... ... ... ғана аула жалғасып жатқан. Үйдің құрамына бір немесе бірнеше шаруа-
жайлар ... ... ... бір,екі үш, төрт және одан да көп бөлмелері
бар үйлер де кездеседі. Үй тұрғындары, негізінен, ... ... суфа ... ... ... ... Қалған қосымша бөлмелер кіре-беріс
немесе айбан, қойма ... ... ... ... ... үйдің бір
жағындағы қабығаны бойлай ... ... ... ... жағалай
салынатын. Көп бөлмелі үйлерде арнайы жасалған жаздық орын ... ... ... ... ... ... Ол ... әдетте сегіз
санына ұқсас немесе алмұрт тәріздес бір-екі ашық ошақ ... ... ... ... ... ... ... сыланған7. Шаруа-
жайлардың арасында мал және ... ... ... ... ... ... ... аймағындағы
басқа елді мекендерге тән тұрғын-жайлар. Осыған ұқсас үйлер Түркістан,
сауран қалашықтарынан Қаратаудың солтүстік бөктеріндегі ... ... ... ... да ... ... ... қатар қазіргі
уақытта Отырардың үйлері мен отырықшы қазақтардың қоныстарының бір-бірімен
үйлесімділігі анықталып отыр. Қазақ үйлеріндегі мұржалары әр ... ... ... ... ... ... Әсіресе, ең қызығы- мұржасы
бөлмелерді бөліп тұрған қабырға арқылы ... ... ... ... әлі ... ... ... Алайда кейінгі ортағасырдағы кандармен,
яғни жылу құбырларымен ... ... ... жоқ. ... ... ... ... кезеңде пайда болған болу керек.
Сонымен бірге Отырардағы жерден жасалған ұзын ошақтар мен ... да атап ... ... ... ... ... дәуіріндегі
тұрғын-жайлардың мұндай ұқсастықтары өте маңызды, өйткені ол ... ... ... ... деректер Отырардың әлеуметтік-экономикалық
өмірі жайлы ... ... ... ... ... ... ... халықтарды бақылаудың маңызды мәселерінің бірі- демографиялық,
яғни елді мекендерді зерттеулер. Осындай ... ... ... санын
анықтауға мүмкіндік тудырды. Нәтижесінде XVII ... ... ... ... бір ... үйлердің, одан кейін сол
кварталдағы тұрғындардың қаладағы кварталдар санын білгеннен кейін шығаруға
ең ... жол ... ... ... тұрғын кварталдарының ауданы-1200-
1800 шаршы метр немесе орташа ... ... 1500 ... метр ... ... бүкіл аумағы 20 гектар немесе 200000 шаршы метр ... Егер ... ... бір ... ... ... үшін тұрғызылған
ғимараттар, мешіттер және көшелер мен базарлар алып жатқанын ескерсек, онда
тұрғындар мекендеген кварталдардың ... ... 15 ... ... метр ... Осылайша кейінгі ортағасырлық Отырарда 100 тұрғын
кварталтардың бар екні анықталды.
Әр ... ... саны ... он ... ... жетеді. Жеке
үйдегі отбасы адамдарының саны 5-7 десек, жалпы кварталда 30-42 немесе ... адам ... Бір ... ... ... санын орта есеппен алғанда
45-63 адам. Бір кварталда тұратын адамдардың ... ... ... XVII ғасырдағы Отырар қаласының саны 4500-6300 көлемінде, яғни
орта ... ... 5500 ... ... ... тұрғындары қоныстанған үш-
төрт және одан да көп бөлмелер көзге ерекше түседі.10 Мәселен ... ... ... тұрғын-жайдың ішіне ... ... ... ... жақсы адамдардың тұрғын-жайлары, кереберіс
бөлмелерінен басқа шаруажайлары –қоймалары мен ... ... ... ... көзге түседі. Ауқатты қалалықтардың үйлерінде
күйдірілген кірпіштер көп қолданылған. Ташнаудың қақпағын және пештерді
әшекейлеу үшін ... ... қыш ... ... қатар ағаштан жасалынған бұйымдар көп қолданылған. Тазалық
шұңқырында арнайы жасалған ыдыс болған. Қалада мал ... ... ... бар көп ... үйлерде кездеседі. Бір-бірімен тығыз етіп ... ... ... ... және үйлерінің қабырғасы қаңқалы ... ... ... ... ... ... ... біркелкі байнемесе кедей кварталы жоқ . Кварталдардың
әрқайсысында жалпы тұрғындардың жағдайымен салыстырғанда екі-үш байдың,бір-
екі кедейдің үйі ... ... Тек ... ... ... ... тұрғындары бар кварталдардың болуы.11 Қаланың
солтүстік шығысын құмырашылар мекен еткен.
Ал метал өңдеу ... ... ... ... ... ... бөлігінің кейбір үйлеріде ұсталар тұрған болу керек.
Сонымен қатар саудагерлерде кварталы ... Оған ... көше ... ... қатары да болды. Қалада канализация ... ... ... әр ... ... ... болуға тиісті
қажеттілігіне айналды. Қалаларда мешіттер салынған. Мешіт ... және қам ... ... ... ... ... ағаш тіреулерге тіреледі, ал ағаш ... тек ... ... ... ғана ... Мұндай тіреу бағандар саны ... ... ... оны ... алшақ қатарларға қойылған.Бағаналардың ара
қашықтығы 3-тен 3,2 метрге дейін ... ... бас ... ... ... ... санаттары құрамында, ... ... ... ... ... соңы ширегінде XV ғасырдың бас кезеңіне жататын ... ... ... ... ... алғашқы көлемі сыртынан
өлшегенде 13,5х 16,5 метр болған. Осы жағдайда орталық ... ... ... метр ал су ... астаулар тұратын жайларды қоспағанда
қалғандарының ... 7,2 ... ... келеді. Екінші кезең моншаның
кеңейтілуімен ... ... ... екі ... ал ... ... метр сыртқа қарай жылжытылған. Сөйтіп моншаның жалпы
ауданы 163,3 шаршы метрге ұлғайған. ... 10 жай ... ... ... ... ... бумен шабынатын және шомылатын орталық залы бар. ... ... ... мен ... ... есіктер жасалынған.
Бастапқы Отырар моншасының батыс беттегі бұрышында екі ыстық су жайы, шығыс
бетінде бір салқын су жайы ... ... ... ... ... ... шеңбер жиекті хауз бар. Оның едені әр түрлі көлемді көгілдір жапқан
кірпіштен ... ... су ... ... ... ... ... Құбырлардың бірқатары жер асты галереясына төселген. Су
құбыры монша жайына суық және ... ... құю үшін ... ... ... Дәл осы жайдан төрт бөлікке бөлінген ұзынша ... ... 4 ... су ... ... байқалады. Онда моншаның ағзаға
шипалы әсері сипатталып жуынған кезде қолданылатын біренеше ертінділердің
аттары аталады. ... ... ... тартылған жылу өткізгіштер, одан
тұғыр тағаншалар мен жылу бағыттауыш қабырғалар арқылы бүкіл жайлардың
еденін қыздыратын ... ... ... ... ... ... күйдірілген шаршы кірпіштерден қаланды.Ал еден
төсенішіне көлемдері 40х40 см кірпіштер мен тақта-қыш қолданылды. Бірқатар
жайларда еден ... ... ... ... мен ... Осылардың барлығын археологиялық қазба жұмыстарда белгілі болды.
Отырар мен ... ... ... ... ... ... ... фараб теңгелері табылды.14 Отырарда ақша сарайы ХІ-ХІІІ
ғасырлардың басында өз ... ... ... ... сол ... ... ... шапқыншылығы кезіндегі қалалардың қирауы, саудамен
қолөнердің дамуына кедергі жасады. Бірақ құлдыраудан ... ол ... ... ... ... ... ... халықаралықсауданың
болғанын дәлелдейді. Археологтар осы қазына табылған жер де ... үй ... ... ... ... қыш ... оның ... салынғанын көрсетеді. Көмейі кең құмыраға салынып еден ... ... ... бір ... табылды. Құмыраның ішінен
негізінен зергерлікбұйымдар, күміс тостаған сынықтарымен қоса ... ... ... ең көбі- тегіс әрі жұмыр өрілген ... әрі ... ... білезіктер. Табылған он алты тегіс жұмыр білезіктер
ішінен он ... жұп ... ... ... ... ұштары жалпақ әрі
үшкірленіп келсе, ал үлкен білезіктердің ұштары доғал екен. Екі білезік үш
күміс ... ... Оның ... ... ... ... ... білезіктердің көркемдік әшекейі ерекше.15 Олардың
біріншісі төрт сымнан ширатылып жасалған. Ортасы жуандау ... Әр ... ... ... ... жіңішке сым жабыстырылған. Осындай жіңішке
сыммен күрделі орам түзеп біріктірілген білезіктің ... ... ... ... ... ... басына ұқсайды.екінші білезікте осыған
ұқсас келеді ... сәл ... ... ... жұқа әрі жалпақ келген
білезіктердің тек біреуі ғана бүтін күйінде сақталынған. Бүтін білезіктің
бетін төрт ... ою ойып ... ... ... - екі ... ою. ... бұйымдардың ішінде жүзіктерде табылды. Сырғалардың да
бірнеше түрлері табылды. Қазынадағы барлық теңгелердің саны-235, ал ... ... ... ... әр ... ақша ... да құйылған. Ақшалардың көбісі, яғни
151 данасы- күміс дирхемдер. Олар моңгол империясының ең ірі ... ... ақша ... ... Тағы да бір топ ақша ... ордасында құйылған екен. Орда Алмалыққа жақын жерде ... Орда ... деп ... ... ... Сыр ... Жент
қаласында жасалған. ХІІІ ғасырға дейін бұл ... ... құю ісі ... ... ... 1219 жылы Жошы ... Жент ... қиратқан.
Алайда Отырарда табылған қазынаға, құйылған теңгелерге қарағанда,
қала осы ғасырдың ортасына қарай ... Жент ... ... ... туралы ортағасырлық автор Жамал әл- Қаршидің; бұрындары
Жент маңызды қала ... ... ... ... табылған теңгелермен
әшекейлер- өте бай және ерекше ... ... ... кейінгі
алғашқы он жылдықтарда қалалардың қатты күйзеліске ұшырағаны белгілі. Сол
себептен ол кездегі ақша ... ... ... ... ... ... артық. ХІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде моңгол басқыншы соғысынан кейін
ақша ... тез ... да, ... ... тоқтап қалды. Орта Азия мен
Қазақстанды күйзелістен шығарып шаруашылықты ... ... ... ... бәрінен бұрын ақша реформасын жасау керек болды.
Оны бастаған Менгу хан ... ... ... ... ... ... ... жылдарға дейін жыл сайын дерлік күмістелген мыс
дирхемдер мен мыс фельстер шығарылып ... Бұл ... тек ... мен ... ғана қолданып қана қоймай, сонымен бірге Оңтүстік Қазақстан
аймағындағы Ташкент, Ферғана ... ... ... Оған дәлел Орта
Азия жерінде жиі кездесетін Отырарда құйылған ... мыс ... ... ақша қатынасы бойынша фельстер ұсақ ақшаның рөлін
атқарған.
Бұл ХІІІ ғасырдың екінші ... ақша мен ... ... болып табылады. Масудбектің ақша реформасы болды. ... ақша ... ... ... жаңа ... салды. 1271-
1272 жылдары жаңа реформа болды. Оның негізінде Орта Азияның Қазақстанның
оңтүстігі мен ... ... ... ... ... күміс
ақшаларды құю қолға алынды.ХІІІ ғасырдың соңында 15-тен аса ақша ... ... ... арасында Отырар, Тараз, Жент, Алматы ақша сарайлары
болды. 1321 жылы Кебек хан ... жаңа ... ... ... ... ... бұрынғысынша ақшаны көптеп шығарып отырды.
Сонымен бірге Тараздың, Испиджабтың ақша сарайлары да жұмыс істеп
тұрды. XIV ғасырдың екінші ... ... ... ... да ... ... ... Түркістан және басқа жерлерден ... ... ... яғни оның ... ... маңызды деректер
алуға болады.Отырардан табылған XVI- XVIII ... мыс ... ... ... ... қарастырады; біріншісі отырардың өзінде, Яссы Ташкентте
құйылған ақшалар, ... Орта Азия ... ... ақшалар.
Отырардан осындай қазыналардың бірі 1973 жылы, екіншісі 1974 жылы
табылды. 1973 жылы табылған мыс теңгелерді негізгі үш ... ... ... ... ... және шыққан жері белгісіз ақшалар. Табылған
теңгелердің бір бетіне аң, ... ... құс ... ... ... ... беті ... келеді. Сонымен бірге ешқандай жазуы ... де жоқ, екі беті ... ... да ... ... ... ақшалар болуы мүмкін.Екінші мыс ақшалар қазынасы өзінің бір
тектілігімен ... 214 ... 62 ... ... ... ... ақшалар. Кейбір теңгелерде үзінді жазулар бар, ал
екінші бетінде жыртқыш аңның бейнесі басылған. ... ... ... тағы да екі мыс ... қазынасы табылды. Олардың бірінде үш
килограммнан артық цилиндрлер мен ... ... жоқ ... мыс
жапсырмалар және жүзге жуық жазудың үзінділерімен ... ... ... мыс ақшалар кездесті. Бұл ақшалардың бәрі XVII ... ... ... Отырартөбеден табылған жәдігерлердің басым бөлігі
Шәуілдірдегі мұражайда сақталып келеді. Аталмыш мұражайдың негізін салушы
Асантай ... ... ... ... ... бастамай тұрғанда-
ақ кездейсоқ табылған көне ... ... ... ... мол
мұрағаттар қорының басын құрап, ... үшін ... ... ... ... сол бұйымдардың ішіндегі бір-екеуінің сыры енді ашылып отыр.
Соның біреуі көлемі 73х39, ені 8 ... ... ... ... ... Оның ... бұрышы ғана сақталыпты. Қыш бетінде айналасын ойып
түсірген 4 қатар араб жазуы бар. Жазудан ... ... ... санат 99
деген белгі түсіріліпті. Бұл – һижра бойынша белгіленген жыл. Ол 1397 ... ... ХІV ... аяғы деп көрсетілген бұл қышта ... ... ... ... ... ... жазуды оқып шықты.
Одан арғысы беймлім болып қала берді. Бұл жай одан әрі ... ... ... ... көп ... оқып жүрген шығыстанушы ғалым В.
Настичке өтініш білдірдік. Ол бұл ... адам ... ... құлпытастың
бір бөлігі екенін, оның бетінде қазының қызы Сұлтан Түркен хатынның есімі
жазылғанын оқыды.
Ортағасырлық Отырар халқының хат тани ... ... ... ... ... ... кітаптар мен сиясауыттар. Көп жағдайда
қағаз, кітап уақытқа төзбей құрып кететіні анық17. ... ... ... ... ... шегелей түседі. Осы орайда Асантай
Әлімов ала келген құбырға назар ... ... Орта ... Азия мен ... көне ... су ... болғанын мамандар
жақсы біледі. Қазіргі заманғы ... ... ... ... ол ... күйдірілген құбырлар атқарған. Құбырдың бір басы ... ... ... ... ... кішірек жағы келесі құбырдың үлкендеу
жеріне ... ... ... Әлгі ... ... бір ... 17 сантиметр, ал екіншісінің диаметрі 24 ... ... ... қабырғаларының қалыңдығы 2,5 сантиметр, кішірек басынан
6 сантиметр төменде, 1,5 сантиметр жаға ... ... ... ... ... жазуы төменгі жақта астыңғы жиектен 8 ... Араб ... ... жазу ... 8х9 ... ... әріптер әлі ... саз ... ... ... В. ... ... Өзіне өзі сенбегендей
болып ол ең бірінші сөздің перғауын болып ... ... ... ... Египет патшасының лауазымы фараон болып шықты.Бұл сөз ... ... жүр. Жазу ... ... ... ... А.А.
Ивановқа жіберді. Шығыстанушы ғалым бұрын – соңғы құбыр бетінде мұндай ... ... ... және оның жазуын нақты ажырату үшін
Франциядағы белгілі араб ... Юсуф ... ... ... сол ... ... Париждегі зерттеуші ғалымдардың көмегімен шешілді. Отырарлық
құбыр бетіндегі жазу құранның 85- сүресінің 18 ... бір ... ... ... ... ... осы ... дейін ғылымға бей мәлім, әлі
оқылмаған жұмбақ жазулардың сырын ... ақыл ... ... ... ... ... ... ғылымының кандидаты В.Н. Настичке,
Санкт- Петербургтегі Эрмитаж музейінің Шығыс бөлімі меңгерушісі ... ... ... өз ... ... ... әлі де ашылмаған қыр-
сырларыда көп. ... ... ... ... ғана ірі ... емес бұл бүкіл түркі әлемінің мақтаныш тұтар мұрасы18. Отырардың
тарихи ... мол. Яғни ... ... ... ... ... ... береді. Отырар қаласында бүгінгі күнге ... ... ... ... ... археологиялық тұрғыдан бақылау бұдан 100 жылдан
астам уақыт бұрын басталған. Ол ... ... ... ... жол ... А.И. Федченконың берген есебінде айтылған.
Көне қала ... ... ... ... ... ... басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы
жүргізілді. Ескерткіштің көрнекі сырт ... ... ... алынған
материалдар негізінде кезеңдеме ұсынылған. Қала тарихы жайында туғызған
мәселелердің бірі болған оның ... ... Егер ... ... ... жері ... ... болса және оған Сауран атты ескі
қала қалдығы сәйкес келсе, моңголдарға дейін қаланың қонысы тура ... ... ... көне ... ... ХІІІ ғасырларға дейін
материалдары бар қабаттарының жоқтығында, яғни бұл қала ХІІІ ... ... ХVIII ... ... өмір ... ... Е.И. мен Пацевич
Г.И. оны ... сол ... ... ұсынған. К.М. Байпаков
моңголдарға дейін Сауранды Мейрам- төбе атты ескі қала ... Өз ... ... ол ... дәуіріміздің бірінші
ХІІІ ғасыр қабатары мен ерекше топографиясы бар көне қала ... ... жаңа ... ... өмір кезеңін қайта қарастырып, оны
біздің ... ... ХІІ ... ... ... ... Көне
қаланың орнына ақ ангобаның үстінде ХІ-ХІІ ғасырларға тән мөлдіржалатпасы
бар және ... ... ... ... ... суреттелген су құятын
тостаған сынықтарының бай колекциясы жиналып алынған. ... ... ... ... ... іздері қалғанпештің қалдықтары
күйдірілген саз қоқыстары жарамсыздық өнімдер. Қала ... ... орта ... ... тән белгілердің бояуымен сипатталады, онда
ішкі қамал цитадель, шахристан және ... ... ... ... ... ... ... айғақ болатын
Қаратөбе рабадының айналасында ... ... ... ... ... сыртқы қоршауы орталық қаусырықтардан 1-1,5 шақырым
жердегі қашықтықта тұр, сонан соң ... тағы да ... 2 ... ... ... Жазбаша деректердің, Сауран ерекшеліктерін ... оның ... ... соның ішінде 7 қатар қабырғалары туралы
мәлімдейтіні жоғарғы да ... ... ... қаласының топографиясында
дәл сол қабырғалар қалдықтарыныңбайқылауын мүмкін. ... ... ... ... көне қалашығының орнында болған, ал ХІІІ-
ХVІІІ ғасырлардағы Сауран жаңа жерлерге орналасқан және оған ... ... ... ... ... ... бұл көне қала
қалдықтарының сипаты туралы жаңа мәліметтер ... ал ... ... ... ... ... орта ... аяқ
шеніндегі Сауранның көрінісін толығырақ елестетуді мүмкін ... ... ... ... ашу, топожобаларды талдау-
көрнекі зерттеулер мен қосыла келе- қаусырықтарды сипаттауға мүмкіндік
берді. Сауран ... ... ... шөккен бөліктері 3 тен 6 метр,
дейінгі биіктігінде сақталған қабырғалармен ... ... ... ... ... ... ... 800 метр және солтүстік-батыстан
оңтүстік-шығысқа 550 метр ... ... Қала ... төңірегіндегі
жерлерден 2-2,5 метр көтеріңкі. Қала ... ... ... ... ... Оның ... бөлігі берма болып
келген. Қабырға шикі кірпіш пен ... ... оның ... ... ... ... жуандау 4 мұнара орналасқан. Жоғарғы қабаты
күмбезбен жабылған, ал ... ... ... осы ... ... ... ... зеңбірек атуға арналған жіңішке
саңылаулар ойылған.
Қаланың 2 қақпасы болған. Бас ... ... ... шығыс
бөлігінде орналасқан, және ол екі жағынан сыртқа қарай шығыңқы тұрғызылған
2 қабатты ... ... ... ... ... бина
болған. Кіретін жері- қабырғаның шығып тұрған кесінділерінен құралған 20
метрлік коридор ... ... ... ... қала ... оңтүстік-
шығыс бөлігінде құрылған. Шығыс жағында мұнараның ішінде тағы да бір қалаға
кіретін, құпия болу керек, ені 1,2 ... ... 1,7 метр ... ... ... ... ... 1-3 метр. Дейін, ені 15-20
метр ор қазылған. Одан шығарылып ... ... ... ... ені 5 метр ... дуал қалған. Солтүстік-шығыстағы қақпадан
басталған ... көше қала ... ... ... қарай қақ бөлген. Қабырғаның оңтүстік-батыс бөлігіне 150 метр
жетпей ... ... ... төте көшеге келіп
тіреледі. Бұл көшенің бір бөлігі оңтүстік-шығыс қақпасына шығады. Екі үлкен
орталық көшеден ... көне қала ... ... ... жол
торабын құрайтын көптеген кішігірім көшелер мен ... ... ... ... ... 210 метр ... орталық көшенің сол
жағында күйдірілген кірпіштен жасалынған үлкен бина қалдықтары жатыр. Бұл
үстін күйдірілген кірпіш пен қыр ... ... ... төбе қалдықтары.
Төбе жобасында өлшемдері 100х100 метр ... ... ... ... ... ... қарағанда, дәл осы жерде жазбаша деректер
мәлімдейтін медресе тұрған. Орталық қаусырақтардың радиусы ... ... ... жеке ... ... ... Әр-бір қоныстың үй-жайы мен
жері айнала қабырғамен қоршалған. Жерінде бақша дақылдары, жүзім, жеміс-
жидек ... ... ... ... бар ... бөлінген
тікбұрышты, төртбұрыш болып келген бау-бақша отырғызу ... ... және сол ... ... ... ... ... Жеке
қоныс аудандары әртүрлі. Ішіндегі ең ірілерінің өлшемдері 150-110; 180-90
метр және ... орны 1,5-1,8 ... ... ... ... ... негізінде жасалған болжамды есеп бойынша-350
қоныс шамасында. ... ... ... ... ... ... қоныстардың өмір сүрген уақытын ХІІІ-ХІV және ХV- ... ... ... қаланы сумен қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... жүзеге асырылған.
Кяриздердің қалдықтары басында қаланы самолеттен қарап ... ... ... белгіленген.20 Құдықтардың диаметрі 5 метр, ара
қашықтығы 12-15 метр. Құдықтардың жер үстіндегі іздері жөнді ... ... ... және ... шығарылып тасталған майда тастармен
саздың дөңгелеңген үймелері арқылы анықтауға болады.
Васифидің мәліметтері бойынша, кяриздерді ... сый ... ... адамдардың ірі өкілі Мир-Араб.Кяриздің бастауының үстіне қамал
салынған. Оны ... ... аты ... ... ... ... білу әбден дұрыс болған. Оның Саураннан Васифи көрсеткен І ... ... ... ... ... 7-8 шақырымға тура келеді.
Кяриз күрделі және орасан зор еңбекті қажет ететін бина. Оның құрылысы мен
тазартылуы тек ауыр ... ғана ... өмір үшін де зор ... қатермен
сыбайлас болған. Жер қазушыларға үстеріне жер опырылып құлау және кенеттен
суатқылап шығу қатерлері әрдайым төніп ... ... осы ... ... ... Ол Сауран кяриздерінің құрылысы ... ... ... Бір ... құдық ішінде ауа бұзылып, ... ... ... тудырды. Орта Азия мен Қазақстан территориясында кяриз ... ... өріс ... Көне ... ... ... ... қазірге дейін жарым-
жартылай бүтін қалған қабырғаларымен, тұрғын ... және ... ... ... ... төңірегіндегі қоныс-
жайларының ... және ... және ... бірі ... ... ... затардың ішіндегісі
керамика болды.
Сауран қаласының негізгі ғимараттар орнында 1999 жылы қыркүйек айында
Түркістан археологиялық экспедициясы ені 2-3 метр ... 15 ... 1,5 метр ... ... жасады. Күйдірілген кірпіштен
қаланған ғимарат қабырғасының ... 1,4 ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Стратиграфиялық шруф қаланың
XIV ғасырларда салына бастағаны белгілі болды. Сауран еліміздің аса ... және ... ... ... ... анық.21 Бұл
Қазақстан мен Орта Азия халықтары ата-бабаларының ... мен ... ... ... ... ... әрекеттерін жасау және жоспарлы
түрде зерттеу – ғалымдардың, бүкіл республика жұртшылығының алдында тұрған
актуалды міндеттердің ... ... ... ... күнге дейін
археологиялық қазба ... ... ... ... ... жолы ... ... қалалар жайлы әңгімені қортындылаймыз. Мұндағы ... ерте және ... ... ... араб, парсы, ежелгі түркі, орыс
тілдерінде ... ... және ... ... ... ... ... кеткен естеліктері
мен сапарнамаларындағы материалдарға сүйенеді.
Ертедегі дәуірде, әсіресе орта ғасырларда қоғам дамуында ... ... ... ... ... ... жасауға ұмтылған.
Солардың бір айғағы-Ұлы жібек жолы болып табылады. Қазақ даласын, шөлді
өлкелері мен тау ... ... ... бір ... ... сөз ... Онда ең
негізгі сауда желілерінің және шалғайда жатқан аудандарды аса ірі мәдени
орталықтармен жалғастырған ... мол ... ... ... тарау жолдар Сырдария мен Таластың, Арыс пен ... тау ... кіре ... ... мен ... маңында,
таулар мен далаларда қоныс тепкен үлкенді-кішілі қалаларға барып ... Бұл ... ... ... ... ... әйгілі болды.
Олар- Отырар мен Тараз, Түркістан, Испиджаб, Сауран, Сығанақ. өзгелері
түгелдей халықаралық ... ... ... ... ... бекеттері
ретінде белгілі болды. Далалық өлкелермен шектес аймақта орналасып,
шекаралық сауда-саттық байланыстары ... ... ... Сауран немесе
Дех Нуджикес сияқты қалалар болды.
Дегенмен ... ... ... қалалардың қай-қайсысы да сан қырлы,
алуан үнді және олардың мұндай ... шек жоқ. Олар ... ... ... ... ... оқиғалардың кейіпкерлері әрі куәгері
болып табылады. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... мүлде жойылып кетеді.
Әсіресе әбден қираған қалалар туралы жазу өте қиын. Археологтардың
еңбегінің арқасында ұлы жібек жолындағы ертедегі ... ... сөз ... ... отыр.
Қазіргі кезеңде анықталғандай ежелгі жібек жолының тарихы ерте кезден
басталады. Оның қалыптасып дамуына Евразияда өндіргіш шаруашылығының ... дала мен ... ... мал шаруашылығының дамуы себеп болды. Жылдам
өркендеуіне революциялық бет бұрысты көлік құралдарының ... ... түйе ... ... көліктермен жылқыға ат міну жатады. ... ... ... ... және ... ... ... Бұл кезең біздің заманымызға дейінгі ІІ мың жылдықтың ортасы мен
і мың жылдықтың ... ... ... ... ... Орта ... батыс
пен шығыс аймақтарынан малшылар қозғалды.
Біздің заманымызға дейінгі ІІІ және ІІ мың жылдықтың басында Орта
азия ... мен ... ... ... асулардағы жолдар игерілді.
Осы жолдармен Турфан, Кучи, Қарашар аудандарына ... ... ... Бұл ең ... жібек жолының тармағы еді, ол ғылымда әлі
зерттелмеген. Қытай жібегін басқа ... ... ... ... ... ... ... заманымызға дейінгі І мың ... ... ... ... ... ... ... далалық
цивилизация құрылды. Ол скифтер таулы Алтайдағы пазриқ қоғамын және ... ... ... ... ... заманымызға дейінгі І мың
жылдықта сауда және ... ... ... болды. Бұл байланыстың
дамуына Қазақстан ... ... көп ... ... ... сақтардың
мәдениетінің, өнерінің экономикасының және әлеуметтік дамуы, жібек жолының
дамуы мен ... ... ... ... ... Чжан ... ... зор
болды. Біздің заманымызға дейінгі 138 жылы саяхатымен жаңа елдерді ... ... ... ... мемлекетер мен қалаларды ... ... ... ... туралы жазды. Батыс пен Қытайды жалғастыратын жолдағы
кедергі Тянь-Шань тауы болды.Ұлы жібек жолы ... ... ... ... рим ... аяқталды. Бұл жол Кушан, Соғды және
Парфия ... ... ... тасымалдап жеткізуді Евразияның таулы және далалық
аймақтарын мекендеген малшылар іске ... ... ... ... ... және экономикалық жағдайынан түркілердің көшпелі империясы бақылау
жасады. Негізгі жол тармақтары Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу ... ... Бұл ... ... ... өз ... қаларын, керуен сарайларын
салып саудаға бақылау жүргізді. Бұл ... ... ... ... ... ... бұйымдарымен танысып
өздеріне қабылдады.
Бір ... Ұлы ... жолы Ұлы ... ... ... ... Содан соң мұхиттық сауда жолының маңызы арта берген.Ұлы жібек жолы
ІІ мың жыл бойы өмір сүрген. Бұл әлем ... дара ... ... ... мұхит пен Атлант ... ... ... ... ... жолы ... толық мағына бермейді.
Жібекпен сауда жасау біздің заманымызға дейінгі ІІ және ... ... І мың ... ғана ... Ұлы ... жолы ... мәдениет, жаңалық және жаңа ойлардың ... ... ... ... ... даму жолы ... жолы ... жолы болды. Орта ғасырдағы қалаларды
археологиялық қазба жұмыстары кезінде ... ... ... береді.
Жүздеген жылдар бойы тарих қойнауында топырақ үйіндісінің астында сақталып,
бүгінгі күні зерттеу нысанына айналған Сайрам, Тараз, ... ... ... ... мәлім болды.
Олардың бірі әлі осы күнге дейін өмір сүріп келеді. Ондай қалалардың
бірі Түркістан, Сайрам,Шымкент қалалары. Орны бар ... ... ... осының
дәлелдейді. Ата-бабаларымыздың тарихы мен мәдениеті жерімізде ғасырлар ... ... ... ... бір-бірімізбен ... ... ... ... қосқан рухани және ... бар ... ... көзі болған қалаларымыздың
кейбірреулері діни-рухани орталық ретінде ... ... ... ... болған қала.
Ерте заманнан бері Түркістан жерін бабаларымыз киелі мекен деп есептеген.
Өйткені оның топырағында көптеген ұлы ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи өмір сүрді. Қожа Ахметтің беделі
ақыл-кеңес пен жұбаныш іздеген адамдарды өзіне тартты. Ол ... үлгі ... ... ... ... әділеттілікке шақырды.Ұлы ақын әрі
философ көшпелілер мен ... ... пір ... ... ... Ал
ол өмір сүрген және уағыз жүргізген ... ... әлі ... ... ... ... ... туындысы ретінде танылған кесенеде
жерленген. Испиджаб-Қазақстандағы ең ірі ... ... ... ... ғасырларда ислам дінін таратушы орталық болған.Тап осы арада халық
әулие тұтатын қасиетті орындар өте көп; Қожа ... ... ... ата мен ... ... ... де осында. Ежелгі қалалардың
тіршілігімен дамуында тек руханилық қана емес, одан басқа да факторлар ... ... рөл ... Егер қала мемлекеттің немесе ірі ... ... ... орталығы болса, ондай қалалардың қалыптасып,
дамуы саяси себептермен байланысты. Бұл жағдай ... ... ... ақша құю ... ... де ... Отырар, Түркітан, Тараз, Сауран қалаларында ақша құятын
сарайлар жұмыс істеген. Мәселен Отырарда қаңғар дәуірінде де одан ... ... ... бағынған кезеңде де, осында билік
құрған Мұхаммед ... ... де, ... ... ... ұрпақтары
билік құрған заманда да, Қазақ хандығы тұсында да ақша шығып тұрды. ... ... ... орталықтары болғаны белгілі.
Отырардың құмыра жасайтын орындары, зергерлік ... ... ... өңдейтін шеберханалары даланың ондаған елді мекендерін ыдыс-
аяқпен, ... қару ... және ... ... ... ... Қалалардың көпшілігі жергілікті және халықаралық ... ... ... ... ... ал ... Дешті Қыпшақтың
сауда айлағы деп аталды. Испиджабтың керуен- сарайларында Бағдат, Бұқара;
Самарқандтан қатынасатын саудагерлер аялдап, ... ... ... ... ірі сауда орталықтары
Сауран, Жаңакент, Дех Нуджикет қалалары болды. Сарайшықты
саудагерлер ... ... ... деп атап ... Қазақстаның егемендік
алған жылдар ішінде халықтың өз өткеніне, тарихи және мәдени бастауына бет
бұруы, тарих қойнауындағы ... ... ... ... арта ... ... ... еткен Елбасымыздың Жібек жолының тарихи орталықтарын
жандандыру, ... ... ... ... мұраларын сақтау, дамыту
және туризм инфрақұрылымын құру туралы Жарлығы. Археология ... ... ... ... 1500 жылдығы.Осы мерейтойдың өтуіне
байланысты Қожа Ахмет Иассауи кесенесі жөндеуден өткізілді. Сонымен бірге
ең ... ... бірі ... 2000 ... тойы ... ... жылы Отырарда кең көлемде жұмыс жүргізу үшін ... ... қол ... ... ... ... кірген Тамғалы
жерінде қазба жұмыстары жүріп жатыр. Қазақстанның жәдігерлері Қожа ... ... мен ... ... ... ... мәдени мұралар тізіміне
кіргізді.
Мәдени мұраларды зерттеу, сақтау және оны ... ... Н.Ә. ... ... ... алдында тұрған маңызды
міндеттермен қатар мәдени мұрамызды ... ... ... ... Үндеуімен
тығыз байланысты. Осыған орай 2004-2006 жылдарға арналған Мәдени мұра
атты ... ... ... ... ... ... қалаларда
зерттеу жұмыстары қоға алынып, жүргізіліп жатыр.
Мұндай археологиялық ескерткіштер қатарына Оңтүстік ... ... ... ... да әлі ... ... зерттелуде.
Археологиялық деректер негізінде Қазақстанның ежелгі және ... ... ... ... ... осылайша тірнектеп жинақталуда.
Ежелгі қалалар жергілікті және халықаралық туристік орындардың тізіміне ... ... ... К.М. ... Л.В. ... города Казахстана Алматы, Наука
1971, 8-9 беттер.
2 Қазақ ССР- тарихының хрестоматиясы Алматы, ... 1965. ... ... ССР ... 5 ... Алматы , Ғылым, 1980 , І т., 396 беттер.
4 Қазақ ССР тарихы 5 томдық. Алматы ,Ғылым 1980, І т., 396 ... ... ССР ... ... ... ... 1965.
6 Марғұлан А.Х. Из истории городов и ... ... ... ... 1950, 4 – ... ... в ... страны. Плано Каприна и Рубрука. М., 1957,
121 бет.
8 Пущулина К.А. ... ... и их ... в истории
казахских ханств. Казахстан в ХІІІ-ХVIII в.в. Алматы, 1969, 27 ... ... С.Л. ... ... персидских и тюркских источников о
долинах реки Таласа , реки Чу и Испиджаба. // тр. ИИАЭ АН ... ... 8, 72-92 ... Бұл да сонда , 16 бет.
11 ... А.Н. ... ... // Изв. АН Каз ... вып, Э,С, 97, его ... ... ... истории и этногенеза Южного Казахстана. 90 бет.
13 ... С.Л. ... ... персидских тюрских источников. 7 бет.
14 Волин С.Н. Сведения арабских, персидских ... ... ... ИИАЭ АН Каз ССР. 1960, Т. 8., 31 бет.
15 ММТ. – М., 193, Т: . 201 бет.
16 ... С.Л. ... ... ... и ... источников
.../ тр. ИИАЭ АН Каз. ССР. 1960 Т.8. 38 бет.
17 Чертежная книга Сибири, составленная Тобальским ... ... ... в 1701г. СПВ. ... Изв. ... археологического общества СПВ, вып. ІV. 1862, 188-
189 беттер.
19 Лерх П.П. Археологическая поездка в ... край ... С.39. его же. ... ... в Туркестанском крае ... г. ... за ... 1868. С ... ... А.К. Собрание литературных трудов, 1968, 1968, СПВ. Т.П.
225, 263-266 беттер.
21 Пащоно П.И. Туркестанский край в 1866 г. СПВ; 1868, 54 ... ... А.В. ... о ... в Среднюю азию с научной целью в 1893-
1894 гг. СПВ; 1897, 18 бет.
23 Бартольд А.В. Отчет о поездке в ... Азию с ... ... 1893-1894 гг. // записки Ан СПВ, серия 8, Т.1, 1897, 4 бет.
24 ПТКЛА – Ш. Ташкент, 1898, 178 бет.
25 ОАК за 1900. СПВ: 1902, 124 ... ... А.А. Из ... Императорского эрмитажа / чимкентский
клад/. Записки отделения русской и славянской археологического общества
СПВ. Вып. 1. ... ... В.А. в ... ... ... ... ... заметки /- ПТКЛА, год VІ, Ташкент, 1901, 89 бет.
28 Кларе К.А., Черкасов А.А. ... ... и ... ... ... его в 1904г. 13-16 ... Гроденцкий В.Д. археологии ... ... // ... ... ... географического общества. Ташкент, вып.15.
99-108 беттер.
30 Иванов П.П: Материалы по археологии котловины Иссык-куля ... ... ... Ан ... ССР, ... вып. Ш, 1957, с. 102-110; ... материалы по археологии долины Иссык- Куля // Рукописный фронд отделения
общественных наук Кирг. ССР. Инв. 1714, 78-79 беттер.
31 МИА. 14,11 ... ... А.Н. ... ... ... и этногенеза ... // Изд. АН Каз ССР. Сер. ... ... 1950,7, ... Кызласов Л.Р. Работы Чуйского археологического отряда в 1953-54
гг. // Краткие сообщения института этнографии. Вып. ХХ үі. Л-М., 1957, ... ... ... К. ... ... ... қалалары , Алматы 1992ж. 36-37
беттер.
2 К. ... ... ... ... , Алматы 1992ж. 38 бет.
3 З. Искакова Ұлы жібек жолы - ... жолы , ... ... 18-19 ... Қазақстан тарихы очерктер, Алматы 1994 ж. 81-82 беттер.
5 К. ... А. ... Ұлы ... жолы ... Қазақстан
Алматы 1992 ж 6-7 беттер.
6 К. Байпаков, А.Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық ... 1992ж 196-197 ... К. ... А. ... Ұлы ... жолы және ортағасырлық Қазақстан
Алматы 1992 ж 198 ... К. ... , А. ... Ұлы ... жолы және ... Алматы 1992 ж 8-9 беттер.
9 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж. 38 бет.
10 Қазақстан тарихы ... ... 1994 ж 82-83 ... К. ... А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан
Алматы 1992 ж 12-13 беттер.
12 К. ... А. ... Ұлы ... жолы және ... ... 1992 ж 16-17 ... ... Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 37-38 беттер.
14 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 39 ... К. ... ... Қазақстан мен Жетісудың ортағасырдағы
мәдениеті Алматы 90-92 бет.
16 К. Байпаков ... ... ... ... 2005ж ... К. ... А. ... Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан
Алматы 1992ж 202-203 ... ... ... М, ... И, ... А. Көне Тараз Алматы 2002 ж
22-27 ... ... М, ... И, ... А. Көне ... Алматы 2002 ж
39-41беттер.
3 К.Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан
Алматы 1992 ж 103 ... Р. ... ... ... ... ... кіріспе және ескертпелері
А.И. Малеандікі СП.б. 1911ж 68-69 беттер.
5 К. ... ... Ұлы ... жолы және ... ... 1992 ж 102 бет.
6 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан
Алматы 1992ж 49-50 ... К. ... ... ... ... ... 2005ж 147 бет.
8 Б. А. Байтанаев Древний ... ... - ... 2003 ж 8-9
беттер.
9 Б. А. Байтанаев ... ... ... - ... 2003 ж ... К. ... Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж 149-150
беттер.
11 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ... ... 1992 ж 54-55 ... К. ... А. ... Ұлы ... жолы және ортағасырлық Қазақстан
Алматы 1992 ж 77-78 беттер.
13 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі ... ... 2005ж ... С. ... ... тарихы Алматы 2001 ж 115-116 беттер.
15 Ж. ... Ө. ... ... Отырар 10-12 беттер.
16 К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ... ... 1992ж 60-61 ... К. ... ... ... қалалары Алматы 2005ж 158-160
беттер.
18 К. ... Л. ... ... ... Казахстана Алма-Ата 1971 г
172 бет.
19 К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары Алматы 2005ж ... ... ... ... ... ... 2005ж ... Н. Подушкин, А. Подушкин очерки по истории и культуре Казахстана
Алматы 2003 ж 105 ... К. ... ... ... мен ... ортағасырлық қалалық
мәдениеті 1986ж 24-25 беттер.
23 К. Байпаков, А. ... Ұлы ... жолы және ... ... 1992 ж 56-58 ... К. ... А. ... Ұлы жібек жолы және ортағасырлық
Қазақстан Алматы 1992 ж 61 ... А.К. ... К. ... Л. ... ... ... 1972 ж 43-50
беттер.
3Акишев К. А. Байпаков К.М. Ерзакович Л.Б. Познесредневековый
Отрар. Алма-Ата, 1981ж 24-27 беттер.
4К. Байпаков Қазақстанның ... ... ... 2005ж 170-172
беттер.
5К. Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық ... 65-66 ... ... ... ... ... Алматы 2005ж 174-176
беттер.
7К. Байпаков, А. ... ... жолы және ... ... ... 1992 ж 66-67 ... ... ежелгі қалалары Алматы 2005ж 178-179 беттер.
9 Бернштам А.Н. ... ... ... и ... ... ... АН Каз ССР, №7 , серия археологическая,вып. 2, 1949,
59-99 беттер.
10К. ... ... ... қалалары Алматы 2005ж 184-185
беттер.
11К. Байпаков Қазақстанның ежелгі қалалары ... 2005ж ... ... К.А. ... ... раскопок городища древнего Отрара /
1971-1975гг. / -В кн. ... ... в ... ... ... беттер.
13 Валеницкий А.М. Вектович И.В. Большаков О. Г. Средневековый ... ... Л., 1970, 78-80 ... Байпаков, А. Нұржанов Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан
Алматы 1992 ж 85 бет.
15 ... К.А. ... К.М. ... Л.В. ... ... ... Казахстане. В кн: Археологические открытия 1969г. М.,- 1970. 397-398
б. Ревний Отрар. ... 1972, 90-95 ... ... Р.З. ... из Отрар –тобе /1973/ . В кн; Археологические
исследование в Отраре. Алматы, 1977, 55-57 ... ... С.П. ... ... М., 1948, 50-51 беттер.
18 Әбунасыр әл- Фараби Ат-түрки Жібек жолы 2006 ж. 16-17 беттер.
19Акишев К.А. Байпаков К.М. Сауранның ... Қаз ССР ҒА. ... №4 76-78 ... ... ... ... ... Алматы 2005ж 209-210
беттер.
21 К. Байпаков Сауран- ортағасырлық қуатты қала.//Абай 2002 ж. 13-14
беттер.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Лизинг және әлемдік лизингтік нарықтың қалыптасуы28 бет
Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары162 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстандағы қайырымдылық негіздері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь