Жеке адам және ерік тәрбиесі


1. Ерік жөнінде түсінік.
2 Психоанализ бағыты
3 Ниет белгілеу мен мақсат қою
4 Жоспарлау . күрделі ой әрекетімен ұштасқан
Ерік - бұл адамның мақсатты жұмыс орындау барысында кезіккен сыртқы және ішкі кедергілерді жеңуімен байланысты өз қылық әрекеттерін қолдап, реттей білу қасиеті. Ерік өмірдің ауыртпалық түскен жағдайларында белсенділік көтеріп, өзін-өзі реттеудің (саморегуляция) көзі болумен түгелдей сана басқарымында болады. Адамның өз әрекет-қылығын реттестіре алу қабілетінің негізінде жүйке жүйесінің өзара ықпалды қозу мен тежелу байланыстары жатыр. Осы принциптерге сай ерік саналы өзіндік басқарумен бірге белсенділік арттыру, немесе ынталандыру және реттеу қызметтерін де атқарады.
Ерік, яғни ырықты әрекеттер - ырықсыз қимыл - қозғалыстар негізінде пайда болады.
Ерік-тік қылықтың ерекшелігі оның “мен қалаймын” емес, “мен міндеттімін” толғанысының жетегінде болуы. Біздің барша өміріміз ұдайы еріктік әрекеттер мен әдеттегі қылықтарымыздың өзара байланысты қатынасына тұрады. Ырықсыз қозғалыстарға қарсы қойылатын саналы әрекеттер адамға тән бола келіп, ниеттелген мақсатқа жетуге бағдарланады. Еріктік қылықтың басты көрсеткіші де нақ мақсатқа бағытталған саналы әрекет.
Мақсатқа жетуде қандай да қиыншылықтарды же-ңу сол мақсаттың мән-мағынасын терең түсіне білуге және адамның өз борышын саналы байыптауына тәуелді. Мақсат неғұрлым маңызды болса, адам соғұрлым қандай да кедергіден қаймықпайды.
Ерік теориялары
Т±лѓа қасиеті сипатында ерік ортағасырлықтарға да таныс болмаған. Мұны сол уақытта қоғамда орын алған экзорис - жын-шайтан қуу үрдісінен аңдауға болады. Бұл үрдісте адам шылғи да енжар (пассив) бастама күйінде танылып, сыртқы әсерлер жинайтын “ұя” ретінде бағаланған. Ол заманда ерік дербес жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне енген құбылыс деп есептелген.
Ерік табиғатын бұлай түсіндірудің себебі - сол за-манда қалыптасқан қоғамның адам әрекет-қылығының негізі оның өзінде екенін мойындамаудан. Әр адам бабалардан жеткен нәсілдіктің ізі ғана деп қабылданған. Мұн-дай сипаттан қауымның кейбір мүшелерінің ғана ажыралуға құқы болған, мысалы, бабалар аруағы және ол дү-ниемен тілдесетін - бақсы-балгер (шаман), от пен металды бағындырған - темірші, өзін қоғамға қарсы қойған қарақшы - қанішер ж.т.б.
Ерік түсінігінің жаңа "Қайта тіктелу" (возврождение) заманында жеке адам проблемасымен бірге ғылым аренасына келуі осы адамның қалыпты жағдайдан ауытқуларын мойындаудан. Осыдан адам шығармашылыққа қабілетті, "тіпті қателер жіберуге де бейім" дегендей тұжырымдар жоққа шығарылмады. Қалыптан шығып, тек (род) ортасынан бөлінумен адам жеке адамдық (кісілік) кемелденуге жетіседі. Мұндай тұлға үшін ең мәнді нәрсе - ерік бостандығы.
Ерік бостандығын бір жақты асыра дәріптеу (абсолютизация) нәтижесінде экзистенциализм немесе "тіршілік философиясы" пайда болды. Экзистенциализм (М.Хай-дегтер, К.Ясперс, Ж.П.Сартр, А.Камю ж.б.) ерікті тәуелсіз, тысқы әлеуметтік әсерлерге қатысы жоқ құбылыс деп таниды. Мұндай пайымның негізі - қоғамдық байланыстар мен қатынастардан, әлеуметтік-мәдени ортадан бөлек, дерексізденген (абстрактный) адам. "Дүниеге қандай да бір күшпен келіп қалған" бұл адамның өмірі мағынасыз "қым-қиғаш оқиғалар" жиынтығы да, адамның өзі – "пайдасыз құмарлық". Мұндай адамның қоғам алдында ешқандай инабаттық міндеттері мен жауапкершілігі жоқ. Осыдан да ол адамгершіліктен жұрдай, намыссыз, өз бетімен кеткен, тартыну дегенді білмейді. Қандай да қалып-тәртіп (норма) ол үшін жойылу, басыбайлыққа түсу көзі. Ж.П.Сартр пікірінше, нағыз адамгершілік - бір ғана рет көрінетін, рет¬тестірілмеген, қандай да қоғамдық мекемелер талапта¬рының шеңберімен оқшауланбаған, өздігінен (спонтанный) туындайтын, себепсіз, "әлеуметтенуге" қарсылық әрекеті. Ерік бостандығын асыра мадақтаудан экзистенциалистер адам болмысының жалпы негіздері жөніндегі ойларына дәлел айта алмайды.
И.П.Павлов ерікті - адам белсенділігіне байлау болатын кедергілерді жеңуде көрінетін әрекетшеңдік – "еркіндік инстинкті (рефлексі)" деп қарастырады.
1. Аймауытов Ж. Психология. –Алматы, 1995
2. Алдамұратов Ә.Қызықты психология. – Алматы, «Қазақ университеті», 1992.
3. Алдамұратов Ә.Жалпы психология. – Алматы, «Білім», 1996.
4. Әбдірахманов А., Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша – қазақша сөздік. –Алматы, «Мектеп», 1976
5. Қ.Сейталиев. Жалпы психология Алматы «Білім» 2007

Пән: Психология
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

Тарих-педагогика факультеті

Жалпы педагогика және этнопедагогика кафедрасы

СӨЖ

Тақырыбы: Жеке адам және ерік тәрбиесі.

Қабылдаған: п.ғ.д., профессор
Оспанова Б.
Орындаған: Бабаева Г
Тобы: СМД-311дж

Түркістан-2013

1. Ерік жөнінде түсінік.
2. Ерік теориялары.
3. Еріктің физиологиялық негіздері.
4. Ерік құрылымы.
5. Ерік сапалары.
6. Жеке адам және ерік тәрбиесі.

Ерік - бұл адамның мақсатты жұмыс орындау барысында кезіккен сыртқы
және ішкі кедергілерді жеңуімен байланысты өз қылық әрекеттерін қолдап,
реттей білу қасиеті. Ерік өмірдің ауыртпалық түскен жағдайларында
белсенділік көтеріп, өзін-өзі реттеудің (саморегуляция) көзі болумен
түгелдей сана басқарымында болады. Адамның өз әрекет-қылығын реттестіре алу
қабілетінің негізінде жүйке жүйесінің өзара ықпалды қозу мен тежелу
байланыстары жатыр. Осы принциптерге сай ерік саналы өзіндік басқарумен
бірге белсенділік арттыру, немесе ынталандыру және реттеу қызметтерін де
атқарады.
Ерік, яғни ырықты әрекеттер - ырықсыз қимыл - қозғалыстар негізінде
пайда болады.
Ерік-тік қылықтың ерекшелігі оның “мен қалаймын” емес, “мен
міндеттімін” толғанысының жетегінде болуы. Біздің барша өміріміз ұдайы
еріктік әрекеттер мен әдеттегі қылықтарымыздың өзара байланысты қатынасына
тұрады. Ырықсыз қозғалыстарға қарсы қойылатын саналы әрекеттер адамға тән
бола келіп, ниеттелген мақсатқа жетуге бағдарланады. Еріктік қылықтың басты
көрсеткіші де нақ мақсатқа бағытталған саналы әрекет.
Мақсатқа жетуде қандай да қиыншылықтарды же-ңу сол мақсаттың мән-
мағынасын терең түсіне білуге және адамның өз борышын саналы байыптауына
тәуелді. Мақсат неғұрлым маңызды болса, адам соғұрлым қандай да кедергіден
қаймықпайды.
Ерік теориялары
Т±лѓа қасиеті сипатында ерік ортағасырлықтарға да таныс болмаған.
Мұны сол уақытта қоғамда орын алған экзорис - жын-шайтан қуу үрдісінен
аңдауға болады. Бұл үрдісте адам шылғи да енжар (пассив) бастама күйінде
танылып, сыртқы әсерлер жинайтын “ұя” ретінде бағаланған. Ол заманда ерік
дербес жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне енген
құбылыс деп есептелген.
Ерік табиғатын бұлай түсіндірудің себебі - сол за-манда қалыптасқан
қоғамның адам әрекет-қылығының негізі оның өзінде екенін мойындамаудан. Әр
адам бабалардан жеткен нәсілдіктің ізі ғана деп қабылданған. Мұн-дай
сипаттан қауымның кейбір мүшелерінің ғана ажыралуға құқы болған, мысалы,
бабалар аруағы және ол дү-ниемен тілдесетін - бақсы-балгер (шаман), от пен
металды бағындырған - темірші, өзін қоғамға қарсы қойған қарақшы - қанішер
ж.т.б.
Ерік түсінігінің жаңа "Қайта тіктелу" (возврождение) заманында жеке
адам проблемасымен бірге ғылым аренасына келуі осы адамның қалыпты
жағдайдан ауытқуларын мойындаудан. Осыдан адам шығармашылыққа қабілетті,
"тіпті қателер жіберуге де бейім" дегендей тұжырымдар жоққа шығарылмады.
Қалыптан шығып, тек (род) ортасынан бөлінумен адам жеке адамдық (кісілік)
кемелденуге жетіседі. Мұндай тұлға үшін ең мәнді нәрсе - ерік бостандығы.
Ерік бостандығын бір жақты асыра дәріптеу (абсолютизация) нәтижесінде
экзистенциализм немесе "тіршілік философиясы" пайда болды. Экзистенциализм
(М.Хай-дегтер, К.Ясперс, Ж.П.Сартр, А.Камю ж.б.) ерікті тәуелсіз, тысқы
әлеуметтік әсерлерге қатысы жоқ құбылыс деп таниды. Мұндай пайымның негізі
- қоғамдық байланыстар мен қатынастардан, әлеуметтік-мәдени ортадан бөлек,
дерексізденген (абстрактный) адам. "Дүниеге қандай да бір күшпен келіп
қалған" бұл адамның өмірі мағынасыз "қым-қиғаш оқиғалар" жиынтығы да,
адамның өзі – "пайдасыз құмарлық". Мұндай адамның қоғам алдында ешқандай
инабаттық міндеттері мен жауапкершілігі жоқ. Осыдан да ол адамгершіліктен
жұрдай, намыссыз, өз бетімен кеткен, тартыну дегенді білмейді. Қандай да
қалып-тәртіп (норма) ол үшін жойылу, басыбайлыққа түсу көзі. Ж.П.Сартр
пікірінше, нағыз адамгершілік - бір ғана рет көрінетін, реттестірілмеген,
қандай да қоғамдық мекемелер талаптарының шеңберімен оқшауланбаған,
өздігінен (спонтанный) туындайтын, себепсіз, "әлеуметтенуге" қарсылық
әрекеті. Ерік бостандығын асыра мадақтаудан экзистенциалистер адам
болмысының жалпы негіздері жөніндегі ойларына дәлел айта алмайды.
И.П.Павлов ерікті - адам белсенділігіне байлау болатын кедергілерді
жеңуде көрінетін әрекетшеңдік – "еркіндік инстинкті (рефлексі)" деп
қарастырады. "Еркіндік инстинкті ретінде ерік аштық пен қауіп-қатерден де
мәнділеу. Егер осы қасиеті болмаса, - деп жазды И.П.Павлов, - жануар
алдынан шық-қан елеусіз-ақ кедергіден өте алмай, өлімге душар болар еді".
Ал адам үшін мұндай кедергілер қатарына әрекетке матау болатын сыртқы
әсерлер ғана емес, өз қызығулары мен қажеттіктерін бақылауға алатын өзіндік
сана мазмұны да болуы мүмкін. Бұл тұрғыдан ерікіндік инстинкті болған ерік,
жеке адамның психологиялық болмысының барша деңгейлерінде көрі-неді, бір
қажеттіктерді басып, екіншісіне ынталандырады, өз міндетін танытып, жеке
адамдық қадірін қорғау мен өз мұраты үшін жан пидалыққа дейін апарады.
З.Фрейд пен Э.Фроммның психоаналитикалық зерттеулерінің нәтижесінде
"ерік адам қылықтарына дем беруші ерекше қуат (энергия)" деген түсінік
ғылымға енді. Бұл ғалымдардың болжамынша, адам қылықтарының көзі -
психикалық формаға келтірілген жанды ағзаның қандай да биологиялық қуаты.
Ал бұл қуат, З.Фрейдше, санадан тыс, ақылдан алшақ "либидо" (махаббат) -
жыныстық құмарлықтың психосексуалды энергиясы. Мұндай тұжырым-даумен
З.Фрейд адам қылығын осы тіршілік жалғастырушы, яғни "либидоның"
"мәдениеттестірілген" алғашқы көрінісі (эрос) деп, ал кейін бұл қылық
адамның арғы дүниеге (өлімге) ұмтылысының белгісі (танатос) екенін
түсіндіріп бақты.
Психоанализ бағыты өкілдерінің (З.Фрейд және шәкірттері) қай-қайсысы
да қорытынды пікірлерін - адам әрекеттерінің көзі - қажеттіктердің мән-ді,
бірақ тұтастай емес, бір тарапын ғана асыра дәріптеуге бағыттаған. Пікір
қарсылығын тудыратын тек бұл әсіре ғана емес, адамның өз "тіршілігін
сақтау" мен "тұтастығын қолдауды" қамтамасыз ететін ықпалдарды түсіндіруі
де ғылымдық көзқарасқа сай келмейді. Адам өзі-нің биологиялық болмысы, яғни
тіршілігіне қарсы қатерге де баруы тұрмыстан белгілі: соғыстағы ерлік,
қауіп-қатерде батылдық ж.т.б., бірақ фрейдшілер бұл жағдайды ескермейді.
Еріктік әрекет себептері адамның сыртқы ортамен белсенді қарым-
қатынасқа келуінен туындайды. Адам табиғатынан қоршаған орта жағдайлары
болмай, өз өмірін қолдай да, жалғастыра да алмайды. Ерік бостандығы -
табиғат пен қоғамның жалпыланған заңдылықтарын теріс-теу емес, керісінше,
адамның оларды жете танып, өз әрекетін соларға сай реттестіре білуі.
Еріктің физиологиялық негіздері
Психиканың басқа да көріністері сияқты ерік те мидің жүйкелік
процестеріне негізделген заттасқан құбы-лыс.
Ырықты әрекеттердің негізі алдыңғы орталық жүйке сайларындағы
(извилины) ми қабықтарының бірінде орналасқан аумақты пирамидалы жасушалар
(клетка-лар) қызметінде көрінеді. Әрекетке келтіретін импульстер осы
жасушаларда пайда болады, осы арадан түйдектел-ген жүйке талшықтары
бастауын алып, миға тереңдейді, одан төмен түсіп, жұлынды (арқа ми) бойлай
отырып, дененің қарсы тарапындағы бұлшық еттерге жетеді, яғни пирамидалы
жол жүреді. Осы жасушалардың қай бірі жарақаттанса, адамның оларға сәйкес
бір қозғалыс мүшесі істен шығады (паралич).
Алайда, ырықты әрекеттер бір-біріне байланысты өзара ықпалды әрі
ниеттелген қимылдардың күрделі жүйесінде пайда болады. Бұл процесте
қозғалыс түйсіктерінің маңызы үлкен. Егер алдыңғы орталық жүйке сайларының
артына жайғасқан бөліктердің бірі зақым алса, адам өз әрекеттерін сезбей,
қарапайым қимылдардан қалады, қалаған қозғалысын таңдап, реттей алмайды.
Аталған ми аймақтарынан басқа, еріктік әрекеттердің бағыты мен қуатын
қолдап барушы құрылымдарды да ескерген жөн. Мидің маңдай профронталь бөлігі
істен шығуынан қимыл-әрекеттер ырықты реттелуден ауып, қажетті бағдарламаға
көнбей, ерік жоспарына икемдесуден қалады. Мұндай аппраксия жағдайында
адам қандай да ісін бастағанымен, аяқтай алмайды, бастамай жатып, доғарып
та қоюы мүмкін немесе еленбес себептерден-ақ жұмысын басқа арнаға бұрып
жібереді.
Ми сырқаты негізінде адам абулия (зақымды еріксіздік) ауруына
ұшырайды. Мұндайда әрекет иесі өз қадамының қажеттігін біле тұра, оны іске
асыруға ерік күші жетпей, керекті шешім мен әрекетке келе алмай, жан
күйзелісіне түседі. Ерік әрекеттерін орындауда адамның саналы әрі
мақсатты қимыл-қозғалыстарын реттеуші екінші сигналдық жүйенің маңызы
орасан. Екінші сигналдық жүйе адамның қозғалыс (моторная) қуатын арттырумен
бірге, барша психикалық процестерінің: ойлау, қиял, ес, зейін, сезім -
бастау көзі.
Тұтастай алғанда ерік шартты рефлекстік сипатқа ие. Уақытша жүйке
байланыстарының негізінде әрқилы ассоциациялар жинақталып, бекиді. Енді
келіп түскен ақпарат бұрыннан бар біліктермен салыстырылады. Ерікті
реттестірудің рефлекторлық негізі бас миындағы қажетті қозу ошағының пайда
болуына тәуелді. Бүл жүйкелік қозу ұдайы энергиялық қуатты керек етеді.
Мұндай ми қажетін ерекше аккумлятор сипатты ретикулярлы формация
қамтамасыз етеді. Осы ретикулярлы формация қажетті қозу ошағының қуатын
қолдауынан, адам қандай да жұмыс орындауда үлкен жігерлілік танытып,
көздеген мақсатына жетуге батыл қадам жасайды.
Ерік құрылымы
Әрқандай ерік әрекеті өзінің күрделігімен ерекшеленеді. Ниеттелген
мақсат анық болып, орындалу жағдайларына сәйкес әрі тікелей іс-әрекетке
өтетін болса, әнгіме қарапайым ерік әрекеті жөнінде болғаны. Ал күрделі
ерік әрекетінде ықпал жасаушы импульстер мен нақты әрекеттер арасына
қосымша ерік бірліктері енеді. Ерік процесінің мәнді кезеңдері мен
бөліктерінің құрамы келесідей: 1) ниеттің туындауы мен мақсат белгілеу; 2)
талдау, талқылау кезеңі мен сеп-түрткілер (мотивы) таласы; 3) шешім
қабылдау; 4) орындау.
Ниет белгілеу мен мақсат қою. Ниеттің бәрі бірдей саналы болып келе
бермейді. Қандай да қажеттік өз түсінім денгейіне орай құмарлық (влечение)
немесе тілек сипатын алады. Егер тұлға өз жағдайына қанағаттанбаса, сонымен
бірге, осыған байланысты қажеттік толығымен өзіне әлі түсініксіз болса,
оның мақсатқа жету жолы мен шараларының күңгірт болғаны. Бұл жағдайда оны
іске итермелейтін әшиін құмарлық, көрсеқызарлық. Құмарлықта адам өзіне
бірдеңенің керектігін сезінеді, бірақ сол нәрсенің не екеніне көзі қанық
жетпейді, қажеттігін нақты түсінбейді.
Тілеу - бұл алдымен әрекетке келтіруші себепті түсіну кезеңі.
Әрқандай қылықтың сеп-түрткісіне, кейін мақсатына айналудан бұрын тілік
сарапталып, бағаланады; оның орындалуына кедергі не қолдау беретін шарттар
өлшестіріледі. Тілек іс-әрекет сеп-түрткісі сияқты өзінің туындауына
себепші болған қажеттіктің айқындығымен ерекшеленеді. Ынталандырушы күшке
негізделген тілек адам санасын болашақ мақсатқа ойыстырып, жоспар
түздіреді, сонымен бірге ол мақсаттың орындалу жолдары мен құрал-
жабдықтарын ақылға сай нақтылайды.
Сеп-түрткілер (мотивы) күресі - бұл әлі бастамаған әртүрлі
әрекеттердің оң не теріс тараптарын, қай жағдайда қандай әрекетке кірісу
қажеттігін таңдауға бағышталған адамның талқылау ісінің жүруі. Сеп-
түрткілер таласы жағдайында адам үлкен толғанысқа келіп, өз санасы мен
сезімінің, қара басы мен қоғам мүдделері арасындағы қарама-қарсылықтарды
жеңе алмай, өз "қалауы" мен сырттан қойылған міндет "талауына" түседі.
Шешім қабылдау - бір сеп-түрткіні қалаумен нақты мақсатқа жүгіну.
Шешім қабылдай отырып, адам бұдан былайғы әрекеттің бәрі оның өзіне тәуелді
екенін сезеді, бұл өз кезегінде онда еріктік әрекеттің ерекше сипаты -
жауапкершілік сезімін оятады. Шешімге (решимость) келудің бірнеше жолы
белгілі:
1. Саналы шешім - сеп-түрткілер қарсыластығы бірте-бірте семіп,
арасындағы бір мәнділеу баламаға аса зорлықсыз-ақ жол беруден пайда болады.
2. Таңдау толғанысы мен батылсыздық ұзаққа созылып, тереңдей түссе,
адам дағдарысқа келіп, ештеңеге кіріспегеннен гөрі, бірін бастай салайын
деп, қателікке ұрынуы мүмкін. Мұндайда қандай да бір кездейсоқ әсердің
ықпалында қалып, "не болса, сол болсын" деумен, адам өз басын "тағдырдың
жазғанына" көндіреді.
3. Ықпалды-ынталандырушы күштердің жоқтығынан, өз батылсыздығынан
іштей күйініп, адам қалай болса, солай, ойланбай, іске құлайды, тап осы
мезетте істің ақыры не болатыны оны қызықтырмайды. Мұндай көзсіз батылдық
өте әрекетшең, күшті эмоционалды темперамент иелерінде болады.
4. Ішкі толғаныстардың байыпқа келуі - алғашқы сеп-түрткілер
құндылығының өзгеріске келуіне де байланысты. Мұндайда шешім адамгершілік
көзқарас, намыс араласумен қабылданады. Адам "маған осы не ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Дене тәрбиесі мен спорт сабақтарының құрылымдары
Эстетикалық тәрбие әдістері
Қимыл-қозғалыстың ақылға қонымдылығы
Болашақ мұғалімдерді оқушылардың дене тәрбиесі жүйесін жүзеге асыруға дайындау
Оқушыға моральдық тәрбие беру
Ақыл-ой тәрбиесі және оның міндеттері
Мектепке дейінгі балалардың мінез-құлық ерекшеліктері
ЖАН ЖАК РУССОНЫҢ САЯСИ ҚҰҚЫҚТЫҚ ІЛІМДЕРІ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК КӨЗҚАРАСТАРЫ
Мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесі
Дене шынықтыру жүйесі қызметінің негізгі бағыттары мен шарттары
Пәндер