Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 ТАРИХНАМА

1.1 XX ғ. ТАРИХНАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9

1.2 МЫСЫР МАМЛҮК МЕМЛЕКЕТІНІҢ ДЕШТІ.ҚЫПШАҚПЕН БАЙЛАНЫСТАРЫ ЖАЙЫНДА ХАБАРЛАЙТЫН МЫСЫР ЖӘНЕ АРАБ ЖАЗБА ДЕРЕКТЕРІ МЕН ТАРИХШЫЛАРЫ ТУРАЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ПЕН МЫСЫР МАМЛҮК МЕМЛЕКЕТІ АРАСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ЭТНО.МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАРЫ

2.1 САРАЙ МЕН ҚАЙЫР АРАСЫНДАҒЫ ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ЕЛШІЛІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

2.2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ХАНДАРЫ МЕН МАМЛҮК СҰЛТАНДАРЫ АРАСЫНДАҒЫ ҚҰДАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

2.3 СҰЛТАН БАЙБАРЫС: ДІН ЖӘНЕ САУДА, ЭТНИКАЛЫҚ, МӘДЕНИ, ӘДЕТ.ҒҰРЫПТЫҚ, САЛТ.ДӘСТҮРЛІК, ТІЛДІК ЖӘНЕ АНТРОПОНИМДІК БАЙЛАНЫСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендігін алғаннан бері Қазақстанның геосаяси жағдайы күрт өзгерген кезде тарихымызды зерттеу саласында үлкен бетбұрыстар болды. Әсіресе, бүгінгі күні Қазақстан Республикасы өзінің он бес жылдығын атап отырған уақытта қазақ халқының рухани өрлеуі мен тарихи санасының қалыптасуы заманында өзінің көршілес және алыс халықтармен және мемлекеттермен ғасырлар бойындағы болған қарым-қатынастары мен байланыстарына деген қызығушылығы едәуір артып отыр. Осы орйда, халықаралық аспектіге ие қыпшақ факторының белгілі ғылыми мағынаға бөленуі кездейсоқтық құбылыс емес. Өйткені, қыпшақтар ортағасырдың ең ірі этникалық топтарының бірі ретінде бірқатар түркі халықтарының, соның ішінде бірінші кезекте қазақ халқының қалыптасуында елеулі рөл атқарумен қоса, Еуразия мен Жерорта теңізі аймағындағы бірсыпыра шетел этностары мен мемелекеттерінің тарихында өздерінің өшпес іздерін қалдырды. Олардың ішінде, Мысыр мен Шам елін ерекше атауға болады.
Жоғарыда айтылғандардың тұрғысынан шығып Дешті Қыпшақ мемелекеті мен Мысыр Мамлүк мемелекетінің өзара байланыстары тақырыбын таңдап алдық. Өз заманының ең ірі саяси құрылымдары болған бұл екі мемелекеттің іргелері көп жағдайларда қыпшақ этносы, оның дәстүрлері мен мәдениетіне негізделген.
Мәселенің тарихнамасында Мамлүк мемлекетінің және және сондай-ақ Берке мемелекетінің зерттелу тарихында қалыптасқан белгілі дәстүрлер бар. Сонымен қоса, олардың екеуінің өзара байланыстары аспектісі едәуір аз зерттелген. Бұл екі ірі мемелекеттің өзара байланыстары туралы хабарлайтын негізгі дерек көздері XIII-XVI ғғ. жататын ортағасыр араб тарихи шығармалары болып табылады.
XVII ғ. аяғы – XVIII ғ. басында Қазақ халқының Ресейдің отарлауына душар болып едәуір саяси, экономикалық және рухани дағдарыстарды басынан кешірді. Қазақ даласында хандық жүйені жою арқылы тәуелсіздігіне тоқтау қойылды. Әсіресе, XX ғ. бірінші жартысында тоталитарлық кеңес үкіметі жылдары төл тарихын зерттеу мүмкіндігінен айрып, тілі, салты мен ата-дәстүрін ұмыт қалдырту арқылы мәңгі отарлықты көздеген Мәскеу қазақ зиялылары мен әлауқаттыларын репрессиялар мен қудалаулаоға ұшыратып, елі емес, жеріне қызыққан большевиктік саясат бүкіл қазақ халқын геноцидке ұшыратуы оның тарихындағы теңдесі жоқ үлкен қасіретті кезеңдердің бірі болып тарихқа жазылды. Осы жылдары халқымыздың жартысына жуығы қырылып, қалғаны жаппай орыстандыру саясатын бастан кешіріп, рухани тоқыраулыққа әкеліп соқтырса, екінші жағынан тарихымызды бұрмалау арқылы ұлттық сананың орнына «интернационализм», «халықтар достығын» бүркемеленіп құлдық сананы енгізуінің зардаптарының ауырлығы бүгінгі таңда едәуір сезілуде. Осыншама қасіретті көрген халық үшін тәуелсіздіктің орны мен мазмұны ерекше биік. Отарлық пен тоталитаризм жүйесі тарихымызды шынайылық тұрғысынан зерттеу ісінде төл зерттеушілерімізге жол бермеумен қоса, өзінің отарлық саясатына сәйкес оны барынша бұрмалап және сол бұрмаланған күйінде ғылыми айналымға енгізуі бүгінгі таңдағы халқымыздың басына түскен ең үлкен рухани зардаптарының бірі болып табылады.
Жалпы ислам тарихында орны ерекше, мәртебесі биік болған мамлүк кезеңінен мұра болып қалған өте бай қолжазбаларында Дешті Қыпшақты мекен еткен, салты мен дәстүрі бір, тілі мен мәдени тамыры ортақ көшпелі халықтың тарихын зерттеуде түркі, қыпшақ, моңғол және түркі-моңғол халықтарының байланысы арақатынасы және ерекшеліктері туралы мол құнды деректер сақталған.
Аталған мемелекеттің кіндігі қазіргі Қазақстан жерінде орналасып, тарихи дамуы жағынан қазақ халқы олардң этникалық және мәдени мұрагері болып табылуы себепті, Дешті Қыпшақ мемелекетінің тарихын зерттеу ісі төл ғылымымыз үшін ең өзекті тақырыптардың бірі болып табылады.
Өткенімізді сараламай болашағымызды болжау қиын. Елдігіміз бен мемлекетіміздің бүгіні мен болашағын оның ішкі саяси бағытымен қоса, әлемдік қауымдастықтың басқа мүшелерімен қарым-қатынастарының қандай деңгей мен сапада болуы белгілейді. Тарихымызды зерттеу ісінің ғылыми, әлеуметтік қоғамдық және ұлттық-танымдық қызметтерімен қоса, бүгінгі күнгі сыртқы саясатымыздағы басқа елдермен қарым-қатынасымыздың тарихи тамырлары мен негіздерін ашып көрсетудегі маңызы өте зор. Осы диплом жұмысының тақырыбы мен мазмұнын қамтитын Дешті Қыпшақтың Мамлүк мемелекетімен ғасырларға созылған жан-жақты қарым-қатынастары мен байланыстарын ашу арқылы алғашқысының діңгегін құраған бүгінгі егемен Қазақ мемлекетінің орта ғасырлардағы араб ислам әлемімен саяси, дипломатиялық және рухани байланыстарының терең тамырлары бар екенін көрсетіп, бүгінгі әлемдік қауымдастықтағы орны мен маңыздылығы ерекше мәртебелі араб және ислам елдерімен қарым-қатынастарымызды жаңа деңгейде жаңғырту үшін маңызды негіз бола отырып, қазақ мемлекетінің сыртқы саясатындағы Батыс және Шығыс елдерімен дипломатия саласында ғасырларға кеткен терең тарихи байланыстардың тамырлары мен бай дәстүрлерін көрсетуде маңызды фактор бола алады.
Әдебиетте кеңінен тараған «Алтын Орда» атауы орыс жылнамалары бойынша кеш пайда болған, оның алғаш рет жазылуын XVI ғ. жатқызады. Мұсылман дерек көздерінде бұл мемлекеттік құрылым көптеген атаулармен белгілі және олардың ішіндегі кең тарғаны Дешті Қыпшақ болған. Моңғол жаулаушылығына дейін Ұлы даланың Ертістен бастап Дунайға дейін созылғанұланғайыр жерлері XI ғ. аяғынан XIII ғ. басына дейін қыпшақ хандарының қолында болған. бірінші жартысында қыпшақтардың билігі астында болған жерлердің бәрі Моңғол империясының құрамына кіргізіліп, осы ғасырдың 60-шы жылдарынын бастап саяси биліктің барлығын өз қолдарына алған моңғол ақсүйектері қыпшақтармен туыстасып, олардың арасына бірте-бірте сіңісу арқылы ассимиляцияға ұшарайды. Қыпшақ және моңғол мәдениетінің өзара күресінің нәтижесінде дамуы жағынан жоғары тұрған қыпшақ мәдениеті басымдылыққа ие болып, көп ұзамай жеңіп шығады. Жоғарыда айтылғандарды басшылыққа алып Алтын Орда мемлекетінің синонимі ретіндегі «Дешті Қыпшақ» терминін зерттеуіміздің тақырыбына енгізіп, XIII ғ. ортасынан ХV ғ. басына дейінгі аралықтағы Дешті Қыпшақ пен Мамлүк мемлекеті арасындағы саяси, мәдени, дипломатиялық, құдалық, этикалық байланыстарын қарастырдық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ХVII-ХVIII ғғ. Батыс Еуропа мен ресейде басталған Мысыр Мамлүк мемлекетінің тарихын зерттеуде бірқатар зерттеулердің өзіндік тарихнамасы мен деректік негізі қалыптасқан.
Батыс Еуропа елдерінде Дешті Қыпшақ тақырыбына қатысты зерттеулер өзінің бастауын ХVII-ХVIII ғғ. алады және бастапқы кезеңде бұл зерттеулердің ғылыми ауқымы тар болды. Және еуропалықтар тарпынан өзінің мұсылман көршілері туралы жалпы қызығушылық шеңберінен аспады және тақырыптық жағынан да шектеулі сипатта болды. Бұл салада зерттеулер жүргізген алғашқылардың арасында д′Эрбело, Ж. Дегинь, И. Хаммер-Пургштальді атауға болады.
Ресей зерттеушілері тарпынан Дешті Қыпшақ тақырыбына деген қызығушылық XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың аяғын қамтитын кезеңде басталып, ол негізінен Алтын Орданың тарихын зерттеумен байланыста қарастырылады. Бұл саладағы жүргізілген алғашқы зерттеулерді Х.М. Френ, П. Савельев, И. Березин, Г.С. Саблуков, С.д′Оссон, Х. Ховорстың аттарымен байланыструға болады. П. Савельев пен Г.С. Саблуков зерттеуші өздерінің зерттеулерінде нарративті жазба деректермен қоса, Алтын Орданың нумизматикалық материалдарын кеңінен пайдаланған [1].
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың ортасына дейін Батыс Еуропа және Ресей зерттеушілерін Алтын Орда тақырыбының ішінде негізінен оның саяси тарихы, мемлекеттік құрылымы және батыс елдерімен қарым-қатынасы қызықтырды. Бұл кезеңде араб және парсы тілдеріндегі нарративті деректермен қоса, Алтын Орданың ірі қалаларының қалдықтарында жүргізілген қазба жұмыстары кезенде табылған материалдық деректер, оның ішінде нумизиматикалық материалдар кеңінен пайдаланылды. Бұл салада зерттеу жүргізгендердің ішінде В.Г. Тизенгаузен, С. Лэн-Пуль, Н.И. Веселовский, Г. Алтуниан, М.Д. Писелков, Ф.В. Баллод, В.В. Бартольд, Г.В. Вернадский, П. Пеллио, Б. Спулердің аттарын атауға болады. Олардың ішінде В.Г. Тизенгаузен Алтын Орда тарихына қатысты ортағасыр араб [2], парсы және түркі жазба деректерінен үзінділерінен құралған жинағы бұл салада бүгінгі күнге дейін құнды дерек көздері ретінде өзінің ғылыми құндылығын жоғалтқан жоқ. С. Лэн-Пуль нумизматикалық материалдарды пайдаланса, Ф.В. Баллод археологиялық қазба материалдарын кеңінен пайдалануға тырысады.
Дешті Қыпшақ тақырыбы 50-ші жылдардан басталып жазылған зерттеулер негізінен маркстік тұрғыдан, жауланып алынған халықтар мен мемлекеттерге қатысты Алтын орданың керітартпалық рөлі баса қарастырылады. Кеңес үкіметі кезінде зерттеулер жүргізген Б.Г. Греков, А.Ю. Якубовский, М.Г. Сафаргалиев [3] Алтын Орданың саяси және мемлекеттік жүйесін көрсетуге тырысса, ал Г. А. Федоров-Давыдов [4]
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Савельев П. Монеты Джучидов, Джагатаидов, Джелаиридов и другие, обращавшиеся в Золотой Орде в эпоху Тохтамыш. –С. –Пб., 1858 Вып. 1-2; Березин И. Очерк внутренного устройства Улуса Джучиева. – ТВОРАО, 1864. ч.8. С. 387-494; Березин И. Ханские ярлики. Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайлу, 1392-1393 года. – Казань, 1850; тариханные ярлыки Тохтамыша, Тимур-Кутлука и Саадет-Гирея, с введением, переписью, переводом и примечаниями, изданные И. Березиным. – Казань, 1851; Саблуков Г.С. Монеты Золотой Орды. – Казань, 1896. – Т. 13, вып. 6. С. 519-527;
2 Лэнь-Пуль С. Мусульманские династии. Хронологические и генеологические таблицы с историческими введениями, пер. с. Английского с прим. и дополн. В. Бартольд, С. –Пб., 1899; Веселовский Н.И. Хан из темников Золотой Орды Ногай и его время. Пг., 1922.; Присельков М.Д. Ханские ярлыки русским метрополитам. – Пг.,1916; Баллод Ф.В. Старый и Новый Сарай, столицы Золотой Орды. Результаты археологических работ летом 1922 года. – Казань, 1923; Бартольд В.В. Истоия культурной жизни Туркестан. Л., 1927; Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – М., 1963. Сочинения. Т. І; Вернадский Г.В. К вопросу о вероисповеданиях монгольских послов 1223 г. – SK, 3. 1929, pp. Resume, p. 148.
3 Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М. – Л., 1950; Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. – Саранск, 1961.
4 Федоров-Давыдов Г.А. Кочевники Восточной Европы под властью золотоордынских ханов. – М., 1966; Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. – М., 1973.
5 Али-Заде А. Борьба Золотой Орды и государства ильханов за Азербайджан. – Ан Аз ССР, 1946; Петрушевский И.П. Земледелие и аграрные отношения в Иране 13-14 веков. – М. – Л., 1960; Булатов Н.М. Классификация поливной керамики золотоордынских городов Нижнего Поволжья и Северного Кавказа: автореф. ... канд. дис – М., 1969; Юдин В.П. Орды: Белая, Синяя, Серия, Золотая... – Алма-Ата, 1983; Егоров В.А. Историческая география Золотой Орды в ХІІІ-ХІV вв. – М., 1985.
6 Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. – Алма-Ата, 1986. Т. І.
7 Кумеков Б.Е. Арабские и персидские источники по истории кыпчаков VIII-XIV вв. Научно-аналитический обзор. – Алма-Ата: Академия Наук Каз ССР, изд. «Наука», 1987; Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как источник по этническому составу Дешт-и Кипчака // КазМУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. Шығыс елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары, 17-18 мамыр 1999 жыл. – Алматы, 1999 № 9.
8 Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды. Извлечения из сочинений персидских и арабсих. – С. Пб, 1884. Т. І.; Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды. Извлечения из сочинений персидских тюркских. – М., 1941. Т. ІІ.
9 Баллод Ф.В. Старый и Новый Сарай. – Казань, 1923.
10 Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература // Соч. – М., – Л.: Изд-во Ан СССР, 1957, – Т.4. – 912 с.
11 Бартольд В.В. Источниковедение. – Сочинения. – М., 1967.
12 Бартольд В.В. История изучения востока в Европе и России. – Л., 1925. Изд. 2-е.
13 Крачковский И.Ю. Над арабскими рукописями. Изб. Соч. – М., – Л, Изд-во Ан СССР, 1955. – Т.І. – 469 с.
14 Баллод Ф.В. Приволжские «помпеи» (Опыт художественно-археологического обследования частей правобережной Саратовско-Царицынской приволжской полосы). – М. – Пт., 1923.
15 Березин И. Н. Очерк внутреннего устройства Улуса Джучиева. СПб, 1864, С. 385-494;
16 Сақи Қ. Сұлтан Байбарыс. – Астана: Фолиант, 2000. – 260 б.
17 Прошлое Казахстана в писменных источниках Y в. до н. э. – XY в. н. э. (Извлечения из источников) / Составител: Б.Б. Ирмуханов. – Алматы: Өлке, 1997. – 370 с.
18 Батыршаұлы Б. Сарай мен Қайыр арасындағы дипломатиялық елшіліктер // ҚазМҰУ хабаршысы. 2000. № 1. (16). 66-74 бб.
19 Батыршаұлы Б. Сарай мен Қайыр арасындағы саяси некелер // Гуманитарлық ғылымдар Академиясының ғылыми журнал. 2000. № 1. (5). 50-57 бб.; Амин Аль-Хули. «Сыйлат бейна Ан-Нил уа Аль-Вулга» (Ніл мен Еділ арасындағы байланыстар). Қайыр, 1964, 15-бет.
20 Батыршаұлы Б. Сұлтан Байбарыс // Отан журналы. 2000. № 1. 24-26 бб.
21 Бейбарыс сұлтан // Жас алаш. 2000. № 112. 3 б.
22 Саудабаев А. Бейбарыс сұлтан. – Алматы, 2000.
23 Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. Алма-Ата, 1986. 82 б.
24 Батырша-ұлы Б. Мысыр мен Таяу шығыстағы мамлүк ислам архитектурасы туралы. – Отан, 2000. № 3. 44-47 б.
25 Батыршаұлы Б. Араб деректеріндегі мамлүктердің аттары (есімдері) олардың шығу тегінің дәлелі ретінде // ҚазМҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2000. № 3 (18). 22-28 ббеттер.
26 Мәдени пантүркизм жөнінде зерттеу // Жас Түркістан журналы, 1999. № 2-3. 28-бет.
27 Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как источник по этническому составу Дешт-и Кипчака // КазМУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. Шығыс елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары, 17-18 мамыр 1999 жыл. – Алматы: «Қазақ университеті». 1999 № 9.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
тақырыбы: ДЕШТІ ҚЫПШАҚТЫҢ МЫСЫР МАМЛҮК МЕМЛЕКЕТІМЕН XIII-XV ғғ.
БАЙЛАНЫСТАРЫ
«Бекітемін»
Кафедра меңгерушісі
Ғылыми жетекшісі
« » 20__ ... ... ... » 20__ ... 3
1 ... XX ... МЫСЫР МАМЛҮК МЕМЛЕКЕТІНІҢ ДЕШТІ-ҚЫПШАҚПЕН БАЙЛАНЫСТАРЫ ЖАЙЫНДА
ХАБАРЛАЙТЫН МЫСЫР ЖӘНЕ АРАБ ЖАЗБА ДЕРЕКТЕРІ МЕН ТАРИХШЫЛАРЫ
ТУРАЛЫ.................................15
2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ПЕН ... ... ... ... САЯСИ ЖӘНЕ ЭТНО-МӘДЕНИ
БАЙЛАНЫСТАРЫ
2.1 ... МЕН ... ... ... ... ҚЫПШАҚ ХАНДАРЫ МЕН МАМЛҮК СҰЛТАНДАРЫ АРАСЫНДАҒЫ ҚҰДАЛЫҚ
БАЙЛАНЫСТАР................................................28
2.3 СҰЛТАН БАЙБАРЫС: ДІН ЖӘНЕ ... ... ... ... САЛТ-
ДӘСТҮРЛІК, ТІЛДІК ЖӘНЕ АНТРОПОНИМДІК
БАЙЛАНЫСТАР.............................................................35
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................48
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...............................................50
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендігін алғаннан бері Қазақстанның
геосаяси жағдайы күрт өзгерген ... ... ... ... үлкен
бетбұрыстар болды. Әсіресе, бүгінгі күні Қазақстан ... ... ... жылдығын атап отырған уақытта қазақ халқының рухани өрлеуі мен тарихи
санасының қалыптасуы ... ... ... және алыс халықтармен және
мемлекеттермен ғасырлар бойындағы ... ... ... деген қызығушылығы едәуір артып отыр. Осы орйда, халықаралық
аспектіге ие қыпшақ факторының белгілі ғылыми мағынаға бөленуі ... ... ... қыпшақтар ортағасырдың ең ірі этникалық топтарының
бірі ... ... ... ... ... ... бірінші кезекте
қазақ халқының қалыптасуында елеулі рөл ... ... ... мен ... аймағындағы бірсыпыра шетел этностары мен мемелекеттерінің ... ... ... ... Олардың ішінде, Мысыр мен Шам елін ерекше
атауға ... ... ... шығып Дешті Қыпшақ мемелекеті мен
Мысыр Мамлүк мемелекетінің өзара байланыстары тақырыбын ... ... ... ең ірі саяси құрылымдары болған бұл екі ... ... ... ... этносы, оның дәстүрлері мен мәдениетіне негізделген.
Мәселенің тарихнамасында Мамлүк ... және және ... ... ... ... ... ... дәстүрлер бар.
Сонымен қоса, олардың екеуінің өзара байланыстары аспектісі едәуір ... Бұл екі ірі ... ... ... ... ... ... көздері XIII-XVI ғғ. жататын ортағасыр араб ... ... ... ғ. аяғы – XVIII ғ. ... ... ... Ресейдің отарлауына
душар болып едәуір саяси, экономикалық және рухани дағдарыстарды басынан
кешірді. ... ... ... ... жою ... ... ... Әсіресе, XX ғ. бірінші жартысында тоталитарлық ... ... төл ... зерттеу мүмкіндігінен айрып, ... ... мен ... ұмыт ... ... мәңгі отарлықты көздеген Мәскеу қазақ
зиялылары мен әлауқаттыларын репрессиялар мен қудалаулаоға ұшыратып, ... ... ... ... ... бүкіл қазақ халқын ... оның ... ... жоқ үлкен қасіретті кезеңдердің бірі
болып тарихқа жазылды. Осы жылдары халқымыздың жартысына ... ... ... ... ... ... ... рухани тоқыраулыққа
әкеліп соқтырса, екінші жағынан тарихымызды бұрмалау арқылы ұлттық ... ... ... ... бүркемеленіп құлдық сананы
енгізуінің зардаптарының ауырлығы бүгінгі таңда едәуір ... ... ... ... үшін ... орны мен ... ... биік.
Отарлық пен тоталитаризм жүйесі тарихымызды шынайылық тұрғысынан зерттеу
ісінде төл зерттеушілерімізге жол бермеумен қоса, ... ... ... оны барынша бұрмалап және сол бұрмаланған күйінде ғылыми айналымға
енгізуі ... ... ... ... ... ең ... рухани
зардаптарының бірі болып табылады.
Жалпы ислам тарихында орны ерекше, ... биік ... ... мұра ... ... өте бай қолжазбаларында Дешті Қыпшақты ... ... мен ... бір, тілі мен мәдени тамыры ортақ көшпелі халықтың
тарихын зерттеуде түркі, қыпшақ, моңғол және ... ... ... және ... ... мол ... деректер
сақталған.
Аталған мемелекеттің кіндігі қазіргі Қазақстан жерінде орналасып,
тарихи дамуы жағынан ... ... ... ... және мәдени мұрагері
болып табылуы себепті, Дешті Қыпшақ мемелекетінің тарихын зерттеу ісі ... үшін ең ... ... бірі ... ... ... болашағымызды болжау қиын. Елдігіміз бен
мемлекетіміздің бүгіні мен ... оның ішкі ... ... ... ... ... мүшелерімен қарым-қатынастарының қандай деңгей
мен сапада болуы белгілейді. Тарихымызды зерттеу ісінің ғылыми, әлеуметтік
қоғамдық және ұлттық-танымдық қызметтерімен ... ... ... ... ... ... ... тарихи тамырлары мен
негіздерін ашып көрсетудегі ... өте зор. Осы ... ... ... мазмұнын қамтитын Дешті Қыпшақтың Мамлүк мемелекетімен ғасырларға
созылған жан-жақты ... мен ... ашу ... ... құраған бүгінгі егемен Қазақ ... ... араб ... ... ... дипломатиялық және рухани
байланыстарының терең ... бар ... ... ... ... орны мен ... ерекше мәртебелі араб және ислам
елдерімен қарым-қатынастарымызды жаңа деңгейде жаңғырту үшін ... ... ... ... ... ... саясатындағы Батыс және Шығыс
елдерімен дипломатия ... ... ... ... ... ... мен бай ... көрсетуде маңызды фактор бола
алады.
Әдебиетте кеңінен тараған «Алтын Орда» ... орыс ... ... ... ... оның алғаш рет жазылуын XVI ғ. жатқызады. Мұсылман дерек
көздерінде бұл мемлекеттік құрылым көптеген атаулармен ... және ... кең ... Дешті Қыпшақ болған. Моңғол жаулаушылығына дейін Ұлы
даланың Ертістен бастап Дунайға дейін ... ... XI ... XIII ғ. ... дейін қыпшақ хандарының қолында болған. бірінші
жартысында ... ... ... ... ... бәрі ... құрамына кіргізіліп, осы ғасырдың 60-шы жылдарынын бастап
саяси биліктің барлығын өз қолдарына алған ... ... ... ... ... ... сіңісу арқылы ... ... және ... ... өзара күресінің нәтижесінде дамуы
жағынан жоғары тұрған қыпшақ ... ... ие ... көп ұзамай
жеңіп шығады. Жоғарыда айтылғандарды ... алып ... ... ... ретіндегі «Дешті Қыпшақ» терминін зерттеуіміздің
тақырыбына енгізіп, XIII ғ. ортасынан ХV ғ. ... ... ... ... пен ... ... арасындағы саяси, мәдени, дипломатиялық,
құдалық, этикалық байланыстарын қарастырдық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ғғ. ... ... мен ... Мысыр Мамлүк ... ... ... ... ... ... мен ... негізі қалыптасқан.
Батыс Еуропа елдерінде Дешті Қыпшақ ... ... ... ... ... ғғ. алады және ... ... ... ... ... тар ... Және еуропалықтар тарпынан өзінің
мұсылман көршілері туралы ... ... ... ... ... ... да ... сипатта болды. Бұл салада зерттеулер
жүргізген алғашқылардың арасында д′Эрбело, Ж. Дегинь, И. Хаммер-Пургштальді
атауға болады.
Ресей ... ... ... ... ... деген
қызығушылық XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың аяғын ... ... ол ... ... Орданың тарихын зерттеумен байланыста
қарастырылады. Бұл ... ... ... зерттеулерді Х.М. Френ, П.
Савельев, И. ... Г.С. ... ... Х. ... ... болады. П. Савельев пен Г.С. Саблуков зерттеуші өздерінің
зерттеулерінде ... ... ... ... Алтын Орданың
нумизматикалық материалдарын кеңінен пайдаланған [1].
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың ортасына дейін ... ... ... ... ... Орда тақырыбының ішінде негізінен оның саяси
тарихы, мемлекеттік құрылымы және ... ... ... Бұл ... араб және ... тілдеріндегі нарративті деректермен
қоса, Алтын Орданың ірі қалаларының қалдықтарында жүргізілген ... ... ... ... ... оның ... материалдар кеңінен пайдаланылды. Бұл ... ... ... В.Г. ... С. Лэн-Пуль, Н.И. Веселовский, Г.
Алтуниан, М.Д. Писелков, Ф.В. Баллод, В.В. ... Г.В. ... ... Б. ... аттарын атауға болады. Олардың ішінде В.Г. Тизенгаузен
Алтын Орда тарихына қатысты ортағасыр араб [2], ... және ... ... ... ... жинағы бұл салада бүгінгі күнге дейін
құнды дерек көздері ретінде өзінің ғылыми құндылығын жоғалтқан жоқ. С. ... ... ... ... Ф.В. ... ... материалдарын кеңінен пайдалануға тырысады.
Дешті Қыпшақ тақырыбы 50-ші жылдардан ... ... ... ... ... ... ... халықтар мен мемлекеттерге
қатысты Алтын орданың керітартпалық рөлі баса қарастырылады. Кеңес үкіметі
кезінде зерттеулер жүргізген Б.Г. ... А.Ю. ... М.Г. ... ... ... саяси және мемлекеттік жүйесін көрсетуге тырысса, ал Г.
А. Федоров-Давыдов [4] археологиялық қазба материалдарының ... ... ... өміріндегі Хорезм, Византия сияқты елдердің ықпалын ... ... бұл ... зерттеулер жүргізген зерттеушілердің ішінде
А. Али-заде, И.П. Петрушевский, Н.М. Булатов, В.П. Юдин, К.А. Пищулина ... ... [5] ... ... ... Осы ... бірқатар өзекті
зерттеулер жүргізген төл тарихымыздың аттарын атауға тұрарлық. Бұл саладағы
елеулі зерттеулердің ішінде төл зерттеушілеріміздің орны ... ... ... [6] өз ... ... орта ғасырлар тарихындағы, атап
айтсақ, Ұлы даланың жоғарғы мәдениетін ... ... ... ... [7] ... араб және парсы жазба деректерінің негізінде дешті
Қыпшақ мемлекетінің тарихи географиясын, саяси және мәдени ... ... ... ашып ... ... зерттеулері бұл тақырыпқа үлкен
үлесін қосты.
Соңғы жылдары дешті Қыпшақтың тарихи орны мен рөліне баға ... ... ... ... бұрынғыдай біржақты емес, екі жақты
сипатқа ие болды.
Мысыр Мамлүк мемлекетінің ... ... ... ... ... ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басынан бастауын ... және ... ... ... Мамлүк мемлекетінің саяси тарихы, сыртқы
саясаты, батыс ... ... ... мен ... сияқты салаларын ашуға бағытталған зерттеушілерінің арасында Г.
Уейль, Дж. Саувагет, С. ... М. ... ... бар [8].
ХХ ғасырдың бірінші жартысында Мысыр Мамлүк мемлекетінің саяси тарихын
зерттеуде елеулі үлес ... ... ... М. ... ... Е. ... А. ... М. Канардтың, ал Мамлүк мемлекетінің әскери
жүйесіне байланысты Д. Айалонның зерттеулерін атауға болады.
ХХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... Еуропа зерттеушілерінің тарапынан ... ... 60-70 ... бұл ... ... ... мысыр зерттеушілерінің
үлесі көбейіп, оның тақырыптық ауқымы да едәуір кеңейіп, бірқатар арнайы
және ... ... ... ... ... араб зерттеушілерінің ішінде
Амин әл-Холи, махмуд Ризақ Салим, Абд ... ... Саад ... ... ... 80-ші жылдары мамлүктер тақырыбында зерттеулер
жүргізген тағы бірқатар араб зерттеушілері белгілі болады, атап ... ... ... Абд ад-Дайм, Али ас-Саййд Али зерттеулері бұл саланың ... ... ... ... ... бұл ... ... бастапқы кезеңдерде белсенділік
танытқан батыс Еуропа ... ... ХХ ... ... бастап араб, әсіресе мысыр зерттеушілері Мамлүк ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
жағдайы, экономика, мәдениет, әдебиет салаларындағы дамушылық, дін ... ... ... сияқты көптеген қырлары мен сырларын ашуға
бағытталған зерттеулерді жүзеге асырды.
Алайда, мамлүк ... ... ... қарым-қатынастары,
этникалық байланысы және соңғысының араб ислам мәдениетіне әсері мен үлесін
көрсетуге, оның тарихи рөлі мен орнын ... ... ... ... ... ... бұл тақырып бүгінгі күнге дейін араб
және мысыр зерттеушілері үшін тың тақырыптардың бірі ... ... ... ... ... басқа мемлекеттермен қарым-қатынастары
тақырыбы батыс еуропа елдерінің ішінде Е. ... Е. ... ... А. ... М. ... сияқты ғалымдардың тарпынан біршама
зерттелді.
Дешті ... пен ... ... ... ... ... ... мен қырларын ашуға бағытталған ... тек ХХ ғ. ... ... ... оның ... алғашқы
зерттеушілері Г.В. Вернадский және А. Поляк болды. Г.В. ... ... ... Орда және ... арасындағы қарым-қатынастарға арналған
мақаласында негізгі назарын Мамлүк мемлекеті мен Византия арасындағы ... ... Оған ... А. Поляктың зерттеуі Мамлүк
мемлекеті мен Алтын Орда ... ... ... жақынырақ
тұрды және автор Алтын Орданың мамлүк мемлекетіне әлеуметтік, экономикалық
және мәдени әсеріне көңіл бөлді.
Алтын Орда мен ... ... ... ... ... ... С. Закировтың зерттеуі [3] бұл тақырыпты жан-жақты
баяндайды. Закиров өз ... ... ... етіп екі ... дипломатиялық қарым-қатынастарды және ... ... ... ... кеңесінің құрылымы мен қызметін ... ... ... мен ... Бұл жұмыстың басты мақсаты
Дешті Қыпшақ пен Мысыр ... ... ... ... ғғ. ... тарихын зерттеу.
Алға қойған мақсатты орындау үшін төмендегідей міндеттер ... ... ... және Мамлүк мемлекеттері зерттелу тарихнамасына
қатысты бұрын-соңды жүргізілген зерттеулерге шолу ... XIII ғ. ... XV ғ. ... дейінгі аралықтағы Дешті Қыпшақ
пен Мамлүк мемлекеті арасындағы саяси, мәдени, дипломатиялық,
құдалық, этникалық байланыстарын қарастыру;
- Зерттеу барысында Дешті ... пен ... ... ... ... және ... жақындасудың негізгі
алғышарттары мен себептерін және оның нәтижелері мен салдарын
көрсету;
- Дешті Қыпшақ пен мамлүктер арасындағы ... ... ... этникалық және антропонимикалық
байланыстарын ... ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ТАРИХНАМА
1.1 XX ғ. тарихнамасы
XX ғ. бірінші жартысындағы Кеңес ... ... және ... ... ... ... ... Алтын Орда
мемлекетінің саяси ... мен ... ... болды. Бұл тақырыпты
зерттеу ... мен ... ... ... қарай,
зерттеушілердің саяси көзқарасы мен зерттеудің түпкілікті ... ... ... екі топқа топтастырдық. Біріншісінің қатарына
В.В. Бартольд, И.Ю. Крачковский сияқты араб жазба деректерін ... ... ... тобын құрайтындар Ф.В. Баллод, Б.Д. Греков,
Г.А. Якубовский, А.Ю. Федоров-Давыдов [4; 9] ... ... ... ... ... материалдарды зерттеудің нәтижелерін
пайдаланған. Мысыр Мамлүк мемлекетінің тақырыбы, оның барлық салаларында ... ... үшін ... ... ... ... төңкерісіне
дейін ззерттелмеген бұл тақырып кеңес кезеңінде де, ... діні ... ... тақырыбы зерттеушілердің назарынан тыс қалды.
1917 ж. бастап Кеңес үкіметі кезеңінде Дешті Қыпшақ тақырыбының ... ... ... Бұл ... ... орыс ... ... басталған дәстүрдің үрдісімен оның назары негізінен ... ... ... ... ... Кеңес кезеңінің алғашқы
жылдары жұмыс істеген ірі зерттеушілердің қатарында академик В.В. Бартольд,
И.Ю. Крачковский [10] сияқты өзекті зерттеулердің ... ... Бұл ... ... ... ... ... ханның
құрған империясы және оның ішінде ... үш ... ... ... ... ұстаған Алтын Орда мемлекетінің тарихы қызықтырды. Кеңес
кезеңінің ... ... ... ориенталистердің өздерінен кейінгі
келген зерттеушілерден негізгі айырмашылығы, өз заманының саяси жағдайына
байланысты ... ... атап ... ол – ... ... 30-шы
жылдары өзінің шыңына жеткен таптық жіктеушілік саясатының қысымшылдығының
әсері мен ықпалы әлі ... ... ... кеңес кезеңінде орыс
ориенталистерінің арасында әлі де ... ... ... Ресейдің
империалистік және шовинистік көзқарастарынан ... ... деп ... ... және ... ... В.В. Бартольд (1869-1930)
ортағасырлардағы Түркістан және Орта Азия халықтарының саяси және ... ... ... ... ... мен ... ... қалған Шығыс
елдері, әсіресе көшпелі түркі және моңғол халықтарының ... ... әрі ... ... ... Ол ... ... халықтарының тарихы
мен мәдениеті жоқ деген қалыптасып қалған ... ... ... ... ... ... арқылы негізсіз екенін дәлелдеп беріп,
«Еуропа мен Азия елдерінде де тарихи эволюцияның бірдей заңдылықтары ... [11; 12] ... ... ... ... ... айтты. Араб, парсы ... ... ... ... ... осы ... жазылған қолжазба
деректермен кеңінен танысып, оларды зерттеу ... ... ... ... Азия ... ... ... қолжазба қорларымен
танысумен қатар шет ... оның ... ... ... және ... ... айтсақ Қайыр, Стамбул сияқты ірі орталықтарының кітапханаларының
көптеген ... ... ... ... ... деректанулық
талдауллар жасады. Бартольд өзінің зерттеу оъектісі ретінде ... ... мен ... ... тарихына көп көңіл бөлді. Оның ғылыми
зерттеулерінің арасында «Моңғол ... ... ... в ... ... нашествия) 2 томдық еңбегінің орны ерекше.
Бұл еңбегі үшін 1900 жылы Шығыс ғылымдары ... ... ие ... Сондай-
ақ, оның өзекті еңбектерінің арасында ... ... ... ... «Мұсылман мәдениеті» (1918), «Мұсылман әлемі» (1922), «Мусейлима»
(1925) және т.б. ... ... Бұл ... В.В. ... ... авторлардың ең маңызды еңбектеріне сынды шолу ... ... ... мұқият түрде іріктелген орасан көп ғылыми
материалдар жинақтап, ислам тарихының бастапқы кезеңіне жаңаша көзқараспен
қарап, Шығыс ... ... ... ... және ... ... ... құнды пікірлер айтты. Оның жасаған тұжырымдары мен бақылаулары
әлемдік шығыстану және исламтану ... ... ... ... оның кейбір
пікірлері мен шығарған нәтижелері бәсекелесті және әлі де ... ... ... ... 9 ... «Таңдамалы шығармалар жинағы» 1960-шы жылдары
Мәскеуде ... ... онда ... Орта Азия ... мен ... және ... ... жаңаша көзқарас, Шыңғыс хан және оның ұрпақтары
құрған ұлан байтақ ... ... ... ... оның ... ... сондай-ақ көптеген ортағасыр қолжазбаларына деректанулық
тұрғыдан талдаулар жасалды. Сондай-ақ, онда бірқатар ... ... ... ... ... еңбектерге рецензиялары мен ғылыми сындары қамтылды.
Кеңес жылдарындағы арабистика саласында құнды зерттеулердің авторы
ретінде ... И.Ю. ... ... ... ... байланысты.
Ол араб тілі мен әдебиеті, тарихы мен ... ... ... қамтитын, көптеген ғылыми еңбектердің авторы болды және бірқатар
ортағасыр жазба ескерткіштерінің текстері мен ... ... ... ... ғғ.) ... ... тарихына
қатысты фундаментальды еңбектің, кеңестік және шетелдік шығыстану ғылымының
тарихы саласындағы көптеген монографиялар мен мақалалардың ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін сақтап
келеді. Негізгі ... ... «Над ... ... [13] атты
еңбегі ортағасыр араб жазба деректерін зерттеуге арналған.
Біздің тақырыбымызға қатысты И.Ю. Крачковскийдің 9 ... ... ... [10] ... араб ... атап ... кезеңінде өмір сүрген және сол кезең туралы аса құнды дерек көздері
болып табылатын шығармалардың ... ... ... ... Ибн Батута, Ибн Халдун сияқты авторлар мен ... ... Орда ... ... маңызды зерттеулердің бірі профессор Ф.
Баллодтың «Приволжские Помпеи» [14] атты еңбегі 1919-1921 жылдар аралығында
Алтын Орда ... ... ... ... және тағы ... ... ... археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде
жинақталған материалдық деректер ... ... Бұл ... өз ... бүгінгі күнге дейін жоғалтпаған зерттеулердің қатарында, себебі
ол қазба материалдарының негізінде алға ... ... яғни ... жоғарғы дамыған мәдениетінің болғанын айтумен ған шектелмей, сондай-
ақ ортағасыр ... ... ... ... ... ... берді.
Кітабының алғысөзінде Алтын Орда тарихының зерттелу деңгейі жөнінде
автор ... Орда ... ... мөлшерде зерттелмеген» оның
ескерткіштері біздің көз алдымызда ... ... ... Ал мұның
барлығы археологтардың бүкіл ынта-жігерін салуға ... өте ... ... ... [14], деген тұжырымы орынды. ... ... ... уақытта орыс зерттеушілері мен «алтын іздеушілердің» Алтын
Орда қалаларының қираған орындарына қиратушылық пен тонаушылық сипатында
жүргізілген қазба және ... да ... ... хабар беріп
қана қоймай, оларға өзінің ащы бағасын берумен ... ... ... ... саласындағы жетеітіктерін көрсетіп, атап ... ... соғу үшін ... ... мен ... ... ... мағлұмат береді. Бұл салада оның келтірген ... ... осы ... 1888 жылы ... ... ... ... жүргізген қазба жұмыстары Алтын Орданың төртбұрышты
кірпіштерінен салынған бірнеше ... ... ... төселген
едендері, кірпіштен қаланған пештері, су құбырлары және бір ғимаратта түрлі
түсті тастардан құралған (мозайка) еден, мәрмәр ... ... ... Бұл ... көлемі шамамен 500.000 құлаш ... ... [14], ... пікірі Алтын Орданың экономикалық және мәдени
дамуының жоғарғы деңгейде ... ... ... ... үшін ... ... ... мәрмәр
тастармен және оюлы ... ... ... ... ... үй ... жүйелерімен жабдықталған үйлер, су
құбырлары, геометриялық есептерді пайдалана отырып дұрыс жобаның негізінде
салынған көшелер мен ... ... ... мен керемет зәулім
мавзолейлер, жібек маталар мен ... ... ... маталары, күміс
ожаулар, венециялық және парсы әйнектері – осының бәрі ХІІІ ғ. ... мен ХІV ғ. ... Орда ... тұрғындарын тіпті жабайы емес,
керісінше өнеркәсіппен және ... ... ... және батыс
халықтарымен араласуды жатырқамаған, бейнелеу ... ... ... жоғары халық етіп ... ... оның ... ... ... ... ... дәлелдер келтіреді.
Осы саладағы маңызды зерттеулердің қатарына 1950 ж. жарық көрген ... пен А. ... ... Орда и ее ... [3] атты ... орыс ориенталистері қайткен күнде де Алтын Орда тақырыбына соқпай
кете алмауына және осы салада бірқатар зерттеулердің ... ... ... жинақталуына қарамастан, олардың ешқайсысы да Алтын
Орданың тарихына қатысты толық ... ... жоқ ... айтады [3].
Бұл зерттеу негізінен Алтын Орданың саяси тарихына арналған.
Алтын Орда тақырыбы саласындағы ... ... ... М.Г.
Сафаргалиевтің 1960 ж. жарық көрген «Распад ... ... [3], атты ... ... яғни ... Орда ... ... бастап, оның
құлауына дейінгі саяси тарихын баяндайды. Автор негізінен батыс және орыс
зерттеушілерінің еңбектеріне ... ... ... араб ... деректерін
В.Г. Тизенгаузеннің жинағындағы келтірілген араб ... ... ... ... ... батыс дерек көздерінің ішінде М. Поло, В. Рубруктың
деректері кеңінен ... ... ... ... ... ... [15] ... Алтын Орданың әлеуметтік жүйесі туралы бірең-сараң мағлұматтар
табуға болады. Алайда, ол негізінен оның ... ... ... ... да, ... жағдайды баяндаудан гөрі онда ... ... ... ... ... Орда мемлектінің тарихын арнайы зерттеген Г.А. ... ... ... ... қазба жұмыстары кезенде
табылған материалдық деректерге кеңінен сүйенеді. Зерттеуші өзінің ... ... ... ... еңбегінің нәтижесінде Алтын Орданың тарихы
мен мәдениетіне арналған көптеген ғылыми еңбектер мен мақалалар жариялады.
Олардың ... ... ... Европы под властью золотоордынских
ханов» (1966), ... ... ... ... (1973) ... ... ... Орда мен Мысыр Мамлүк мемлекетінің арасындағы байланыстарға
арналған ... ... ... ... ғалымы Амин әл-Холи болды. Оның
1964 ж. ... ... ... ... бейна ан-Нил уа әл-Вулга» (Ніл мен
Волга (Еділ) арасындағы байланыстар), атты зерттеуі 1960 ж. ... ... ... халықаралық 25 конференциясындағы жасаған
баяндамасының негізінде жазылған [16]. Бұл еңбектің Е. Беляев ... ... ... ... ... ... Нилом и Волгой» деген атпен 1962
жылы Мәскеуде жарық көрді.
Амин әл-Холидің зерттеуінің өзі ... ... ... оның ... ... тұңғыш зерттеу болуымен қоса, зерттеушінің ортағасыр араб
жазба дерек көздерінен ... ... ... құнды. Зерттеуші екі
мемлекет арасындағы қарым-қатынастар мен байланыстарын ... ... ... Мысыр Мамлүктерінің Дешті Қыпшақпен ... және ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптық және салт-дәстүрлік байланыстардың мықты
болғандығы туралы автордың пікірлері мен ... ... әрі ... ж. ... ... ... С. Закировтың «Дипломатические отношение
Золотой Орды с Египтом. XIII-XIV вв.» [3] атты еңбегі ... Орда мен ... ... ... ... ... ... бағытталған
кеңес және әлем тарихнамасындағы алғашқы зерттеу ... ... ... жазу ... пайдаланған деректердің тізімімен араб жазба
деректердің өте аз мөлшерде пайдаланғанын аңғаруға ... Араб ... ... В.Г. ... жинағын есептемегенде, әл-
Мақризидің «Сулук» және «Хитат» ... ... ... ... мысыр зерттеушісі Амин әл-Холидің «Ніл және Еділ ... атты ... ... ... көрсетілген. Тағы
бірнеше араб авторларынан басқасы, негізінен кеңес және ... ... ... ... ... ... ... басқа негізгі екі бөлімнен тұрады. Бірінше бөлімі екі мемлекет
арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты көрсетуге арналса, екінші бөлім
осы ... ... ... асыратын сұлтанның кеңсе қызметі
мен оны орындау үшін ... ... ... ... ... ... ... Тұңғыш зерттеу болғанына қармастан,
өзінің тақырыбына сәйкес біраз ... ... осы ... ... тұжырымдар жасауға тырысты. Бұл ... ... ... ... жуық ... өтсе де ... ... дейін осы саладағы
жалғыз зерттеу болып отыр.
Қазақ ... ... ... ... ... ... тұңғыш
зерттегендердің бірі академик Б.Е. Көмеков. Зертттеушінің негізгі ... ... ... ... ... мен ... жүйесін араб
жазба деректерінің негізінде зерттеуі қазақ тарихы ғылымында ... ... ... ... бар араб ... ... зерттеу
барысында тақырыптық жағынан қисыны келген жағдайларда мамлүктерді қамтып
отырған. 1987 ж. ... ... ... и ... ... ... кыпчаков» VIII-XIV вв., [7], атты ғылми-аналитикалық шолуы мамлүк
кезеңіне жататын ... ... ... ... негізінен
ондағы қыпшақ бірлестігіне, оның этникалық ... ... ... ... ... ... мамлүк мемлекетінің тарихи және мәдени
рөліне, ... ... ... ... мен ... ... аса ... пікірлер айтады. Автор бұл орайда: «Алтын Ордамен дипломатиялық,
сауда және әскери-саяси байланыстарды орнату мамлүктер мен Дешті ... ... ... ... одан әрі күшейтті. Ол жақтан моңғолдардың
басып ... ... ... ... түрде құлдар (мамлүктер) келіп тұрды.
Әрине, отанынан қашық жерде, тілдік және этникалық жағынан ... ... ... ... ... ... мен ... сақтап қалуға тырысты. Ол туралы бізге жеткен жазба деректер
ашық хабарлап ... [7] деп ... Б.Е. ... арнайы мамлүк ... ... ... 1999 ж. ... хабаршысының» 9 санында жарық көрген
«Мамлюкские антропонимы как источник по этническому составу Деш-и Кипчака»
[7] атты мақаласы осы саладағы ... ... ... ... ... мақалада келтірілген біраз мағлұматтар мен пікірлер болашақта ... ... ... ... ... қатарын ажатқызамыз.
Қазақстан тарихының біз қарастырып отырған кезеңі мен тақырыбына
қатысы бар ... ... бірі ... Б.Б. ... 1997 ... жарық көрген «Прошлое Казахстана в писменных источниках 5 в. до
н.э.» атты ... ... ... [17]. Бұл ... ... жағынан
қамтығын екімыңжылдық кезеңі тек Қазақстан тарихын ғана емес, ... ... ... елдер мен халықтардың тарихына қатысты құнды мағлұматтарды
қамтыған. ... ... ... мен ... ... ... сипаттайтын бірқатар араб жазба дерек көздерінен алынған
үзінділер кіргізілген.
Соңғы жылдары ... ... төл ... еңбектерінің
ішінде, Қ. Сәкидің «Сұлтан Байбарыс» атты ... орны ... ... С. ... ... аталған еңбегінен кейін шыққан ... бірі ... ... ... ... ... жылдар
аралығында Мысыр мен Шам елінде билік еткен, мұсылмандардың қорғаушысы мен
арабтардың ... ... ... ... ... ... Рукн ад-Дин аз-
Захир Байбарыс әл-Бундуқдаридің ғұмырнамасы мен оның ... және ... ... ... саясаты, араб отанын қорғау жолындағы
«Джиһад» жариялап сырт жаулармен соғыстары мен ... ... ... ... ... кеңінен мағлұматтар береді. Автор
сұлтан Байбарыстың ... ... ... ... ... ... ... мықты, себебі ол ... ... ... мен ... болған Ибн Абд аз-Заһир, Ибн Шаддад, Ибн
Уасил сияқты авторлардың басты ... ... ... қоса, бүгінгі күнге белгілі ортағасыр араб жазба дерек ... ... ... ... отырған тақырыбымызға қатысты бірқатар
мағлұматтарды қамтуына байланысты бұл зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ХХ ғ. ... ... ... қазіргі уақытқа дейінгі
кезеңді қамтитын зерттеулер туралы қоытындылап айтсақ, олар деректік және
тақырыптық ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Бұл
кезде жарияланған ортағасыр араб шығармаларының санының көбеюіне байланысты
зерттеулердің де саны артып, тақырыптық аясы ... ... ... ... ... мысыр зерттеушілердің үлесі көбейді. Батыс Еуропа
және Шығыс елдерімен қарым-қатынастарына арналған ... ... ... ... 60-шы ... ... ерекшелігі ретінде, алдындағы
кезеңдерде қозғалмаған маңызды тақырыптардың ішінде ... ... ... ... ... ... және Қ. Сакидің
ғұмырнамалық зерттеулерінің жарық көруі ерекше құбылыс деуге болады.
1.2 Мысыр Мамлүк мемлекетінің Дешті-Қыпшақпен байланыстары ... ... және араб ... ... мен тарихшылары туралы.
1250-1517 жылдар аралығында Мысыр мен Шам елінде билік еткен, тарихта
мамлүктер деген атпен ... ... ... ... ... құрған
Мысыр Мамлүк мемлекетінің тарихы мен Батыс және ... ... ... мен ... ... ... ... заманғы көптеген
араб және Батыс зерттеушілерінің назарына ілініп, бұл салада ... ... ... ... ... сол ... замандасы және
тарихи уақиғалардың куәсі болған ортағасыр араб және ... ... ... араб тіліндегі жазба деректері негізгі дерек көздері болып
табылады.
Мысыр Мамлүк мемлекетінің араб ислам тарихында ... ... оның сол ... араб ислам әлемінің саяси және ... ... ... ... жылы ... Бағдад қаласында орналасқан Араб Халифаты моңғол
жаулаушылығының қолынан құлады. Оны 1260 жылы ... ... ... ... мемлекетінің астанасына көшіріп, Аббас әулетінің халифатын
Қайыр қаласында қайта жандандырумен байланысты ... ... ... орталығына айналды.
Мамлүк династиясының билігі туралы жазылған алғашқы шығармаларының
бірі Мухи ад-Дин Ибн Абд ... (1293 ж. ... ... қаламына
тиесілі «Ар-Рауд аз-захир фи сират әл-Малик аз-Захир» атты шығармасы. ... ... ... ... ... мамлүк сұлтаны Байбарыс әл-Бундуқдаридің
(1260-1277 жж. билік еткен) өмірбаянына арналған. ... жеке ... ... ... ... ... мансап иесі болған, көптеген
құжаттар мен материалдар қолында болуының нәтижесінде Ибн Абд ... ... ... ... ... ... ... құнды деректерді
келтіреді [7, 25-26].
Байбарыс ад-Дауадар әл-Мансури (1325 ж. қайтыс болған) ... ... ... бірі ... Оның ... туған
«Зубдат әл-фикр фи тарих әл-хиджра» атты шығармасында 622 жылдан ... ... ... уақиғалар туралы айтылады. Сондай-ақ, оның
еңбегінде қыпшақтардың ... мен олар ... ... бар ... ... ... ... Мысыр энциклопедиялары мектебінің
басында тұрған тұлға. Әдебиет саласындағы білімнің арқасында мамлүк ... ... ... Ибн Қалауынның сарайына жақындатылып, онда
жоғарғы ... ... ... [8]. Ибн Хаджар өзінің «Ад-дурар әл-
камина» атты еңбегінде, сұлтан ан-Наср Мухаммад ан-Нууайриді біраз ... ... ... ... ... әскерді бақылаушы етіп
қояды, ал бұл өте маңызды ... ... - деп ... ... жылдары
ол мемлекеттік істерден алшақтап, өзінің баяғыдан армандаған ісіне –
шығармашылық ісіне кіріседі. Оның ... ... фи ... ... атты
үлкен энциклопедиялық шығармасы негізінен гуманитарлық мағлұматтарды
қамтиды. Ол өзінің ... сол ... ... араб әдебиеті тарихи
тағлымдар мен деректерді барынша жинақтайды. Бұл шығармадағы ... ... ... Оның ... ... елі ... ... мағлұматтары мен жекелеген қыпшақ рулары арасындағы өзара
қырқыстар мен қыпшақ руларының ... ... ... ... ... Сондай-ақ, моңғол жаулаушылығынан кейінгі ... ... ... ... ... мағлұматтар береді [7, 25 б.].
Ибн Фадл-Алла Ал-Омаридің (1301-1349) «Масалик әл-абсар фи мамлик әл-
амсар» атты еңбегі өзінің ... мен ... ... ... ... ... ... түсе алады. Оның шығармасынан моңғол
жаулаушылығынан кейінгі кезеңдегі Орта Азия, Еділ бойы мен ... ... ... тұрмысы, түркілер елінің қалалары мен сауда жолдары
және қыпшақтардың ... мен ... ... ... ... [7, 26 ... әл-Аббас әл-Қалқашандидің (1355-1418) «Субх әл-аша фи ... атты ... өте ... энциклопедиялық шығармалардың қатарына
жатады. Ал-Қалқашанди Қайыр мен Александрия ... өз ... ... ғұламаларының қолында оқып, әдебиет, ислам заңдары, тіл ... ... ... ... меңгереді. Кейін, сұлтан сарайында
жоғарғы мансаптарға ие болып, мамлүк сұлтаны ... ... ... сұлтан сарайының шығармашылық кеңсесін басқарды 75, 77 ... ... ... ... Қайыр қаласында дүниеге келген.
Мамлүк сұлтаны әл-Малик аз-Захир Барқуқтың, одан ... оның ұлы ... ... ... Ибн ... ... ... бағы ашылып, мемлекеттік жоғарғы
мансаптардағы қызметтер атқарады. Сұлтан ... ... ... ... ... ... әмірлерінің қамқорлығына бөленеді. Өмірінің шамамен
елу жасына келген уақытынан бастап шығармашылықпен айналыса бастайды. Оның
«Ал-Мауази ... ... ... ... атты ... ... әрі маңызды деп айтса болады [7, 90 б.].
Абу әл-Мухасин Ибн Тағри-Берди (Тәңірі-Берді) (1409-1469) ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде
дүниеге келген. Өзінің сөзіне жүгінсек, әкесі сұлтан барқуқ сатып алған
мамлүк болған [7, 115 б.]. ... үшін ... оны ... ... ... ... ... Барқуқ қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы
әл-Малик ан-Наср Ибн барқуқтың билігі ... Шам ... ... ... Ол өзінен кейін Мысыр тарихына арналған үлкен тарихи еңбек
қалдырады. Оның «Ан-Нуджум аз-захира фи ахбар мулук Мыср ... ... ... Мысыр тарихы туралы жазылған ... ... ... [7, 114-117 ... ... сол ... мұсылман тарихшыларының көбі тарихшы болумен
қатар ислам заңдары мен хадистің білгірлері болғандығын айта кеткен жөн.
Қорыта айтсақ, Мысыр Мамлүк мемлекеті ... ... ... ... шығармаларға ең бай кезең болды ... ... ... ... ... және ... тарихи шығармаларынан басқа
Мамлүк мемлекетінің ... оның ... мен ... Дешті-Қыпшақпен
байланыстары туралы малүк кезеңінде өмір сүрген, осы тақырыпта құнды тарихи
шығармалар жазған көптеген тарихшылардың есімдерін атауға болады, ... ... (1323 ж. ... болған), ас-Сукаи (1264-1324), Ибн Сасри (1397 ж.
қайтыс болған), Ибн әл-Фурат (1334-1405), Ибн Ийас ... және ... ... ... араб және ... ... ... және оның Дешті-Қыпшақпен байланысына арналған тарихи құнды
шығармаларын терең зерттеу қазақ тарих ... ... ... үлкен
міндеттердің бірі.
2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ПЕН МАМЛҮК ... ... ... ЖӘНЕ ЭТНО-МӘДЕНИ
БАЙЛАНЫСТАРЫ
2.1 Қайыр мен Сарай арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар ... ... Орда ... ... ... қаласының тарихы, оның ішкі
және сыртқы саясаты, ... ... ... ... араб деректерінде, назар аударарлық мағлұматтар бар. Онымен
дипломатиялық қарым-қатынас ... ... ... ... астанасы
Қайыр қаласы, сол кездегі араб ислам шығысының саяси және ... бірі ... ... бойындағы Сарай мен Нілдің бойындағы
Қайыр арасындағы, ... ... ... ...... қарым-қатынастардың қаншалықты берік болғандығының дәлелі бола
алады [16; 18]. Бұл ... ... ... ... бүкіл ислам әлемінің
өміріне, соның ішінде, саяси және әлеуметтік қана емес, ... ... ... ... ... мен рухани өміріне үлкен ... ... 18]. ... ... орны ееркше Мысыр мамлүк мемлекетінің тарихы,
оның әскери және мемлекеттік құрылымы, ішкі және ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы, өнер, білім, әдебиет,
мәдениет және т.б. салаларындағы ... мен ... араб ... ... ... кең зерттеліп, көптеген ғылыми еңбектер жарық
көрді. Оған қарамастан, мамлүктердің тегі мен ... ... ... жоқтың қасы. Араб деректері, оларды, яғни, түркі мамлүктерін,
атқамінерлік пен соғыс өнеріне бейім, дене бітімі мықты, ... ... ... ... ... жаугершілік пен малшылық [16; 18], деген
жалпылыма мағлұматтар береді.
Соның іщінде, Мысыр жерінде түркі ... ... ... қаны ... төл отаны – Дешті Қыпшақпен байланыстары
мен қарым-қатынастары, араб және батыс ... ... ... толық зерттелмеген тың тақырыптардың бірі.
Екі ел арасында, 177 жылға созылған, ұзақ мерзімді ... ... ... соң ... жұбы ... ... 47 ресми елшіліктердің,
яғни, дипломатиялық миссиялардың болғаны тарихқа мәлім. ... ... ... ... ... ... ... қайту – екі мемлекет қарым-
қатынасындағы дипломатиялық дәстүрге айналған [16; 18].
Жер қашықтығына қарамастан қарым-қатынас ... ... ... ... ... өтетін сапар айларға, ал кей жағдайларда, бір ... ... ... ұзақ, әрі ауыр, әрі қауіп-қатерге толы сапарлар, бірінен
соң бірі кезектесе жалғасып, сол алыс ... Ніл мен Еділ ... екі ... ... ... ... және ... көрсетеді. Әсіресе, ислам мен христиан елдері, Батыс пен Шығыс
арасында ... өрті ... ... ... жол ... және
жолаушылардың жекелей де, көпшілікпен де, жол аңдыған қарақшылар ... ... ... ... ... ... болуын [16; 18]
естен шығармауымыз керек. Оларды айтпағанда, жол үстіндегі Шығыс Византия
сияқты христиан ... ... ... тым ... еді.
Сондай кездердің бірінде, Сарайға сапар шегіп бара жатқан Мысыр ... таяу ... ... ... ... ... Триполи және т.б.
қалалардағы құл базарларына апарып ... ... Мұны ... Мысыр
сұлтаны, Мысырда сауда жасап жүрген батыс сапудагерлерін тұтқындауға әмір
берген [16; ... ... ... ... оның ішкі ... ... ... көрсеткіші болды. Қыпшақ еліне бағыт алған Мысыр
елшілері ... ... ... өмірінің, оның ішінде, қол ... ... ... ... ... ... ... мен
тауарларын көптеп ... ... іші ... ... және ... бар, ніл сүйегі мен эбонит қара ... ... ... бар ... ... ... ... атласпен
қапталған Құран кітабы, түрлі-түсті кілемдер мен ... ... ... бар ... мылтықтар, тас лақтыратын ... от ... ... ... оюлы ... ... ... бар ертоқымдар, үзеңгілер, алтын және күміспен жасалған
әр-түрлі қобдишалары бар былғары сандықтарға ... өте ... ... ... ... найзалар, алтын жалатқан май шамдары, әшекей
тігілген Александрия киімдері, сондай-ақ, мамлүк жауынгерлері, аспазшы ... ... ... қызметшілері, тірі хайуандардан: жылдам шабатын
араб тұлпарлары, бір өркешті араб түйелері, жүк таситын мал, бір ... тоты ... және осы ... ... ... арнайы
қызметшілер. Бұл аталғанның бәрі сұлтан Аз-Захир Байбарыстың Берке ханға
жіберген бір ғана тартуынан ... ... ... ғана [16; 18].
Алтын Орда ханы Өзбек-хан Мысыр сұлтаны Ан-Наср Мухаммад Ибн
Қалауынға ... ... ... жасөспірім мамлүктер, болаттан
соғылған сауыт, ... ... ... Оған ... жауабы ретінде сұлтан
Ан-Наср Мухаммад Ибн ... өте ... ... ... ... Олардың
ішіндегі тек алтыннан жасалғандарын атап өтейік: Өзбек-ханға сыйлық ... асты да, үсті де ... ... киім және бас ... ... алтын ертоқымы мен үзеңгісі бар тұлпар, алтын ... және ... ... асыл ... ... ... [16; 18].
Осы аталғанның бәрі мамлүк мемлекеті кезіндегі Мысыр қолөнері мен өмір
сүру деңгейінің өте жоғары болғандығының көрсеткіші.
Ендігі сөз, осы екі ... ... ... ... ... ... орны мен саяси ... ... ... ... ... ... ... Аль-Холи – Ніл мен Еділдің тарихи байланыстары тақырыбына назар
аударған, оны ... ... араб ... ... ... Ол,
1895-жылы дүниеге келген. Қайыр қаласындағы Аль-Азхар ислам университетінің
профессоры, ... және тіл ... ... ... Мысыр ғалымдарының
бірі болған.
Амин Аль-Холидің «Сыйлат бейна Ан-Нил уа ... (Ніл мен ... ... атты ... ... ... ... негізге ала отырып қарастырады, олар:
1. елшіліктің сапарға аттанған жылы;
2. елшілікті жіберуші ... ... ... ... елшілікті бастап барған басты елшілер;
5. елшіліктің алдына қойылған негізгі мақсаты;
6. елшіліктің нәтижесі.
1. 1261 жылы сұлтан Аз-захир Байбарыс өзі сенетін ... ... ... Алан ... Берке-ханға елшілікке жібереді. Сұлтан
Байбарыс Берке-ханға жолдаған хатында, ... ... үшін сол ... ... және ... ... ... Алла жолында қасиетті
«Джихад» соғысына үгіттейді.
2. 1262 жылы сұлтан Аз-Захир Байбарыс Берке-ханға ... сол ... оның ... ... ... мамлүк әмірі Күшбекті және Қыпшақ ... ... ... пен Ислам заңдарының білгірі Маджид Ад-Дин мен
Нафранды аттандырады. Сұлтан Байбарыс Берке-ханды, бұл жолы да ... ... ... ... ... ... хат жолдайды. Хатында,
Мысырдағы ислам әскерлерінің күш-қуатын, оның ұлттық құрамын ... ... ... ... бой ұсынатын патшалардыатап көрсетеді.
Құлағудың, жаулап алған жерлерінде мұсылмандарға ... пен ... ... оның ісі ... ... екенін және оған қарсы
соғыспауға болмайтынын айта келе, Берке-хан әскерлерінің Мысырға келгенін
және оларға үлкен ... ... ... ... олар ... Аббас әулеті халифасының туыстарын елшілікке қосып, сапарға
аттандырады. Осы хат мәселесі бойынша үлкен жиын ... ... ... ... халифасы Ал-хаким Биамрилланы қатыстырып, елшілер
сапарға аттанар алдында олармен бас қостырады.
3. 1262 жылы Берке-хан ... ... ... әмір ... шейх Нур ... Али бастаған елшілік жібереді.
Берке-хан сұлтан Байбарысқа жолдаған хатында: шүкіршілік пен ... ... ... ... ... ... ... көмек сұрап, оның,
Шыңғыс-хан өсиет қылған «Ұлы Яса» заңын ... оны ... ... ... ... ... етіп, оның күнәсі мен қылымсы –
мұсылмандарға қарсы соғысы, және ... ... төрт ... ... ... ... барлық жақтан оған қарсы соғысып жатыр, деп, ... кесу ... ... өзеніне қарай әскерін жылжытуды ... өзі ... ал ... Байбарыс екінші жағынан қысып, оны, яғни Құлағуды бүкіл
мұсылман ... қуып ... Ол ... сұлтанның, яғни Байбарыстың билігін
орнату керектігін хабарлайды.
Халифа жұма намазында сұлтан Байбарыс пен берке ханға дұға ... ... ең ... ... ... бірауыздылық білдіреді.
Халифа оларға лайық қымбат киімдер сыйлап, сұлтан Байбарыс, Исламның
қасиетті ... ... ... ... ... мінбелерінен сұлтаннан
кейін Берке ханға дұға айтылсын, деп әмір жазады. Бұл ... ... ... жолында сұлтан Байбарыстың Берке-ханға ... ... ... кез ... 1262 жылы ... ... Байбарысқа әмір Арбұға, Артемір ... ... ... ... ... ... ... елшілігін бастап
келген Шихаб Ад-Дин Ғази болады.
Берке-ханның хаты мен ... ... ... ... ... қуанышын хабарлайды. Түркі-қыпшақ тайпалары мен руларының Ислам
дінін қабылдағанына ... Ибн ... ... ... ... ... ... куәсі болғанын айтады. Сұлтан Байбарыстың Қайыр қаласында
Аббас ... ... ... ... ... ... ... шүкршілдігін білдіреді. Сарай елшілері сұлтан Байбарыстың
ұлы Саид Берке-ханды ... ... ... және Мысыр әскерлерінің
таңқаларлық салтанатты шеруінің куәсі болады. Сұлтан ... ... ... ... ... ... жылы ... оларға қымбат сыйлықтар
тарту етеді. Халифа оларға Берке-ханға ауызша Шариғат, Алла жолындағы
қасиетті ... ... ... ... ... және т.б. өсиеттерін
айтып жеткізуді тапсырады.
5. 1262 жылы сұлтан Байбарыстың елшілері Фарис ... Ақуш ... ... және ... Имад ... Абд Ар-Рахим Аль-Хашими бастаған елшілік,
Қайырға келген Берке ханның елшілерімен бірге Сарайға ... Ол ... ... ... ... ... ... мен Алланың елшісі Мұхаммед
пайғамбардың жолына түсу, оған иман ... ... және ... ... ... Оған ... ... ішінде: Құран кітабының Осман
нұсқасы, деп аталатын, қызыл атласпен қапталып ... ... ... ... салынған және оған піл ... мен ... ... күміспен әшекейленген орындығы бар, кілемдер ... май ... бір ... ... ... араб түйелері, қымбат
бағалы сыйлықтар, Александриялық ... ... ... ... шектері, тұлпарлар мен үзеңгілер, ертоқымдар, үйретілген
маймылдар, қара құл қызметшілер, ... құл ... ... ... және т.б. ... ... бар ... жібереді.
Оларға арнайы үлкен кеме даярлап, оған әр-түрлі ... ... ... көптеген теңіз әскери мамлүктерін қосып, бір жыл мерзімге жабдықтап
сапарға аттандырады. Бірақ, бұл ... ... ұзақ ... Сол себепті Қайыр мен Константинополь арасында саяси бәсекелестік
орын ... 1264 жылы ... ... ... ... ... Шуджа Ад-
Дин Ибн Ад-Дайа Ал-Хаджиб бастап ... Оған ... ... әміршісі Ал-Сакрисидің (арабшаланған Ал-Ашқарий) сұлтан
Байбарысты Қыпшақ елінің ... ... ... ... ... ... ... сұрайды. Онымен бірге Берке-хан,
«Умра», яғни, кіші қажылық жасаған, Құран аяттары мен Хадистер жазылған ... ... ... ... ... екі ... ... суы, бальзам
майы және т.б. болады.
7. 1267 жылы сұлтан Байбарыс Берке-ханның ... ... ... елшілерін жіберіп, Берке-ханның қазасына байланысты көңіл
айтып, Мүңке-Темірдің таққа отыруына құттықтауын және оған арнап ... ... ... ... ... ... Қайрда сұлтан Байбарыстың
алдында болған Сарай елшілерімен бірге ... ... 1271 жылы ... ... ... ... ... жолдаған хатында, сұлтан жауларын өз жауы санайтынын және сұлтанды
өте құрметтейтінін ... ... ... ... ... сұрайды.
Құлағудың қолындағы бүкіл мұсылман елдері ... ... ... деп
жазады.
Бұл елшіліктің жүгін жолда европалықтар тонап алып, Сұлтан Байбарыстың
әмірімен, барлық порттарда жүргізілген шаралардан ... ... ... бәрі ... ... ... 1272 жылы ... Байбарыс Мүңке-темір-ханға жіберген елшілері әмір
Сайф Ад-Дин Ас-Сауаби Ал-Михмандар мен Бадр Ад-Дин Ибн Азиз ... ... ... ... ... ... ... Мүңке-Темірге
аранйы қымбат сыйлықтар, оның өзі сұратқан дәрілер мен ... ... ... ұлы ... ... мен оның жеңілісі туралы саяси хатын
жібереді.
10. 1280 жылы сұлтан Қалауын Мүңке-Теміханға елшілері Шамс ... мен Сайф ... ... ... ... бірге Рүм елінің
билеушісі сұлтан Рукн Ад-Диннің ұлы Ғиас ... оның ... мен ... Ғиас ... ... хат және ... жібереді.
Елшілер теңізбен сапар шегіп, Сарайға Мүңке-Темір қайтыс болып, таққа
Тадан-Мүңке отырғаннан ... ... ... 1283 жылы Тадан-Мүңке-хан сұлтан ... ... ... ... ... ... Маджид Ад-Дин Ата мен Нур Ад-Дин Атаны
жібереді. Олармен бірге сұлтанға жолдаған хатында, өзінің ... ... мен ... ... ... ... ... қажылық жасап
қайтуын сұрайды. Ауызша Тадан-Мүңке-ханға екі елшісі арқылы, халифа ... ол ... ... қарсы соғысатындығын, білдіруді тапсырады.
Екі елші қажылыққа аттанғандармен бірге барып, қажылық жасап қайтады.
12. 1284 жылы ... ... ... ... Сайф ... ... ... Ад-Дин Муса Ибн Темреш Алас, әмір Кутфан және
Шамс Ад-Дин Мухаммад Ибн Абу Аш-Шауарибті ... ... ... ... ... Берке ханның әулетіне қымбат сыйлықтар, әдеттегіден
әлдеқайда көп маталар, дәрілер мен дәрі шөптерін ... ... ... ... ... Қалауын Қырымда салдырып жатқан үлкен мешітіне
мамлүк сұлтандарының ... ... ою үшін тас ... ... 1286 жылы ... сұлтан Қалауынға, содан үш жыл алдындағы
жіберген елшілігіне қатысқан, сол келуіне сұлтан қаржысына Мысыр ... ... ... діні мен ... ... ... ... Атаны
жібереді. Ол, сұлтан ... ... ... ... ... 1293 жылы ... ... ұлы сұлтан Ал-Ашраф Халаил ... ... және ... ... әулетіне елшісі әмір
Алам Ад-Дин Ад-дауадариді ... ... ... ... ... ... ... 1304 жылы Тоқай немесе Ұлғай-хан сұлтан Қалауынның ұлы сұлтан Ан-
Наср Мухаммад Ибн Қалауынға елшісі Қарақшыны, көптеген ... ... ... мен құл ... ... ... Тоқай-ханның
бітіспес жауы Ғазан-ханға ... ... ... ... ... ... оның елін бөлшектеп тастаудың қажеттілігін атайды. Ғазан-
ханның зұлымдығын оның ... ... және ... ... оған бейбітшілікті мойындауын міндеттейді. Сондай-ақ, Мысыр жағы
оны қолдан кетуі мүмкін, деген күдіктен Мысырдан да соны ... ... 1306 жылы ... ... Ан-Наср Ибн Қалауынға елшісі Намус
бастаған ... ... ... әскерлерінің Ефрат өзеніне қарай бет алуын
сұрайды. Онда өзінің әскерлерімен бірігіп Харбанды елін ... және ол ... ... әрбір адамға тистілігін, және , ... ... ... ... ... 1306 жылы сұлтан Ан-Наср Ибн Қалауын Тоқтай-ханға елшілері Бадр ад-
Дин Иқміш пен Фахр Ад-Дин ... ... ... ... алдында,
Қыпшақ елінен келген елшілікпен бірге Сарайға аттандырады. Сұлтан Ан-наср
Мухаммад өзінің жауабында, Харбанды елімен бейбітшілік келісім орнайды ... бұзу ... ... дейді.
18. 1310 жылы Тоқай-хан сұлтан Ан-наср Ибн Қалауынға ... Ала ... ... ... ... ... ... Ан-наср Ибн қалауынның сұлтан
тағын қайтарып ... және ... ... ... ... елшілері, әлі Мысырда сұлтан Ан-Насрдың алдында жүргенінде,
Тоқтай-ханның қазасы жайында хабар ... 1310 жылы ... ... Ибн ... Тоқтай-ханға елшілері Ала Ад-
Дин Айдағды мен Ала ... ... ... ... ... бірге ілесіп, оның хатына жауып алып сапарға аттанады. ... 1311 ... ... ... ... ... қолға түсіріп,
тұтқындап, оларды Триполи және т.б. қалалардың құл ... ... Мұны ... ... ... ... шығарған саудагерлерді
ұстап, тұтқындауды бұйырады.
20. 1314 жылы Өзбек-хан сұлтан Ан-Наср Ибн ... ... ... және ... ... мен ... ... 174 адамнан
құралған елшілігін, оның алдында Сарайға келген ... ... ... ... аттандырады. Сұлтанға жолдаған хатында, ... ... ... ұйғарым жасап, өзінің алдында болған Тоқтай
ханның қызына үйленуін ... 1316 жылы ... ... ... ... ... ... Ад-Дин Айдоглы, Хусейн Ибн Сару және Мысыр ... ... ... ... ... ... бірге Қайырдан Сарайға
сапарға шығып, өздерімен көптеген сыйлық, ... оның ... ... ... үзеңгілер мен ертоқымдар бар жүйрік тұлпарлар,
алтынмен безендірілген мысыр қылыштарын апарады.
Алдындағы, 1314 ... ... алып ... ... ... ұсыныс
үлкен маңызға ие болып, оларға ... ... ... ... Сарай жағы қалың-мал мен күту мерзіміне келгенде құбылып, анық
жауабын бермегендіктен, ... ... бұл ... өз ... ... ... оған қарамастан, екі мемлекет ... ... ... пен хат ... ... өзгеріске ұшырамайды.
22. 1317 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға елшілері шайрбек, Бұғыртай,
Қортық және Омар Ал-Қырыми ... ... ... ... ... ... елшілерімен бірге сапарға аттанады. Олар өздерімен бірге
көптеген сыйлықтар мен тартулар, оның ішінде, үш аңшы сұңқар, алты ... ... ... және ... алып барады.
23. 1318 жылы сұлтан Ан-Наср Өзбек-ханға елшілері Атрашы Ал-Силахдар
мен Бірім Хауаджа бастаған елшілігін, Қайырдан Сарайға қайтып бара ... ... ... ... ... ... өзімен бірге ең
жоғарғы дәрежелі патшаларға лайық қымбат ... ... ... оның құны ... мың ... ... тең болған, делінеді.
Осы жолы Өзбек-хан құдаласу жайында ... ... ... ... ... ... мені бұл ... жіберген жоқ, ал, егер, сұлтан ол
жайында білетін болса, онда оған қажетінің ... ... деп, ... ... өз саудагерлеріне Мысыр елшілігін қалың-малмен және
қажетті қаражатпен қамтамасыз етуді тапсырады. Сөйтіп, ... ... 27 мың ... ... ... ... 1319 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға жіберген елшілерінің ішінде
көптеген қариялар, жоғарғы мансапты дәулер, Өзбек-ханның имамы ... ... ... ... ... ... ... ислам сотының басшысы, қыз-
ханзадалар, 150 ер-азаматтар, 60 кұл әйелдер және үш мың ... ... ... және ... ... ... сый, тартулар келіп жетеді.
Келін мен ... ... ... байланысты ұйымдастырылған күтіп алу
тойы мен жайылған ... жеке ... ... ... ... замандар мен барлық жерлерде болып өткен ең үлкен той-думандармен
бәсекелесе алды.
25. 1320 жылы, сұлтан Ан-Наср ... ... ... ... Құтлұбұға бастаған елшілігін, Қайырға келінді алып келген Өзбек-ханның
елшілігімен бірге Сарайға сапарға аттанады. Олар өздерімен ... ... және ... ... ... ... әкетеді. Өзбек-ханның
имамы қажылық жасау үшін қалады. Сондай-ақ, ... ... ... өздерінің қажылықтарын жасау үшін қайтуларын кідіртеді.
26. 1320 жылы, Өзбек-хан сұлтан ... ... ... ... ... ... елшілігін сапарға аттандырады. Сұлтан Ан-Насрдан солтүстік
және шығыс қыпшақтар арасындағы соғысында көмек сұрайды. ... ... Абу ... ... келісім жағын қалайтындықтан, оның бұл
талабын жауапсыз қалдырып, Абу Саидке, мұқият болуын ескертеді. Абу ... бұл ... ... ... біліп, оған өзінің шүкіршілігін
білдіріп, онымен бейбітшілік келісімін нығайтып, оған сыйлықтар, тартулар,
мамлүктер, әйел ... және ... ... ... ... ... ... Өзбек-ханмен сұлтан Абу Саид бетпе-бет қарсы тұрып, екеуі де Сұлтан
Ан-Насрдан ... ... 1321 ... ... сұлтан Ан-Насрға елшілері Манғуш, Арус және
Ордажық бастаған елшілерін, сұлтан Ан-гасрдың Сарайдан Қайырға ... ... ... ... ... Ан-Насрдың соңғы әскери
позициясын сын айтқан Өзбек-ханның хатын сұлтанға жеткізеді.
Сарайдан қайтқан Мысыр ... ... ... ... ... Өзбек ханның олармен суық қарым-қатынасы мен оларға, ... ... ... ... ... ... Сұлтан Ан-Наср да Сарай
елшілерін тура солай суық ... ... «ақ ... ... алуына тыйым
салады.
28. 1322 жылы, сұлтан Ан-Наср Өзбек-ханға елшісі Баха Ад-Дин қарақуш
Ал-Кундаки ... ... ... Өзбек-ханның, өзін сынап ... ... ... ... Абу Саид исламды қабылдағандықтан, ол –
Исламның жеңісі үшін бізге көмекші күш ... ... ... «ақ ... ... ... тыйым салғанын, өздерінің оларға
бай ... ... ... Екі ел ... ... қарым-қаынасты
жалғастыруға дайын екендігін білдіреді.
29. 1323 немесе 1325 жылы, сұлтан Ан-Наср ... ... Бадр ... ... бастаған елшілігін сапарға аттандырып, сұлтанның хатын Өзбек-
ханға жеткізеді.
30. 1327 жылы, Өзбек-ханның сұлтан ... ... ... ... ... және сұлтан Ан-Насрдың Өзбек-ханға ... ... ... ... ... ... ... 1329 жылы, Рүм елі арқылы құрылықпен, бір жыл үш ай
жеті күнге ... ... ... 1330 ... Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға елшілік аттандырып, олармен
бірге қымбат сыйлық, тартулар жібереді. Олар, ... ... ... ... ... ... 1334 ... Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға жіберген елшілерімен хат
жолдап, Өзбек-ханның ағасының қызы, қыпшақ ханзадасының ісі жайлы Сұлтан Ан-
Насрға сын, айып ... ... ... ол ... ... Хан әулетінің
таңдаулы қыздарының бірін, егер, өзінің қажеттігіне ... ... ... ... оны, яғни ... ... ... қайтаруға міндетті,
дейді.
Бұл хат және оған жауап жайындағы ресми деректер көмескі, анық
мағлұматтар ... ... ... ... 729-737 жж., ... ... жж. арасында хат жазысу тоқтап қалған, дейді. Бұл ханзада ... және оның ... ... ... ... ... қосымша мағлұматтар
бар.
Оның ішінде, Өзбек-хан жолдаған сын-айыпқа қайтарған жауабыда, сұлтан
Ан-Наср, ханзаданың қайтыс болғанын ... ол ... ... ... келтіреді, десе, басқа дерек, оның қайтыс болмағанын, одан кейін
де, екі ... ... ... ... ... қайтыс болғанын
хабарлайды.
33. 1336 жылы, сұлтан Ан-Наср Өзбек-ханға, елшісі Сыр Тоқтақай ... Омар ... ... ... арнайы сыйлықтар және сол
елден мамлүктер мен құл әйелдер сатып ... үшін 20 мың ... ... ... аттандырады.
34. 1338 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-насрға, елшісі Музаффар ... ... ... елшілігін аттандырып, ол өзімен бірге көптеген мамлүктер
мен құл әйелдер апарады. ... ... сол ... екі әмір ... ... ... ... Ад-Дин Ат-Таджирден сұлтанға тарту етіледі.
35. 1338 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға, 1336 жылы, Сарайға ... ... Сыр ... ... 153 ... ... ... сұлтан Ан-Насрдың қыздарының бірін Өзбек-ханға беруін сұрайды.
Бірақ, Өзбек-ханның бұл сұрауына қайтарған жауабында, ... әлі ... ең ... жасы алтыда, жасы кемелетке жеткен соң,
жіберетіндігін, ... ... ... ... сұлтан Ан-Насрға жіберілген Өзбек-ханның
қарындасымен не істесе, соны Ан-Насрдың ... ... ... ... ... ... – дейді.
36. 1340 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға елшілікке өзінің үш ... Бұл ... ... ... ... белгісіз. Үш елшінің
біреуі қайтыс ... ... ... 1340 ... ... ... Өзбек-ханға елшілері шеркес Ас-Сайфи,
Мүңкелі-Бұға және Ибраһим Ал-Хамдани бастаған елшілігін, еліне оралып бара
жатқан Өзбек-ханның елшілерімен бірге ... ... ... ... Ан-Наср Мухаммад Ибн Қалауын қайтыс болады.
38. 1342 жылы, Жәнібек-хан сұлтан Ан-насрдың ұлына, елшісі әмір ... ... ... сапарға аттандырып, сыйлықтар мен тартулар, оның
ішінде, алты сұңқар, аңшы ... ... ... түркі әйел құлдар
және бұлыңғыр терілерін жібереді.
39. 1356 жылы, Жәнібек-хан сұлтан Хасан Ибн ... ... ... бірге көптеген мамлүктер, сұңқарлар және ... ... ... оған ... ... былай, деп жазады:
«Менің әкем мен сенің әкең – екеуі бір ... ... ... ... ... ... Берді-Бектің қазасымен солтүстік татарлар мемлекетінің,
яғни, Алтын Орданың сапы бұзылып, істері кері кете ... 1384 ... ... ұлы ... ... ... елшісі
Хасан Ибн Рамадан Ар-Раийс (оның әкесі Қырым билеушісінің әкімшілік уәкілі
болған) бастаған елшілігін жібереді. Ол ... ... ... ... жеті ... және жеті бума мата ... өздерін Сарайдың емес, Қырымның елшілеріміз дегеннен кейін,
Мысырдың оларға ... ... ... 1386 ... сұлтан Барқұқ Тоқтамыс-ханға елшісі Бектемір Ал-Алан
бастаған елшілігін ... Оның ...... ... ... 1393 жылы, Тоқтамыс-хан сұлтан Барқұққа елшілік жіберіп, одан:
«..әділетсіз және зұлым, Әмір Темірге қарсы сен ... бір ... ... деп ... ... оған ... ... 1393 жылы, сұлтан Барқұқ Тоқтамыс-ханға елшісі, әмір Тулу мен Ал-
хауджа Маджид ... ... ... елшілік жіберіп, олар, Тоқтамыс-ханға,
сұлтан Барқұқтың Темірланға қарсы соғысатынын хабарлайды.
Тоқтамыс-хан Темірланға бөгет жасап, оның әскерін Шам елінде жеңіліске
ұшыратып, Темірланның Шамнан ... ... ... 1394 жылы, сұлтан барқұқтың елшісі, әмір Тулу мысырға оралады. Бұл
елші, Қыпшақ мемелекетінің астанасы Сарайда болғанында, ... ... ... жеңіліске ұшырауының куәсі болғанын хабарлайды.
45. 1431 жылы, сұлтан Ал-Ашраф ... ... ... ... елшілік жіберіп, хат алмасады.
46. 1436 жылы, Қырым билеушісі Мысыр ... ... ... ... мемлекетінің Қырыммен қарым-қатынасы Сарай-Қайыр қарым-
қатынасының ... ... ... ... 1438 ... ... ... билеушісі, Мұхаммед-хан Мысыр
сұлтанына елшілік жібереді.
Осымен, Алтын Орда мен ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік татар мемлекетінің, яғни Алтын ... ... ... ... ... 640 жылы салынып, ол 267 жыл
өмір сүріп, ... 907 ... яғни 1502 жылы ... ... өмір ... деп, оның ... ... Дешті Қыпшақ хандыра мен Мамлүк сұлтандары арасындағы құдалық
байланыстар.
Ніл мен Еділ ... ... ... ... негізгі
фоаторларының бірі – Мысыр сұлтандары мен Алтын Орда ... ... ... ... Қилы замандарда, әртүрлі мемлекеттер арасындағы саяси
қарым-қатынастарды қыз ... ... ... ... ... ... саяси жолдардың бірі болды.
Екі мемлекет арасындағы өзара құдаласуға негіз болған көптеген
факторлардың ... ең ... ол – ... ... ... ... мен Қыпшақ елін мекендеген халықтың тектік ... ... ... мен ... хандарының біріне-бірін тартып, тығыз
байланыстырып, жан-жақты ... ... ... ... олардың
арасындағы болған ресми хат жазысудан анық байқалады. Мамлүк ... ... «Біз және ... ... - деп, екі мемлекет арасындағы
дипломатиялық елшіліктер мен өзара жазысқан хаттарында, бірін-бір, «ағамның
баласы» деп ... Қаны бір, діні бір, ... ... ... ... екі ел ... ... құдаластық оңды және нәтижелі
болды.
1260 жылы, сұлтан тағына келген, Мысыр мамлүк мемлекетінің негізін
салған, сұлтан ... ... ... Ордамен саяси-әскери одағын нығайту
мақсатымен Берке ханның қызына үйленеді. Бұл неке – екі ... ... ... жол ашып ... ең алғашқы неке болғаны белгілі.
Жалпы алғанда, мамлүктер, өздеріне жат тектен қыз алмағаны белгілі,
яғни көшпелі түркі-моңғол ... ... ... ... ... үйленбеген. Ол, тек мамлүк сұлтандары мен әмірлеріне ғана қатысты
емес, жалпы түркі-моңғол текті мамлүк атауларының ... ... заң ... ... ... мамлүк мемлекетінде қатты сақталған. Мамлүктер,
саны жағынан өздерінен көп басым, тегі бөтен араб ... ... ... ... таза ... ... ... тарпынан туып, кейін келе дәстүрге
айналған шаралардың бірі болса керек. Сұлтан байбарыстың «Шариғат» ... ... төрт ... оған ... болады, олар:
1. Хисам Ад-Дин Берке-ханның қызы;
2. Сайф Ад-Дин Ноғайдың қызы;
3. Сайф Ад-Дин Керейдің қызы;
4. Сайф Ноғай ... ... ... айта ... бір жай, ол – ... Мысыр тарихшылары
көшпелі түркі халықтары мен ... ... бір ... деп ... ... «қыпшақ», «татар», «моңғол» сөздерін бірінің орнына бірін
пайдалана берген. Яғни, олардың осы ... мен ... ... ... ... ... ... осы халықтардың тегінің бір
екендігіне дәлел секілді. Сондай-ақ, 19-20 ғғ. араб және ... 1382 ... ... тағына келген сұлтан Барқұқтан бастап,
Мысыр мамлүк мемлекетінің ... ... ... мамлүк сұлтандарының
тарихы басталады деп олардың тегін ... ... ... ... ... жүр [16; 19]. Бұл, ... мамлүктердің шыққан
тегінің шежіресін білмеуден ... ... ... ... Себебі «Шеркеш»
мамлүктерінің де, өзінің алдындағы мамлүктер сияқты, өз ... ... ... ... ... және ... Ордамен байланысын үзбей,
оларға жолдаған хаттарында: «Біз және сендер бірміз» [16; 19] деуі ... ... ... ... өкілдері екенінің бірінші дәлелі
болса, сұлтан Барқұқтың, Ирақ ... ... ... достығын
нығайту мақсатында, Жалайыр сұлтаны Ахмад Ибн ... ... ... ... ... – оның ... дәлелі бола алады. Осыдан көп
ұзамай-ақ, Әмір Темірдің Таяу Шығысқа жасаған жорығына қарсы, Ирақ ... мен ... ... ... ... ... одақ құрылғаны
[16; 19] тарихқа белгілі факті.
Сондай-ақ мамлүктердің, тек өз ... ... ... ... ... ... ... өздерінің сөздеріне жүгінсек, ол – көшпелі
түркі халықтары қыздарының соның ... ... ... ... ... ... [16; 19], ... біраз деректер.
Сонымен, осы аталған жақсы негіздер, екі жақтың өзара қыз алысып,
құдаласуына түрткі ... екі ... ... ... сөздеріне себебін
тигізіп, өздерінің сөзімен айтсақ: «бір заттай болып, барлық замандарда да,
біріне-бірі ... ... ... ... жеңген, Алла сөзін ұстау ... ... ... ... соғысына бірге аттануға негіз берген
күштің негізі – осы ... ... ... ... екі ... да назары негізгі саяси іске бағытталып, бір-
біріне ... ... ... ... ... ... ... оның атқарылуын жеңілдеті үшін, сұлтанның жіберген елшілерін
ақшамен қаржыландыруды Қыпшақ елінің ... ... ... ... аттандырады. Араб деректері, Мысыр ... ... мен ... ... Ислам кезеңіндегі тарихта белгілі, ең үлкен
той-думандармен бәсекелесе алатындығын хабарлайды [16; 19]. Енді ... ... ... оның ... мен ... ... Мысыр
тарихындағы ақиқат, шыншыл, тура ... ... ... ... ... ... өтейік:
Ұзақ жылдар бойы, екі астана ... сый, ... ... ... ... ... ... бір-біріне деген сенімі
артып, өзара құдаласып, сүек жаңартыу туралы ... ... ... 720 ... ... 1320 жылы, Шыңғыс-хан тұқымының қыз ... ... Оның ... ... ... деректер өзара қайшылық
келіп, бірінде «Талынбаш» болып, екіншісінде «Толынбай» болса, ... ... ... Оның ... аты жергілікті халық үшін жат
болып, оны жақтырмаған мысырлықтардың ықылассыз көзқарасымен, оның ... ... ... ... ... ... ... мысыр
тарихшысы Ал-Мақризи, оны «Долбие» «Толыбие» немесе «Толыбай» деп атап,
Қайыр қаласының Дарб Ар-Рашиди көшесінің қарсы ... ... ... ... атап ... ... ... мысырға, арнайы үлкен елшілікпен жеткізіледі.
Оны, йықтарына, арнайы орындығымен бірге көтеріп, Хан ... ... төрт ... Өзбек-ханның имамы Шейх Бурхан ... ... ... ... ... ... ... ондаған қыз ханзадалар,
бір жүз елу ер адам келеді. Оған ... ... құл ... үш мың мамлүк
жіберіледі. Елшілікпен бірге Өзбек-ханның, сұлтанға арнап жіберген, ... ... ... ... сапар, ыңғайлас желдің болмағаны ... ... әрі ұзақ ... ... ... ... ... Оның
билеушісі, Сарай елшілеріне сый-құрмет көрсетіп, өз тарапынан ... ... ... ... ... ... салады.
Александрияда, Сарай елшілігін салтанатпен күтіп алу мен сый-құрмет
көрсетудің рәсімдері басталады. ... ... ... ... ... ... яғни, үй тәрізді алтындармен безендірілген
шатырға өтеді. Оны, ... ... ... ... ... ... апарып, елшілерге, сый-құрметке толы қонақжайлық ... ... ... ... үшін он ... ... яғни ... даярлайды. Келін ханзада кемелердің ең үлкені – сұлтан кемесіне,
ал елшіліктің басқа мүшелері қалған кемелерге ... Ніл ... ... ... ... қарсы бет жағалауына тоқтайды. Олардың келуіне орай,
сұлтан майданының, көз жететін жерінің ... ... ... арбалар,
яхтылар, жүк таситын мал даярланып, ... ... ... ... ... ... тігіледі.
Келін ханзаданы кемеден, арнайы зембілге отырғызып, оны йықтарына
көтерген мамалүктер кемеден ... ... ... ... ... үлкен
бөлмеге апарады. Майданда оған, сұлтанға ... ... ... ... ... коридор төселеді. Келінге, және онымен бірге
келгендерге лайық дастархандар жайылады. Оларды ... ... ... ... күткен соң, сұлтан, келінді көру үшін ... ... ... оны ... бар, ... ... ... және сол
кездегі белгілі, ең қымбат маталармен безендірілген ... ... оған ... ... жануардың екі жағынан екі мамлүк жетектеп,
«Қалаа Ал-Джабалға» (тау үстіндегі сұлтанның қамалына) ... ... ... ... ол ... ... Ислам мемлекетінде оған тең келетін
бөлме ... [16; 19], - деп, ... ... ... келген елшілермен және олармен ілесіп ... ... ... ... оған қатысты көптеген әмірлер мен
мемлекеттік жоғары ... ... ... киінген әскери және мәдени
азаматтардың алдында, Сарай елшілігінің үлкені, Өзбек-ханның сұлтан Ан-Наср
Мұхаммедке ... ... ... ... ... ... ... оған:
«Сенің ағаң, Өзбек-хан саған:» «Сен елшілік жіберіп, Хан ... оның ... қыз ... ... біз оны ... ... ... жақпас еді. Ұлы үйден, саған әкеліп жеткізгеніміз саған ұнаса, ал!
Онда, сенің үйіңде, одан Алла Тағаланың: «Инна Алла иамурукум ан ... ... ила ... ... ... сендерге, аманатты өз еліне жеткізуге әмір
етеді»), деген сөзімен ... амал қыл» - ... ... ... ... «Біз әдемілік пен сұлулықты
қаламаймыз! Біз, Ұлы әулетті, ұлы шаңырақты ... ағам ... ... біз және ол ... бір ... болуымызды қалаймыз!» – деп
жауап қайтарады [16; 19].
Сосын Өзбек-ханның ... Шейх ... ... сұлтанға арналған,
Ханның екінші ауызша сәлемін айтады. Бірақ, оның ... ... ... ... асқан игі, керемет сұлу киімдерді, молшылықпен,
сол заман деректері келтірген санға жүгінсек, ... бес жүз ... ... ... тартады. Дастархан жайылып, кадилар мен мемлекет
басшылары төрт көзі түгел ... ... ... мешітінде неке шарты
бекітіліп, сұлтан Ан-Наср, мешітке 20 мың алтын ... ақша ... ... тағы 40 мың ... Неке ... қади Ибн-Джамаа бекітіп
болған соң, сұлтан, өзінің уәкіл-куәсі мен ... ... ... ... және осы ... қатысқандардың барлығына да
тарту-киімдерін сыйлайды. Оның, қандай тарту-киімдер екенін көз алдымызға
бір сәтке елестету үшін, ... ... атап ... Сарайдың қадиіне
сыйлаған киімін сипаттап көрейік, ол екі ... ... ... киетін,
жеңі кең сырт киім. Екеуінің бірі – ... ... ... ... киім [16; ... хан ... ... құрметті елшіліктің еркектеріне,
сыйлықтарды молынан тарту ... ... ... ... және ... ... қымбат сыйлықтар жібереді.
Хиджраның 743 жылы, 1342 жылы, сұлтан оған «талақ бергенше, яғни, одан
ажырасқанша, ... ... ... бірнеше жыл тұрады. Одан кейін, оған,
өзінің әскеріндегі мыңбасы Сайф Ад-Дин» Мүңкелі-Бұға ... ... ... ... ... соң, Нусун, деген мамлүк әмірі үйленеді. Ол да
қайтыс болып, сұлтан әмірлерінің бірінің ұлы үйленіп, хиджраның 743 ... ... ... болып, Ал-Мақризидің оны «жоғары мәртебелі ... ... ... ... ... Тулбай Ан-Насрийя Қайыр
қаласының «Ал-Барқийя» қақпасының сыртында, оған ... ... ... деп ... ... ... ... елінен келген ханзада мәселесіне
келгенде, оның тарихын әңгімелеушілерді жетелейтін, ... ... бұл ... бір ... ... ... ол төмендегідей:
«Хиджраның 735 жылы, Өзбек-ханның елшілері Қайырға келіп, өздерімен
бірге сұлтанға, Хан әулеті ханзадасының ісі жөнінде сын мен айып ... ... онда ... сұлтанның ханзадаға кіргенін, сосын, ... ... соң, оны ... ... ... өзінің бірнеше мамлүктеріне,
бірінен соң, біріне, күйеуге бергені оны, яғни, ... ... ... ... Ан-Насрға жолдаған хатында, алдындағы
жіберген ... бірі ... ... ... ... ... ... қыздарының бірін сұрап, сұлтан сан мәрте елшілерін
жібереді. Мен, сұлтанның алдында ұятты ... ... бұл істі ... ... таңдаулы қыздарының бірін оған жібердім. Егер, ол, яғни, ханзада,
сұлтанға қызмет етуге лайық ... ... оны ... ... ... ... ... қорламай, оны еліне қайтаруыңды талап етеміз. Сенде,
құл әйелдерің – көп! ...... – деп, ... ... ... хатпен және ауызша жіберілген сын мен айыпқа: «менің
ағам Өзбек-ханға жеткен бұл ...... ... ... ханзада тарапына
ешқандай менсінбеу мен немқұрайды қарау мүлдем болған жоқ, ... ... ...... ... Маған, ағамжіберген ханзадаға кірдім,
өзіммен бірге ... бір жыл ... соң ... Алла ... ... ... ... болады», деп жауап хат жазады.
Бұл саяси өтірікке қадилік заң тарапынан қолдау жастып, оны нығайту
мақсатымен өзінің ... Бадр ... ... ... таныстырып, оған:
«Ханзаданың өліміне Өзбек-ханның елшісі сенетіндей дәлел келтіру қажет» ... Қади ... ... жолы – екі ... ... екі ... ... пәлен деген ханшайым, ауруының асқынуынан ... ... ... ... - деп, ... ... – деп жауап береді. Сонымен,
сұлтан мен қади екеуі, келіскендерін ... ... бір ... және ... ... олар қадидің алдында куәлік беріп, қади оны мәжіліс
хатына түсіреді. Оны, ... ... ... ... ... ... сенген, Өзбек Ханның елшісіне тапсырады.
Осы әңгімені ... ... ... «... ... жәй ... да ... келмейтін, көркемдеп, әсірелеу үшін
шығарылған өтірік әңгіме» деп сендіргісі келеді.
Бірақ, бұл әңгіменің растығын ... ... ... лас ... ... ... кездесе бермейді, дейді.
Сөйтіп, бейшара ханзада, хиджраның 735 жылы өлді деген, ресми ... ... ... ... де, ол ... жыл өмір ... Ал,
кейбір деректер, бұл уақиғадан кейін, оның отыз жыл өмір сүргені, ... ... үйі ... және ... қайтыс болған кезде, өзіне арнайы
салынған қабырға ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Бірақ, Қыпшақ елінен келген ханзадаға істегенін,
Өзбек-хан да тура ... ... ... деп ... ... ... ... себеп қылып, кешірім өтінеді.
Бірақ оған қарамастан, екі мемлекет арасындағы ... ... ... ... ... ажырамайды. Керсінше, екі ел
арасындағы туысқандық негізі мықты ... одан әрі ... ... ... ... екі елдің елшіліктері қатынауын тоқтатпайды. Алтын Орда
хандары мен Мысыр ... ... ... ... ... ... әрдайым: «Біз және сендер бірміз!» [16; 19] – ... ... ... ... ... әкелген хатқа қайтарған жауабында,
сұлтан Ан-Насрдың ұлы сұлтан Хасан: «Менің әкем мен ... әкең – ... ... – деп ... ... ... ... Мысыр мен Таяу
Шығыстағы түркі мамлүктерінің он ... ... ... және ... ... ағымына әсерін тигізген Мысыр мамлүк мемлекетінің
орны ерекше. Оның ... ... ... ... ... ... байланыс орнату мақсатымен, инициативаны өз қолына алып, Алтын
Орда мемлекетіне ... ... ... аттандырады. Нәтижесінде, онымен екі
жақты дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, саяси және әскери одақ ... ... ... ... сұлтан байбарыс, Алтын Орда ханы
Берке-ханның қызына үйленіп, Ұлы Хан әулетімен ... ... ... ... ... ... ... екі мемлекетті де тығыз қарым-қатынас орнатуға негіз берген –
туысқандық болса, екінші ... ... одақ ... ... ... ... екенін де, ескеру қажет. Мысыр мамлүк мемлекетінің
дүниеге келу кезі Ислам әлемі үшін ең ауыр ... тура ... [16; ... ... мемлекеттері, алдында болған сәтсіздіктерденес жинап,
күшейіп, Франция королі «Луис Тоғызыншы» біріккен кресті ... ... ... қалаларын жаулап алады. Осы кезде, ауруы асқынып, өлім өлім
аузында жатқан Ал-Айуби әулетінің ... ... ... ... Ад-Дин қайтыс
болады. (1250 ж.). жауға тойтарыс беру ауыртпалығы Фарис ... ... ... ... Сайф ... ... ... беделді мамлүк әмірлері
бастаған алдымен, «Думиат» ... ... ... ... ... күйрете соққы беріп, «Луис Тоғызыншыны» және оның айналасындағы
көптеген әмірлер мен бекзадаларын тұтқынға түсіреді. Бұл шайқаста, мамлүк
әмірлері мен ... ... ... ... ... одан әрі
күшейіп, ислам әлеміндегі маңыздылығының едәуір артуына себебін тигізеді.
Сондай-ақ, Шығыстан Шыңғыс-ханның ... ... ... ... ... ... ... аз уақыт ішінде, Иран және Ирақтың
әскерлеріне ... ... ... ... ... ... Сол ... Халифатының орталығы болған, бағдат қаласын басып алып, ондағы Аббас
әулетінің халифасын өлтіріп, ... ... ... ... ... бүкіл Ислам әлемін дүр сілкіндіреді. Ендігі ретте, ... ... ... ... ... ...... мамлүк
мемлекетіне қарсы шапқыншылығын бастап, әскерлерін Шам еліне ... 1260 жылы ... ... ... ... ... мамлүк
әскерлері, ешқешен жеңіліс көрмеген, «жеңімпаз» атанған моңғол ... рет ... ... ... [16; 19]. Бұдан кейін де, талай ... жете ... ... ... ... ... батыс крестілері,
оларға елшілік жіберіп, ортақ жауы – ... ... ... ... ... одақ құру мақсатымен екі жақты келіссөз жүргізуге кіріседі.
Сөйтіп, олар Ислам әлеміндегі соңғы ... ... ... ... ... бір ... соққы беріп, оны біржолата күйретпек болады [16;
19].
Мүны білген Сұлтан Байбарыс, біріккен күштерге төтеп беру үшін ... ... ... ... оны ... кіндік қаны тамған отаны – Қыпшақ
даласынан табады. ... 1260 ... ... ... ... ... бір
жыл толар-толмаста, 1261 жылы Алтын Орда мемлекетінің ханы Берке-ханға
алғашқы ... ... [16; 19]. ... екі ... ... одақ құрылып, Берке-хан, өзінің немере ағайыны Құлағұлдың
жорығына қатысып жүрген әскерлерін кейін шақыртып ... оған ... ... оның Шам ... ... тоқтатады. Саяси және әскери жағдайларды
ұтымды пайдаланған Сұлтан ... бар ... Таяу ... ... ... христиан мемлекеттеріне қарсы және олардың құрған кресті ... ... ... ... ... сан-мәрте күйрете соққылар
беріп, талай қамалдарын ... ... ... ... тек ... ғана емес, сондай-ақ, Батыс Европа христиан мемлекеттеріне өзін
мойындатады [16; 19]. Кейінгі ретте, ... ... ... мамлүк
мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, онымен санасуға мәжбүр
болады.
Сұлтан Байбарыс пен ... ... ... одағының тарихи
және саяси маңызының ең үлкені – Ислам әлемі мен Ислам ... ... ... ... ... кетуінен сақтап қалғанында. Сол уақиғалардың
замандасы, Мысыр араб тарихшысы ... ол ... ... ... ... ... басына мұндай ауырлық пен қайғы-қасірет
тумаған еді» [16; 19] – деп тиянақтайды.
Сол алыс замандарда, әлемнің ең ... ... бірі ... ... ... ... ... - әскери күш-қуатын ... ... ... көзі болған Қыпшақ даласының тек
мамлүктер жіберумен ғана тынбай, ... ... ... ... де
қатысып, Исламның ұлы жеңіске қол жеткізуінде тарихи ролі үлкен ... екі ... ... ... ... ... Мысыр мен Таяу Шығыс елдеріндегі араб ислам ... ... ... ... ... ... және рухани
ықпалы мен әсері күшті болып, оны ... ... ... ... ... күні, оның белгілері, негізінен, мамлүктер заманынан қалған
бай архитектуралық ескерткіштер, қолжазбалар мен ... ... ... ... ... мен ... ... қаны тамған отаны –
Қыпшақ даласы арасындағы қарым-қатынастар мен ... ... ... ... ... қарастырдық. Сұлтан Байбарыстың өмірбаянын және Мысыр ... ... ... ... ... ... ... ғалымы, доктор
Саид-Абд Ал-Фаттах Ашур өзінің «Аз-захир Бейбарыс» атты ... ... ... мен ... Орда ... ... «Екі ... арасын бөліп жатқан жер қашықтығы мен соғыс өрті
лаулап жанған ... ... ... Сарай мен Қайыр арасындағы,
бір жарым ғасырдан астам уақытқа созылған дипломатиялық елшіліктер, өзінің
саны мен сапасы жағынан, оған ең тең ... ... ... саны мен ... ... оған ең тең ... дипломатиялық
байланыс адамзат тарихына белгісіз!» [16; 19], - ... баға ... ... ... Дін және ... ... ... әдет-
ғұрыптық, салт-дәстүрлік, тілдік және антропонимдік байланыстар.
ХІІІ ғасырдың екінші жартысы мен ХVI ғасырдың басына дейін ... ... ... екі ... ... астам уақыт билік еткен. Алтын Ордамен
дипломатиялық ... ... ... одақ ... ... мемлекеттері тарапынан ұйымдастырылған кресті жорықтарына тосқауыл
қойған. Шығыстан Құлағу бастаған моңғол шапқыншылығын тоқтатқан. Ислам діні
мен Ислам араб әлемін ... ... ... қалған Мысыр Мамлүк Мемлекетінің
тарихы Сұлтан Байбарыстың есімімен тығыз байланысты. Бұл ... тек ... ... ... күресумен ғана шектелмеген, өзінен
кейін көптеген мемлекет және саяси ... ... мен ... мәдениет, дін, архитектура салаларындағы қалдырған бай ... ... ... өшпес із қалдырды.
Таяу Шығыстағы, атап айтсақ Мысыр мен Шам еліндегі ... ... ... Ливан, Иордания, Ливан, Израйлдің біраз бөлігі мен
Түркияның ... ... он ... жуық 833-1811 жж. ... ... ... ... Байбарыс негізін салған Мысыр Мамлүк
Мемлекетінің 1250-1517 жж. орны ерекше.
Осы мемлекеттің негізін салған ... ... ... ... ... ... Рукн ... Аз-Захир Бейбарыс Ал-Бундуқдари Ас-Салихи Ан-Наджми
Ат-Түрки кей дерктерде Ал-Кипшаки деп қосылған Рукн Ад-Дин – ... ... ... әмір ... ... ... лақабы: Аз-Захир –
«Айқын, жарқын» мағынасында, сұлтан болғанда қосылған ... ... ... төл аты: ... – ең ... ұстазы Ала а Ад-Дин Айтегеін Ал-
Бундуқдардың мамлүгі деген атауы: Ас-Салихи және Ан-Наджми – Сұлтан ... ... ... ... ... малүктерге қойылатын атау: Ат-
Түрки және Ал-Қипшақи – шыққан тегін білдіретін атау.
Сұлтан Байбарыстың тегі ... орта ... ... және ... ... ... даласын мекендеген көшпелі түркі халқының өкілі
және ерте балалық шағы ... ... ... бір ауыздан мақұлдайды. Бірақ,
оның анық дәл қай рудан ... ... жылы мен ... ... талас
пікірлер көп. Араб тарихшылары оны Қыпшақ елінде туды, деп жалпылайды, ал
Қыпшақ елі ... ... ... мен ... ... ... ... деген анықтама береді. Ол арнайы терең зерттеуді қажет
ететін ашық тақырып. Дегенмен, қолдағы бар деректерге сүйенсек, ол ... жылы ... ... ... ... ... ... келген
деуге болады. Орта ғасырлар шапқыншылық заманында қолға түскен әйелдер мен
жасөспірім ... ... сату кең етек ... Таяу ... ... және ... құл базарларында құлдардың бағалары тегіне, жасына,
т.б. байланысты өзгеріп отырған. Африкадан әкелінген қара құлдарды «абд»
деп, ал ақ ... ... ... ... деп ... ... ... сөзінің аясы тарылып ол тек ... ... ... ... ... ... жасақтарға ғана қатысты қолданылатын
болды.
Осындай жолмен құл базарына түскен жасөспірім байбарыстың бірінші
ұстазы ... ... ... ... ... ... мамлүк 800 күміс
дирхамға сатып алады. Кейін ол Мысыр сұлтаны Ас-Салих ... ... ... ... ... бар мүлкі мен мамлүктері сұлтанның қарамағына
көшеді. Сұлтан Ас-Салихтің «Ал-Бахария» деп аталатын ... ... ... ... ... пен тапқырлық көрсеткен Байбарыстың
жұлдызы жанып, көп ұзамай-ақ ... ... ... ... ... көтеріледі.
ХІ ғасырдың аяғында Батыс христиан мемлекеттері тарапынан ... ... ... ... жорықтары ХІІІ ғасырдың екінші
жартысына қарай аса ... еді. Оған қоса ... ... әскерлері
Иранды, Ирақты жаулап алып 1258 ж. ... ... ... ... ... онда ... әулетінің халифасын өлтіріп, мыңдаған мұсылмандарды
қырғынға ұшыратады. Ендігі ретте, ... Шам ... ... бет ... ... қамалы Мысыр Мамлүк Мемлекетін күйретуге бел байлайды.
Сол кездегі ауыр жағдайды Мысыр тарихшысы Ал-Айни: ... ... ... ... ... ешқашан мұндай қасірет пен
ауыртпалық түспеген еді». «...Пайғамбарымызға Алла ... ... ... жеткізуді жүктесе, ал Сұлтан Аз-Захир Байбарыстың ... ... ... ... ... ... жүктепті» деп түйеді.
Көптеген зерттеулер Аз-Захир Байбарысты Мысыр Мамлүк ... ... ... ... ... ... оны ... негізін салушы деп атайды. Ол аз ... ... ... мен Шам
елін біріктіріп бір мемлекет құрайды. Крестілерді талқандап, Ирусалимді
және көптеген мұсылман ... ... ... ... ... ... Нуба, Иеменге дейін созады. Мысыр Мамлүк әскерлерін Шыңғыс ... ұлы заңы ... ... ... ... ... теңіз флотын құрып,
нәтижесінде Жерорта ... ең ... ... айналады. 1258 ж.
моңғолдар Бағдадты құлатқан Аббас әулетінің халифатын Қайырда ғана емес,
билігі жайылған жерлердің ... де ... ... ... ... ... Тек ... қаласында оның салдырған бір медресесі «Ал-
Мадраса Аз-Захирия» және үлкен мешіті «Масджид Аз-Захир ... ... ... ... ... ... ... қақпасының бірінде
Сұлтан Байбарыстың белгісі «бір-біріне қарап келе жатқан екі барыстың тасқа
қашалып жасалған ... ... ... де сақталған. «Барыстың»
белгісі оның басқа да құрылыстарында орын тепкен ең айқын таңбасы ... ... ... Меккедегі «Масджид Ал-Харам» (Ал-Харам мешітін),
Мединедегі «Ал-Масджид Ан-Набауий Аш-Шариф» (Қасиетті пайғамбар мешітін),
Иерусалимдегі «Масджид Ас-Сахра» ... ... ... мен ... ... және ... діни, азаматтық, қайырымдылық,
ауылшаруашылық суландыру жүйелерін, дамбыларды, т.б. құрылыстарын өз қол
астындағы ... ... ... ... ... Саид Абд ... ... «Аз-Захир Байбарыс» кітабында Сұлтан
Байбарыстың заманындағы мамлүктерге ... ... ... ... ... ... ... өте жақсы көрген және оны Мысыр Мамлүк
Мемлекетіндегі тек мамлүктерге қатысты ... ... ... Араб тілінде қысқа дауыстылар жазылмауы себепті ол ... ... оған ... «бие ... ... ... түрі», деген анықтама
береді [16; 20; 21; 22].
Сұлтан Байбарыс жасақтарына арнайы дыбыстық белгі беру үшін ... Бұл сөз де ... деп ... Оған ... ... ... ... музыкалы аспабы», деген түсініктеме береді.
Үлкен той-думандарда мамлүктер жылқы сойып жеген. Сұлтан ... ... ... ... ... ... үшін ... уақытта Қайыр қаласының сыртындағы «Қарақуш» деген ... ... ... ... Оның ішінде «қабақ» (арабша жазылуы «қбқ»)
ойыны өте әйгілі болған.
Ол – ... ... ... ... ... ... садақтан оқ
атып мергендікті таныту. ... ... ... ... ... ... ойнап, атқамінерлік пен әскери қабілеттіктерін көрсеткен.
Мамлүктер өздерінің әуелде құл ... ... ... ... ... бірі ... бірі сұлтан болғанына қарамастан, бір-біріне
«хашдаш», яғни қандас, әріптес, теңім деген.
Сонымен қатар, мамлүктер араб тілінің бай ... ... ... яғни ... тілінің біраз элементтерін де кіргізген.
Мәселен, «балта», ... ... ... немесе «курик» – күрек,
арабшасы «миджрафа», ...... ... ... немесе «дихан»,
«найзак» – найза, арабшасы «римах» және т.б.
Мысыр мен Шам малүктерінің түркі-қыпшақ тегі ... ... ... ... қалған сұлтан мен әмірлерінің аттарын мысал ретінде
келтіре кетейік: ... ... ... ... жанболат, Санжар, таныбай,
Қаныбай, Қоңқабай, Моғолтай, Мүңкелі, Барысбай, Тұманбай, Қайтбай, Қосын
және т.б.
Мамлүктер ешқашан арабтармен және өз ... ... ... Бұл заң тек ... ғана ... барлық мамлүктерге қатысты
заң болған. Араб тарихшылары «моңғол», «татар», «қыпшақ» бәрі бір халықтың
аты деп ... бұл ... ... ... ... ауыстырып қолдана
берген.
Сұлтан Байбарыс 1260 ж. таққа отырысымен ішкі ... ... пен ... күшейтіп, крестілер мен моңғолдарға қарсы «Джихад»
Алла жолындағы қасиетті ... ... ... әскерлерімен жеке-жеке
соғысқанда талай жеңілістерге ұшыраған ... мен ... ... ... ... соққы беру үшін әскери одақ құру мақсатымен
бір-біріне ... ... ... Мұны білген Сұлтан Байбарыс ендігі
ретте өзіне мықты ... және ... ... ... және оны ... 1261 жылы Еділ ... орналасқан Берке ханның ... ... ... ... Екі ... ... ... қарым-
қатынас орнап, нәтижесінде әскери-саяси одақ құрылады. Берке ханға жолдаған
хатында оны Ислам дініне кіруін үгіттеп, исламның жауларына ... ... ... ... Сұлтан Байбарысқа жолдаған жауап хатында ... Мен ислам
дінін қабылдадым. Ислам дінін Алтын Орда ... ... діні ... Құлағумен менің қаным мен етім бір болса да, ол Аллаға және
оның пайғамбарларына иман келтірмейді, сондықтан ол ... ... Мен ... ... – деп шын ... де ... ... қатысып жүрген
әскерлерін кейін шақыртып алып, оған ... ... ... ... ... бар ... Шам еліндегі крестілерді талқандауға жұмылдырады.
Сарайдан ... ... ... ... ... ... ... ... жеке имамы мен азан шақыратын му′аззині бар екен, бәрі ... ал ... жас ... ... ... ... Сайд екі ... арасындағы бұл одақтың тарихи маңыздылығын
ерекше бағалады.
Бұл одақты күшейту мақсатымен саяси құдаласу ... ... ... ханның қызына үйленеді. Сұлтан Байбарыстың әмірі ... ... ... ... Иерусалим сияқты қасиетті жерлеріндегі
мешіттерде және Мысыр мен Шам ... ... ... азан ... ... ... ... есімін, сосынөзі ... ... ... ... ... Абу ... ... есімін, сосын
Сұлтан Рукн Ад-Дин Аз-захир Байбарыстың сосын Берке ханның есімін ... дұға ... ... ... екі ұл ... ... ... Наср Ад-Дин Мұхаммад Берке
хан Ибн Байбарыс. Ол ... ... ... ... соң екі ... жуық уақыт
сұлтан тағында отырады. (1277-1279 жж. ... ұлы – ... Бадр ... Ибн ... Ол ... ... тақта үш ай ғана отырады.
Сыртқы саяси жағдайлардың ауыртпалықтарын пайдаланып, Байбарыстың ... бірі Әмір ... Сайф ... ... ... ... ... Сұлтан Байбарыс негізін салған Мысыр Мамлүк мемлекеті екі жарым
ғасыр, ал Алтын Ордамен жасаған дипломатиялық қарым-қатынастары 170 ... ... ... ... мен Сарай арасында жер қашықтығы мен жол ... тола ... ... екі ел ... 47 ресми елшіліктер
қатынайды.. Оған Доктор Сайд: ...... ... ... жоқ, тарихи саяси мәні зор байланыстар», деген жоғары баға береді.
Сұлтан Байбарыстың жас кезі ... бұл да әлі ... ... ... бірі. Оның зерттелуі Алтын Орда тарихының көп
жақтарына айқындық берері сөзсіз.
Сұлтан Байбарыс 1277 жылы ... күні 17 жыл 2 ай 10 күн ... ... 50-ден асқан шағында Дамскіде дүние салып, өзінің өсиеті бойынша Дария
деген ... ... ... ... ... ... сол заман тарихшылары Кутуб Ад-Дин Ал-
Иунайни, Байбарыс Ад-Даудар Ал-Мақризи, Абу Ал-Мухасин бір ... ... у ... ... өлтірген деген тұжырымға келеді. Оның растығын ... ... ... ... ... ... ... ішкен соң он үш күн
денесі қызып, ауруы асқынып, қатты нашарлап, ақырында қан ... ... ... Абу ... ... ... туралы хабар бүкіл мұсылмандарға қатты әсер
етіп, «Алла жолында істеген игілікті ... мен ... ... ... Араб ... отанын қорғауда жанын аямаған, сирек кездесетін батылдығы,
ақылдылығы мен даналығына бәрі бас иеді».
Ал-Мақризи Сұлтан Рукн Ад-Дин Аз-Захир ... ... ... ... ... жолдарын «... түйіп айтар болсақ. Ол – исламдағы
ең қайырлы патша болған», деген сөздерімен аяқтайды [16; 20; 21; ... ... ... ... Қыпшақпен мәдени байланыстарының бір
белгісі ретінде Мамлүк архитектурасында кеңінен кездесетін «қошқар мүйіз»
өрнегінің қыпшақтың мәдени әсерінің ... ... ... ... төл
өрнегі есептелетін, әсіресе халқымыз көшпелі өмір кешкен ... ... және ... да ... ... ... ... пайдаланылған,
текемет, сырмақ, киім тігуде кеңінен пайдаланылып келген «қошқар мүйіз»
өрнегін [23, 82 б.] ... ... ... ... ... ... ғимараттардың бойынан көптеп кездестіруге болады.
Мысыр жерінде ең алдымен тәуелсіз мамлүк ... (868-905 ... ... ... ... ... Ибн ... Қайыр қаласында салдырған
мешіті тұңғыш мамлүк архитектуралық ескерткіші есептеледі. ... ... ... өз заманында ғана емес, бүгінгі күні де ең ... ... ... ... дәуіріндегі Мысырдың архитектуралық гүлдену кезеңі Сұлтан
байбарыстың билікке келуімен ... Оның ... ... ... ... Аз-Захирия» медресесінен бүгінгі күнге тек кішкентай бөлігі ... ... Өз ... ең ... ... бірі ... Аз-Захир Бейбарыс» мешіті басынан не бір уақиғаларды кешіріп, ... ... ... біздің күнімізге дейін жеткен. Оның реставрация
жұмыстары шамамен он жыл ... ... ... өте баяу ... ... ... ... сияқты. Сұлтан Байбарыстың
өнегесімен ... ... ... мен әмірлері де діни ... ... ... бөліп, мешіттер, медреселер, сондай-ақ, сопыларға,
жетімдерге, қарияларға, ... ... ... ... ... т.б. көптеп салдырып, олардың көбісін «Алла
жолына» деп, уақфқа мұсылмандарға ... үшін ... ... еткен.
Бір ғана мысал келтіре кетейік, Қайыр қаласында Сұлтан Байбарысқа дейінгі
алты ғасырдан ... ... ... ... он ... ... салынса,
мамлүктердің екі жарым ғасырлық тарихы кезінде, тек Қайыр қаласында ... ... ... олардың көбісі өзінің үлкендігі және әсемдігімен
қоса ... ... де ... ... ... таң ... ... мемлекетінің алтын кезеңі олардың
салдырған ... саны мен ... ... ғана емесч, ислам
архитектурасына енгізген жаңалықтары мен жаңа әдістері бүгінгі күні ... ... жүр. ... ... ... ... Фуад Саид ... қаласының негізі салынғаннан бері, бүгінге дейін архитектуралық
дамуы»), (Қайыр, 1997), атты кітабына жүгінсек, Қайыр қаласының ... ... ... ... мемлекеті кезінде салынса, оның архитектуралық
гүлденуі ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Бүгінгі таңда бүкіл Ислам әлеміндегі ең көне және ең ... ... ... ... 970 жылы Ал-Фатимилер әулетінің билігі
кезінде жай мешіт ретінде салынып, онда аздаған ... тек ... ғана ... берілсе, мамлүктер билігі кезінде исламның төрт, яғни
ханафи, шафии, ... және ... ... ... ... діни
орталыққа айналдырып, оны рухани және діни жағынан гүлдендіріп қана ... оны ... ... ... ... атап айтсақ,
мамлүк әмірі Ақбұға медресесі (Аль-Мадраса ... ... ... ... (Аль-Мадраса Ат-Тайбарсийя); мамлүк ... ... ... ... ... ... Қайтбай салдырған
мұнара мен қақпа; мамлүк сұлтаны Қансуа салдырған екі басты ... ... ... ... ... ... ... Бұл аталған
зәулім құрылыстар мамлүктердің ортағасырлық ислам тарихындағы күш-қуатының
символы болып, бүгінгі күні де Қайыр қаласының қақ ... тұр. Мұны ... ... ... ұрпағы өзінің ата-бабаларының құдіреті мен даналығына
сүйсінерліктей таң ... ... ... ... діни ... ... зерттеген мысыр ғалымы доктор Саад
Махир өзінің 1971 жылы Қайыр қаласында ... ... ... Мыср ... ... ... ... және оның тура жолдағы әулиелері),
атты бес томдық еңбегінің үш томынан астамын толығымен ... ... ... ... ... ... стилінің, қалыптасуын
көрсетеді. Осы жерде, ... ... ... ... ... Мысыр
Мәдени Орталығының ішіндегі мешіт «Шеркеш мамлүк» ... ... кету ... болар. Жоғарыдағы автор, Ислам архитектурасында берік
қалыптасқан, бүгінгі күні де ... ... ... азан ... ... екі түрін атап көрсетеді, олар: осман ... ... ... ... ... Византия жерін жаулап алған Селжүк және Осман
түріктері сол ... ... ... салынған христиан шіркеулерінің
архитектурасынан алғандығы ... ...... ... оның ішінде
«шеркеш мамлүк мұнарасы» ... ... ... мен ... ... ... ... Ислам орталығы Меккедегі
«Масджид Ал-Харам» ... ... мен ... ... ... ... ... Пайғамбар Мешіті) мешіттерінің мұнараларының негізінде
«шеркеш мамлүк» стилі жатыр. Бұл ... ең ... ... бірі ... ... ... ерте заманнан бері бүгінгі күнге шейін, үй-тұрмыстық
заттары, соғыс құрал-саймандары, сырмақ-текеметтері мен ... ... үшін ... ... ... ... ... өрнегін
кеңінен пайдаланылып, ол – мамлүк ислами архитектурасының ажырамас бөлігіне
айналуда. Яғни, Таяу ... пен ... ... ... ... өздерімен бірге
әкелген көшпелі түркі ... мен ... ... ... көне мәдени өркениетіне ғасырлар бойына үлкен ықпалын тигізіп,
онымен біте қайнасып, нәтижесінде бай ислам араб өркениеті ... ... ... мен ... осы ... ... ... ол – араб ислам мәдениетіне сіңіп кеткен «қошқар мүйіз» өрнегін
төл арабтың өрнегі, деп қарастырып, оның шығу тегі мен келу ... ... ... ... араб ... өркениетінің дамуына қосқан
үлесін жоққа шығармақ болады. Жалпы айтсақ, ол – мамлүктер ... ... тың ... бірі. Оның жан-жақты және терең зерттелуі
түркі өркениетінің көп жақтары мен ашылмаған ... ... ... ... ... тақырып болашақта терең зерттеліп, өзінің тарихи ... ... алар ... үміттеміз. Мамлүктер өздері билік еткен еткен Мысыр
мен Шам елінен ... ... ... болған Хиджаз (қазіргі Сауд
Арабиясы), Йемен елінде де жаңа діни құрылыстарды кеңінен ... ... ... ... бар ... медреселерге рестоврациялар жасап
отырған. Көшпелі түркі өркениетінің негізі бар мамлүк архитектурасының
ескерткіштерін үш ... ... ... ... ... дінінің
оталығы қасиетті Мекке, Мединеде, сондай-ақ, ... ... Шам ... ... ... ... Иордания, Ливан, Палестина, Израиль, Түркияның
оңтүстік шығыс ... ... де ... ... болады [24, 44-47
бб.].
Ислам діні өзінің прогрессивті идеялардың арқасында ... ... ... аз ... ... ... ... территорияға жайылады. Ислам
дінінің пайда болу, даму және ... ... ... ... ... ... алға ... ислам діні идеяларының таралуы жылдам
болып, ислам әскерлері келген жерлердің көбісінде жергілікті халық ... ... ... ... сый-құрметпен қарсы алып отырды деген
тұжырыммен келісері сөзсіз [25, 22-23 бб.].
Исламға ... араб ... ... ... ... жерінен шығып, ұзақ ғасырлар бойында сол түбекті мекендеген ... мал ... және ... айналысқан көшпелі халық болғаны
тарихқа белгілі. Ол замандарда Мысыр жерінде өзінің көне ... ... ... солтүстік аймақтарында, қазіргі Ливия, Тунис, Алжир ... ... ... ... Ирақ пен ... ... мен «Ассирийлер» мекендеген тарихқа белгілі.
Осы аталған жерлерге Ислам дінінің келуімен байланысты біртұтас араб
ұлты пайда болды. Ислам ... қоса араб ... араб ... ... ... ... ... арабша жазған халықтардың барлығы
да өздерін «арабпыз» деп атап, араб ... ... ... мен ... атсалысып, ғасырлар бойы біте қайнасып бір халық болып қалыптасып
кеткен [25, 22-23 бб.]. ... ... ... ... атап ... ... ғасырларда «таза араб тегі» негізгі рөл атқарып, ... ... ... ... ... ... мен дін, ғылым және
саясат салаларында көптеген ... ... ... VIII ... мен ІХ ... ... бастап, Ислам дінін қабылдаған ескі және парсы
халықтарының белсенділігі бірінші орынға ... ... ... ... рөлі үлкен мәнге ие бола бастайды.
Солардың ішінде, әсіресе түркі халқының орны ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты дамуына атсалысып,
ғасырлар бойына біте қайнасса да, ... ... ... ... ... Түркі халқының арасынан, ислам тарихының ортағасырлық кезеңінде
бетке ұстар, әлемдік аты бар алдыңғы қатарлы ғалымдар, ... ... ... ... мен батырлар өте көп ... ... үшін ... атап ... философ, ғалым Әбу Наср Мухаммад әл-Фараби, сопы
Ахмет Ясауи, дәрігер, ғалым Ибн Сина , ғалым ... ақын ... ... ... ... Ибн Тулун, тарихшы Ибн Тағри-Берди, сұлтан Рукн ад-Дин
Аз-Захир Байбарыс әл-Бундуқдари, тарихшы ... ... Сайф ... ... сұлтан Ан-Наср Мухаммад Ибн Қалауын және ... ... ... ... мен ... ... түркі текті
қайраткерлер мен тарихи ... ... ... ... ... ... ... болар еді.
Жоғарыда келтірілген кішкентай мысалдың өзінен-ақ, Ислам дінінің күшті
ықпалы ... ... ... ... араб ислам кісі аттарының ... оңай ... ... Бұл ... тек ... халықтарына ғана
емес, жалпы мұсыцлмандар ... кең ... ... ... ... ... ... дейінгі төл кісі ... ... ұмыт ... да аз ... ... дүниеге келген жас нәрестеге
араб-ислам атын пәк, яғни таза мұсылман болсын деген ниетпен ... ал ... ... ... ... ... ... яғни бұкіл ислам
әлемінің құрамына кіретін халықтардың ара-жігін одан да бетер жақындататын,
оларды бір-бірімен тығыз ... ... ... ... ... ... кең ... кісі аттары өз негізін араб тілі мен Ислам
дінінен алады. Олардан түркі аттарын ажырату оңай болу мақсатында ең ... араб ... ... шолу ... оларды өз алдына бірнеше
төмендегідей топтарға топтастырайық, олар:
1. Құраннан алынған пайғамбарлар мен ... ... ... Сара ... аты), ... ... Иақуб, Муса, Иса, Йахйа.
2. Төл араб аттары: Мухаммад, Махмуд, Ахмад, ... ... ... Али, ... Хасан, Хусейн, Хусни, Мубарак, Муаммар, Хафиз, Омар,
Осман, Амру, ... Фахд және ... ... ... Фатима, Зайнаб, Айша, Уркия, Мариам, Амал,
Жамила, Камила, Амина және т.б. атап өтуге болады.
3. Ислам ... ... араб ... ... ... сәйкес
жасалған аттар, оларды өз алдына бірнеше топқа бөлсе болады:
а) «Алла» сөзінің алдына ... сөз қосу ... ... ... Абд Алла ... мағынасы «Алланың құлы»), Сайф Алла (қаз. «Алланың
қылышы»), Наср Алла (қаз. «Алланың жеңісі»).
Ескерту араб ... бұл ... ... ... және ... ... Алла тағаланың 99 сипатын білдіретін аттарының ... ... ... сөзінің қосылуы арқылы жасалған қосарланған аттар: Абд ... ... ... ... Абд Ас-Самад (қаз. «Мықты, әрі Мәңгі
Алланың құлы»), Абд әл-Хамид (қаз. «Мақтаулы ... ... Абд ... ... ... құлы»), Абд әл-Хаким (қаз. «Данышпан Алланың ... Араб ... бұл ... Абдурахман, Абдусамад, Абдулхамид,
Абдулмаджид, ... ... ... ... ... алдынан басқа сөз қосу арқылы жасалған қосарланған
аттр: Рукн ... (қаз. ... ... Сайф ... (қаз. ... ... ад-Дин (қаз. «Діннің жұлдызы»), Баха ад-Дин (қаз. ... және т.б. ... Бұл ... ... ... Рукниддин,
Сайфуддин, Наджмиддин, Бахауддин болып айтылады.
4. Араб тілінде сөздің алдына «Әл» артиклінің ... ... ... ... ... ... ... жасалған аттар,
оларды өз алдына бірнеше топқа бөлуге болады, а) Төл араб ... ... (қаз. ... Ас-Салих (қаз. «Дұрыс, жарамды»), Әл-Адил
(қаз. «Әділ»)
б) Адамның туылған мекенін, шыққан ... ... ... я ... ... я ... т.б. ... білдіруі, кейде ол араб
тіліне кірме сөздерге де қосыла береді. ... ... ... ... ... деп атаған, әл-Фараби сонда туылғандықтан оған
осы атауды берген); Әл-Бухари (Бухарада туылған); Қадырғали Қосын-ұлы ... ... ... өкілі); Сұлтан Рукн ад-Дин Аз-Захир Байбарыс әл-
Бундукдари – ең бірінші ұстазының кәсібіне сәйкес қойылған аты; ... ...... ... ... ... ... қарамағындағы мамлүк
жасақтарының қатарына қосылғаннан кейін қойылған аты; ... және ...... біәлдіретін аты.
Сұлтан Сайф Ад-Дин Қалауын әл-Алфи (араб тілінде «алф» сөзі мың
дегенді білдіреді, Әл-Алфи ... оның құл ... бір мың ... ... дегенді білдіретін лақабы).
5. Әке мағынасындағы «Әбу» сөзінің қосылуымен жасалған ... Әбу ... ... (қаз. ... ... ... әл-Фараби);
6. «Ұлы», «баласы» мағынасындағы «Ибн» сөзінің қосылуы арқылы жасалған
аттар:
Ортағасыр араб тарихшылары Ибн ... Ибн ... Ибн ... т.б. ... ең негізгі араб-ислам ... ... ... араб жазба деректерінде ... ... ... ... ... ... ... әсіресе Мысыр мен Таяу Шығыс аймағында ғасырлар
бойына билік еткен түркілердің, атап айтсақ ... ... ... араб жазба деректерінде сақталған аттарын олардың тегін
анықтаудағы ғылыми деректерге ... [25, 25 ... ... ... тілінен фонетикалық және грамматикалық
өзгешеліктеріне ... ... ... ... ... біраз
ерекшеліктері бар. Біздің тақырыбымызға ... ... ... өтейік, олар.
1. араб тілінде «ай» дыбыстық дифтонгі жіңішке дыбыстарға ... «ей» ... «эй» ... ... Мысалы: байт (үй) – бейт;
Зайнаб – Зейнаб; Хайр (жақсы, жақсылық) – ... Осы ... ...... ал арабша айтылуында – Бейбарс. Бұл ... ... жуан ... ... ... ... ... солай
айтылады. Мысалы: жазылуында Тайбарс, айтылуында да Тайбарс.
2. Араб тілінде, егер сөздің құрамында созылыңқы дыбыс ... ... ... ... ... Ал ... және ... тілінде екпін негізінен
соңғы буынға түсуі заңдылық. Сондықтан да, әр ... ... ... бір аттың түрлі айтылуы заңды құбылыс. Оған ... ... аты бір ... ... басқа жерде Байбарс болып, әркім
әртүрлі қолданып, бүгінгі қазақ ... мен ... ... келе алмай жүр. Қазақшасы – Шыңғыс-хан, орысшасы – ...... ... бір адамның аты әр тілде өзінің ... ... ... ... тұрғысынан келгенде, «арабтандырып»,
«еуропаландырып», «орыстандырып», жіберген төл қазақ аттарын қазақша
айтуымызға ... ... және ... ... ... ... да, ... Байбарыс болады (салыстыру үшін – тарихымыздағы
Жолбарыс Хан бабамыздың атын ... ... Араб ... ... ... көптеп сақтап қалған. Әсіресе, Мысыр мен Таяу ... ... ғғ. ... ... ... ... ... деген атпен белгілі
көшпелі түркі халықтары өкілдерінің түркі есімдері ... ... ... бола ... ... ... негізінен бірнеше топқа топтастырса
болады. Олар:
1. «Тегін» сөзінің кісі атына жалғанып келуі, мысалы; Алып-Тегін, ... ... ... және ... ... ... кісі ... жалғанып келуі, мысалы: сұлтан Изз Ад-Дин
Айбек, әмір Күшбек, әмір Назбек, әмір Жәнібек, әмір Қайырбек, ... ... ... ... кісі ... ... немесе соңынан жалғанып ... ... Рукн ... ... ... сұлтан әл-Музаффар Рукн Ад-
Дин ... ... ... әл-Ашраф Сайф Ад-Дин Барсбай, әмір
Байбарыс Ад-Дауадар әл-Мансури, әмір Байбарыс ... ... ... әл-Хайати, сұлтан Аз-Захир Сайф Ад-Дин Балбай, сұлтан әл-Ашраф
Сайф Ад-Дин Қайтбай, сұлтан әл-Адиль Сайф Ад-Дин ... әмір ... ... әмір ... әмір ... және т.б.
3. «тай» сөзінің кісі атына жалғанып келуі, мысалы: әмір Фарс Ад-Дин
Ақтай, әмір ... әмір ... әмір ... және ... ... ... ... сөзінің кісі атына алдынан немесе соңынан
жалғанып келуі, мысалы: сұлтан Аз-Захир Темірбұқа, әмір ... ... әмір ... (Ақбұға), Елбұқа (Елбұға) және т.б.
5. Ешқандай жалғауысз ... кісі ... ... ... Наср ... хан Ибн Байбарыс (Алтын Орда ханы ... ... ... ... ... ... Бадр ад-Дин Сыламыш Ибн Байбарыс (екінші ұлы);
сұлтан әл-Мансур Сайф ... ... ... ... ... ... аз-Захир Сайф ад-Дин Барқұқ,
сұлтан аз-Захир Сайф ад-Дин Шақмақ;
сұлтан ... ... ... ... жеке және ... ... ... келуі: әмір тас-
Темір, әмір Аз-Темір, әмір Темір-Тас. Ескерту. ... және ... ... түркі және араб деерктерінде «Демир» және «Таш» болып кездеседі.
Бүгінгі күні Қайыр қаласының бір ... ... деп ... [25, 26 ... ... ... тілінде мағынасы айқын аттар: әмір Сұңқар, әмір
Ақсұңқар, әмір Қарасұңқар, әмір Санжар, әмірн Алмас, әмір ... ... әмір ... әмір ... және т.б. ... ... ... Санжар,
Алмас сияқты аттар бүгінгі қазақтың арасында кеңінен тараған.
9. «Ай» сөзімен қосылып жасалған кісі аттары: ... ... ... әмір ... және т.б.
Жоғарыдағы түркі аттарын топтастырудағы ескеретін бір қызық жәй – ... ... ... орын ... ... ... «бай» сзімен
келген аттар: байбарыс, Барсбай; «бек» ... ... ... ... «тай» сөзімен келген аттар: Тайбарыс, Ақтай және т.б. Сол замандарда
кеңінен қолданыста болған бұл ... ... ... ... ... нормаларына толық сәйкес келдеді және де ... ... ... ... ... ... ... аттар ең көп тарағандығына ешкім дау
тудырмаса керек.
Сондай-ақ, жоғарыдағы мысалда келтірілген мамлүк сұлтандары ... ... ... аты ... ... ... теріліп алынған
толық емес тізімі ғана. Сан ... ... ... мен ... тарихта қалмаған. Оның үстіне, көптеген мамлүк сұлтандары, ... ... ... ... ... ... сақталмағандары да көп.
Сақтап қалғандарының ... он ... ... мен ... ... ... ... басымшылық етіп, бір ғана төл аты түрікше
болып келеді. Мысалы: Рукн ад-Дин Аз-Захир Байбарыс әл-Бундуқдари Ас-Салихи
Ан-Наджми ... ... ... түркі мамлүктерінің аттары, біріншіден
олардың шығу тегін және бүгінгі ... қай ... ... ... көрсететін
дәлел болса, екіншіден – сол кездегі мамлүктердің арасында болған көптеген
қалмақ, ойрат, моңғолдардың түркі текті мамлүктерден тектік ... ... ... ... бар, ... «тек өз ... ғана ... принципін қатаң сақтаған түркі
мамлүктерінің қатарында моңғол, қалмақ ойраттардың болуы;
2. Тегі бөтен араб және ... ... қыз ... ... ... ойрат, моңғолдармен кеңінен қыз алысқан;
3. Оладың арасында әдет-ғұрыптық, салт-тұрмыстық ортақтығының көптеген
белгілерінің болуы, мысалы: көшпелі өмірде негізінен малшылық, аңшылық ... ... ... сойып жеуі, бие байлап қымыз ішуі және
т.б.;
4. мамлүктердің көбісі, ... ... ... араб ... ... араб ... емес, өз тілдерінде қарым-қатынас
жасағанын, яғни олардың тілдік ... ... ... араб ... Ал, ол ... тіл ... жоғарыдағы мамлүктердің аттарынан
көруге болады.
5. мамлүктер бірін-бірі «ағамның баласы» деп атаған, яғни бұл ... бір ... ... ... ... ... [25, 27 б.].
6. Шыңғыс-ханды Қазақ хандарының Қазақ ақ киізге салып көтеруі, ... ... ... ... ... ... ... ұлдарының
аттарын Жошы, Шағатай, Үкітай, Төле деп түркі, әсіресе ... ... және ... жақын етіп қоюы тегін болмаса керек.
Бұдан шығатын қорытынды, бүгінгі Қазақстан, Орта Азия, Монғолия және
Алтай ... ... ... ... ... көне ... ... жайылу географиясына қарап осы кең ... ... ... бір ... ... ... ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қатты дамыған «Пантүркизм»
ағымыгың концепциясында ... мен ... ... ... ... алып ... аумақты түрік, татар, Еділ-Орал халықтарын біртұтас
саяси, мәдени одақ тұлға етіп ұйымдастыруға ... ... ... ... ... ... деп ... Олар: түрік тілі,
моңғол тілі, тұңғыс тілі, фин тілі, венгр-мажар тілі және басқа да кейбір
тілдер (аталмыш ... ... – осы ... ... ... бір ... [25, 27 б.; ... антропонимиясы ортағасырлардағы Мысыр мен Сириядағы ... ... ... ғана ... ... ... ... қатар Дешті-
Қыпшақтың рулық, тайпалық құрылымы жөнінде қосымша мағлұматтар береді» [27,
141 б.].
ҚОРЫТЫНДЫ
Дешті Қыпшақ және ... ... ... ... ... ... саяси, әскери және дипломатиялық қарым-қатынастар мен ... ... және ... ... ... негізінде кеңінен
қамтылып, оның салдары ретінде пайда болған діни, этникалық, мәдени, әдеби,
әдет-ғұрыптық, салт-дәстүрлік, ... ... және ... қарастырылды.
Алтын Орда мен Мысыр мамлүк мемлекеті арасында ... ... ... ... ... пен ... ... ерекше үлкен болды. Бұл тақырыпта жазылған С. Закиров, Қ. Сәки, Б.
Батыршаұлының еңбектеріндегі мағлұматтарға ... ... Орда мен ... ... ... ... байланыстардың ең күшейген
кезінде екі мемлекеттің билеушілері арасындағы одан да жақындасудың ... ... ... ... ... ... ... Байбарыстың
Берке ханның қызына үйленуі болса, екіншісі сұлтан ан-Насир Мухаммадтың
Өзбек ханның жақын қарындасының ... ... ... Екі ... ... ... ... болған көптеген факторлардың ішінде, ең біріншісі,
ол – саяси жақындасу, яғни Құлағуға қарсы ... үшін ... ... да
маңызы зор болды.
Заң саласындағы байланыстарға келер болсақ, мысыр қоғамында исламның
алғашқы кезінен бастап тек шариғат заңы белгілі ... ... ... ... мамлүктерінің Мысырға өздерімен бірге Шыңғыс хан ... мұра етіп ... ... алып ... ... ... ... Шыңғыс ханның «Ұлы Жасақ» заңдар жиынтығы ... ... ... ... ... ... бұл тақырыпты толық ашуға мүмкіндік
бермеді. Дегенмен, бұл заңның мамлүктер кезінде Мысырда кең ... ... ... ... ... мен ... «Йаса» заңының
негізінде қайта құрып, өзінің ... ... ... бұзушылық пен
тәртіпсіздікке шек қойғаны туралы отандық және араб жазба ... ... ... ... саласында екі мемлекет ... ... ... ... ... ... анықталды және ондағы
басты орын ... құл ... ... ... ... болады.
Түркі және қыпшақтың этникалық жағынан тегі мен заты бір ... ... ... жоққа шығармайды. Орта ғасыр араб жазба
деректерінде көп жағдайларда екі атау ... ... ... ... ... ... береді.
Араб жазба деректері «ат-татар», «ат-турк», «әл-муғул» атауларының
бәрі – ... бір ... ... ... ... [18]. ... нақтырақ
айтсақ XIII-XIV ғғ. түркі және моңғол этностарының көшпелілікке негізделген
салт-дәстүрлердің ортақтығымен қоса, ... ... ... ... ... ... бір екендігін ортағасыр авторлары анық байқаса керек.
Мамлүк ... бұл ... «Біз және ... бір ... ... ... деп айтуы олардың этникалық жақындығын аңғартады.
Мысыр мамлүк мемлекетінің Дешті Қыпшақпен байланыстарының бір ... ... ... ... ... ... ... өрнегінің
қыпшақтың мәдени әсерінің қатарына жатқызуға болады. Қазақтың төл ... ... ... ... өмір ... ... киіз үйді және
басқа да тұрмыстық заттарды безендіруде кеңінен пайдаланылған, ... киім ... ... ... ... ... ... өрнегін [6]
Мысыр жеріндегі мамлүктер ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады.
Салт-дәстүр саласындағы байланыстардың шеңберінде қарастырылған
мамлүктердің тағамдары жергілікті ... ... ... көп ... ... ... ... сойып жеу Мысыр және араб елдерінде
бұрын болмаған бұл ... ... ... өздерімен бірге алып
келгені анық.
Сұлтан Байбарыстың билік еткен заманынан бастап ... ... ... ... орныққаны белгілі. Мамлүктердің кезінде кең етек алған жылқы
сойып жеу және ... ішіу ... ... ... халықтарының ішінде
қазақтардың арасында кеңінен сақталып отырғаны белгілі.
Тілдік байланыстары саласында Мысырда билік құрған мамлүктер ... ... ... ... хабарлайтын деректер көп. Бұл құбылысты
араб зерттеушілері, мамлүктердің өз ана тілі мен төл ... ... деп ... келісуге болады. Мамлүк сұлтандары Алтын
Орда хандарымен ресми хаттарды үш ...... ... және ... ... ... ... саласында мамлүктердің
есімдеріне «бай», «тай» және «бек» сөздерімен келетін адам ... ... ... ... ... ... ... антропонимдерімен
салыстырма жасау арқылы олардың арасындағы байланыстары ... ... ... салған Мысыр Мамлүк мемлекеті екі жарым ғасыр,
ал Алтын Ордамен жасаған дипломатиялық қарым-қатынастары 170 ... ... ... ... ... білмеген адам ну ... ... тең» деп ... ... ... «Жеті атасын білмеген –
жетесіздің белгісі» деп, ата тарихын білудің аталған ... ... ... ... ... Савельев П. Монеты Джучидов, Джагатаидов, ... и ... в ... Орде в ... ... –С. ... 1858 Вып. 1-2;
Березин И. Очерк внутренного устройства Улуса ...... ... С. 387-494; ... И. ... ярлики. Ярлык хана Золотой Орды
Тохтамыша к ... ... ... ... ...... 1850;
тариханные ярлыки Тохтамыша, Тимур-Кутлука и Саадет-Гирея, с введением,
переписью, переводом и примечаниями, изданные И. Березиным. – ... ... Г.С. ... ... ... – Казань, 1896. – Т. 13, вып. 6. С. 519-
527;
2 Лэнь-Пуль С. ... ... ... ... ... с ... введениями, пер. с. Английского с
прим. и дополн. В. Бартольд, С. –Пб., 1899; ... Н.И. Хан ... ... Орды ... и его ... Пг., 1922.; ... ... ярлыки русским метрополитам. – Пг.,1916; Баллод Ф.В. Старый и Новый
Сарай, столицы Золотой Орды. Результаты археологических работ ... ...... 1923; ... В.В. Истоия культурной жизни Туркестан. Л.,
1927; Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – М., ... Т. І; ... Г.В. К ... о ... ... 1223 г. – SK, 3. 1929, pp. Resume, p. ... Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М. – Л.,
1950; Сафаргалиев М.Г. ... ... ...... ... Федоров-Давыдов Г.А. Кочевники Восточной Европы под ... ... – М., 1966; ... Г.А. ... ... ... – М., 1973.
5 Али-Заде А. Борьба ... Орды и ... ... ... – Ан Аз ССР, 1946; Петрушевский И.П. Земледелие и аграрные
отношения в ... 13-14 ... – М. – Л., 1960; ... Н.М. ... ... ... городов Нижнего Поволжья и ... ... ... ... дис – М., 1969; Юдин В.П. ... Белая, Синяя,
Серия, Золотая... – Алма-Ата, 1983; Егоров В.А. ... ... Орды в ... вв. – М., 1985.
6 Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. – Алма-Ата,
1986. Т. І.
7 Кумеков Б.Е. ... и ... ... по ... ... вв. ... обзор. – Алма-Ата: Академия Наук Каз ССР,
изд. «Наука», 1987; Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как ... ... ... ... ... // ... ... Шығыстану сериясы.
Шығыс елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. Халықаралық
ғылыми-теориялық конференцияның материалдары, 17-18 ... 1999 жыл. ... 1999 № 9.
8 ... В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой
Орды. Извлечения из сочинений персидских и арабсих. – С. Пб, 1884. Т. ... В.Г. ... ... ... к истории Золотой Орды.
Извлечения из сочинений персидских ... – М., 1941. Т. ... ... Ф.В. ... и ... ... – Казань, 1923.
10 Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература // Соч. – М., –
Л.: Изд-во Ан ... 1957, – Т.4. – 912 ... ... В.В. ...... – М., 1967.
12 Бартольд В.В. История изучения востока в Европе и России. – ... Изд. ... ... И.Ю. Над ... ... Изб. Соч. – М., – Л, Изд-
во Ан СССР, 1955. – Т.І. – 469 ... ... Ф.В. ... ... (Опыт ... ... ... ... ... приволжской полосы). – М. – Пт., 1923.
15 Березин И. Н. Очерк внутреннего ... ... ... СПб,
1864, С. 385-494;
16 Сақи Қ. Сұлтан Байбарыс. – Астана: Фолиант, 2000. – 260 б.
17 Прошлое Казахстана в ... ... Y в. до н. э. – XY в. ... ... из источников) / Составител: Б.Б. Ирмуханов. – Алматы: Өлке,
1997. – 370 с.
18 Батыршаұлы Б. Сарай мен Қайыр арасындағы ... ... ... ... 2000. № 1. (16). 66-74 бб.
19 Батыршаұлы Б. ... мен ... ... ... ... ... ғылымдар Академиясының ғылыми журнал. 2000. № 1. (5). 50-57
бб.; Амин Аль-Хули. «Сыйлат бейна ... уа ... (Ніл мен ... байланыстар). Қайыр, 1964, 15-бет.
20 Батыршаұлы Б. Сұлтан Байбарыс // Отан журналы. 2000. № 1. 24-26 бб.
21 Бейбарыс ... // Жас ... 2000. № 112. 3 ... ... А. ... ... – Алматы, 2000.
23 Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. ... 82 ... ... Б. Мысыр мен Таяу шығыстағы мамлүк ислам ...... 2000. № 3. 44-47 ... ... Б. Араб ... мамлүктердің аттары (есімдері)
олардың шығу тегінің дәлелі ретінде // ҚазМҰУ хабаршысы. ... ... № 3 (18). 22-28 ... ... ... ... ... // Жас Түркістан журналы, 1999. №
2-3. 28-бет.
27 Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как источник по ... ... ... // ... ... Шығыстану сериясы. Шығыс
елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және ... ... ... ... ... 17-18 ... 1999 жыл. –
Алматы: «Қазақ университеті». 1999 № 9.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сұлтан Бейбарыс және оның Қыпшақ тарихындағы рөлі87 бет
Мысыр еліндегі мамлүктер билігі87 бет
Таяу Шығыс пен Мысыр мәмлүктерінің қарым - қатынасы65 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
Адамзаттың экологиялық байланыстарының тарихы4 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Ежелгі Мысыр өміріне шолу5 бет
Ежелгі Мысырдың, халқы, тілі, діні, салт-дәстүрі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь