ОРТАЛЫҚ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ. ЖҰЛЫН


1 ЖҮЙКЕ
2 ОРТАЛЫҚ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ. ЖҰЛЫН.
3 ОРТАНҒЫ МИ
4 АРАЛЫҚ МИ
5 КӨРУ ҚИЫЛЫСПАСЫ
6 ҮЛКЕН МИ
7 МИ ҚАБЫҒЫ
8 ОРТАЛЫҚ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ӨТКІЗПШ ЖОЛДАРЫ
9 ҚЫРТЫС.ЖҰЛЫН
10 ҚИЯН ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ
11 КӨЗДІ АЛШАҚТАТАТЫН ЖҮЙКЕСІ
Жүйке жүйесі атқаратын қызметі арқасында органйзмнің қоршаған ортамен түрақты байланыстырады, сонымен қатар жүйке жүйесі барлық мүшелердің тіршілгк әрекетін ретке келтіріп, бүкіл организмнің қызметін түтастай үйлестіріп отырады (43-сурет).
Бүкіл жүйке жүйесі орталық және қия*г жүйке жүйелеріне бөлінеді. Орталық жүйке жүйесіне *ми мен жүлын, қиян жүйке жүйесіне барлық жүйкелер, жүйке түйіндері, жүйке өрімдері мен ұштары жатады. Қиян жүйке жүйесі дененің жекелеген мүшелерін орталық жүйке жүйесімен байланыстырып түрады. Сондай-ақ, жүйке жүйесін шартты түрде дененің өзін (қозғалыс аппаратын, теріні сЬзім мүшелерін) жүйкелендіретін — дене (соматиаклық) жүйке жүйесі және ішкі мүшелерді, тамырлар жүйесін-және т. б. жүйкелендіретін — қозғылы (вегетативті) жүйке жүңесі деп бөлу де келісілген.
Орталық жүйке жүйесінде, қиян және қозғылы жүйелерінің орталықтары орналасқан болады (44-сурет).
Жүлында әрбір жүйке сегменті болып дененің оң жақ және сол жақ жартысында орналасқан мынадай түзілістерін ажыратуға болады. Жүлынның көлденең кесіндісінен сүрғылт және ақ заттардың жинақталған жері жақсы көрінеді. Сүрғылт заттың (жүлынның кеуде омыртқалары және аздап бел омыртқалары бөлімдерінде) алдыңғы, артқы және бүйір ашалары болады. Алдыңғы ашада қозғалтқыш жасушалар болады, артқыда —* аралық бүйір ашада қозғылы жүйке жүйесіне қатысты жасушалары орналасқан. Екі жаққа бірдей жұлыннан әрбір сегментінен екі түбірі шығады.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ЖҮЙКЕ

Жүйхе жүйесі атқаратын қызметі арқасында органйзмнің қоршаған ортамен
түрақты байланыстырады, сонымен қатар жүйке жүйесі барлық мүшелердің
тіршілгк әрекетін ретке келтіріп, бүкіл организмнің қызметін түтастай
үйлестіріп отырады (43-сурет).
Бүкіл жүйке жүйесі орталық және қия*г жүйке жүйелеріне бөлінеді. Орталық
жүйке жүйесіне *ми мен жүлын, қиян жүйке жүйесіне барлық жүйкелер, жүйке
түйіндері, жүйке өрімдері мен ұштары жатады. Қиян жүйке жүйесі дененің
жекелеген мүшелерін орталық жүйке жүйесімен байланыстырып түрады. Сондай-
ақ, жүйке жүйесін шартты түрде дененің өзін (қозғалыс аппаратын, теріні
сЬзім мүшелерін) жүйкелендіретін — дене (соматиаклық) жүйке жүйесі және
ішкі мүшелерді, тамырлар жүйесін-және т. б. жүйкелендіретін — қозғылы
(вегетативті) жүйке жүңесі деп бөлу де келісілген.
Орталық жүйке жүйесінде, қиян және қозғылы жүйелерінің орталықтары
орналасқан болады (44-сурет).
Жүлында әрбір жүйке сегменті болып дененің оң жақ және сол жақ
жартысында орналасқан мынадай түзілістерін ажыратуға болады. Жүлынның
көлденең кесіндісінен сүрғылт және ақ заттардың жинақталған жері жақсы
көрінеді. Сүрғылт заттың (жүлынның кеуде омыртқалары және аздап бел
омыртқалары бөлімдерінде) алдыңғы, артқы және бүйір ашалары болады. Алдыңғы
ашада қозғалтқыш жасушалар болады, артқыда —* аралық бүйір ашада қозғылы
жүйке жүйесіне қатысты жасушалары орналасқан. Екі жаққа бірдей жұлыннан
әрбір сегментінен екі түбірі шығады. Алдыңғы түбірде жүлынның алдыңғы
ашаларда орналасқан қозғалтқыш жасушалардың өсінділері болады. Осымен бірге
алдыңғы түбірдің қүрамында
бүйір аша жасушаларының өсінділері орналаеқан. Артқы түбірде омыртқа аралық
түйіндерде орналасқан сезімтал жасушалардың өсінділері болады. Сезімтал
жасуйіалардан түратын омыртқа аралық түйіндср қиян жүйке жүйесіне де,
қозғылы жүйке жүйесіне де жатады. Омыртқа аралық түйіндерде орналасқаң
сезімтал жасушалардың және алдыңғы ашасындағы қозғалтқыш жүйке
өсінділерінің қосылуларынан жүлын жүйкесі түзіледі. Сонымен, жүлын жүйкесі
қызметтік жағынан алып қарайтын болсақ, аралас жүйке болып табылады. Жүлын
жүйкесі түлға қабырғалары мен аяқ, . қолға баратын алдыңғы және артқы
бүтақтар, кері . бағытта жүріп, мидың қатты қабығын жүйкелендіретін
қайтарма бүтақ және қозғылы-жүйке жүйесінің түйіндерімен қосатын қоспа
бүтақтарға бөлінеді.
Жүлын жүйкелерінің алдыңғы бүтақтары кеуде бөліміне келгенде алға қарай
қабыртқа аралық жүйкелер түрінде жалғасады. Қалған бөлімдерде олар өзара
қосылып мойын, иықг бел, сегізкөз және қүймышақ өрімдерін түзеді. Олардан
мойынды, аяқ-қолды сондай-ақ ішінара түлғаны жүйкелендіретін бүтақтар
тарқалады. Бүкіл жүйке жүйесінің рефлекторлық доғалардан түратын өте
күрделі түзілісі бар (45-сурет). Қарапайым жағдайда рефлекторлық доға үш
нейроннан: сезімтал, қозғалтқыш және аралық нейрондардан түрады. Сезімтал
нейрон омыртқа аралық түйінде орналасқан. Бүл нейронның. өсіндісі екі
бүтақй — шеткі және орталық бүтақтарға бөлінеді. Бүтақтардың біреуі шет
жаққа келеді де тітіркендіргіштерді қабылдайды. Бүл тітіркендіргіцітер
сезімтал нейронның екілші бір бүтағымен жүлынға — оның аралық нейрондары
бар артқы ашаларына келеді. Овы аралық нейрондардың өсінділерімен тітіркену
жүлынның алдыңғы аша-ларының қозғалтқыш жасушаларына беріледі. Қозулар
қозғалтқыш жасушалардан алдыңғы түбірлері арқылы жүлын жүйкесіне және оның
алдыңғы немесе артқы түбірлеріне бүлшық еттерге барады.
Мидағы рефлекторлық доға қатынастары бүдан гөрі күрделі. Онда сезімтал,
аралық ж^не қозғалтқыш немесе секреторлық жүйке жүйесі жасушаларынан
түратын рефлектордық доғалар түрінде болады.
ОРТАЛЫҚ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ. ЖҰЛЫН.
Жүлын орталық жүйке жүйесінің бастапқы бөлімі. Ол омыртқа бағанасының
өзегінде жатады. Жүлын ауыз омыртқа (атланттың) жоғарғы шетінің түсынан
басталып, ересек адам-дарда бірінші-екінші бел омыртқалардың түсында
аяқталады. Еркектер жүлынның үзындығы орта есеппен 45 ем, ал әйелдер
жүлынның үзындығы 41-42 см. Ол бел омыртқа аймағында жүлын сүйірленіп
аяқталады, оның шекаралық ат қүйрьГғындай

терминальді немесе соңғы талшықтары жұлынның жалғасы болып табылады. Ол
жүйке жасушаларынан, жүйке талшықтары мен нейроглиялардан қүралған.
Жұлынның сүр затын қүрастыратын жасушалар іш жағында, ал оның ақ затын
қүрайтын талшықтар сыртында өрналасқан; .Жүлыи қүрылымдары үқсас 31
сегменттен: 8 мойын, 12 кеуде, 5 сегізкөз, 5 бел және 1 қүймышақ
сегменттердсн түрады.
Жүлынның аяқ пен қолды жүйкелендіретін бөліктерінде жуандайтын екі жері
бар. Оларды мойын және бел буылтығы деп атайды. Мойын буылтығы екінші мойын
омыртқа түсынан екінші кеуде омыртқа тү£ына дейін, ал бел буынтығы оныншы
кеуде омыртқа түсынан, басталып, 12 кеуде омыртқа түсына келгенде барынша
жуандау шегіне жетеді. Осы буылтық бөліктерінде жүлыннан аяқ пен қолға ең
ірі жүлын жүйкелері бүрылып кетеді. Жүлынның алдыңғы ортаңғы саңылауы және
артқы ортаңғы сайы болады. Бүлар жүлынды екі жартыға — сол жақ және оң жақ
жартыларға бөледі. Сонымен бірге жүлынның алдыңғы және артқы бүйір сайлары
бар. Олар арқылы жүлынның алдыңғы және артқы түбірлері өтеді. Жүлынның екі
жақ бөлігіндегі түбірлердің жалпы саны 62 жүп яғни оң жағында .31, сол
жағында 31 түбір болады.
Жүлынның сүр заты негізінен жүйке жасушаларынан және ішінара жүйке
талшықтарынан, ал оның ақ заты — тек талшықтардан түрады. Сүр заттың
көлденең кесіндісі қанатын жайған көбелекті еске түсіреді. Бүл -зат
жүлынныд оң жақ және сол жақ жартыларында аша деп аталатын шығыңқы жерлер
түзеді. Алдыңғы және артқы ашалар, ал жүлынның төменгі мойың және барлық
кеуде, жоғарғы бел сегменттерінде бүларға қоса бүйір ашалары болады. Жүлын
сүр затының оң жақ және сол жақ жартылары өзара орталық аралық сүр заттың
көмегімен байланысып түрады. Шеткері жақтарда жүлынның ак заты жишіқталған
үш буда: алдыңғы, бүйір және артқы будалар түзеді. Жүлынның сыртқы бетінде
будалар арасындағы шекара ретінде сайлар қызмет атқарады. Алдыңғы буда
жүлынның алдыңғы ортаңғы саңлауы мен алдыңғы бүйір сайы агалығына
орналасқан, ал бүйір буда — алдыңғы және артқы бүйір сайлар аралығына,
артқы буда — артқы бүйір буда мен згтқы ортаңғы сай аралығына орналасқан,
жүлынның оң жақтағы және сол жақтағы алдыңғы буындарының аралықтарына ақ
жалғама орналасқан. Осы екі буда араеындағы - эде жүлынның сүр затына дейін
барады.
МИ, ми сауытында орналасқан, пішіні өзгерген қысыңқы "ір (сфероид)
тәрізді. Мидың бес бөлігі болады (46-сурет).
1. Сопақша ми
2. Артқы ми, оған көпір ми мен мишық жатады
3. Ортаңғы ми
4. Аралық ми
5. Алдыңғы (үлкен) ми, оған ми сыңарлары жатады.
Сопақша ми, көпір ми, ортаңғы және аралық миларды
мидың діңгегі деп атайды. Жүлын мен сопақша мидың шекарасы — бірінші мойын
жүйкесінің шығатын жері деп келісілген. СОПАҚША МИ алдыңғы-артқы бағытта
аздап жаншылған сығылған тәрізді. Оның алдыңғы бетінде. тікелей ортаңғы
алдыңғы саңлауға оң жақтан және сол жақтан сопақша мидың пирамидалары
жанасады. Пирамидалар — қабық-жүлын жол-дарының талшықтары өтетін
түзілістер болып табылады. Бүл талшықтар төменгі бөлікте ортаңғы саланың
түбінен жақсы көрініп түратын пирамиданың айқасып қарама-қарсы жаққа өтеді.
Пирамидалардан сырт жақта зейтун (олива) деп аталатын дөңес орналасқан.
Пирамида зейтун аралығындағы саладан тіласты жүйкесі шығады. Зейтун тісті
ядросы болады; Осы ядро жақсы жетілгендіктен адам тік жүреді, сопақша мидың
алдыңғы беті де оң жақ және сол жақ жартыларға бөлінеді, олардың
аралықтарынан артқы, ортаңғы сала өтеді. Оған оң жақтағы және сол жақтағы
артқы будалар жанасады. Әр буда екі шоғырдан: іш жақтан жататын нәзік
шоғырдан және сыртта жататын сына тәрізді шоғырдан түрады. Бүл шоғырлар
өздерінің жоғарғы бөлігінде, ромб тәрізді шүңқырдың төменгі шетінде
буылтықтанып нәзік ядроның төмпегін және сына тәрізді ядроның төмпегін
түзеді. Сопақша мидың артқы бетінде ромб тәрізді деп аталатын шүңқыры
болады, ол шүңқыр мидың қуысы болып табылатын төртінші қарыншаның түбі.
Төртінші қарыншаның түбінде жүрек пен өкпенің қызметін ретке келтіретін г.
б. өмірлік маңызды орталықтар орналасқан. Ромб тәрізді шүңқыр арқылы
көлденең өтетін ми жолақтары оны екі бөлікке бөледі, олардың төменгі бөлігі
сопақша миға, ал жоғарғысы көпір миға жатады. Сопақша мида бас сүйек ми
жүйкелсрінің (ІХ-ХІІ жүп) ядролары болады.
АРТҚЫ МИҒА көпір ми мен мишык жатады деген едік. Көпір ми сопақша мидың
жалғасы. Ол алға қарай дөңестеліп келген тығыз түзіліс. Әр жаққа
бағытталған көптеген жүйке талшықтарынан жәнс талшықтардын араларында
жататын өте көп үсақ ядролардан түрады. Көпір мида аралық орталықтар
болады. Олар арқылы жүйке қозулары орталық жүйке жүйесінің бір бөлшегінен
екінші бір бөлшегінс беріледі.
Мишық — ірі түзіліс, сопақша мидан және көпір мидан артқа қарай, үлксн
мидың шүйде бөлікшелсрінің астына орналасқан. Мишыктың ортаңғы бөлігі
сыңар, ол қүртша деп аталады. Жүп бүйір бөліктерін мишықтың жарты сыңарлары
дейді. Жоғарғы, ортаңғы жәнс төмснгі үш жүп сабақтың
көмегімен мишық өзімен аралас түзілістермен, солардың ішінде көпір ми мен
сопақша мимен және ортаңғы мимен бірігіп тұрады. Егер мишықты ортасынан
тілсе, сыртында сүр зат, ортасында ақ заттың жолақ-жолақ орналасқан жүқа
қабатын көруге болады. Бұл түзілістер жапырақ секілді, оны "өмір ағашы" деп
те атайды. Мишықтың көлденең кесігінен ондағы ірі тісті ядроны және басқа
үсақ ядроларды көруге болады.
Мишықтың қүртшасы мен сыңарлары көлденең өтетін сабақтар артқылы жеке
бөлікшелерге бөлінген. Мишық негізінен бүлшық еттер мен сіңірлердің
тартылуынан пайда болатын қозуларды тасушы меншікті қабылдағыш деп аталатын
ерекше сезімтал жолдардың орталығы болып табылады. Мишықтың осы меншікті
қабылдағыш тітіркенулерді өзіне қабылдап алатын қызметі арқасында сана
қатыспай-ақ, қозғалыстардың өзара үйлесімділігі жүзеге асаДы. Мишықтан миға
жалғасатын алға және жоғары қарай, сондай-ақ алға жоне төмен қарай жоғарғы
және төменгі ми желкендері орналасқан. Олар алдыңғы жақтан ромб тәрізді
шүңқырмен түйықталатьш қуыстың қабырғаларын түзеді. Бүл қуыс мидың төртінші
қарыншасы деп аталады.
Төртінші қарыншаның тесіктері болады. Ол мишық сопақша ми мен көпір ми
аралықтарына орналасқан. Төртінші қарыншаның түбі ретінде ромб тәрізді
шүңқыр, жоғарғы-артқы қабырғасы ретінде — жоғарғы ми желкені, ал төменгі —
артқы қабырғасы ретінде — төмснгі ми желкені қызмет етеді. Ми желкендері
төртінші қарынша қуысының бәріне шатыр болып жабылып түрады. Төртінші
қарынша алдынғы және жоғарғы жақтағы тесігі мен ортаңғы мидың суағар
түтігіне ауысады да сол арқылы үшінші қарыьшамен қатынас жасайды, арт жақта
төменгі ми жслкенінде қарыншаның қуысын торасты кеңістікпен жалғастырып
түратын оның тесігі бар: төменгі және артқы жақта болса, бүл қарынша қуысы
тарыла келіп, тікелей жүлынның орталық өзегіне жалғасады. Қарыншаның қуысы
ми жүлын сүйығына толы. Ол мидың өзіне жанасып жақын жатқан түзілістеріне,
әрі көректік орта, әрі олардың алмасу заттары* бөлінетін орта болып
табылады.
ОРТАНҒЫ МИ жоғарғы (артқы) және төменгі (алдыңғы) бөліктсрден түрады.
Жоғарғы бөлікті ішінде сүр заттың шоғыры бар төрт төбешіктен түратын
ортаңғы мидың төбесін к-үрайды.
Ортанғы мидың төменгі бөлігін мидың жуан сабақтары түзеді. Егср ми
сабақтарын- көлдснеңінен кесстін болсақ, онда олардың өздсрі арқылы ірі
қозғалтқыш жолдар өтетің алдыңғы
төменгі бөліктерге — негізге және артқы — жоғарғы бөлікке
қақпаққа бөлінетінін көругс болады. Қақпакта қызыл ядро
болады. Бүл ядро — ми қыртысасты қозғалтқыш орталықтардын
бірі болыгГ саналады. Мидың он жақтағы және сол жақтағы

6.

сабақтарының аралықтарында сабақаралық шұңқыр бар. Мидың
сабақтары мен ортаңғы ми аралығынан төртінші қарынша мен
үшінші қарынша қуыстарын тар өзек — үлкен мидың суағар
түтігі өтеді. Суағар түтіктің айналасына сүр зат жинақталып
орналасқан. %
АРАЛЫҚ МИ өзі бірігіп кеткен үлкен ми сыңарларының^ аралықтарында, ақ
денеден төмен орналасқан. Көру төмпешігі (таламус) өзімен аралас
түзілістерімен бірге аралық миға жатады. Бәрі бірігіп олар көру миын және
төмпешік астын қүрайды. Көру төмпешігі мидың сүр затының ірі жиынтығы. Ол
жекелеген ядролардан түрады және аса маңызды ми қыртыс сезімтал орталығы
болып табылады. Төмпешік астында, ішіңара соған қатысты сүр төмпешікте
қозғылы (вегетативті) жүйке жүйесінің орталықтары да болады. Үшінші қарынша
— аралық мидың қуысы болып саналады.
Үшінші қарыңша оң жақтағы және сол жақтағы көру төмпешіктері
аралықтарындағы орталық жазықтықта орна-ласқан.
Үшінші қарынша бүйір қарыншаларымен оң жақтағы және
сол жақтағы аралық тесіктердің квмегімен, ал төртінші
қарыншамен суағар арқылы қатынас жасап түрады. Үшінші
қарыншаның дәл ортасынан төмпешік аралық бірікгіе өтеді. Ол
сүр заттан түрады және оң жақтағы сол жақтағы көру
төмпешіктерін өзара қосады. Үшінші қарыншаның осы
төмпешіктерден түзілген екі бүйір қабырғасы бар, сондай-ақ:
алдыңғы, артқы, жоғарғы және төменгі қабырғалары да болады.
Алдыңғы қабырғасы күмбез бағаналар деп аталатын оң жақтаты
және сол жақтағы күмбездердің бастапқы бөлшектерінен
түзіледі. Күмбез бағаналарының алдынан алдыңғы ақ жалғама
өтеді. Үшінші қарыншаның артқы қабырғасында да жабысқан
жер бар. Ол ми сыңарларының артқы жалғамасы деп аталады.
Оның астында суағардың тесігі орналасқан. Үшінші қарыншаның
жоғарғы қабырғасының тамырлы өрімі болады, оның үстінен оң
жақтағы және сол жақтағы күмбездерді қосатын жалғама өтеді.
Күмбездің үстіне ақ дене орналасқан. Үшінші қарыншаның
төменгі қабырғасын түзуге сүр төмпешіктің оймышы қатысады.
Осы аталған төмпешіктің артына қарай емізікше денелер мен
сабақтар аралық шүңқыр, ал алдыңғы жаққа көру қиылыспасы
орналасқан. .
Үшінші қалташаға арт жағынан және жоғарыдан томпақ дене эпифиз жанасып
жатады. Ол — ішкі секреция мүшесіне жатады.
Емізік тәрізді денелер кішкене томпақтан түзілген. Күмбез солардан
басталады. Сүр төмпешік емізік тәрізді денелер мен көру жүйкелерінің
қилыспасы аралығында жатады. Оған
төменнен ми гипофизі (төменгі ми қосалқысы) қосылады. Ми гипофизі де ішкі
секреция мүшесіне жатады.
КӨРУ ҚИЫЛЫСПАСЫ сүр төмпешіктің алдында. Ол көру жүйкелерінің ішінара
айқасуы болып табылады. Қиылыспа аймағында көру жүйке талшықтарының ішкі
бөлігі қарама-қарсы жаққа өтеді. Көру жүйкесінің қиылыспасынан артқа қарай
және сыртқы көру төмпешігінің астына қарай жүретін жүйке тәжі-көру жолы деп
аталады. Ол өзінің жастығы деп аталатын көру төмпешігінің артқы бөлігінде,
сондай-ақ ортаңғы ми жамылғысының жоғарғы бүдырмақтарында және сыртқы имек
дене деп а^алатында аяқталады.
Бүдал бүрын айтқаңымыздай, сопақша, ортаңғы және аралық миларды көпір
мен қосып ми діңгегі деп атау қабылданған. Қызметтік түрғыдан алғанда
ретикулярлық фор-мация дейтін түзіліс басқаша айтқанда, ми деңгейінің торлы
түзілістерінің атқаратын қызметі маңызды. Бүл түзіліске өзара қосылып тор
жасайтын үсақ жүйке жасушаларының шоғырлары жатады. Мүндай ретикулярлық
формация жүлынның бүйір желілері аймағынан басталады, ал сонан' соң тәжі
түрінде сопақша, ортаңғы және аралық милар арқылы өтеді. Ол үлкен ми
сыңарларының қабығымен қоса орталық жүйке жүйесінің төменде және жоғарыда
жатқан бөліктерінің күш қуатын реттеуде маңызы үлкен. Соның ішінде
организмнің үйқыда немесе ояу болуы осы ретикулярлық формацияның
белсенділік дәрежесіне байланысты. Ретикулярлық формация организмнің әр
түрлі қызметі кезінде ми сыңарларының жоғары дәрежеде жүмыс істеп түруына
жағдай жасап түрадыСол себептен кейбір авторлар ретикулярлық формацияны
ерекше жүйеге жатқызады да оны мидың үстеме белсендіруші жүйесі деп атайды.
Көптеген дәрі дәрмектер солардың ішінде үйықтататын және қоздыратын
қүралдар, организмге негізінен ретикулярлық формация арқьглы әсер ететіні
дәлелдснген.
ҮЛКЕН МИ оң жақтағы және сол жақтағы ми сыңарларынан түрады. Әр сьщар
мидын сүр заты мен ақ затынан қүралған. Шеткері жаққа орналасқан сүр зат
мидың қыртысын қүрайды. Оның жүйке жасушалары алты қабаттан түрады. Мидын
бүкіл қыртысы аңализаторлардың орталығы болып саналады. Қыртыс қоршаған
ортадан алынатын тітіркенулерді де, организмнің өз ішінде пайда болатын
тітіркенулерді де қабылдайды. Қыртыс өзіне келіп түскен тітіркенулерді
талдайды, оларды жинақтайды, сонан соң жауап қозуларын өзімен байланысты
жүйке түзілістеріне береді, бүл арадан жауап қозулар әрекёт етуші
мүшелерге, солардың ішінде бүлшық еттер мен бездерге беріледі.
Қыртыс ми сыңарларының жамылғышы ретінде орналасқан.
Ми сыңарының екеуі де өздерінің дөңес жақтары мен алға, жоғары және сыртқа
қараған. Ми сыңарларының ішкі беттері жалпақ, ал төменгі бетінің пішіні
күрделі.
Мидың оң жақтағы және сол жақтағы сыңарлары терең ұзына бойлы саңылаумен
бөлініп тұрады, Сонымен бірге ми сыңарлардың артқы бөліктері мен мишық
аралығында көлденең саңлау болады. Ми сыңарларды жеке-жеке алып қарайтын
болсақ, онда әр сыңардыңшығыңқы үштары болатынын көреміз. Олардың алға
қарап бағытталған шығыңқы жерлері —* мандай үшы, артқа қарай бағытталған
шығыңқы жері — шүйде үшы, алға қарап төмен қарай бағытталған шығыңқы жері —
самай үшы деп аталады. Ми сыңарларының бетінде терең жүлгелер болады,
олардың аралықтарында бөліктері бар. Әр бөлік өз кезегінде, анағүрлым
кішіреқ жүлгелер арқылы иректерге бөлінеді. Ми сыңарларында: мандай, самай,
төбе және шүйде бөліктерін атауға болады. Олар бір-бірінен орталық жэне
бүйір ірі жүлгелері арқылы бөлініп түрады. (47-сурет). Сонымен бірге ми
сыңарлардың ішкі беттерінде төбе және шүйде бөліктерінің аралығында жүлге
болады. Мандай бөлігі орталық жүлгенің алдыңғы жағында, самай бөлігі-
орталық жүлгенің артында және бүйір жүлгеден жоғары. Мидың сыртқы бетіндегі
төбе және шүйде бөліктері аралығы мен мидың жоғарғы беті ара-лықта^ында
айырықша бөлініп түратын шекара жоқ. Мүндай шекара* ішкі бетінде ғана бар,
бүл арада шекара төбе және шүйде бөліктері аралығында бүдан бүрын аталған
жүлге арқылы пайда болады.
МАҢДАЙ БӨЛІКТІҢ — алдыңғы орталық, жоғарғы және төменгі мандай жүлгелері
бар. Олардың аралықтарында алдыңғы орталық ирек, сондай-ақ жоғарғы, ортаңғы
және төменгі маңдай иректері болады. Алдыңғы орталық ирек қыртысында,
қозғалтқ^іш анализаторлардың үштары жататын орталығы болып табылады. Маңдай
бөліктің төменгі бетінде де иректер мен^ жүлгелер болады. Бүл арада иіс
сезу саласы бар, бүл салада' иіс сезу жолының және осы саламен ми сыңарының
ішкі беті аралығында тік жүлге жатады.
ТӨБЕ БӨЛІПНДЕ — артқы орталық және төбе аралық
жүлгелер бар. Артқы орталық жүлге орталық жүлгенің арт
жағынан өтеді де артқы орталық иректі бөліп түрады. Төбе
аралық жүлге бүкіл төбе бөлігін жоғары және төменгі төбе
бөлікшелеріне бөледі. ' •
САМАЙ БӨЛІГІНІҢ екі жүлгесі (жоғары және төменгі) болады. Олар шамамен
алға — артқа қарай бағытталған. Сонымен бірге самай бөлігінің төменгі
бетінде шүйде — самай және бүйір айналма салалар бар. Олардың араларында:
жоғарғы, ортанғы жәнс төмснгі самай, сондай-^к. бүйір шүйде — самай
иректері орналасқан. Самай бөлігінің осы бетінде тағы да парагиппокамп
ирегі бар. Ол бүйірі шүйде-самай ирегінен ортаға таман айланба жүлгесі мен
гиппокамп жүлгесінің аралығына орналаскан. Бүл иректің алдынгы жагында
ілгек деп аталатын қалыңдаган жері болады. Артқа қарай ол ортаңғы шүйде —
самай ирегіне үласады.
ШҮИДЕ БӨЛІПНІҢ иректері мен жүлгелерінің пішіндері әртүрлі болып келеді.
Көлденең және үзына боймен жүретін шүйде салалары мен иректері болады. Төбе
бөлігіндегі қыртыста жалпы сезімталдық анализаторының орталығы, самай
бөлігінде
— дыбыс есту және иіс сезу анализаторларының орталығы, ал
шүйде бөлікте-көру анализаторынын орталығы, немесе
қыртыстық үшы болады.
Ортаңғы жазықтық арқылы жүргізілген кесіндідең ми сыңарлардың ішкі
беттерінде~ де жүлгелер мен иректер барын көруге болады. Оң жақ және сол
жақ сыңарлар өзара ірі ақ дене арқылы қосылады деген едік. Бүл жабыспа
немесе ақ дсне, бір сыңардан екінші сыңарға баратын, жүйке талшықтарынан
түзілген. Тікелей ақ* дененің үстімен, ак. дененің жүлгесі, ал бүл жүлгемен
ми шетінің аралығынан, белдеу жүлгесі өтеді. Осі екі жүлге аралығы, ақ дене
және белдеу саласы ара-лықтарында белдеу ирегі жатады. Ми сыңарлардың шүйде
белігінің ішкі бетінде, төбе және шүйде бөліктерінің арасында орналасқан,
жүлгеден басқа қарға түяқ жүлгесі бар. Осы екі жүлге аралығында қыртыстың
сына деп аталатын бөлшегі орналасқан. Ал оның алдыңғы жағына орналасқан
бөлшек сына алды бөлшегі деп аталады. Ми сыңарларының бүйір жүлгесінің
ішінде даму барысында, бүйір саңылаудың түбіне батып орналасқан шығыңқы жер
— аралша орналасқан.
Ми сыңарлардың сыртқы бетінде орналасқан сүр зат ми сыңарларының
қалындығы 3 мм-ге жуық қыртысмн түзеді. Ми сыңарлардың түбіне жақын
ортасында ақ заттың арасында да сүр заттың шоғыры орналасқан. Солардың
ішіндегі ең ірісі-ақ заттың жүқа қабаттарымен қүйрықты және жасымақ тәрізді
ядроларға белінетін жолақ дене. Қүйрықты ядроның алдыңғы жағында қалыңдаған
жері басы бар. Осы ядроның артқы бөлігі
қүйрығы, төмен қарай және артқа қарай кетеді. Бүршақ
тәрізіді ядро, ақ заттың жүқа қабаттары арқылы, сыртқы бөлікке
қабыққа және ішкі бөлікке — өңсіз шарға бөлінеді. Жолақ
дене қозғалыс аппаратымен байланысты қыртыс асты орталығы
болып табылады, бүған қоса ол қозғалыс жүйке жүйесі
орталықтарының бірі, бір жағынан көру төмпешігі мен
қүйрықтың ядро басының аралығына, екінші жағынан бүршақ
тәрізді ядро аралығына орналаскан, жақсы көрініп түр^тын
жүқа қабат ішкі капсуласы деп аталады. Ол арқылы қыртысты
сопақша мимен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Орталық жүйке жүйесі. Жұлын және ми
Орталық жүйке жүйесі
Аралық ми . Орталық жүйке жүйесі
Орталық жүйке жүйесінің физиологиясы
Орталық жүйке жүйесінің жұмысы
Орталық жүйке жүйесіндегі қозу
Ми жүйесі. Жұлын
Орталық жүйке жүйесінің туралы
Жүйке жүйесі және жүйке ұлпасы
Жүйке жүйесі
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь