Ақша айналысы және Қазақстан Республикасындағы ақша айналысының тәртібін талдау

Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

I. Ақшаның мәні, қызметтері, түрлері және Қазақстан Республикасының ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.1 Ақшаның мәні, пайда болу қажеттіліктері,түрлері және
атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Қазақстан Республикасының ақша жүйесі және ақша
жүйесінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Ақшаның түрлері және әртүрлі ақша белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... .

II. Ақша айналысы және Қазақстан Республикасындағы ақша айналысының тәртібін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.1. Қазақстан Республикасындағы ақша айналысының тәртібі және қолма.қолсыз ақшалармен есеп айырысу қағидалары ... ... ... ... ... ... ... .

2.2. Қолма.қолсыз ақшалармен есеп.айырысу формалары және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

III. Қазіргі кезде ақша жүйесіндегі жаңартулар және оны жетілдіру жолдары
3.1. Электронды төлем жүйесi және қызметтерi мен түрлерi ... ... ... .. 24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Ақшаның объективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының болуына сәйкес қалыптасты. Ақша – бұл тауар айналысы құралы және ізбасары болып табылады. Тауар мен ақша бір бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналысынсыз тауар айналысының да болуы мүмкін емес.
Ақша тауардан бөлініп шыққанымен де ол, ерекше тауар болып қала береді. Сөйтіп, ақшаның жалпыға бірдей балама рөлі тарихта алтынға бекітіледі. Сондықтан да, алтынның басқа тауарлардың құнын бейнелеуі бұл, оның табиғи қасиетіне тән болып келеді. Біріншіден, бұл алтынның тамаша табиғи сапалылығы, яғни оның оңай бөлінетіндігі, әдемілігі және таттанбайтындығына байланысты. Екіншіден, оның құны өте жоғары, сондай-ақ, оның қоры сирек болғандықтан да, оны өндіруге кететін еңбек шығыны жоғары болады. Сонымен қатар, ақша өндіріс және бөлу процесіндегі адамдар арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып келген экономикалық категория болып табылады.
Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы орындайды. Ақшаның өз қызметі тауар айырбасы процесінен туындайтын тауар өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық мазмұнының белгілі бір жақтарын сипаттайды.
Ақша - тауар өндірісінің тарихи категориясы, немесе айырбастың ұзақ мерзімдік дамуының объективті негізделген нәтижесі.
Ақша жалпыға ортақ балама ретіндегі тауар өндірісі мен тауар айырбасына қажет, ол еңбектің әр түрлі жіктелуі кезінде әр түрлі өнімдерді дайындауға қажетті қоғамдық еңбек шығындарын салыстыруға мүмкіндік береді.
Байқап отырғанымыздай, ақша өндірістік қатынастардың барлық жиынтығының маңызды буыны, онсыз тауар өндірісі өмір сүре алмайды.
Тауар мен ақшаның шығуында ортақ негіз бар, бірақ олардың арасында маңызды айырмашылық та бар. Егер тауар айналыс аясында уақытша болса (ол тұтынуға кетеді), ал ақша айналыста тұрақты, мәңгілік болады, айналыс аясынан кетпейді. Сондықтан, тауарлар арасында дами отырып, ақша бүкіл тауар әлемінен ерекшеленетін айрықша тауар болып қала береді.
Ақша - қоғамдық еңбек бөлінісі арқылы жекелеген тауар өндірушілерді және нарықты ортақ экономикалық организмге біріктіруші айналыс құралы. Ол жеке меншік еңбекті коғамдық еңбек жүйесіне қосады, тауар өндірушілер арасындағы айырбастың баламалылығын қамтамасыз етеді.
Ақшаның шығу себебі тауар өндірісі қайшылықтарының етек жайып, тереңдеуінде. Ақша жоғарыда айтылғандай, жалпылама эквиваленттің ерекше қызметті атқаратын тауар. Ақша да, тауар да қоғамдық еңбектің өнімдері. Бірақ өндіріс құрал-жабдықтрына жеке меншік жағдайында барлық тауарлар нарықта тікелей жеке еңбектің өнімдері ретінде болады, ал ақша - тікелей жеке еңбектің (жалпылама эквивалент) бейнесі ретінде болады. Ақша зат та емес, байлық та емес, өндірістік қатынас.
Қолданылған әдебиеттер

1. Райымқұлұлы С. «Экономика негіздері» Шымкент 2006.
2. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» Алматы, «Экономика» 2005.
3. Мақыш Серік Биханұлы «Ақша айналысы және несие» Алматы, 2004.
4. Шеденов Ө.Қ. «Жалпы экономикалық теория» Ақтөбе, 2004.
5. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» Алматы, «Экономика» 2000
6. Көшенова Б.А. «Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары» Алматы 2000.
7. Сәниев М.С. «Ақша, несие, банктер» Алматы, 2001.
8. Сахариев С.С. «Жаңа кезең экономикалық теориясы» Алматы, «Дәнекер» 2004.
9. ҚР Ұлттық валютасының сипаты //Халық кеңесі// 1993. 13 қараша
10. Есентүгелов А. «Теңге тәуелсіздік тірегі» //Егемен Қазақстан// 1996. 15 қараша
11. Әжиев Е. «Ұлттық валюта теңге күні туралы» Алматы 1997 .
12. Жандосов О. «Ұлттық банктің ақша және несие-валюта саясаты. //Ақиқат// 1993.№3
13. Домитов Қ. «Теңгенің тегеуріні». //Егемен Қазақстан//. 1998 13 қараша
14. «Валюталық реттеу туралы» ҚР заңы 24.12.1996.
15. Экономикалық теория негіздері, Алматы «Санат», 1998.
16. «Қазақстанның ұлттық валютасына – 10 жыл», //Оңтүстік Қазақстан// 2003.30 қазан.
17. //Егемен Қазақстан// 2006.14 маусым.
18. Мақыш С. //Хабаршы// 2004.№4
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
............................................................................
..................................
I. Ақшаның мәні, қызметтері, түрлері және Қазақстан Республикасының ақша
жүйесі......................................................................
.
1.1 Ақшаның мәні, ... болу ... ... ... ... ақша ... және ақша
жүйесінің
ерекшеліктері...............................................................
...........
1.3 Ақшаның түрлері және әртүрлі ақша
белгілері.................................
II. Ақша айналысы және Қазақстан Республикасындағы ақша ... ... ... ақша ... тәртібі және қолма-
қолсыз ақшалармен есеп айырысу қағидалары.............................
2.2. Қолма-қолсыз ақшалармен есеп-айырысу формалары және
ерекшеліктері...............................................................
.......................................
III. Қазіргі кезде ақша ... ... және оны ... ... ... төлем жүйесi және қызметтерi мен түрлерi.............. 24
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
................................
ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР..................................................................
Кіріспе
Ақшаның объективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының ... ... Ақша – бұл ... ... ... және ... болып
табылады. Тауар мен ақша бір бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналысынсыз
тауар айналысының да болуы мүмкін емес.
Ақша ... ... ... де ол, ... ... ... қала
береді. Сөйтіп, ақшаның ... ... ... рөлі ... ... ... да, ... басқа тауарлардың құнын бейнелеуі бұл,
оның табиғи қасиетіне тән болып ... ... бұл ... ... сапалылығы, яғни оның оңай бөлінетіндігі, әдемілігі ... ... ... оның құны өте ... сондай-ақ,
оның қоры сирек болғандықтан да, оны өндіруге кететін еңбек шығыны ... ... ... ақша ... және бөлу ... адамдар
арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып ... ... ... ... ... рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы
орындайды. Ақшаның өз қызметі тауар айырбасы процесінен туындайтын ... ... ... ... ... және экономикалық
мазмұнының белгілі бір ... ... - ... ... ... ... ... айырбастың ұзақ
мерзімдік дамуының объективті негізделген нәтижесі.
Ақша жалпыға ортақ балама ретіндегі тауар өндірісі мен ... ... ол ... әр түрлі жіктелуі кезінде әр түрлі өнімдерді дайындауға
қажетті қоғамдық еңбек шығындарын салыстыруға мүмкіндік береді.
Байқап отырғанымыздай, ақша ... ... ... ... ... ... ... өндірісі өмір сүре алмайды.
Тауар мен ақшаның шығуында ортақ негіз бар, ... ... ... ... та бар. Егер ... ... аясында уақытша болса (ол
тұтынуға кетеді), ал ақша ... ... ... ... ... кетпейді. Сондықтан, тауарлар арасында дами отырып, ақша бүкіл
тауар әлемінен ерекшеленетін айрықша тауар ... қала ... - ... ... ... арқылы жекелеген тауар өндірушілерді
және нарықты ... ... ... ... ... ... ... меншік еңбекті коғамдық еңбек жүйесіне қосады, тауар ... ... ... ... ... шығу себебі тауар өндірісі қайшылықтарының етек жайып,
тереңдеуінде. Ақша ... ... ... эквиваленттің ерекше
қызметті атқаратын тауар. Ақша да, тауар да қоғамдық еңбектің өнімдері.
Бірақ өндіріс ... жеке ... ... ... ... тікелей жеке еңбектің өнімдері ретінде болады, ал ақша - ... ... ... эквивалент) бейнесі ретінде болады. Ақша зат та
емес, байлық та ... ... ... ... ... болуы, мәні және қызметі. Ақша жүйесі
1.1 Ақшаның пайда болуы, мәні және атқаратын қызметтері
Ақшаның пайда болуы мен мәні ... ... ... ... жоқ.
Экономикалық мектеп өкілдерінің бірі ерте дүниедегі грек ойшылы ... ... ... ... ... - ... шарт, адамдар арасындағы
сапалы келісім нәтижесі ретінде ... ... ... ... ... - ... ... тауарды айырбастауға қажетті құрал ретінде
қарастырған. Үшінші өкілдері ақша өзінің табиғаты бойынша ... мен ... ... ... ... ... үшін, «тауар құны қатысындағы
қорытындылатын, құнның даму ... көз ... оның ... ... ... көзді алатын ақшалай түріне дейін қарау керек. Сонда
ғана оның жұмбақтығы да ... ... ... құнның көрінісі төмендегідей түрге ие
болады: алғашқысы жай немесе кездейсоқ, ол ... ... ... ... ірі ... бөлінісінен соң, жалпы алғашқы қауым ... ... ... ... пайда болды. Бір тайпалар малмен ... ... - ... ... ... өнімді айырбастау үшін экономикалық
негіз пайда бола бастады. Мұндай айырбас ... ... ... ие ... Т ... ... = 1 қап астық) экв.
Бұл мысалымызда бірінші тауар (қой) өзінің құнын басқа тауарда (I ... ... ... онда ... кұн түрінде болғаны, ал бір
қап астық оның эквиваленті болып табылады яғни эквивалентті түрде болғаны.
Тауар өндірісінің ары ... ... ... ... реттіліпен жүргізуге
алып келді. Айырбаста екі ғана ... одан да ... ... ... ... - ... ... кеңейтілген екінші түрі қалыптасты.
Т → Т1 (1 қап астыққа) экв.
→ Т2 (1 ... ... Т3 (5 ... ... Т4 (2 гр. ... экв.
Осы қатардағы тауарлар эквивалент болып табылады, қойға ... ... ... ... ... ... ... пайда болуымен қатар, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... астық иесіне қой керек емес,
оған ... ... ал ... ... қой ... ... ... тауар көп
түскен сайын, қиындықтар да көбейе түседі. Бұл ... ... иесі ... келіседі, сөйтіп өзінің астығына айырбастайды, себебі оны (қойды)
балта иесі алуға ынталы. Осы ... қой ... яғни ... ... роль ... ... Сөйтіп құнның үшінші түрі қалыптасып, ол
жалпылама деп ... (1 қап ... = 1 ... (экв)
Т2 (1 балтаға)
Т3 (5 құмыраға)
Т4 (2 гр. ... ... ... ... ... металдар (алтын,
күміс) атқара бастады, себебі оның өзіне тән ... ... ... ... ... ... сақталатындығы, ең маңызды
артықшылығы сол, осы металдардың аз ғана ... ... ... ... ... Құнның ақшалай түрін былай көрсетуге болады:
Сурет 1
''Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы
орындайды. Ақшаның әр ... ... ... ... ... тауар
өндірушілердің формасы ретінде ақшаның ... және ... ... бір ... ... қазіргі экономикадағы атқаратын қызметтеріне мыналар жатады:
құн өлшемі және баға масштабы;
айналыс ... ... ... және қор жинау құралы;
5) дүниежүзілік ақша.
Ақшаның құн өлшемі қызметі. Ақша жалпыға ... ... ... ... ... ... Ақша құн өлшемі ретінде: «мөлшері жағынан аттас,
сапасы жағынан салыстыруға келетін тауарлар құнын бейнелеу үшін ... ... ... ... ... ... та тауарларды өзара
өлшейтін ақша емес, тауарлар ... ... ... ... еңбек
олардың бірінің біріне өлшенуіне жағдай жасады. Барлық тауарлар ... ... ... ... ... ... құны бар нақты ақшалар
(алтын және күміс) өлшей ... ... ... ... оның ... деп ... Баға тауарды
өндіруге және сатуға қажетті қоғамдық ... ... ... ... ... өлшемі ретінде қабылданған және ... ... ... ... ... ... баға белгілеу процесіндегі ақша бірлігіне
бекітілетін салмақты саны баға ... деп ... ... және ... ... құн заңы ... Ақшаның
құн өлшемі қызметі мен баға масштабы арасында өзара айырмашылық бар. ... бұл ... ... ... ... ... ... өлшемі қызметі құн заңына байланысты анықталады. Баға ... ... ... ... ... ... ... үшін емес, тек оның
бағасын бейнелеу үшін қызмет етеді. Баға масштабы ... ... ... пен ... ... ... Сөйтіп баға масштабы арқылы
ойша белгіленетін тауарлар бағасы ұлттың ақша ... ... ... ... ... ... алтынға тікелей айырбасталмайды және олардың
бағасы алтынмен бейнеленбейді. Ақшаның бұл ... ... ... оның құндық өкілдері немесе қағаз және несиелік ақша белгілері
атқарады. Мұндай аңшалардың меншікті құны ... да, ... ... емес ақшалар деп атайды. Өйткені, олар тауарлар құнын ... ... ... ... ... ... қызметі. Айналыс құралы қызметінде ақша ... ... ... рөл ... ... айналысы мынадай
процестерді қамтиды: тауар сату, яғни оның ... ... және ... алу, яғни тауардың ақшаға айналуы. Бұл процесті ... ... ... ... ... Т (тауар) — А (ақша) — Т (тауар).
Ақша ... ... ... айырмашылығы ақша тауарларды
біртіндеп айналыстан шығара отырып, өзі айналыста үнемі ... ... ... ... ... қызметінің басты ерекшелігі, біріншіден,
бұл қызметті толық бағалы емес құнның ... ... және ... ... ... ... және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.
Сонымен ақша, айналыс құралы ... ... да ... ... ... ... ... тауарлар массасы және бағасы негізінде
анықталады. Ал егер ... ақша ... ... массасынан артық болса,
онда ақшаның құнсыздануы инфляцияға жол береді.
Ақшаның төлем құралы қызметі. Әр ... ... ... ... тек ... ... ғана сатылмайтыны белгілі. Себебі әр түрлі
тауарларды өндіру ... мен ... ... ... ... сондай-ақ бірқатар тауарлардың өндірісі мен сатылуының ... ... ... ... ... қаражаттардың
жетіспеушілігін туғызады. Соның нәтижесінде ... ... ... алу және ... яғни ... беру ... ... Ақша төлем
құралы ретінде мынадай ерекше бір қозғалыс формасына ие: Т (тауар) — ... ... ... ... М ... — Т (тауар).
Ақшаның төлем құралы қызметі мен айналыс ... ... ... ... бар. Ақша айналыс құралы ретінде делдалдың рөлінде
жүретін болса, төлем құралы қызметінде аңша мен ... ... ... ... ... яғни ... ... арқылы өтеу, сату және
сатып алу процесінің аяқталғандығын білдіреді. Тауарлар мен аңша арасындағы
уақыттағы алшақтық кредиторға ... ... ... қаупін тудыруы мүмкін.
Ақша төлем құралы ретінде тек қана тауар айналысына қызмет етіп ... ... ... және ... ... да ... етеді.
Жалпы барлық ақшалай төлемдерді мынадай түрде топтастыруға болады:
• тауарлар және көрсетілетін қызметтер бойынша төлем
міндеттемелері;
... ... ... ... банктік несиелер, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша қарыздық
міндеттемелер;
• сақтандыру ... ... сот ... және өзге ... төлем құралы қызметін толық бағалы емес, яғни ... ... ... ... қор ... және ... қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама
ретінде, оның иесіне тауар алуды қамтамасыз ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан да ... ... ... немесе
қорлануға тырысады. Қорлану үшін акша айналыстан алынады, ... ... және ... алу ... ... қор ... ... толық бағалы емес ақшалар атқара алмайды,
себебі олардың меншікті құны жоқ. Бұл қызметті ... ... ... ... ... қызметін толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндірісі жағдайында қорлану екі формада жүзеге асырылады десе болады:
1)Кәсіпорындар мен ... ... және ... (депозиттік)
шоттардағы, сол сияқты банктегі басқа шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары
түрінде ... ... ... ... халық салымдарында, облигацияларда жинақталған жеке
қорлану формасында.
Дүниежүзілік ақша. Сыртқы сауда ... ... ... серіктестерге қызмет көрсету барысы дүниежүзілік ақшалардың пайда
болуына себеп болды. ... ... ... ортақ төлем құралы,
жалпыға ортақ сатып алынатын ... және ... ... ... байлықтың
материалдану құралы болып табылады.
Сурет 2
Сурет 3
1.2 ... ... және ... ақша белгілері
Ақша өте ертеректе пайда болды, сондықтан да ақша өз даму ... ... ... ... ... ие ... Мысалы, ақша, өзінің
дамуы барысында екі ... ... ... ... ... ... ... белгілер (толық бағалы емес ақшалар). .Алғашқы қағаз ақшалар б.э.
XII ғ. Қытайда, 1690 ж. ... ... ... ... ... 1762 ж.
Австрияда және 1769 ж. Ресейде пайда болды. Бірінші дүние жүзілік соғыс
жылдары қағаз ... ... ... ... Қазіргі кезде ақшалар
қазыналық билеттер түрінде он елде (АҚШ, Италия, Индия, Индонезия ... ғана ... ... ... 1961 ж. ... ақша ... қағаз ақшалар , яғни 1, 3, 5 рубльдік қазыналық ... ... рет ... ... ... ... 1991-92 жж. ақша
реформасы нәтижесінде алынып ... ... ... ...... ... жабу ... шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет
белгілеген бағамы бар құнның белгісін білдіреді.
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... ... айналыста ұлғаюы мемлекеттің ... ... ... ... ... өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз
және құнсыздануға тез ... ... ... ... ... ... басы артық қағаз ақшалардың шығарылуы, эмитентке деген сенімнің
төмендеуі және төлем балансының қолайсыздық жағдайы жатады.
Несиелік ақшалар – тауар ... ... яғни ... сатып
алу және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге (несиеге) берілуімен ... ... ... ... болуы ақшаның төлем құралы қызметін атқаруымен
де байланысты келеді. Бұл ақшалардың ... мәні – ақша ... ... нағыз ақшаларды үнемдеуі; қолма-қолсыз ақша ... ... ... ... ... ақшалар – бұл номиналдық құны оны дайындауға кеткен
нақты құнымен сәйкес келетін ... ... ... Мұндағы металл
ақшалар мыстан, күмістен және алтыннан жасалады. Металл ... ... ... – бұл ... ... ... ... табылады.
Алғашқы монеталар VII ғ. б.э.б Ертедегі Қытайда және Ертедегі Лидия
мемлекетінде пайда ... Киев ... ... ... ... ... IX
- X ғғ. ... Бастапқы кездері айналыста ... ... ... монеталар да қоса жүреді. Алтын айналысына бірқатар елдер де ... ... ... Бұл ... ... ... өндіру жағынан бірінші
орынды, өзінің отарларымен бірге ағылшын елі де ... ... ... және ... ақша ... атқаруына, оның қымбат бағалы металл
ретіндегі мынадай қасиеттері себеп болған: оңай бөлінетіндігі және ... ... ... ... ... ... ... бес қызметті де бірдей атқарады.
Ал, алтын айналысы тұсында құнның қағаздай белгілерінің пайда болуының
мынадай объективті қажеттіліктері болған: ... ... ... ... ... ... да айналыстағы ақшаға деген қажеттілікті толық
өтей алмады.
Жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ ... ... ... ... ... ... ... алғанда өндірісті және тауар айналымы
ынталандырмады.
Металл ... ... ... ... ... өзіндік себептері
болған:
- металл ақшалардың ... алып жүру ... ... ... ... ... органдарының жасаған әрекетінің
нәтижесінде, яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металлдық құрамын
төмендету барысында ... ... ... ... ... ... ... қарағанда өте
қымбатқа түсуі;
- эмиссиондық табыс (шығарылған ... ... құны ... құны ... ... алу ... ... қағаз ақшаларды
шығаруы;
Металл ақша айналысы екіге бөлінеді:
1. ...... ... рөлі екі ... ... ... мен
күміске) негізделген ақша жүйесі.
Биметаллизмнің үш түрі болған:
- қос валюталы жүйе, яғни мұнда алтын мен күмістің арасындағы ... ... ... құндарына байланысты белгіленген;
- қатар жүретін валюталар жүйесі, яғни ... бұл ... ... ... ... ... ... яғни мұнда алтын және күміс монеталары заңды
төлем құралы қызметін атқарады, бірақ бірдей негізде ... ... ... ... ... түрде жүзеге асырылып, алтын монеталарды жасауға
ерік ... ... ғғ. ... ... ал ... елдерінде XIX ғ. дами
бастады. Бірақ та биметалдың ақша ... ... ... ... ... ... ... екі металды құн өлшемі ретінде қатар
пайдалану ақшаның бұл қызметінде қарама-қайшылық тудырды. ... құн ... ... ... ... бір ғана ... ... талап
етілді. Сөйтіп, биметаллизм ақша жүйесінің орнына монометаллизм ақша жүйесі
келді.
2. Монометаллизм — бұл ... ... ... және ... негізі ретінде бір ғана металл (алтын немесе күміс) қызмет
ететін ақша ... ... ... ақша ... және ақша жүйесінің
ерекшеліктері
Әр елдің өзінің қалыптасқан ақша жүйесі болады. Ақша ... ... ... рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері
арқылы орындайды. Ақшаның әр ... ... ... ... ... өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының белгілі бір ... ... ... атқаратын мынадай бес қызметі бар:
1) құн өлшемі және басқа масштабы;
2) айналыс құралы;
3) төлем құралы;
4) қорлану және қор ... ... ... ... ... ... ... мен айналыс құралы қызметтері арарсында
өзара ... бар. Ақша ... ... ... делдалдық рөлінде
жүретін болса, төлем құралы қызметінде ақша мен тауардың бір-біріне ... ... ... яғни ... ... ... өтеу, сату және
сатып алу процесінің аяқталғандығын білдіреді. Тауарлар мен ақша арасындағы
уақыттағы алшақтық кредиторға ... ... ... ... ... ... құралы ретінде тек қана тауар ... ... ... сол ... ... және ... қатынастарына да қызмет етеді.
Жалпы барлық ... ... ... ... топтастыруға
болады:
Ақшаның құн өлшемі қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық
тауарлардың құнын өлшейді. Ақша құн өлшемі ... ... ... ... ... салыстыруға келетін тауарлар құнын бейнелеу үшін тауарлар
дүниесіне мартеиал ... ... ... ... та тауарларды өзара
өлшейтін ақша емес, тауарлар өндірісіне кеткен қоғамдық ... ... ... ... ... жағдай жасады. Барлық тауарлар қоғамдық
еңбек өнімдері, сондықтан олардың құнын ... құны бар ... ... және ... ... алады.
Тауар құнының ақшамен бейнеленуі оның бағасы деп аталады. Баға ... және ... ... ... еңбек шығынымен анықталады. ... ... ... ... қабылданған және тауарлар бағасын ... ... ... ... баға ... ... ақша ... салмақты саны баға масштабы деп аталады.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... және ... алтынмен бейнеленбейді. Ақшаның бұл қызметін ... ... оның ... өкілдері немесе қағаз және ... ақша ... ... ақшалардың меншікті құны болмайтындықтан да, оларды ... емес ... деп ... ... олар тауарлар құнын толық
өлшемейді, бірақ өлшеуге қатынасады.
Ақшаның айналыс құралы қызметі. Айналыс құралы қызметінде ақша ... ... ... рөл ... Тауар айналасы мынадай
процесстерді қамтиды: тауар сату, яғни оның ... ... және ... алу, яғни ... ақшаға айналуы. Бұл процесті арнайы формулада
келесідей түрде беруге ... Т ... – А ... – Т ... ... және ... ... құн заңы жатыр. Ақшаның
құн өлшемі қызметі мен баға ... ... ... ... бар. ... – бұл ... тәуелсіз ақшаның экономикалық қызметін сипаттайды.
Құн өлшемі қызметі құн ... ... ... Баға ...... тәуелді, бірақ тауардың құнын көрсету үшін емес, тек оның
бағасын бейнелеу үшін ... ... Баға ... нарық заңына, яғни
сұраныс пен ұсынысқа байланысты белгіленеді. ... баға ... ... ... ... ... ... ақша бірлігіндегі көрсетілген
нарықтық бағаға айналады. Ақша айналысының тауар ... ... ... біртіндеп айналыстан шығара отырып, өзі айналыста үнемі
қалып ... ... ... ... ретіндегі қызметінің басты
ерекшелігі, біріншіден, бұл ... ... ... емес ... ... және ... ақшалар атқарады, екіншіден, нақты және қолма-қолсыз
ақшалар атқарады. ... ... ... ... Әр ... ... байланысты тауарлардың тек нақты ақшаға ғана сатылмайтыны белгілі.
Себебі әртүрлі тауарларды өндіру кезеңі мен айналыс мерзімінің ... ... ... ... ... ... мен ... сипатта болуы шаруашылық субъектісінде қосымша қаражаттардың
жетіспеушілігін туғызады. Соның нәтижесінде тауарлардың төлемін ... алу және ... яғни ... беру қажеттігі туындайды. Ақша төлем
құралы ретінде мынадай ерекше бір қозғалыс формасына ие: М ...... ... ... құралы қызметін атқаратындықтан да олардың саны,
яғни айналысқа қажетті сатылатын ... ... және ... ... Ал ... айналыстағы ақша массасы тауар массасынан артық болса,
онда ақшаның құнсыздануы инфляция жол береді.
• тауарлар және көрсетілетін қызметтер бойынша төлем ... ... ... қаржылық міндеттемелер;
• банктік ссудалар, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша ... ... ... ... және сот алдындағы және басқадай міндеттемелер.
Ақшаның төлем ... ... ... ... ... яғни ... және
несиелік ақшалар атқарады.
Ақшаның қор жинау және қорлану қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама
ретінде, оның ... ... ... ... ... қатар, байлдықты жинау
құралы болып табылады. Сондықтан да адамдар, оларды жинақтау ... ... ... үшін ақша айналыстан алынады, сөйтіп, тауарды
сату және ... алу ... ... қор ... ... толық бағалы емес ақшалар атқара алмайды,
себебі олардың меншікті құны жоқ. Бұл қызметті атқару ... ... ... ... ... қоры ҚР ... ... жинақталған.
Ал ақшаның қорлану қызметін толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндірісі жағдайында қорлану екі формада жүзеге асырылады десе ... ... мен ... есеп ... және ... сол ... ... басқадай шоттардағы ақшалай
қаражат қалдықтары түрінде қоғамдық қорлану формасында;
2) ... ... ... ... жинақталған жеке
қорлану формасында.
Дүниежүзілік ақша. Сыртқы сауда байланыстары, ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік ақшалардың пайда
болуына себеп болды. Дүниежүзілік ақшалар жалпыға ортақ төлем ... ... ... алынатын құрал және жалпыға ортақ қоғамдық байлықтың
материалдану ... ... ... ... ... ... ретінде
дүниежүзілік ақашалар халықаралық ... есеп ... ... ... алынатын құрал ретінде дүниежүзілік ақшалар
елдер арасындағы ... ... ... ... және ... ... тепе-теңдік бұзылған жағдайда қызмет етеді. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрау ретінде дүниежүзілік ... бір ... ... елге займ немесе субсидиялар беруі барысында қызмет етеді.
Егер де ... ... ақша ... ... ... ақша
бірлігі формасында қызмет ететін болса, ал елімізден тысқары жерде, ... ... ... ... ... киімін шешеді де, өзінің бастапқы формасы
ретіндегі металл құймасына, яғни жалпылама балама тауар формасына өтеді» -
деп жазады. ... бұл ... ... ақша ретінде алтынның қызмет
етуі сипатталады.
Алтын монета стандарты тұсында дүниежүзілік ақша қызметін алтын ... ... ... ... ... ... ... АҚШ доллары және ағылшын фунт стерлингі атқарған.
Қазіргі кезде дүниежүзілік ақша ... ... АҚШ – ... неміс –
маркасы, ағылшын – фунт стерлингі, Еуропалық Одақтың ... ... ... сол ... СДР атқарады.
II. Ақша айналысы және Қазақстан Республикасындағы ақша айналысының
тәртібін талдау
1. Қазақстан Республикасындағы ақша айналысының тәртібі және қолма-қолсыз
ақшалармен есеп ... ... ... – бұл ... ... ... ... емес төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін
қолма-қол және қолма-қолсыз ақша ... ... ... ... Республикасындағы қолма-қолсыз ақша айналымын реттеу
және жалпы ақша айналысын қадағалау ҚР Ұлттық банкіне жүктеледі.
Әртүрлі төлем ... ... есеп ... ... ... ... ... (3-сурет):
1
2
6 ...... ... (қызмет көрсету); 2 – төлем тапсырмасын сатып
алушының банкіне беру; 3 – есеп ... ... ... келісім беруі
үшін беріледі; 4 – төлеуге келісім берген есеп ... ... ... ... сома ... ... ... шотынан шегеріледі; 5 –
жабдықтаушының банкіне қаражат аударылып, онда жабдықтаушының шотына есепке
алынады: 6 – ... ... ... ... ... ... объективтік негізіне де тауар өндірісі жатады. Тауар өндірісі
тұсында тауарлар әлемі: тауар және ақшаға бөліне ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісінің тереңдеуіне және
жалпы ұлттық және дүниежүзілік ... ... ... тұсында ақша айналысы да әрі қарай дами түседі. Сонымен ... ... ... ете отырып, барлық жиынтық қоғамдық өнім айналысы
мен ... ... ... ... ... және ... көмегімен тауарлар айналысы, сондай-ақ ссудалық және ... ... ... ... ақша ... қолма-қол ақшалар айналысы мен қолма-қолсыз
ақшалар айналысына бөлінеді:
Қолма-қол ақшалар айналысы - бұл нақты ақшалар қозғалысын ... ... ... және ... ... ... бидеттер) қызмет
етеді. Дамыған елдерде нақты ақшалар айналысының едәуір ... ... ... банктік билеттер құрайды. Ақша ... ... ... ... ... билеттерді шығарушы қазынашылықтың үлесіне
тиеді.
Қолма-қолсыз ақшалар айналысы – бұл ... ... ... ... ... ақшалар деп – чектер, несиелік карточкалар электрондық
аударымдар көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттардағы ... ... ... ... ... сондай-ақ вексельдер, сертификаттар, кейбір елдерде –
басқа да міндеттемелер және ... ... ақша мен ... ... ... тығыз байланыс пен өзара
тәуелділік бар. Яғни, оны ақшаның үнемі бір ... ... ... өтіп ... ... болады. Айталық, нақты ақшалардың банктегі
депозитке салынуы, олардың қолма-қолсыз ... ... ... ... ... жәрдемақы, степендия, зейнетақы және т.с.с. төлеу үшін ақша
алған жағдайларда қолма-қолсыз ... ... ... ауыс ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан,
материалдық бағалылықтар мен ... ... ... ... ... ... есеп ... тұрады. Ақшалай есеп айырысулардың
өзі екі формаға: қолма-қол ақшалармен есеп айырысу және ... есеп ... ... Қолма-қолсыз ақшаларды қолдана отырып,
есеп айырысуды ұйымдастыру нақты ақшалармен есеп ... ... ... ... есеп ... ... айналыс шығындарын үнемдеуге
болады.
Сондықтан да болар, қолма-қолсыз ақшалар айналысы ... ... ... ... ... Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулар
барысы мынадай шаруашылық аумағында жүзеге асырылады:
• өнімді, қызметтерді және ... ... ... табысты бөлу және қайта бөлуде;
• банк несиелерін алу және қайтаруда;
• бюджетке тиісті төлемдерді аударуда;
• халықтың ... ... ... және ... басқа да банкаралық есеп айырысуларда.
Қолма-қолсыз есеп айырысулар толығымен банк мекемелері арқылы
ұйымдастырылатындықтан да, ... кең ... ... ... ... ... ... дамуына деген мемлекеттің мүддесінің
ықпалы болады. Өйткені, банк – бұл қолма-қол және ... ... іске ... ... ... есеп айырысу шоттарындағы жазбаша
түрдегі ақшалай қаражаттар қалдығы қолма-қолсыз ақшаларды бейнелейді.
Қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысу – бұл ... ... мен ... ... ... ... түрде жасалатын
ақшалай есеп айырысуларды білдіреді.
Шаруашылықтағы қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... ақшамен есеп айырысулар жүйесі – бұл ... есеп ... ... ... ... ... талаптарды, сол сияқты құжат айналымына байланысты есеп айырысу
әдістері мен ... ... ... ... есеп айырысуды ұйымдастыру мынадай талаптарға
сәйкес келуі тиіс:
Біріншіден, ... ... ... ... ету ... ... айналымына жағдай жасау;
Екіншіден, белгіленген мерзімде төлемді жүзеге ... ... ... ... ... есеп айырысулардың өз уақыттылығы,
яғни уақытында есеп ... ... ... ... ... есеп ... ... ұйымдастыру
негізі КСРО тұсында 1930-32 жылдары несиелік реформа барысында ... ... ... яғни 1993 жылдарға ... ... ... есеп ... ... ... механизміне бағытталған түрде
және экономиканы басқарудың ... ... ... ... ... Ол кездегі жұмыс жасаған қолма-қолсыз ақшамен есеп ... ... ... өндіріске және өнімді жөнелтуге байланысты өзінің
жоспарлық тапсырмаларының орындалуына сәйкес, яғни яғни жабдықтаушылардың
мүддесіне қызмет ... Ол ... ... ... есеп ... ... қағидаларының сақталуы кәсіпорынның өзінің ... ... ... үшін ... ... ... жоқтығын біршама дәрежеде орнын толтыруына мүмкіндік
береді.
Бұл қағидалар, ... ... ... ... төлеу орыны – банк, яғни ол ... ... есеп ... және бақылаушы болды;
• төлеу уақыты - өнімді тиеген соң немесе қызметті көрсеткен соң
жүргізілді, яғни ... ... және ... ... ... тиым салынды;
• төлеушінің келісімі (акцепт) – төлеудің ... ... ... көзі – ... ... ... ... немесе банктік несие,
яғни оны алуға құқығы бар болса ғана;
• қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу формасы, яғни ... ... ... ала ... ақшамен есеп айырысулардың барлығы бірдей банк ... ... ... ... ... ... ... Бұл аталған
қағиданың жоспарлы шаруашылық жүйедегі бірінші қағидадан айырмашылығын,
барлық ... және ... ... ... ... есеп
айырысудың банк мекемелері ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдардың ақшаны банктегі шоттарда
сақтауға міндеттілігі – бұл ... ... ... ... ... болып келеді.
Бірақ та аталып өткен қағидалар, сатып алушының төлем қабілетін және
несиелік қабілетіне ... ... ... ... ... ... қатысушылардың балансының өтімділігіне төлемдер кезегінің бұзылуы
кері әсер етті.
Кейіннен экономикамыздың нарықтық қатынастарға өтуі барысында қолма-
қолсыз ақшамен есеп ... ... мен ... ... ... толығымен өзгерді. Қазіргі қолма-қолсыз ақшамен есеп
айырысуларды ұйымдастыру ... ... ... қағидасы – барлық ... ... ... банк мекемелеріндегі шоттарда сақталып, қолма-қолсыз ақшамен
есеп айырысулар сол шоттар негізінде ... ... ... ... ақшалай қаражаттарды сақтау және аударымдар жасау үшін шоттар
ашылады.
Нарықтың шаруашылық жағдайында банк арқылы есеп айыррысуды ... ... ... ... және ... өздерінің
іс-әректеттері үшін материалдық жауапкершлігін ескеруі тиіс.
Нарық жағдайындағы қолма-қолсыз ақшамен есеп айрысудың ... бұл ... ... және жеке ... қатысы бар екендігін
ескерсек, өткен жүйедегі қағида, ақша ... ... және ... ... ... түрдегі алшақтықтың болуына ... ... ... ғана ... бар ... айта кету ... ... есеп айырысуды ұйымдастырудың екінші қағидасы
бойынша төлемдер шот иелерінің ... ... ... төлемдер
кезегі бойынша, яғни шоттағы қаражат қалдығы шегінде ... ... ... ... мен инфляциялық прроцестер жағдайында
шаруашылықтағы төлем ... ... ... ... елімізде,
клиенттердің есеп айырысу шоттарынан бірінші кезекте, ... ... ... ... қорларына төлеуге шешім қабылданған. ... ... ҚР ... бүгінгі экономиканың даму кезеңінде бюджеттің
кіріс жағын нығайтуға және шығысы арқылы ... ... ... ... етіп отыру бағытталады.
Бұл қағидасы бойынша клиенттердің шарттарында қаражаттарының төлемдер
бойынша кезектілігін нарық ... ... ... ... ... субъектілерінің экономикалық дербестігіне жасалған
маңызды қадамды білдіреді. Сондай-ақ бұл қағиданың ... ... ... ... ... көңіл бөлгізеді. Себебі, бұл да шот ... ... ... және ... қамтамасыз етуіндегі
жауапкершілігін қамтитын экономикалы дербестігін көздейді.
Бұл жерде банктің нарық субъектісіне, яғни ... ... ... ... бар ... ... шегінде төлемді жүзеге асыру ... ... есеп ... ... қағидасы нарық
субъектілерінің қолма-қолсыз ... есеп ... ... ... және ... ... ... шаруашылық келісім шарттарында
бекітуді көздейді.
Бұл қағидасы меншік формаларына ... кез ... ... келісім шарттық және есеп ... ... бұл ... ... ... ... ... материалдық
жағынан жауапкершілігін арттырудағы экономикалық дербестігін сипаттайды.
Бұл жерде банктің рөлі тек қана ... ... ... ... ретінде
көрінеді.
«Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулар туралы» уақытша ережесінде
төлеушінің төлем операцияларының барлық формаларында бас ... ... ... ... ... қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу
формаларында төлеу туралы бастаманы төлеушінің өзі көтереді. Бұл шарт ... ... ... талабына толық сәйкес келеді.
Жоғарыда айтылған қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулардың үш ... ... ... ... есеп айырысулар» туралы ... ... ... ... ... есеп ... ... екі қағидасы қолданылады:
1) төлемнің мерзімділігі;
2) төлемнің қамтамасыз ... ... ...... несиелік сақтандыру
шарттарында, ұжымдық шарттарда және ҚР ... ... ... ... ... есеп ... ... асыруды білдіреді.
Бұл қағиданы бекітудің экономикалық мағынасы ... ... ... ... ... ғана емес, яғни алдын ала келісілген
мерзімде аударуына мүдделі екендігін түсіндіреді.
Төлеу мерзімділігінің қағидасын енгізудің тәжірибелік маңызы бар ... ... және ... да ... қатынастар субъектілері
төлемдердің мерзімділігінің дәрежелері туралы ақпараттарға ие бола отырып,
өзінің ақша айналымын ... ... және ... ... ... тура анықтайды және өз баланстарының өтімділігін басқара
алады.
Мерзімді төлем төмендегідей жағдайларда жүзеге ... ... ... ... басталуына дейін, яғни жабдықтаушының
тауарын жібергенге немесе қызметін көрсеткенге дейін, яғни аванстық
төлем түрінде;
• сауда-саттық ... ... ... яғни ... төлем
тапсырмасы арқылы;
• сауда-саттық операциясы аяқталғаннан кейін, біршама уақыттан кейін –
қарыздық ... ... ... ... арқылы коммерциялық
несие жағдайында.
Іс-жүзінде мерзімінен бұрын, мерзімі кешіктірілген және мерзімі өткен
төлемдерде кездесуі мүмкін.
Мерзімінен бұрынғы төлемдер – бұл ... ... ... ... орындалысын білдіреді.
Мерзімі кешіктірілген төлемдер – бұл ... ... ... ... ... ... ... мерзімнің уақытын
ұзарту, яғни жаңа мерзімді белгілеуді білдіреді.
Мерзімі өткен төлемдер – бұл ... ... ... ... туындайды, сөйтіп төлем мерзімі жеткен кезде төлеушінің банктік
немесе коммерциялық несие алу мүмкіндігінің ... ... ... ... ... – бұл алдындағы мерзімділік
қағидамен тығыз байланысты. Себебі, ... ... ... ... ... үшін ондағы өтімділік қаражаттардың кепілдеме ретінде
болуын ... ... ... ... байланысты жедел түрде
және алдағы уақыттарда төлемнің қамтамасыз етілуі ... ... ... ... қамтамасыз етілуі, төлеушіде бірінші класстық
өтімді қаражаттар сомасының болуын түсіндіреді. Бірінші классты өтімділік
қаражаттарға: ұзақ ... орта ... және ... ... сипаттағы
ақшалай қаражаттар, сол сияқты оларды ұйымдастырудың сондай ... ... ... қамтамасыз етілуінің әр түрлі формалары болады
(оның ішінде клиенттің немесе банктің есебінен ... ... ... ... ... ... ... төлемді
кепілдендіреді, шаруашылықтағы төлем тәртібін, ... ... емеп ... ... ... қабілеті мен несиелік қабілеттігін нығайта
түседі.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуға байланысты ... ... ... өзара тығыз байланысты. Сондықтан да, бұл ... ... ... ... жол береді.
Демек, қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу қағидалары – бұл қолма-қолсыз
ақшамен есеп ... ... ... ... ... қолма-
қолсыз ақшамен есеп айырысуда ақшалардың төлем құралы ретінде қызмет етуін
білдіреді.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулар бойынша операциялар клиенттердің
банктердегі ... есеп ... ... ... да шоттарына көрсетілген.
Кез келген кәсіпорын мен ұйымның банкте басты бір шоты, яғни есеп
айырысу немесе ... шоты ... ... Есеп ... шоттары барлық
кәсіпорындарға, яғни меншік түрлеріне байланысты, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... шаруашылық субъектілеріне
ашылады. Есеп айырысу шотының иесі шоттағы ... ... ... ... ... ... ... балансы болады. Сондай-ақ олар банктермен
жеке қарым-қатынас жасай алады. Сөйтіп, есеп ... ... иесі ... және заңды тәуелсіздікке ие болады.
Ағымдық шоттар, қазіргі кезде коммерциялық қызметпен айналыспайтын
және заңды ... ... ... жоқ ... мен ... ... кездері мұндай шоттар тек қана ... ... ... ... ... ... мен мекемелерге ашылған болатын. Ағымдық
шот иесінің есеп ... ... ... қарағанда дербестігі шектеулі.
Ағымдағы шоттар бойынша жасалатын операциялар ... ... ... ... ... есеп айырысу шотын ашу үшін мынадай
құжаттар тапсыруға тиіс:
• белгілі бір формадағы есеп айырысу ... ... ... ... ... ... ... тіркеуге алғандығы туралы
құжат (тиісті атқарушы билік органдарымен куәландырылған);
• кәсіпорынды құру туралы құрылтайшылық шарт ... ... ... ... ... ... ... куәландырылған);
• кәсіпорын директорының өкілеттілігін бекіту туралы құжат
(құрылтайшылар жиналысының хаттамасы немесе ... ... бас ... ... ... ... ... қабылдау туралы бұйрық немесе контракт);
• кәсіпорынның ... ... ... қолы және
мөрінің үлгісі бар екі ... ... ... кәсіпорынды салық алу үшін есепке алынғандығы туралы ... ... ... ... ... қорда есепке алынғаны туралы анықтама
қағаз;
• статистикалық ұйымдардың ... ... ... ... құжаттар заңгер кеңесшіге немесе банктің бас
бухгалтеріне тапсырылады. Құжаттарға тиісті сараптау жүргізілгеннен кейін,
банк кәсіпорынға есеп айырысу шотын ... Есеп ... ... ... банк арасындағы есеп айырысу – кассалық қызмет көрсету туралы
келісім шартқа отыру ... ... ... шартқа сәйкес, банк кәсіпорынға тиісті ... ... ... кешенді түрде есеп айырысу – кассалық қызмет
көрсетуге байланысты клиент шотына түскен қаражатты ... және ... ... ... ... ... шаруашылық қызметі туралы ақпаратты
құпия етуге; клиент операциялары бойынша коммерциялық құпияны ... ... ... ... ... клиентте есеп айырысу
және кассалық операциялардың ... ... ... реттейтін, нормативтік
актілердің талаптарын орындауға, барлық ақшалай қаражаттарын ... ... ... ... банкке бухгалтерлік және
статистикалық есеп ... ... ... ... банкке алдын ала хабарлауға
міндеттеме алады.
Қаншалықты есеп ... және ... ... ... ... ... шартта көрсетілетін қызметтің құны және ол үшін есеп
айырысу тәртібі туралы арнайы бөлім қарастырылады. ... ... шот ашу үшін ақы ... есеп ... шоты бойынша операциялары
үшін коммерциялық ақы, ... ... ... ... үшін
төленетін ақы қарастырылады. Кейбір банктер бұл бөлімге, сондай-ақ есеп
айырысу шотындағы қаражат қалдығы үшін ... ... ... де ... ... және ... ... көрсетуде жасалған келісім шартта
міндеттемелерді еекі жақтың ... үшін ... де ... банк клиент шотынан тиісті соманы аудармағаны үшін жауапкершілік
алса, ол клиент банкке шот ашу үшін берілген ... ... ... ... ... ... ... үшін; банк көрсеткен
қызметтерді төлеу мерзімінің бұзылғаны үшін; т.с.с. ... ... ... ... ... есеп-айырысу формалары және ерекшеліктері
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулар тиісті құжат айналымын
сақтау және белгілі бір ... есеп ... ... ... ... Есеп ... ... түрлеріне, төлеу тәсіліне және
банктегі құжат айналымын ұйымдастыруға байланысты қолма-қолсыз ақшамен есеп
айырысулардың мынадай формалары болады:
... ... есеп ... ... ... есеп айырысу;
• аккредитив арқылы есеп айырысу формасы;
• чек арқылы есеп айырысу;
... ... есеп ... ... ... мен тәртібі төлеуші мен қаражатты алушының
арасындағы келісім-шартпен анықталуға ... ... ... ... ... ... анықталады:
• контрагенттердің арасындағы шаруашылық байланыстар сипатымен;
• жабдықтайтын өнімнің ерекшелігіне және оны қабылдау шартымен;
• мәмілеге қатынасушылардың мекен-жайымен;
... ... ... ... ... ... ... таңдауды есеп айырысуды жүргізудің бекітілген ережелеріне
сәйкес банк тарапынан бақылау ... ... ... есеп ... Бұл ... ... ... есеп айырысу формасы.
Төлем тапсырмасы – клиенттің өз шотынан белгілі бір ... ... ... көрсетуші банкке берген тапсырмасын білдіреді.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысу кең ... ... ... ... ... алынған тауарлары мен көрсеткен қызметтері үшін, ... ... ... және ... ... төлемдер, салықтық
төлемдер, банкке комиссиондық және т.б. төлемдер) бойынша, жабдықтаушылар
мен ... ... және ... ... үшін ... ... аванстық төлемдер бойынша.
Төлем тапсырмасы оны толтырған күннен бастап (оны толтырған күн есепке
алынбайды) он күнге жарайды және төлеушінің шотында ... ... ... іске ... ... есеп ... ... 1 суретте берілген.
1
4 ...... ... ... бойынша тауарлар (қызметтер) үшін төлемді
сатып алғаннан кейін төлеу барысында есеп айырысу сызбасы.
1 - ... ... ... 2 – ... ... ... беру және
шоттан қаражатты шегеру; 3 – жабдықаушының банкіне қаражатты аудару ... ... ... 4 – ... оның шотына қаражат түскендігін
хабарлау.
Екі жақтың келісуі бойынша төлем тапсырмасы мерзімді, мерзімінен бұрын
және кешіктірілген ... ... ... ... – бұл ... ... (1-суретті қара); тауарды жөнелткеннен кейін, яғни тікелей келісім
беру жолымен (2-суретті қара); немесе ірі мәмілелер ... ... ... жүргізіледі. Мерзімінен бұрын және кешіктіріп төлеу бұл ... ... зиян ... үшін ... ... ... төленуі
мүмкін.
1
5
4
2
3
2 – сурет. Төлем тапсырмасы бойынша тауарлар (қызметтер) үшін төлемді
алдын ала төлеу барысында есеп ... ...... ала ... барысында тауарды (қызметті) жабдықтау ... шарт ... 2 – ... ... ... беру және ... ... 3 – жабдықтаушының банкіне қаражатты аудару және ... ... 4 – ... оның шотына қаражат түскендігін хабарлау; 5 –
тауарды (қызметті) жабдықтау.
Төлеуге кепіл болуы мақсатында ... ... ... ... акцепт беруі мүмкін. Бұл жағдайда банк ... ... үшін ... ... жеке бір ... ... ... Төлем тапсырмасы
арқылы есеп айырысудың кемшілігіне қаражат айналымының біршама қиындығы мен
ұзақтығы және клиенттің ... ... ... бір ... шығып қалуы жатады.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысудың артықшылығы, оның әмбебап есеп
айырысу формасы ... ішкі ... есеп ... ... ... ... ... және тауарлы емес
операциялар бойынша, сатып ... ... ... және ... ала ... аванс
арқылы төлеуде қолданылумен сипатталады.
Төлем талап-тапсырмасы. Бұл қолма-қолсыз ақшамен есеп ... ... ... тәжірибеге 1990 жылы енгізілген болатын. Мұнда төлем талабы
және төлем тапсырмасының ... ... ... ... – жабдықтаушының төлеушіге оған қызмет көрсетуі
банкке бағытталған, жөнетілген өнім, атқарылған жұмыстар және көрсетілген
қызмет құнын ... есеп ... ... негізінде төлеу талабын және
төлеушінің шотынан қаражаттарды шегеру ... ... ... ... ... жабдықтаушы толтырады да, оны коммерциялық
құжаттармен бірге ... ... ... ... ... Төлеушінің банкі,
ол төлем талап-тапсырмасын төлеушіге ... Ал ... ... ... ... үш күн ... оны ... беруге міндетті. Төлем талап-
тапсырмасы банктегі төлеушінің шотында ақша ... ... ... ... бойынша төлеуден бас тартатын болса, оны осы үш
күн ішінде ... ... ... ... ... жөнелту
құжаттарымен және төлеуден бас тартуын хабарлайтын құжатпен ... ... ... де, ... ... немесе жартылай төлеуге келісім берген уақытта,
төлем талап-тапсырмасына оның қолы және мөрі ... ... ... ... ... ... есеп ... мынадай артықшылықтары бар:
келісім-шарт тәртібінің нығаюына ... ... ... ... және ... құжаттардың дұрыс толтырылуына бақылау жасаудан
босатады.
Аккредитивтік есеп ... ... ... есеп ... ... бірақ та ол нарық жағдайында біршама тұрақты есеп айырысу
формасы болып табылады.
Аккредитив - бұл сатып алушының ... ... ... алушының
(аккредиттив ашушының) банкісін жабдықтаушының банкісіне ... ... ... ... соң және ... басқа
шарттарын орындаған жағдайда төлемді төлеуге ... ... ... де ... ... ... ... тапсырмасы бойынша
қаражатты жабдықтаушының банкіне ... ... онда ... барлық шарттардың орындалуы барысында төлемді жүзеге асыру үшін
жабдықтаушының банкіне «Аккредитив» жеке баланстық шоты ашылады.
Аккредитивтің ... ... ... ... және ... қайтарылатын және қайтарылмайтын.
Өтелген (қаражат аударылған) - бұл эмитент-банктің міндеттемесінің іс-
әрекетінің барлық ... ... ... ... қаражаты немесе
несиеге клиентіне ... ... ... ... ... ... аккредитивін білдіреді (3-сурет).
Өтелмеген (кепілденген) – бұл банктердің өзара корреспонденттік
қатынастар орнатуы негізінде ... ... ... алушының
банкісінің шотынан қаражатты шегеру құқық беру ... ... ... ... 6
8 ... – сурет. Алдын ала қаражатты аудару арқылы аккредитив формасымен ... ... ... ... – алдын ала қаражатты аудару арқылы аккредитив формасын пайдалану
барысында есеп айырысу туралы өзара ... ... 2 – ... ... ... және оған қоса ... ... туралы төлем тапсырмасын
беру, одан соң, ол соманы сатып алушының шотынан ... 3 – ... ... аудару және оны «Аккредитив» шотына ... 4 ... ... ... ... ... 5 – тауарды жабдықтау
немесе қызмет ... 6- ... ... ... ... ... ... туралы есеп айырысу құжаттарын жабдықтаушының банкіне
жіберу және «Аккредитив» шотынан қаражатты шегеріп, оны ... ... 7 – есеп ... ... сатып алушының банкіне
жіберіліп, аккредитивті пайдаланғаны туралы хабардар етеді; 8 – ... ... бере ... оған ... ... туралы хабарды
жеткізеді.
Кепілденген аккредитивті эмитент-банк сатып алушымен келісім-шарт
негізінде, сондай-ақ басқа ... ... ... ... қатынас
жағдайына байланысты ашады. Ал енді, өтелмеген аккредитив бойынша есеп
айырысу ерекшеліктерін ... ... 6
8 ...... ... ... пайдалану арқылы аккредитив формасымен
есеп айырысудағы құжат ... ... – банк ... беру ... ... ... пайдалану барысында
есеп айырысу туралы өзара контракт жасасу; 2 – банк ... ... ... ... ... ... және ... ашылуын
«Банктің кепілдемесі және тапсырмалары» деген баланстан тыс шоты бойынша
көрсету; 3 – аккредитив ... және ... ... ... тыс
шотта көрсетілгені туралы хабарлау; 4 – ... ... ... ... және оның ... ... ... жүйесі алтын монеталы стандарт негізінде
құрылып, 1867 жылы басшы ... ... ... Париж конференциясында
мемлекетаралық келісімімен заңды түрде рәсімделді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін де кең ... ... ... ... ... ... пайда болуына әкеп
соқтырады. Ол 1922 жылы Генум халықаралық экономикалық конференциясында
қатысушы ... ... ... Бұл Генум валюта жүйесі
конференциясында келісімге келуші, 30 ... ақша ... ... ... стандартқа негізделіп құрылды Ол девиздің ... ... ... емес, векселге және чекке, яғни девиздерге айырбасталды.
Девю кез ... ... ... ... Екі ... ... - I және II, Бреттон — Вудс конференциясына дейін резервтік
валюта статусы айырбасталатын ... ... ... ... ... ... жоқ. Ал, ... фунт стерлингі мен американдық доллар, осы
атақты бірінші болып алуға өзара шиеленіскен бәсекелесте ... ... ... ... ... ... ортасына таяу, атап айтсақ, 1944-жылы 22 маусымда, АҚШ-
та БҰҰ-ның Бреттон - Вудс ... ... ... ... ... ... Онда алтын девиз стандартына негізделіп, девиздік валюта
ретінде ... ... мен ... ... ... ... бірге,
алғашқы рет резервтік валюта статусы заңды түрде осы валюталарға ... АҚШ пен ... ... ... өз ... ... ... туғызды. 1949 жылы өзінің капиталистік өнеркәсіп
өндірісінің 54,6 ... ... ... 33 ... ... ... 75 ... шоғырландырған АҚШ-тың экономикалық басымдылығы және
оның бәсекелестері екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... және ... аса
ауыр валюта - экономикалық жағдайы, сондай-ақ бұл мемлекеттердің АҚШ-қа
тәуелділігі, ... ... ... доллардың өткір
жетіспеушілігінде, яғни ... ... ... ... ... - ... ... принциптері төмендегідей:
а) доллар мен фунт стерлингтің резервтік валюта ретіндегі ... ... мүше ... ... өз ... ... ... арқылы айырбастайды. Онда валютаның алтын паритеті және валюта
бағамы бекітіледі. Валюталардың нарықтық ... - ... ... минус бір пайызға, Еуропа елдерінде - ... ... 0,75 ... ... ... орталық банктерінің долларлық резервтері, алтынға
американдық қазыналық мекемесі арқылы ресми ... ... ... ... ... – осы ... ... мүше елдерінің ... ... және ... ... еркін айырбасталуын
бақылауды қамтамасыз ету. ... ... ... ... уақыт аралығында халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуіне
және әлемдік нарықтың қарқындап өсуіне ықпал етті. Дегенмен, бұл жүйе ... ... ... ... тең ... бере алмады. Долларлық
стандартты бекіткен принциптерді АҚШ, басқа елдер есебіне,
әлемде - өз ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен доллар мен фунт ... ... және ... халықаралық төлем құралы ... ... ... ... ... Осы кезде Батыс Еуропа мен Жапонияның
позициясы күшейді. 1971-1973 жылдары валюта
дағдарысы Бреттон-Вудс жүйесінің іс жүзінде ... ... ... дүниежүзілік валюта жүйесі
Осы замандағы әлемдік валюта жүйесі 1976 жылдың қаңтарында халықаралық
валюта қорына мүше ... ... қол ... ... ... Ямайка валюта жүйесі деп аталды. Бұл жүйе, енді ешбір ұлттық
валюта жүйесіне негізделмей, тек заң жүзінде ... ... ... Онда ... ... орында болғанымен, ол бұрынғыдай
роль атқармайды. Жаңа жүйе - көп ... ... ... ... ... ... бұрынғы жүйеден айырмашылығы - алтын өзінің монетарлық
қызмет ... ... яғни енді ... ... құрамында
алтын жоқ. ... ... ... ... ... құн ... және ... бағамын есептеуге де қолданбауы тиіс. Алтынның нақты
бағасы ... ол ... ... ... ақша және ... ... актив ретінде саналады. Қазіргі кезде мемлекеттердің
аралық банктері және ... ... 60 мың ... алтын сақтауда
(әрқайсында 34 мың жэне 25 мі.ім тонна алтын бар). ... ... ... жаіи ... есеп ... ... - ... (И валюталық ... пен ... ... ді-м ... ... ... ... валюталар саіп.і
жылдан-жылға азайды. Егер олардың саны 198 және 15 болпі. ол көрсеткіш 2-ге
дейін азайды. СДР ... ... ы жоқ, оны ... аясы ... ... ... ... Бреттон - Вудс жүйесіндегі
ресми резервтік валюта статусы ... ... да, іс ... ... ... сақталуда. Валютаның шартты құні.ш анықтайтын СДР-
дың валюталық қаржысының 39 пайызы доллардың үлесіне ... ... ... ... ... ... - Вудс жүйесінен ауысқан ХВҚ-ның міндеті
мемлекетаралық валютаны реттеуді ... мүше ... ... ... ... ету, ... ... ұрақтылығына
қол жеткізу үшін, әр ... ... ... ... ... дегеніміз ақшаның Халықаралық айналымда жұмыс істеуі.
Олар ұлттық шаруашылықтардың қызметтерінің ... ... ... ... ... ... болып тауарлы өндіріс, Халықаралық сауда,
капиталдың, әр түрлі қызметтердің қозғалысы. ... ... ... ... ... және ел ... ... ара қатынасы мен ынтымақтастықның дәрежелеріне байланысты.
Шаруашылық тұрмысты интернационалдандырудың өрісіне қарай ұлттық ... ... ... ... Алдымен тарихи үйлестірілген және
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық валюта
жүйесі тәуелсіз, ұлттық шеңберден шығатын болса да, ұлттық ақша ... ... ... ... ... ... элементтерді қосады:
— Валютаның аты (теңге, рубль, доллар, марка ... ... ... ... ... Бұл машинада мынандай
бөлектену бар:
а) ... ... ... ... ... кез ... басқа
елдің ақшасына еркін айырбасталынады. Оларға Американың ... ... ... ... ... ... Англияның фунт-стерлингі
кіреді;
б) жартылай айырбасталымды валюталар (ел ішінде ғана айырбасталымды
валюта, ... ... ... айырбастауға жатпайтын валюталар (жабық валюталар).
— валютаның тепе-теңдігінің тәртіптемесі - екі валютаның ара қатынасы;
Ақша бірлігіндегі алтынның ... ... ... ... ... 70 жылдардың (өткен ғасыр) ортасында, Ресейде - 1992 ж.
жойылған. ... ... ... ... ... ... ... тепе-
теңдігі, алтынмен емес, СДР - (арнаулы өзара қарыз құқықтары) мен немесе
басқа Халықаралық ... ... ... ғасырдың 70 жылдарынан бастап, валюталық қоржын негізіндегі, тепе-
тендік пайдаланылды. Бұл, бір ақшалық бірліктің орташа бағамын, белгілі ... ... ... ... ... ... СДР валюта қоржынына
жоғарыда келтірілген 5 еркін айырбасталымды валюталар кіреді және ... ... ... ... - 40%, Нейіс маркасының үлесі -21%, Жапон
иенінің үлгісі - 17% ... ... ... тәртіптемесі. Бұл мағынада валютаның "тіркелген",
және "еркін құбылмалы" деген екі ... ... бар. ... ... ... ... бағамы басқа бір елдің валютіне бекітіледі. Бірақ
бұл тәртіптемемен анықталған бағам не былай, не былай ... ... ... ... ... 12 ... бағамы, орталық бағамнан
± 15% ауытқуына жол беріледі. Сондықтан, бұл тәртіптемеде орталық (ұлттық)
банктер жоғарыда келтірілген ... ... ... ... валюталық
басқыншылық жасап, ұлттық валютаның бағамын бір ... ... ... ... 1999 ж. 5 ... ... ... Ұлттық банкісі сол кезде, 1998 ж. Ресейде орын ... ... ... ... ... ... ... үшін, теңгенің
бағамын төмендетпеу үшін, 600 млн. артық доллар шығарды ... ... ... бұл сол ... ... ... резервінің 1/3 бөлігі болатын.
Екінші тәртіптемеде (еркін құбылмалы) ұлттық ... ... ... ... ... нарық анықтайды. Қазақстан мұндай тәртіптемеге 1999
ж. 5 көкегінде ауысты. "Осының нәтижесінде инфляцияның деңгейі төмендей
бастады, ... ... ... ... ... ... ол ... алтын-валюталық активі өсті, ұлттық ақшаның бағамы тұрақталса, банк
саласы нығайды"- деп жазыпты, ... ... ... 2001 ... 11 ... санында (авторы Асқар Баянов).
- Валюттік шектеудід барлығы немесе жоқтығы. Дәстур ... ... ... ... елдер енгізеді. Қазақстанда бұл жөнінде
арнаулы заң ... ... ... валюталық өтімділігі. Бұл ұғымға елдің алтын-
валюта резерві, СДР-шоты, ЭКЮ және Халықаралық ... ... ... ... ... ... олар ... алған міндеттемелеріне
жауаптылық қабілетін суреттейді. Бұл ... де ... ... оңалып
келеді. Мысалы, 1999 ж. көкек айында елдің Халықаралық резерві 1.600 млн.
доллар ... 2001 ... ... ол 2095,8 млн. ... жетті (өсім 30%-
тен артық).
- Халықаралық несиелік ... ... және ... есеп
айырысудың нысаңдарын реттемелеу;
Халықаралық қолма-қол ақшамен және қолма-қол ақшасыз ... ... ... және несиелік қатынастарға қызмет көрсетіп,
оларды жөнге келтіріп отыратын ұлттық органдардың Орталық (Ұлттық) банк,
мемлекеттік ... ... ... нарқы т.б.) мәртебелері.
Ұлттық валюта жүйесін ұйымдастыру тәртібін занды түрде ... ... бұл жүйе ... ... ... ... істеуіне қолайлы жағдай жасау мақсатына бағынады.
Дүние жүзілік шаруашылық байланыстарының көбеюіне байланысты, ... ... өсу ... және ... ... мен ... ... қатынастарды ұйымдастыру нысаны — дүние жүзілік
валюта жүйесі ... ... Ол ... ... қоғамдастықтың ғаламдық
мақсатын көздейді, оған қатынасатын елдердің мүддесіне бейімделген және
оның жұмыс істеуінің ... ... ... ... жүйе, дүние жүзілік валюталық жүйемен тығыз
байланысты. Бірақ, мұндай екі валюталық ... ... ... ... ... ... олардың мақсаттары, жұмыс істеуі, оны
реттеу тәсілдері, әр елдің экономикасына және ... ... ... ету ... өзгеше.
Сурет 4
Ұзақ жылдар бойы өсіп, өркендеудің нәтижесінде, дүние ... ... ... ... элементтері құралды:
Дүние жүзілік ақшаның атқарымды ... ... ... ... ... шот бірлігі);
Өзара валюта айырбастаудың жағдайларын реттемелеу;
Валютаның тепе-теңдігі мен валютаның бағамдарын бірегейлендіру;
- Валюталық шектеудің көлемін реттемелеу (Халықаралық валюта ... ... ... ... мен ... операцияны шектеуді, белгілі
кезеңде тоқтату жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... 1970 жылдан айналымға жаңа Халықаралық валюта бірлігі
СДР енгізілді; 1979 жылдан ... ... ... - ЭКЮ енгізілді;
1999 жылдың басынан Евро ... ... ... айналым құралын пайдалану тәртіптерін, (векселдер,
шектер т.б.) және Халықаралық есеп айырысу нысандарын бірегейлендіру;
Дүние жүзілік алтын және ... ... ... Халықаралық валюта қорының мәртебесі.
Дүние жүзілік валюта жүйесінің ерекшеліктері мен тұрақтылығы, оның
құрылысын тұрғызу ... мен ... ... ... ... қағидаларының, дүние жүзілік майдандағы күштің орналастырылуына және
алдыңғы қатардағы ... ... ... ... ... осы
қағидалар бірімен-бірі сәйкеспей қалса, дүние жүзілік валюталық жүйе ... ... ... ал ол ... ... ... ... құлауына,
сөйтіп жаңа валюталар жүйесінің пайда болуына апарып соғады.
Бірінші дүние жүзілік валюта жүйесі, алтын-валюталық ... 1867 ... ... сол ... алдыңғы қатардағы елдердің маслихатында,
мемлекетаралық келісіммен заңды түрде ресімделді.
Бірінші дүние жүзілік Соғыс ... және одан ... ... ... ... ... ... дүние жүзілік валюталық жүйе құруға әкелді.
Ол, 1922 ж. ... ... ... ... маслихатқа қатынасқан
елдердің келісімімен рәсімделді. Бұл жүйеде алтын ... ... және ... ... атымен Генуэс валюта жүйесі ... ... ... 20 ... ... ... ... ақша,
Халықаралық төлем-резервтік құралы ретінде падаланылды. Екі дүние жүзілік
соғыстың аралығыңда, резервтік ... ... ... ... жоқ, ... ... мен Американың доллары жетекшілік
үшін, өзара бәсеке күресін жүргізіп келді.
Үшінші дүние жүзілік валюталық жүйе 1944 ... 22 ... ... ... ... ... Бұл жүйеде алтын-
девиздік үлгіде негізделінген. Және де ... ... рет ... ... ... ... екі ... ие болды: доллар және фунт-
стерлинг 1944 жылы Америка бүкіл капиталистік өндірістің 154,6%, ... ... 33%, ... ... ... ... артығын шоғырландырған
болатын. Басқа, онымен бәсекелес елдердің бәрінің де, екінші ... ... ... ... ... ... ... үстемдік етуіне
себепші болды. Батыс Европада және ... ... ... ол ... ... ... долларлық гегемония – бәрі
доллардың жетіспеушілігінен көрінді (долларлық ... ... ... құралымды қағидалары: .
- доллар мен фунт-стерлингтің ... ... ... ... ... мен валюталардың бағамы (тепе-теңдік
1%-ке дейін ауытқуға болады, ал ... ... ... ... ... банктердің долларлық резервтерін, Американың
қазынасы арқылы, ресми бағамен алтынға ауыстырып алуға құқықтылығы;
Алтынның ресми ... ... (31,1 гр. таза ... ... 35 доллар).
АҚШ осы қағидаларды тиімді пайдаланды. ... ... ... ... ... ... ... жайғасымын нығайта түсті.
Броттенвудтық валюталық жүйенің қарама-қарсылығы, әсіресе Халықаралық
төлем құралы болып екі ұлттық валютаның пайдаланылуы, ... бұл ... ... ... 60 жылдарының аяғында дағдарыс басталды, ал 1971-
1976 жылдарда бұл жүйе ... ... Оның ... 1976 ... ... ... (Кингстон қаласы) өткен, Халықаралық валюта қорды ... ... ... ... ... жүйе ... ... Бұл жүйе осы күнге дейін істеп келеді. Ямакалық валюта ... ... ... девиздік үлгінің орнына СДР үлгісі енгізілді. Бірақ бұл ... ... ... де, ... ... және резервтің бас құралы да
бола алмады. Іс жүзінде, резервтік валюта мәртебесі болмаса да, ... ... ... ... айтылғандай, СДР-дың қоржынында доллардың
үлесі 40%).
Доллардың жетекшілік жайғасымы АҚШ-тың айтарлықтай экономикалық, ғылыми-
техиикалық және соғыс әлуетіне негізделген. ... ... ... бұл ... пен бәсекелес мемлекеттердің жетістіктеріне байланысты ... ... ... СДР ... іс жүзінде түрлендіріліп, үш
дүние ... ... ... көп валюталық үлгіге ауыстырылды
(доллар, марка, иен);
Ямайкалық валюта жүйесінің шегінде, алтын ақшалық атқарымын ... ... ... ... ресми құны жойылды. ... ... ... ... ... ... ... қазынасы арқылы,
ресми бағамен ақшаға ауыстыру тоқтатылды. Сонда да, ... ... ... ... ... жоқ. ... ... дүние жүзілік ақша,
сенімді резервтік актив болып қалды. Өйткені, оның нақты өзіндік құны ... ... ... мен тезавраторларда 60 мың тоннадан артық алтын қоры
бар;
- Ямайкалық валюта жүйесі (барлық Халықаралық ... ... ... ... ... анықтау үшін екі түрлі тәртіптеменің қайсысын болса
да қолдануға ырық ... ... іс ... 1973 жылдан бері қолданылып
келген құбылмалы тәртіптеме, занды күшіне енді;
- Халықаралық валюталық қор (МВФ) мемлекетаралық валюталық реттемелеуді
күшейтуге, мүше ... ... ... ... валюталық
қатынастарды ырықтандырылуын, валюталық шектеулерді жоюды қамтамасыз етуге
шақырылған;
Бруттенвудтық валюталық жүйемен ... ... жүйе ... және ... ... ... ... жүзілік күштің
қайта орналасуына дұрысырақ икемделінген болып шықты. Сонымен бірге, бүл
жүйеде бірқатар ... ... ... СДР ... ... бір ... ... түрде, төтенше ақша мәртебесінен айрылғандығы,
екінші жағынан, іс жүзінде, сол мәртебенің ... ... ... ... т.б. Оның ... ... өсіп ... елдер өзінің дүние жүзілік валюта жүйесіндегі ... ... оны, ... ... ... ... қайта құруды талап етеді.
Осындай мәселелерді шешу, ... ... ... ... ... қатар,
дүние жүзілік валюталық тетіктерді жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... Европада Халықаралық (аймақтық)
валюталық жүйе – Европалық валюталық жүйе құрылды (ЕВС). Оған себеп ... ... және ... ... ... Бұл ...... процестерін ынталандыру, Европалық Саяси, ... ... одақ ... Одақ (ЕС) ... ... ... нығайту.
Европалық валюталық жүйенің, Ямайкалық жүйеден айырмашылығын
көрсететін ... ... ... экономикалық бірлесудің
ерекшеліктерінен шығады. Олар:
СДР - ... ... ЭКЮ - ... ... ... енгізілді.
Оның валюталық қоржыны 12 - батысевропалық валюталардан құралады. Оның
ішінде неміс маркасы басым (30%). ... ... ... ... ... қызмет көрсететін салаларынан кеңдеу. ЭКЮ бара-бара дүние жүзілік
валютаға айналып ... ... ... бола қойған жоқ,
Алтынды ақша міндетін атқарудан қалдырған Ямайкалық ресми ... ... ... валюта жүйесі, алтыннан жасалатын операцияларды жаңғыртты.
Алтын доллармен бірге ЭКЮ-дің эмиссиялық тетіктеріне ... Ол үшін ... ... ... ... 20% ... ... орталық банктері, валюталық ынтымақтастық институтының билігіне
2, 3 мың тонна алтын аударды. Бұл алтынға, аталмыш ... ЭКЮ ... ... әр ... ... ... ... аударды. Алтын жарна, үш
айлық жаңғыртылмалы құжат пен "Своп" рәсімделді. Ол алтынды ... ... сату мен, үш ... ... қайта сатып алу үшін қарсы мәмлені сәйкестіруге
негізделген.
Мүше ... ... ... ... тәртіптемесі бойынша
олардың орталық бағамнан аутқуы ±15% шегінде болу ... ... ... ... ... деп ... жүр. ... осындай
ауытқудың графикалық түрі жыланға ұқсайды. Егер валютаның бағамы айтылған
шеннен шығып кетсе, орталық банктер валюталық басқыншылық ... ... ... марка сатып алады, немесе керісінше, маркаға өз валютасын
сатып алады).
- Европалық валюталық ... мүше ... ... ... ... (МВФ), өзінің мемлекетаралық валюталық ... ...... ... институт. Оның мүшелігіне 12 орталық
банктің басқарушылары кіреді.
Европалық Одаққа мүше ... ... әрі ... ... ... ... ... бастап айналымға "Евро" деп аталатын европалық
валюта шығарылды. ... ол 11 мүше ... ... ... ... есеп
айырысуға қолданылды, ал, 2002 жылдан бастап қолма-қол есеп ... ... ... ... мен ... дүние жүзілік майданда
жетекшілік етуге таласуда.
Қорытынды
Ақша айналысы -бұл ... ... және ... емес ... ... қолма-қол ақша және қолма-қол ақшасыз формаларындағы ақша
қозғалысы болып ... ... «ҚР ... ... ... ҚР ... ... реттеледі.
Ұлттық банк тұтынылатын банкноттар мен ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді, оларды сақтаудың, ... және ... ... ... инкасациясын белгілейді.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі ... ... ... ... ... ... орталық банктерімен және халықаралық
қаржы ... ... ... ... ... ... банк - бұл эмиссиялық, резервтік, кассалық және есеп ... ... ... және бақылау жасау құқығына ие, "банктердің ... ... ... ... және валюта саясатын анықталады.
Ұлттық банк - оның жоғары үкімет органы тұлғасындағы ... ... бір ғана қол ... және ... қор ... Ол тек ... ... Президентіне есеп береді.
ҚР Ұлттық банктің негізгі қызметтері мыналар: ... ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын жүргізу,
ақша эмиссиялау, банктерге, ұйымдарға несие беру, және республикада қолма-
қолсыз есеп айырысуды іске асыру, инвестициялық ... ... ... ... ... және ... ... реттеу және валюталық
резервін сақтау және т.б.
Эмиссия - мемлекеттік банкнота, монета, бағалы қағаздарды шығаруы. ... ... де, ... да ... мүмкін. Бірінші формасы
айналысқа ... ақша ... ... ал ... ... ... іске асырылады.
Міндетті резерв нормасының мағынасы міндетті резерв сомасы мен несиелік
операциялар көлемі арасында тығыз өзара байланыстың ... яғни оны ... ... ... ақша ... өзгерту үшін қолданылады.
Айналыстағы ақша массасын реттеудің біршама ыңғайлы ...... ... ... ҚР Ұлттық банкі ақша эмиссиясын тоқтатып,
несиелік экспансияға шек қою мақсатында нарықта ... ... ... ақша ... және ... беруді ынталандыруға тырысады, ол кері
операцияны жүзеге асырады, яғни қағаздарды сатып алады.
Қолданылған ... ... С. ... негіздері» Шымкент 2006.
2. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» Алматы, «Экономика» 2005.
3. Мақыш Серік Биханұлы «Ақша айналысы және ... ... ... Шеденов Ө.Қ. «Жалпы экономикалық теория» Ақтөбе, 2004.
5. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» ... ... ... ... Б.А. ... ... банктер, валюта қатынастары» Алматы 2000.
7. Сәниев М.С. «Ақша, несие, банктер» Алматы, 2001.
8. Сахариев С.С. «Жаңа кезең экономикалық ... ... ... ҚР ... валютасының сипаты //Халық кеңесі// 1993. 13 қараша
10. Есентүгелов А. «Теңге тәуелсіздік тірегі» //Егемен ... ... ... ... Е. ... ... теңге күні туралы» Алматы 1997 .
12. Жандосов О. «Ұлттық банктің ақша және несие-валюта саясаты. ... ... Қ. ... ... ... ... 1998 13
қараша
14. «Валюталық реттеу туралы» ҚР заңы ... ... ... негіздері, Алматы «Санат», 1998.
16. «Қазақстанның ұлттық валютасына – 10 ... ... ... қазан.
17. //Егемен Қазақстан// 2006.14 маусым.
18. Мақыш С. //Хабаршы// 2004.№4
-----------------------
Сатып алушы
Жабдықтаушы
Сатып алушының банкі
Жабдықтаушының банкі
Сатып алушы
Жабдықтаушы
Сатып алушының банкі
Жабдықтаушының ... ... ... ... ... алушы
Жабдықтаушы
Сатып алушының банкі
Жабдықтаушының банкі
Сатып алушы
Жабдықтаушы
Сатып алушының банкі
Жабдықтаушының банкі
Формула түрінде:
Ақша өлшемінің ... саны ... ... ... ... ... ... жеткен төлемдер (Т)
Несиеге сатылған тауарлар бағасының сомасы ... ... ... ... ... ... ... ақша мөлшері (М)
Формула түрінде:
Ақшаның айналыс шапшаңдығы (АШ)
Тауар бағасының ... ... ... (Т)
Айналысқа қажетті ақша мөлшері (М) үш факторға байланысты
Ревальвация — ақшаның ... ... ... және ... ... өсуіне қарсы ықпал жасаудың әдісі. Ақша курсын өсіру деген сөз.
Девальвация – қағаз ақшаның ... ... ... ... ... ... және бүркемелі жолдары бар. Девальвация шараларының негізгілері:
ұлттық ақша өлшемінің алтындық мазмұнын кеміту; шетел валюталары мен
қатынас курсын ... ... ... ... билеттерін шығару,
бағасы төмендеген ақшаларды айналымын алып тастау; айналымдағы қағаз
ақшаның ... ... ... ақша реформасын жүргізу.
Ақша және тауар мөлшері тепе-теңдікте болуы шарт. Егер ақшаның мөлшері
тауардан ... ... ол ... ... ... ... ... дұрыс қалыпқа келтіру шаралары бар. Олар:
Ақшаның қызметтері
Ақшаның дүниежүзілік ақша қызметі - бұл қызметін халықаралық төлем ... ... ... және ... ... сондай-ақ әр елдің
байлығын анықтағанда атқарады. Қазір дүниежүзілік ақша ... ... бар ... ақша атқарады.
Ақшаның төлем құралы қызметі — ақшаны ... ... ... ... оны қарызға бергенде, аренда, салық, еңбек ақша т.б.
төлегенде атқарады. Ақшаның бұл ... ... ... пайда болуының
негізі болады.
Ақшаның қазына (қор) жинау қызметі - ақша бұл ... ... ... кезінде атқарады. Сондықтан, бұл қызметің алтын
монета және нақты ... ... ... ... де ... ... ... құралы қызметі-тауар айырбасының формуласы Т-А-Т бойынша
оның делдалдық рөлін атқаруына байланысты: тауар айырбасы екі ... ... Т-А және ... алудан А-Т құралады.
Құн өлшемі (масштабы) - заңмен ақша ... ... ... алтын
санының салмағы.
Ақшаның құн мөлшері қызметі — оның өзінен басқа тауарлардың құнын анықтау
қабілетін айтады. ... ... ... бұл ... ... ... ... қалыптасқан ақшалар атқаруда. Бастапқы
кезде акшаның бұл қызметін өзінің құны болатын заттар ... яғни ... ... ... ... ... құны, оның бағасы деп
аталады.
Ақшаның шығу себебі тауар өндірісі қайшылықтарының етек жайып,
тереңдеуінде. Ақша жоғарыда айтылғандай, жалпылама эквиваленттің ерекше
қызметті атқаратын тауар. Ақша да, ... да ... ... ... ... ... жеке меншік жағдайында барлық тауарлар
нарықта тікелей жеке еңбектің өнімдері ретінде болады, ал ақша - тікелей
жеке еңбектің ... ... ... ... ... Ақша зат та
емес, байлық та емес, өндірістік қатынас. Бұның мазмұны мен мәнін ақшаның
атқаратын қызметтерінің, яғни қоғамдық ... анық ... ... ... мәні және ... қызметтері
Т3 (5 құмыра)
Т4 (қой)
Т2 (1 балта)
Т1 (1 қап астық)
А (2 гр.алтын) – (тауар ... ... ... brосеr - комиссионер, мәміледегі делдал) деп өз
клиенттерін (итальянша /сluntе-тапсырыс беруші) мүдделерін қорғап және
олардың тапсырыстарын орындайтын, ... мен ... ... ... ... ... өз клиенітерінің тапсырыстары бойынша ... ... яғни ... фьючерстік, опцион және хеджерлеуді
жүзеге асырады. Жекелеген адамдар, ... ... және ... ... ... ... айналысуы мүмкін.
Маклер (ағылшынша mакlеr) деп биржа мүшелері ... ... ... осы ... үшін ... ақы куртажды иемденетіи, биржалық саудаға
қатысушыны айтады. Маклер көп жағдайда өздері мәмілелерді жасауға
делдалдық ... ... ... ... (ағылшынша сdіаlеr) деп өз қаражаттары есебінен және тауарлар мен
бағалы қағаздарды өздері сатумен тілмелі салымға бөлінеді. ... деп ... бір ... (бір ай және т. б.) ... депозиттерді
айтады.
"Өгіз" деп тауар бағасын көтеріге қызмет ететін саудаға қатысушыны
айтады: ол ... ... ... сату мақсатымен тауарларды сатып
алады.
"Аю" деп тауарлар бараларын төмендетуге қызмет ететін саудаға қатысушыны
айтады
Биржадағы қызмет ететін ... ... ... және ... ... ... ... көпшілік биржалар –
акционерлік қоғамдар
Тауыр биржасы - бұл материаддар мен заттай объектілердің, яғни шикізаттар,
құралдар, астық, ... және т.б. ... ... Мұндай биржалар
мамандырылған биржалар деп аталады. Әртүрлі тауарлар түсетін биржалар
әмбебап биржалар деп аталадысатып алады.
Қор биржалары деп бағалы ... ... ... онда ... белгілеу
арқылы бағалы қағаздарды сатып алу-сату туралы мәмілелер жасалады сатып
жасалады.
Бағалы қағаздарды саудалау, аукциондағы сату ... ... ... онда оларды ең жоғары бағаны ұсынған сатып алады.
Валюта биржасында көп ... ... ... іске ... ... қор биржаларының құрамында болуы мүмкін.
Еңбек биржалары ... ... ... күшін сатып алу-сату процестерін
ұйымдастыруға маманданады.
БИРЖА ТҮРЛЕРІ

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысы заңы4 бет
Төлем балансының ұғымы және оның маңыздылығы36 бет
«Табиғатты пайдалану құқығы»22 бет
Іс жүргізу құқығы5 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы жайлы9 бет
Азаматтық істерді сырттай іс жүргізу тәртібімен қараудың сот тәжірибесіне шолу9 бет
Басқару тәртібіне қарсы қылмыстардың құрамы18 бет
Екінші деңгеңгейлі банктердің бағалы қағаз операциясының есебі19 бет
Еңбек тәртібі8 бет
Еңбек тәртібін бұзғаны үшін жауапкершілік5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь