Диуани лұғат ат-түрік


1 Махмұт Қашқари
2 Түркі тілдерінің жинағы
3 "Мыңлақ елін ал.ғанбыз" деген жыр үзіндісі
Махмұт Қашқари — шын атты Махмуд хусейн ибн Мұхаммед Қашғари әкесі Қашқар қаласында туған. Махмұт алғаш Қашқар қаласында білім алады. Арап тілді жетік меңгерген, түркі халықтарының тұңғыш ұлы филологы, ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, зерттеуші ғалым. М.Қашқаридің "Диуани лұғат ат-түрік" атты зерттеуі тек түркіше-арабша түсіндірме сөздік қана емес, сонымен бірге, ол ежелгі түркі тілдері мен ауыз әдебиетін зерттеп, танып -білу үшін аса қажетті, теңдесі жоқ — ғылыми еңбек болып табылады. Біз үшін ең маңыздысы — біздің жыл санауымыздан бұрынғы қадым замандарда жасаған сақтар мен ғұндар дәуірінде және түрік қағанаты тұсында өмірге келген тұрмыс-салт жырларының үлгілерін, мақал-мәтелдерді, шешендік сөздер мен афоризмдерді М.Қашқари өз "Сөздігіне" мысал ретінде енгізген. М.Қашқари түркі жұрты, түркі ұлысының тарихи рөлі туралы айта келіп, былай деп жазды: "Мен тәңірінің дәулет ұясын түріктер жүлдызына жаратқандығын және ғарышты солардың заманы үстінде айналдырып қойғанын көрдім. Тәңірі оларды "түрік" деп атады. Әрі оларды мемлекетке еге қылды. Заманымыздың хақандарын түріктерден шығарып, тәңір халықтың ақыл-ерік тізгінін солардың қолына үстатты; олар-ды,адамдарға бас қылды; солардың істерінде соларды қолдады; олармен бірге күрес кендерді әзіз қылды әрі түріктер ішінен соларды барша тілек теріне жеткізіп, жамандардан, зұлымдардан қорғады" (73, 30). Жүсіп Баласағүнның "Қүтты білік" дастаны — Қарахан мемлекетінің саяси-әлеуметтік бағыт бағдарын айқындайтын Ата заңы сипатында жазылған этикалық-дидактикалық сарындағы көркем туынды болса, Махмұт Қашқаридің "Түрік тілдерінің жинағы" — бүкіл түркі халықтарының тіл мәдени етіне ортақ тілтану энциклопедиясы еді. Бұл екі туынды ұлан-байтақ Тұран даласындағы қоғамдық ой-сана мен көркемдік-эстетикалық танымның мейлінше жоғары дәрежеге жетіп, барынша кемелдене түскен дігін дәлел дейтін тарихи құжат. Махмұт Қашқаридың өзі туралы бірер сөз. Оның толық аты-жөні: Махмұт Құсайынұлы Мұхаммед Қашқари. Туғанжәне қайтыс болған жылдары белгісіз. Ата-тегінің мекені — Талас, Шу өзендерінің бойындағы Баласағүн, Барсхан кент-қалалары болған. Махмұт Қашқари Барсхан қаласында туған. Бұл қаланы Тұран әміршісі Алып Ер Тоңғаның баласы Барсған салдырғанын оқырманға ескерте кеткіміз келеді. Алғашта Қашқар қаласында, сосын Бұхара, Нишапур, Самарқан, Мервжәне Бағдат шаһарларында оқыған. Ерекше зейін қойып үйренгені — түркі рулары мен тайпаларының тілдері, фольклоры, этнография, әдет-ғүрпы, наным-сенімі.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Махмут Қашқари
(1030-1090)
"Диуани лұғат ат-түрік"
("Туркісөздерініңжинағы")

Махмұт Қашқари — шын атты Махмуд хусейн ибн Мұхаммед Қашғари әкесі
Қашқар қаласында туған. Махмұт алғаш Қашқар қаласында білім алады. Арап
тілді жетік меңгерген, түркі халықтарының тұңғыш ұлы филологы, ауыз
әдебиеті үлгілерін жинап, зерттеуші ғалым. М.Қашқаридің "Диуани лұғат ат-
түрік" атты зерттеуі тек түркіше-арабша түсіндірме сөздік қана емес,
сонымен бірге, ол ежелгі түркі тілдері мен ауыз әдебиетін зерттеп, танып
-білу үшін аса қажетті, теңдесі жоқ — ғылыми еңбек болып табылады. Біз үшін
ең маңыздысы — біздің жыл санауымыздан бұрынғы қадым замандарда жасаған
сақтар мен ғұндар дәуірінде және түрік қағанаты тұсында өмірге келген
тұрмыс-салт жырларының үлгілерін, мақал-мәтелдерді, шешендік сөздер мен
афоризмдерді М.Қашқари өз "Сөздігіне" мысал ретінде енгізген. М.Қашқари
түркі жұрты, түркі ұлысының тарихи рөлі туралы айта келіп, былай деп жазды:
"Мен тәңірінің дәулет ұясын түріктер жүлдызына жаратқандығын және ғарышты
солардың заманы үстінде айналдырып қойғанын көрдім. Тәңірі оларды "түрік"
деп атады. Әрі оларды мемлекетке еге қылды. Заманымыздың хақандарын
түріктерден шығарып, тәңір халықтың ақыл-ерік тізгінін солардың қолына
үстатты; олар-ды,адамдарға бас қылды; солардың істерінде соларды қолдады;
олармен бірге күрес кендерді әзіз қылды әрі түріктер ішінен соларды барша
тілек теріне жеткізіп, жамандардан, зұлымдардан қорғады" (73, 30). Жүсіп
Баласағүнның "Қүтты білік" дастаны — Қарахан мемлекетінің саяси-әлеуметтік
бағыт бағдарын айқындайтын Ата заңы сипатында жазылған этикалық-
дидактикалық сарындағы көркем туынды болса, Махмұт Қашқаридің "Түрік
тілдерінің жинағы" — бүкіл түркі халықтарының тіл мәдени етіне ортақ
тілтану энциклопедиясы еді. Бұл екі туынды ұлан-байтақ Тұран даласындағы
қоғамдық ой-сана мен көркемдік-эстетикалық танымның мейлінше жоғары
дәрежеге жетіп, барынша кемелдене түскен дігін дәлел дейтін тарихи құжат.
Махмұт Қашқаридың өзі туралы бірер сөз. Оның толық аты-жөні: Махмұт
Құсайынұлы Мұхаммед Қашқари. Туғанжәне қайтыс болған жылдары белгісіз. Ата-
тегінің мекені — Талас, Шу өзендерінің бойындағы Баласағүн, Барсхан кент-
қалалары болған. Махмұт Қашқари Барсхан қаласында туған. Бұл қаланы Тұран
әміршісі Алып Ер Тоңғаның баласы Барсған салдырғанын оқырманға ескерте
кеткіміз келеді. Алғашта Қашқар қаласында, сосын Бұхара, Нишапур, Самарқан,
Мервжәне Бағдат шаһарларында оқыған. Ерекше зейін қойып үйренгені — түркі
рулары мен тайпаларының тілдері, фольклоры, этнография, әдет-ғүрпы, наным-
сенімі. Махмұт Қашқариосы мақсатын жүзеге асыру үшін, бір жағы, Жетісу,
Мауараннахр, Хорезм, ал екінші жағы, Еділ, Жайық, Қара Теңіз жағалауына
дейінгі түркіт айпалары мекен деген ұлан ғайыр өлкені аралап шығады. Соның
нәтижесінде қыруар көп тілдік, этнографиялық деректер, ауыз әдебиеті
үлгілерін жинапалады. Сөйтіп, "Түркі тілдерінің жинағы" өмірге келеді. Ол
өзінің "Түркі тілдерінің жинағы" атты еңбегінің кіріспесінде былай деп
жазады:"...Мен сол түріктердің қызыл тілге ең шешендерінен, ең әдемі
әңгімешілерінен, ең бір зеректерінен, ең білгірлерінен, ежелгі асыл
тайпаларынан уа соғыс ісінде мықты найза герлерінен болғандығымнан олардың
шаһарлары мен сахарасын бастанаяқ аралап шықтым. Түрік, түркмен, оғыз,
шығыл, йағма, қырғыздардың сөздерін және (сөздерінің) қасиет, құпияларын
анықтап шықтым, оларды пайдаландым. Мен бұл істерді осы тілдердегі әрбір
кішігірім айыр машылықтарды парықтап білу үшін істедім. Сонымен олардың
әрқайсысының тілі менің көңілімде үялап, берік сақталып қалды. Мен оларды
мүқият реттеп, әбден тәртіпке келтіріп, жүйелеп шықтым. Бұл бір мәңгілік
жәдігерлік уатау сылмас-түгесілмес, азып-тозбас бір байлық болсын деп, бір
Тәңірге сыйынып, осы кітапты түзіп шықтым да, оған "Диуани лұғат ат-түрік —
Түрік тілдерінің диуаны", - деген ат бердім" (73, 30).
"Диуани лұғат ат-түріктің" түркі халықтары ауыз әдебиетін танып-
білудегі ролін айтудан бүрын Махмұт Қашқари еңбегінің зерттелуі жайында
қысқаша айта кетейік. "Түркі тілдері жинағының" қолжазбасы ХХғасырдың бас
кезіндетабылып, 1915-1917 жылдары Стамбул қаласында Ахмет Рифат баспасынан
үш томдық кітап түрінде жарық көрді. Содан кейін 1923 жылы неміс ғалымы
К.Броккельман неміс тіліне аударып, Лейпциг қаласында бастырып шығарды.
Көрнекті түрік ғалымы Басым Аталай оны осман түріктерінің тіліне тәржіма
жасап, 1939-1941 жылы Анка-рада үш томдық кітап етіп бастырды.
М.Қашқари "Сөздігін" Батыс пен Шығыстың бір қатар ғалымдары зерттеп,
өз тілдеріне тәржіма жасағаны мәлім. Ал, бұл "Сөздікті" қазақ тіліне
аударған ақын А. Егеубай.
"Түркі тілдері жинағының" әдеби мәні ерекше зор. Бұл кітапты белгілі
бір мағынада "көне түркі әдеби жәдігерліктерінің хрестоматиясы" немесе
"ежелгі түркі ауыз әдебиетінің энциклопедиясы" деуге болар еді. Өйткені
мүнда автор өмір сүрген дәуірде ғана емес, одан сан ғасырлар бүрын өмірге
келген халықтық өлең-жырлардың, мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің,
көркем теңеулердің, фразеологиялық тіркестердің, т.б. ғажайып үлгілері бар.
Бұл туралы М.Қашқари: "Мен бұл кітапты хикмет сөздер, сежілер (ұйқас
сөздер—Н.К.), мақал-мәтелдер, өлең-жырлар, режез (батырлық жырларынан
үзінді-Н.К.) және несір (бейнелі сөз—Н.К.) секілді әдеби сөздермен
безендіріп, мақсұс әліппесі ретімен тізіп шықтым. Үйренушілер мен
қызығушылар керекті сөздерді тез, оңай табуы үшін көпжыддар бейнет шегіп,
сөздерді орын-орындарына қойдым. Көмес кілерін аштым, жарық еттім,
қателерін жұмсарттым, түзеттім" депжазды (73, 31). Әрине, "Диуани лұғат ат-
түріктегі" өлең-жырлардың қайсысы қай кезде жазылғанын дәлме-дәл анықтап
білу қиын. Әйтседе сол әдеби шығармалардан алынған үзінділердің мазмұнына,
тілі мен жазу стиліне қарап, қай дәуірдің әдеби туындылары екенін шамалап
айтуға болады. Көптеген өлең-жырлардың өте-мөте ертеде, тіпті, алғашқы
қауым кезінде өмірге келгенін аңғару қиын емес. Мұндай көнежырларда, мақал-
мәтелдерде түрлі тайпалардың өте ерте замандағы өмірі, алғашқы қауымдағы
адамдардың тұрмыс-тіршілігі, олардың Көк тәңірісі мен Күнге табынуы,
табиғат құбылыстарынан зәресі қалмай қорқуы бейнеленеді.

"Түрік тілдерініңжинағында" ерлікті, батырлықты мадақтайтын өлең-
жырлар көп. Әрбір қадамы қатерге толы ежелгі дәуір адамы үрейлі аңдармен
арпалыста немесе түрлі тайпалар арасындағы соғыста ерекше ерлігімен, қыруар
күш-қуаты мен, әскери айла-тәсілі мен жұрт көзіне түсуді өзіне биік мәртебе
санаған. Дәл осындай халық батырларының сом тұлғасын жасау — барлық
халықтар эпосына тән құбылыс. "Сөздікте" мысал ретінде келтірілген шағын
өлең жолдары қазақтың көнеден келе жатқан дәстүрлі дастандары — батырлық
жырларындағы сюжетті баян-даусарынын, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ДИУАНИ ЛҰҒАТ АТ-ТҮРІК - ҚАЗАҚТЫҢ ТҰҢҒЫШ СӨЗДІГІ
Махмұд Қашқаридың «Диуани-лұғат ат турк» еңбегінің мектепте оқытылуы
Қорқыт ата кітабы. Әбу Насыр әл-Фараби. Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат түрік»
Түркі тілдерінің жіктелуі. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі
Диуани хикмет
“Китап Ад-дурра Ал-мудийа фил-луғат ат-туркийа уал-камал”
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы
Диуани Хикмет шығармалары
Диуани Хикмет туралы ақпарат
«түрік дәуірінің кезеңделуі»
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь