Несие ақшалар және олардың экономикалық маңызы

ЖОСПАР

КІРІСПЕ

I НЕСИЕ АҚШАЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ .
1.1 Несие ақшалардың пайда болуы және оның ақша формасы ретінде маңызы мен мәні
1.2 Несие ақшалардың түрлері және олардың сипаттамасы

II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НЕСИЕЛІК АҚШАЛАРДЫҢ ДАМУ БАРЫСЫ
2.1 Вексельдің несие ақшасы ретінде қолданысы мен айналысы
2.2 Қазақстан Республикасында несие ақшалардың дамуы және олардың ақша айналысындағы үлес салмағы

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ
КІРІСПЕ

Ақшаның өмiр сүруiндегi объективтiк қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi мен тауар айналысының болуына негiзделедi. Кез келген тауар айналысында ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi. Ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды. Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi. Ақша түрiнде көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша айналысы деп атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып келедi.
Осы ақша айналысының тұрақтылығын, бірқалыпты айналысын реттеуге мүмкіндік беретін ақща түрі және экономикалық шаруашылықтардың үздіксіздігін қамтамасыз ету мақсатында пайда болатын қызметтер мен өнімдердің ақысын кешіктіріп төлеуге мүмкіндік беретін айналыс құралдары несиелік ақшалардың маңызы зор балып табылады. Несиелiк ақшалар – тауар өндiрiсiнiң дамуымен, яғни тауарларды сатып алу және сатудың уақытын кешiктiрiп төлеуге берiлуiмен байланысты пайда болған ақшалар. Несиелiк ақшалардың шығуы банктердiң несиелеу операцияларымен байланысты. Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемдi ету; нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкiндiк жасау. Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: вексель, банкнота және чек.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын «Несие ақшалар және олардың сипаттамасы» деп алдым. Өз кезегінде несиелік ақшалардың негізгі түрлеріне вексель, чектер және банкноталар жатады. Бұл несиелік ақшалардың дамуы еліміз үшін маңызды болып отыр және олар осы жұмысты орындаудың өзектілін көрсетеді.
Осы ақша айналысының тұрақтылығын, бірқалыпты айналысын реттеуге мүмкіндік беретін ақща түрі және экономикалық шаруашылықтардың үздіксіздігін қамтамасыз ету мақсатында пайда болатын қызметтер мен өнімдердің ақысын кешіктіріп төлеуге мүмкіндік беретін айналыс құралдары несиелік ақшалардың маңызы зор балып табылады.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша айналымын тиімді ұйымдастыру арқылы ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңызды атқарып отыратын шаралардың бірі болып табылады. Ал осындай ақша айналысындағы тепе-теңдікті сақтау үшін несиелік ақшалардың маңызы ерекше болып табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
4. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
5. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 2000– 173 с.
6. Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы 2001 ж.
28 сәуiрдегі N 97-1 Қазақстан Республикасының Заңы.
7. А.К.Омарбаева “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1, 2005ж.
8. Баймуратов У.Б. «Электронные деньги: проблемы и перспективы» // Банки Казахстана, №9, - 2005 г. 18-21 стр.
9. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 10, 7- 2005 г. 2-3 стр.
10. Сайденов А. Г. «О перспективах развития денежно-кредитной политики и других направлениях деятельности Национального Банка» // Банки Казахстана, №10, - 2005 г. 2-4 стр.
11. «О международных резервах и денежной базе» // (Национальный Банк РК Пресс-релиз №33 от 17 октября 2005 года) Банки Казахстан, 2005 г. №10. 65стр
12. «Статистикалық мәліметтер» // Банки Казахстан, 2006 г. №5. 89стр.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
I НЕСИЕ АҚШАЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ .
1.1 Несие ... ... ... және оның ақша ... ... мен ... ... ақшалардың түрлері және олардың сипаттамасы
II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НЕСИЕЛІК АҚШАЛАРДЫҢ ДАМУ БАРЫСЫ
2.1 Вексельдің несие ақшасы ретінде қолданысы мен ... ... ... несие ақшалардың дамуы және олардың ақша
айналысындағы үлес салмағы
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ
КІРІСПЕ
Ақшаның өмiр ... ... ... ол ... ... ... ... болуына негiзделедi. Кез келген тауар айналысында
ақша айырбас құралы болып табылады. ... және ақша бiр – ... Ақша ... ... онда ... ... да ... ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi. ... ... ... құны , оның бағасы болып табылады.
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес ... есеп ... ... ... ... ... қолма-қол және қолма-
қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша ... ... Егер ... ақша ... ... ... ... қажеттi ақша
массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол ... ... ... ... ... дағдарысқа алып
келедi.
Осы ақша айналысының тұрақтылығын, ... ... ... ... ақща түрі және ... ... ... ету мақсатында пайда болатын қызметтер мен
өнімдердің ақысын кешіктіріп ... ... ... ... ... ... маңызы зор балып табылады. Несиелiк ақшалар – тауар
өндiрiсiнiң дамуымен, яғни ... ... алу және ... ... ... берiлуiмен байланысты пайда болған ақшалар. Несиелiк
ақшалардың шығуы банктердiң несиелеу операцияларымен ... ... ... ... ақша ... ... ету; ... ақшаларды
үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкiндiк жасау. Несиелiк
ақшалардың мынадай түрлерi бар: вексель, банкнота және ... мен ... ... ... ... ... және ... деп алдым. Өз кезегінде несиелік ақшалардың негізгі түрлеріне
вексель, чектер және банкноталар жатады. Бұл несиелік ... ... үшін ... болып отыр және олар осы жұмысты орындаудың ... ақша ... ... бірқалыпты айналысын реттеуге
мүмкіндік ... ақща түрі және ... ... қамтамасыз ету мақсатында пайда ... ... ... ақысын кешіктіріп төлеуге мүмкіндік беретін ... ... ... маңызы зор балып табылады.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша ... ... ... пен ... ... Ақша ... ... экономика
дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша ... ... ... ақша ... қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi
ғана алған ... үшiн ең ... ... отыратын шаралардың бірі болып
табылады. Ал осындай ақша ... ... ... үшін ... ... ерекше болып табылады.
I НЕСИЕ АҚШАЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ
1.1 Несие ақшалардың пайда болуы және оның ақша формасы ретінде маңызы
мен мәні
Ақша ... дами ... ... ... қала ... бiрақ
тауар ерекше жалпылама ... - ... ... ... ... ... онда барлық
басқа тауардың құны ... және оның ... ... тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз жасала ... ... ... ... ссудалық капиталға өтуін ... ... ... ... мен ... ... арасындағы несиелік несиелік
қатынасты бейнелейді. ... ... ... және жеке тұлғалардың
уақытша бос ... мен ... ... жүйе ... ... уақытша және ақылы негізде пайдалануға білдіретін
ссудалық капиталға айналады.
Несие ... ... ... ... ... ... ... Ал эквивалент қайтарылуының кейінге қалдырылуы құн қоғлысының
сатып алу-сатудан дербес сапалық жағынан ... ... ... ... қазір мәмілесін сатып алу-ату бір түрі деп ойлауға болмайды.
Құнның қозғалысы бұл несиенің ... ... ... ... ... ... экономикалық негізіне капитал
айналымын жатқызуға болады. Көбіне несиені ақша ... ... ... ... ... ... де бар сияқты. Себебі, қазіргі шаруашыылқта
қарыз көбіне ... ... ... ... бұл ... ақша мен ... ... ұғымды білдіріп, әр түрлі қатынастарды түсіндіретінің естен шығаруға
болмайды.
Несие ... ... ... ... ақшалардың орнын уақытша
алмастыру. Қазіргі несиелік шаруашылықта ... орын ... ... бар. Бұл қызметі іске асу процесінде тек қана тауар айналысын
емес, ... ... ... ... ... ... ... отырып, ақша
айналысында жылдамдатады. Несиенің бұл қызметі несиелік ақшалар: чектер,
вексельдер, несиелік ... ... ... ... өзiнiң дамуы барысында екi түрге бөлiнедi: толық ... ... ... ... ақшалар / 1 /.
Толық құнды ақшалар – номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты
құнымен сәйкес ... ... ... ... металл ақшалар жатады.
Металл ақшалар әр түрлi формада болады. Монета ... ...... ... ... Монетаның бет жағы – “аверс”, артқы жағы – “реверс”
және жаны “грунт” деп аталады.
“Монета” сөзiнiң шығуын римдiктердiң жүрегi ... ... ... ... байланыстырады, яғни сол шiркеуден берiлген ... ... ... эпир ханы ... ... ... жеткендiгi
туралы аңыз бар.
Алғашқы монеталар VII ғ. б.э.б Ертедегi Қытайда және ертедегi Лидия
мемлекетiнде пайда ... ... ... ... ... ... қатар
күмiс монеталар да қоса жүрдi. /2, 7-8 ... ... ... ... ... белгiлерiнiң пайда болуының
мынадай объективтi қажеттiлiктерi болған:
• алтын өндiрiсi тауар өндiрiсiнiң артынан iлесе алмай, ... ... ... ... ... өтей алмады;
• жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете алмады;
• алтын стандарты, жалпы ... ... және ... ... ... ... (құнның белгiлерi) – ... құны ... яғни ... ... кеткен қоғамдық еңбектен жоғары болып
келетiн ақшалар.
Оларға мыналар жатады:
• құнның металдық белгiлерi – ... ... ... ... ... мысалға жез, алюминий т.б. монеталар;
• құнның қағаздан жасалған белгiлерi, ол ... ... ... ... ... ақшалар.
Ақшаның металдық теориясы фетишистiк сипатта, себебi бұл теорияның
пайымдауынша ақшаның ... ... ... ... ... ... металл
бола алады, ал адамдардың тауар шаруашылығындағы өндiрiстiк қатынастарын
сипаттайтын ақша екендiгi жөнiнен хабарсыз.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана ... ... ... сондай-ақ
металға айырбасталатын Ұлттық банктiң банкноталары да аталады деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына ... ... ... ... ... француз экономистерi Ж. Рюэфф және М.
Дебре, ... ... Р. ... халықаралық айналысқа алтын стандартын
енгiзу идеясын ұсынады. Себебi 70-шi жылдардың ... ... ... ... ... ... орнына жаңа алтын стандартын ... ... ... АҚШ ... экс-президентi Р. Рейган сайлау алдындағы күрес
кезiнде алтын стандарты қайта оралуы мүмкiн деп ... 1981 ... ол ... ... ... ... осы мәселе бойынша арнайы
комиссия құрады, бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша қажет емес
деген ... ... ... алтын стандартының мағынасы нарықтың
күрделенуi, ... және ... ... ... ... ... өкiлi атақты мемлекеттiк қызметкер
М.М.Сперанский (1771-1839 ж.ж.) ... ... Ақша ... ... ... ... ... – ақшаға тек нағыз бiр ғана ақша
деп ... ... ... көзқарасы бар. Сперанский ең мықты ақша материалды
күмiс деп санады. ... ... ... ... ... XIX ғ.
теоретиктермен қолданылған. Бұл iс жүзiнде тек бiр ... ... яғни ... жоғары және күрделi формаларына өту кезеңi болды. ... тар ... ... XIX ғ. ... ... ... ... дамуы ақша базисiнiң адекватты түрiнiң
болуын талап еттi. Объективтi түрде, металдық жүйенiң ... жаңа ... мен ... ... олар ... негiзделдi.
Қағаз – несиелiк ақшаларды алтын қорымен жасанды түрде үйлестiру
натуралдық айырбас формасына ... ... ... ... ... соқтыруы сөзсiз, өйткенi алтын қорының өсiмi физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, ... бұл ақша ... тым аса ... ... ... ... ... ақшаның
айырбасталынуы тәрiздi аса маңызды ... ... ... т.б. ... ... кезде алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, ... ... ... құралы ретiнде қызмет етуiмен, ... ... ету ... ... және ... ... шикiзат болып қала
беруiмен сипатталады.
Металдың ақша ретiнде қызмет етуiмен ... одан ...... ... бола ... ... ... бөлiнуiмен алғашқы
монеталар пайда болды. Олардың пайда болуы ақшаның қалыптасуындағы соңғы
кезеңдi сипаттайды.
Монета – ол ... ... ... ... ... ... ... жасалған ақша белгiсi. Егер монетаның номиналды құны құрамындағы
металдың құнына сәйкес ... онда бұл ... ... ... ... құнды
еместерi биллонды ақшалар деп аталады.
Монеталық ақша айналысы тарихында мынадай түсiнiктемелер бар:
Биметализм – жалпыға бiрдей эквивалент ролiн екi ... одан да ... ... яғни ... ... және ... ... пайдаланылады.
Монометализм – жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде бiр ғана металл түрi
( алтын, ... т.б.) ... ақша ... /3, 108 ... б.э. ... III – II ғ. ... мыс монометаллизмi, Ресейде 1843-
1852 ж.ж. аралығында – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II ... ... ... ... сөзi, қазақша “ақша” , яғни ... ... ... ... қарап шыққан.
Ақша айналысының номиалистiк теориясы. Меркантелистердiң металлизмге
қарсы iс әрекетiнен ақшаның номиналистiк ... ... ... ... мен ... ... байланысты металл монеталарды вексель,
банкнот түрiндегi несиелiк айланыс құралдарына жартылай ... ... ... ... мен ... ... арасындағы iшкi байланыстарды
жоққа шығара отырып, номиналистер құн белгiлерiнiң жүру құқығын негiздедi,
ол үшiн олардың ... ... ... ... ... ... Ақша идеалды есеп бiрлiгi ... ... және ... ... айырбас құны анықталады;
• Бұл бiрлiк ешқандай да iшкi құнға ие емес;
Сонымен номиналаистер аұшаның ... ... ... жоққа шығара
отырып, оларды техникалық айырбас құралы ретiнде қарастырады. ... ... ақша – бұл ... ... жеңiлдететiн техникалық
дөңгелек, айырбас және сауда құралы. Ол ақшаның құны екi жақты мәнге ие ... ... бiр ... ... ... ... ... сатып алу мүмкiндiгi,
XIX ғ. аяғында және XX ғ. басында саяси экономияда номинализм үстемдiк
ете бастады. Бiрақ ... ... ... оның ... ... ... ... теориясы жағында американ экономиксi ... да ... Ол ... ... уақытта ғана тауармен байланыста
болса, ал алдағы уақытта ақшалар шартты белгiге ... деп ... ... ... қағаз ақшалар алмастырды. Қағаз ақшалар ақшаның
мәнiн, iшкi табиғатын ашады. Ақша ... ол ... ... мәнi немiс экономисi Кнаптың ... ... 1905 ж.) ... ... ... Оның ... ережелерi
төменгiдей құрылған:
• Ақша – құқықтық тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша мемлекеттiк хартальдiк төлем құралы, яғни ол ... ... ... ... белгiлерi болып табылады;
• Ақшаның негiзгi қызметi – төлем құралы.
1929 – 1933 жж. Кономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрi қарай дами
түстi. ... Дж.М. ... (1930ж. ... о ... ... ақшаларды
“жабайылық сарқыншағы”, “арбаның бесiншi дөңгелегi” деп ... ... ... қоғамның өркендеуiн үнемi қамтамасыз етiп отыратын қағаз
ақшаларды жатқызды. Кнапп теориясының жеңiсi деп қарастырды. Кейнс ... ... ... ... ... ... ... толық жүзеге
асты деп санады.
Қағаз ақшалардың пайда болуы металл ... ... мен ... ... тауарлы өндiрiстiң дамуымен
сипатталатын ақша айналымына деген қосымша қажеттiлiктерiмен байланысты.
1.2 Несие ақшалардың түрлері және ... ... ... ... ... бар: ... ... және чек.
Өндірістегі жұмыстың айналымдылығы, яғни өнімді өндіру, оны сату және
басқа да коммерциялық қызмет ... ... ... ... ... жетіспеуі сияқты жағдайларға душар болады. Сол кезде ... ... ... есеп айырысуды кейінге қалдырады. Демек өнім
несиеге сатылады. ... ... ... несие ақшаларының бір түрі –
вексель пайда болады.
Қолма-қолсыз төлем құралы – вексель болып ... А.А. ... ...... ... ... вексельде көрсетілге нсоманы
төлеудің талап ... ... ... ... қатаң формада құрастырылған
қарыздық міндеттемелерінің бірі». Д.М. ... осы ... ... ... қолдай отырып «вексель – бұл белгіленген мерзім
аяқталғаннан кейін иесінің ... ... ... ... ... ... ... беретін жазбаша түрдегі қарыздық міндеттеме» деп атады.
Вексель – қарызды өтеудегі заңды түрде бекітілген төлем міндеттемесі.
Ол – ... ... ... борышқор, яғни вексель беруші тауарды несиеге
алғанда тауар сатушыға, яғни вексель иемденушіге береді. Вексельдің мәні ... ... ... бір ... ... уақыты жеткенде келісілген жерде
өтеу үшін тауар сатып ... ... ... ... (вексель
иемденушіге) берген қарыз міндеттемесі.
Вексель шығарып және оны пайдалануды дамыту ертеден ... ... ... ... ... ... бірі болып келеді. Себебі,
вексельдің мәні – тек қарызды қайтару ... ғана ... ... ... ... ... арттыру мақсатында осы төлем
міндеттемесін белсенді пайдалану арқылы ресурстардың айналымын ... ... ... төлемнің түсуін күтпей ай вексель сатып алушына
немесе оны тауар сатып алу ... не ... ... ... үшін ... ... ... іздестіреді. Бұл жадайларда вексельді ... ...... ... және ... несиені дамытуда
ертеден келе жатқан ең бір бастылы қаржылық құрал. Қаржы жүйесі дамыған
елдердің ақша ... ... ... орын алады. Қазіргі ... ... ... ... ... бар ... 1 ... орындайтын мүмкіндігі бар (мысалы, Германияда ... ... 20-25% ... ... өз ісін ... ... отырса, оған айналым
қаржысының уақытша жетіспегендігін вексельмен толтыру онша қиын емес. ... ... ... ... ... ... ... берсе тауар
ақша айналымын жеделдетеді.
Вексель төлем ... ... ... ... ... түсуін
жеделдетіп, кәсіпорындағы тауар-зат құндылықтарының ... ... ... ... ... ... ... айналымы экономикалық
қатынастардың сан алуан жүйесін ... ... ... ... – қысқа мерзімді несие беру арқылы ақша
қаражатын бөлу. Вексель ... ... ... ... еркін
таңдауымен және бірін-бірі бақылауы мен жасалатын несиелік ... ... мен оны ... ... ... мәні және ... зор.
Вексель несиені өтемеу қаупімен байланысты болғандықтан ол вексель
берушіге шамалы болса да сенім болғасын төлем ... ... ... ... ... ... ... құнын, уақытында жіберілуін және
басқа да жағдайларын бақыласа, ол вексель иемденуші серіктестің тек вексель
алған ... ... ... ғана ... ... ... ол өте маңызды,
оның төлем уақыты жеткенге ... ... ... ... ... ... қатысушылардың бірін-бірі бақылауы және
сонымен бірге біріне-бірі сенуі, олардың ... ... ... ... ... ... дамытуға жол ашады.
Басқа қарыз міндеттемелерінен вексельдің үш түрлі айырмашылығы бар:
• Біріншіден, вексельдің дерексіздігі, яғни қарызды қандай жағдайға, не
мақсатқа ... ... ... оның ... яғни ... ... жағдайға алғандығына
қарамастан міндетті түрде өтеу керек;
• Үшіншіден, вексельді айналмалылығы, яғни ... ... оны ... ... ... Бұл ерекшелігі вексельді айналыс қаржысы
ретінде қолма-қол ақшаның орнына пайдалануға мүмкіндік береді. ... ... ... ақшасы деп те атайды.
Вексель – белгiлi бiр соманы алдын ала келiсiлген ... ... ... ... ... ... қарыздық мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және аудармалы. Елiмiздiң “ҚР-дағы вексель
айналысы туралы” ... ҚР ... ... ... берiлген:
Жай вексель (соло) – вексельдi ұстаушыға вексельде көрсетiлген соманы
белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... туралы вексель
берушiнiң еш нәрсемен негiзделмеген мiндеттемесiн ... ... ... ...... ... ... белгiлi бiр
уақытта алғашқы вексельдi ұстауыға (ремитентке) төлеу туралы үшiншi бiр
тұлғаға ... ... ... ... еш ... ... сипаттайтын вексель. /7/
Ендi несиелiк ақшалардың келесi түрi бұл банкнота. Банкнота ( ағыл.
сөзiнде “Bank-note” аударғанда “банк ...... ... ... әр ... номиналдағы ақша бiрлiктерi.
Банкнота вексельден және қағаз ақшалардан ... ... ... ... ... бар:
• мерзiмдiлiгiне қарай, егер де вексель мерзiмдiк қарздық мiндеттеме
болса, ал банкнота – мерзiмсiз қарыздық мiндеттеме;
• кепiлдiгiне қарай, ... ... жеке ... ... оның жеке ... ... ол банкнотаны қазiргi кезде орталық
банк шығаратындықтан, оған мемлекет ... ... ... екi түрi бар. Ол: ... және ... банкнота – бұл банкнотаның алғашқы пайда ... ... ... ... алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз етiлген
Орталық банктiң билетi.
Жай банкнота – бұл қазiргi кездегi ... ... ... банк
билетi. Олар металға алмастырылмайды, тек қана ... ... ... ... ... Ендеше қазiр айналыста жүрген орталық
банктен шығатын жай банкноталар алтынмен ... ... ... ... бiр ... ... немесе несиелiк негiзi сақталған,
сондай-ақ олар қағаз-ақша ... ... ... тәжірибесінде, яғни АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Франция елдерінде
қолма-қолсыз есеп айырысу бұрыннан пайдаланып келе жатқан ... ... чек, ... мен ... ... ... банктердің
құрылып, олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына
байланысты несиелік және айналыс ... ... ... кеш ... болды.
Біздің елімізде чек арқылы төлемдерді жүргізу 90 жылдың ... ... ... Осы ... ... ... ... чек арқылы төлемдерді
жүргізуге қатысты екі нормативтік құжатты әзірлеген болатын, яғни ... чек ... есеп ... ... және ... ... үшін Қазақстан Ұлттық Банкінің клирингтік палатасы туралы» ереже.
Чекті өңдеу барысында ... көп ... ... ... ... ... ... чектің дұрыс қолданылмауы, құралдың қорғаныс деңгейінің
төмендігі және ... ... ... ... ... бұл ... ... ұзаққа созылмады. Тез арада ақшалай ... ... ... ... ... чектің тиімсіз екені байқалды.
Чектің мынадай түрлері бар: Ақшалай чек – банктен қолма-қол ақша ... ... ... ... чек – ... құқысыз белгілі бір тұлғаның
атына жасалады.; Ордерлі чек – бір ... ... ... ... ... басқа бір тұлғаға беруге құқық береді; Мәлімдеуші чек ... ... ... көрсетілген сомасы төленеді; Есеп айырысу чегі –
заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуларда ... ...... арналған төлем құралы; кепілдендірілген чек – анктің
чекте көрсетілген соманы төлеуге кепілдендіруін ... ... ...... есеп айырысу үшін қолданылады.
Біздің ойымызша Қазақстан Республикасында чек арқылы есеп ... және ... ... ... жою үшін ... ... ... керек:
• Клирингтік палатадаы, чектердің клирингтік жұмысының белсенділігін
арттыру;
• Төлем ... ... ... ... сенімділікті арттыру, ... ... ... ... ... ... ... Шетел тәжірибелерін өзіміздің ұлттық экономикамыздың ерекшеліктеріне
сай қолдану мен іске асыру;
Нақты қазіргі ... ... ... ... барысы 1998 жылы 5
желтоқсандағы ҚР Ұлттық банк Басқармасының №266 ... ... ... территориясында чекті пайдалану ережесіне» сәйкес жүзеге асады. Осы
ережеге сәйкес елімізде айналыста ... ... ... ... ... Кепілденген чек – чек берушінің ... ... ... байланыссыз чекте көрсетілген соманы төлеуге қызмет көрсетуші
банктің беретін кепілін көрсететін чек;
... чек – чек ... ... ... ... ... ... чек – банкке алдын ала салған депозитпен қамтамасыз
етілмеген чек.
Чек – ағымдағы шот ... ... ... ... бiр ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару ... ... ... ... бұйрығы. Алғашқы чектер тарихта 1683 жылы англияда пайда
болды. Чектiң келесiдей ... ... ... ... чек – ... ... ақша алуға арналған төлем құралы;
• Атаулы чек – аударуға құқысыз белгiлi бiр тұлғаның ... ... ... чек – бiр ... атына толтырылған, бiрақ индосамент бойынша
басқа бiр тұлғаға беруге құқық бередi;
• Есеп ... чегi – ... ... ... ... есеп
айырысуда қолданылады;
• Жол чегi – туристiк сапарларға арналған төлем құралы;
... чек – ... ... көрсетiлген соманы төлеуге
кепiлдендiруiн сипаттайтын төлем құралы.
Чекпен есеп айырысу. Чек – бұл шот ... яғни чек ... ... ... ... чек ... төлеуге өзінің банкісіне берген
жазбаша бұйрығын білдіреді.
4
3
2
1
5
Сурет-5 – Чекпен есеп айырысу сызбасы
Мұндағы: 1 – сатып алушы банкке ... ... беру ... ... оған ... ... тапсырмасын береді; 2 – банк оған чектік кітапша
береді және төлем тапсырмасындағы соманы жеке бір ... ... 3 ... ... ... 4 – ... мен ... үшін чекпен есеп
айырысады; 5 – жабдықтаушы чекті банкке көрсетеді, ал банк сатыпалушының
шотынан чектегі ... ... оны ... ... ... ... есеп айырысудың қолайлылығы мынада:
• Егер де төлеуші тауарды алғанға дейін төлегісі келмей, ал жабдықтаушы
төлеуге кепіл бергенше тауарын жібергісі ... ... ... ... болған жағдайда.
Чек берілген күннен бастап он күн ішінде банкке төлеуге табыс етілуі тиіс.
Чек бойынша есеп айырысу сызбасы 5-ші суретте ... ... ... НЕСИЕЛІК АҚШАЛАРДЫҢ ДАМУ БАРЫСЫ
2.1 Вексельдің несие ақшасы ... ... мен ... нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты экономикадағы ақша
айналысын реттеп ... ... ... ... ... осы ақша ... ... бірі қолма-қол ақшаларды несиелік ақшаларға ауыстыру
саясаты екені белгілі. Бүгінгі таңда ұлттық ақшаайналысында ... ... ... ... вексель, банкнота және чектер.
Осылардың ... ... ... ... ... ... ... вексель – қарызды өтеудегі заңды түрде бекітілген төлем
міндеттемесі. Ол – бағалы қағаз. Бірақ Қазақстан ... ... ... ... (28,04,97 ж.) ҚР-ның Заңына сәйкес вексель бағалы
қағаз болып табылмайды, ол қарыз міндеттемесі деп көрсетілген. ... яғни ... ... ... ... алғанда тауар сатушыға, яғни
вексель иемденушіге береді. ... ... мәні – ... ... ... бір соманы төлем
уақыты жеткенде келісілген жерде өтеу үшін тауар сатып алушының (вексель
берушінің) ... ... ... ... ... ... нарықтық экономикалық қатынастарда тауар-ақша ... ... ... ... ... ... ... табылады. сондықтан
елдің экономикасының тиімді өсуін ынталандыру үшін ... ... ... Қазақстан үшін маңызы жоғары болып отыр. Сондай-ақ
вексельмен операцияларды Ұлттық банктер де және ... ... ... Ол ... ... ... тоқталамыз.
Вексель қолма-қолсыз есеп айырысудың бір формасына жатады. Себебі,
вексельдің атқаратын басты қызметі – төлем құралы. Есеп ... ... ... ... ... жай және аудармалы вексельдің
өзара айырмашылықтары және олардың қызмет ету ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... ... ... негізін коммерциялық вексель құрайды.
Қазақстан тәжірибесінде негізінен қолданылатын вексельдің түрлеріне – жай
және аудармалы ... ... ... ... және Франция елдерінде
аудармалы вексельді белсенді түрде қолданылады.
«ҚР-дағы вексель айналысы туралы» (28,04,97 ж.) ҚР-ның Заңына сәйкес
жай және ... ... ... ... ... (соло) – вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы
белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты ... ... ... еш ... ... ... сипаттайтын вексель.
1
2
3
4
Сурет-1 – Жай вексельдің айналысы
1. Вексельді тауар сатып ... ... ... (вексель беруші – вексель
иемденушіге);
2. Сатушы тауарды тиеп ... ... ... ... ... ... берушіге);
3. Сатушы белгіленген уақытта вексель бойынша төлем өтеуді ... ... ... көрсетілген қызметке, алынған тауарға ақы төлейді, яғни
вексельді өтейді;
Жай вексельді пайдаланғанда тек екі жақ ... ... ... яғни вексель беруші өзі делдалды ... ақ ... ... ... ... өтейді. Егер аудармалы вексель (яғни
тратта) ... онда ... ... бірнеше заңды немесе жеке
тұлғалар қатысады - әлбетте үш, төрт және одан да көп ... ... ... ...... көрсетілген соманы белгілі бір
уақытта алғашқы вексельді ұстаушыға (ремитентке) төлеу туралы үшінші бір
тұлғаға ... ... ... ... еш ... ... ... вексель.
Аудармалы вексельдің айналысын келесі суреттен көре көре аламыз:
6
5
3 4 8 ...... ... ... ... вексель беруші (трассант) төлеушіге (трассатқа) яғни қарызға тауарды
және траттаны (аудармалы вексельді) ... ... ... ... ... акцепт беріп оны вексель берушіге
(трассанқа) қайтарады.
3. вексель беруші (трассант) ... ... ... ... ... бойынша ақша алушыға жібереді;
4. ремитент аудармалы вексельді трассатқа ... ... ... ... ... вексельді төлеуге үкім беріп және ... ... сырт ... оның ... ... ... ... ремитент вексельді несие берушіге жібереді;
7. несие беруші ... ... өз ... аудару үшін трассаттың банкіне
жібереді;
8. ақша трассаттан несие берушіге несиені өтеу ретінде түседі.
Вексель қолма-қолсыз есеп айырысудың бір ... ... ... атқаратын басты қызметі – төлем құралы. Есеп айырысу барысында
пайдаланатын вексельдің түрлеріне қатысты жай және ... ... ... ... ... ... жатады:
• Жай вексель – бұл қарапайым түрдегі борышқордың борыштық қолхаты, яғни
төлеуге берген сөзі. Аудармалы ... – бұл ... ... алушыға
төлеушіге тиісті ақшалай қаражатын ремитентке төлеуі ... ... Жай ... екі тұлға қатынасады: вексель беруші (қарыз алушы) және
вексель ... ... ... вексельде кемінде үші немесе
одан көп тұлға қатынасады: вексель беруші ...... ...... ... ...... Жай вексельде вексель беруші – бұл вексель ұстаушыға қатысы бойынша
төлеуші немесе ... ... ... бойынша үшінші бір тұлғаға
қатысты алғанда ол әрдайым вексельдегі қарызды өзі төлейді. ... бұл ... ... ... қажет етілмейді.
• Аудармалы вексельде вексель беруші – бұл кредитор, бірақ та ол, өзінің
борышқорына қарызды ... ... яғни өзі ... ... ... бір ... ... ұстаушыға) төленуіне ұсынысын ... ... ол ... қарызын өзі төлемейді, бірақта ол төлемді оның
өтініші басқа бір тұлға жасайды. Аудармалы ... ... ... ... ... ... векселiнде мыналар болуға тиiс:
1) құжат мәтiнiнiң өзiне енгiзiлген және осы ... ... ... ... ... белгiлi бiр ақша сомасын төлеуге ешқандай шарт қойылмаған бұйрық;
3) төлем төлеуге тиiс ... ... ... ... ... ... ... жасалуға тиiс орынды көрсету;
6) кiмге немесе кiмнiң бұйрығымен төлем төленуге тиiс тұлғаның ... ... ... ... пен орынды көрсету;
8) вексель беретiн тұлғаның (вексель берушiнiң) қолы.
Кесте 1
Вексельдің жіктелуі
|Белгілеріне ... ... ... ... ... | | ... ... ... ... құнынан төмен сатып ... | ... ... |
| ... ... бойынша сатып алынатын |
| | ... ... алу үшін ... ... ... ... ... |айға дейін |
| ... ... ... 1 ... дейін |
| ... ... |1 ... ... |
| | | ... |Жай ... ... вексельде |
|санына байланысты | ... ... ... бір |
| | ... ... ... етуге |
| | ... ... ... ... |
| | ... еш ... ... |
| | ... |
| ... ... берушінің (трассанттың) |
| | ... ... ... ... |
| | ... белгіленген мерзімде үшінші |
| | |бір ... ... ... |
| | ... ... білдіреді. |
|Мақсатына, мәміленің|Коммерциялық ... алу – сату ... ... ... және | ... ... ... етілуіне |Банктік ... ... ... ... | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| ... ... банктердің қаражатты тартуы. |
| ... ... ... өтеу үшін ... | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| ... |Қамтамасыз етілмеген вексель. |
| ... ... ... ... ... алу |
| ... |мақсатында бір-біріне беріледі. |
| ... | ... ... |Ұсынуы бойынша |Ұсынған кезде төленеді, бір жыл ... | ... ... ... керек, |
| | ... ... бұл ... |
| ... күні |қысқартуы мүмкін. |
| ... ... ... ... күні |
| ... ... |
| ... ... бір ... күні ... ... |
| ... ... күн ... ... |
|Рәсімдеудің ... ... ... көрсетіледі.|
|дұрыстығына қарай |Жарамсыз ... ... ... ... ... ... ... бұйрығымен ақы төленуге тиiс деп
берiлуi мүмкiн. /1/
• Ол вексель берушiнiң өзiне берiлуi ... Ол ... ... ... ... ... векселi үшiншi тұлғаның тұрғылықты жерiнде немесе ... ... ... ... бiр ... ... тиiс болуы мүмкiн.
Ұсынылған мерзiмде немесе ұсынылғаннан кейiн белгiлi бiр уақытта төленуге
тиiстi аударым векселiнде вексель ... ... ... ... ... қоя ... ... басқа аударым вексельдерiнде мұндай шарт жазылмаған
деп есептеледi.
Вексельде проценттiк ... ... тиiс; ... нұсқау болмаған
жағдайда, шарт жазылмаған деп есептеледi. Егер де ... күн ... ... ... ... күннен бастап есептеледi және
векселiндегi сома жазбаша да, цифрмен де ... бұл ... ... ... ... ... ... көрсетiлген сомада күшiнде
болады. Егер аударым векселiнде сома жазбаша түрде не ... ... ... бұл ... ... ... ... жағдайда вексель
тек аз сомаға ғана күшiнде болады.
Егер аударым векселiнде аударым векселi бойынша мiндеттi бола ... ... ... ... ... ойдан шығарылған адамдардың қолдары
болса, немесе оған қол қойғандарды барлық басқа ... ... ... ... ... қол ... ... қойған қолдары дегенмен де
күшiн жоймайды. Вексельге қойылмаған ... ... ... ... ... ... куәландырушы адамның еркiн бiлдiретiн ресми түрде куәландырып
жазған ... ... ғана ... ... ... ... ... уәкiлдiк берiлмеген, тұлғаның өкiлi
ретiнде аударма векселiне қол ... ... адам ... ... ... ... болады және, егер ол вексельдi төлеген болса, өкiл ... ... ... құқықтарға ие болады. Өзiнiң өкiлеттiгiн
асыра пайдаланған өкiл де дәл ... ... ... ... ... үшiн де, ... үшiн де ... бередi. Оның өзiне акцепт ... ... ... оның төлем үшiн жауапкершiлiктi алмауының
әрбiр жағдайы жазылмаған деп саналады. Әрбiр ... ... тiптi ... ... нұсқаусыз берiлсе де, индоссамент арқылы берiлуi мүмкiн.
Егер вексель берушi аударым векселiнде ... ... ... сөздi
немесе қандай да бiр соған тең мағынадағы сөздi жазатын болса, құжатты
нысаны ғана сақталып және жай ... ... ... ... ... ... немесе акцептемегенiне де қарамастан, тiптi соның
пайдасына немесе вексель берушiнiң пайдасына не ... ... ... да бiр ... ... пайдасына индоссамент жасалуы мүмкiн. Бұл
тұлғалар өз кезегiнде вексельдi индоссация жасай алады.
Индоссамент жай және ... шарт ... ... тиiс. ... шарттың кез-келгенi ... деп ... ... ... ... Индоссамент көрсетушiге бланктiк индоссамент
күшiнде болады. ... ... ... немесе соған қосымша параққа
(аллонжға) жазылуға тиiс. Индоссамент өз пайдасына индоссамент ... ... ... ... немесе онда бiр индоссанттың ғана
қойған қолы болуы тиiс ... ... Бұл ... ... өз күшiнде болуы үшiн ол аударым векселiнiң сырт ... ... ... тиiс. ... аударым векселiнен туындайтын барлық
құқық берiледi. Егер индоссамент бланктiк ... ... ... ... не ... атынан немесе басқа бiр тұлғаның ... ... өз ... ... ... ... немесе қандай да басқа бiр
тұлғаның атына индоссациялай алады;
3) вексельдi бланк толтырмастан және ... ... ... бере ... ... ... ... қолында болса, тiптi соңғы индоссамент бланктi
индоссамент болғанның өзiнде, егер ол өз құқығын индоссаменттердiң үздiксiз
қатарына негiздей ... сол ... ... вексель ұстаушы деп қарастырылады.
Бұл орайда сызылып тасталған индоссаменттер жазылмаған болып есептеледi.
Бланктiк индоссаменттен кейiн ... ... ... кезде, соңғысына қол
қойған тұлға бланктiк индоссамент бойынша вексельдi сатып алған ... ... ... алуға", "инкассаға", "сенiм бiлдiрiлген
ретiнде" деген ескертпесi немесе жай тапсырманы ... ... да ... ... ... ... ... аударым векселiнен туындайтын барлық
құқықтарды жүзеге асыра алады, бiрақ оны ол ... ... ... ... ... ... жағдайда мiндеттi тұлғалар вексель ұстаушыға
қарсы тек индоссантқа ғана ... ... ... ... ... ... ... қайта кепiлдiк берушiнiң қайтыс болуы
немесе оның iс-әрекетке қабiлетсiздiгiне ұшырауы салдарынан тоқтатылмайды.
Егер индоссаментте "қамтамасыз етiлуге тиiс ... ... ... ескертiлсе немесе өзге де кез-келген кепiл түрiндегi ... ... ... аударым векселiнен туындайтын барлық құқықтарды
жүзеге ... ... ... олар ... индоссаменттiң қайта кепiлдiк берушi
индоссамент ретiнде ғана күшi болады.
Егер тек вексель ұстаушы вексель алғанда борышкерге ... ... ... болса, мiндеттi тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... мәлiмдей алмайды.
Төлем мерзiмiнен кейiн жасалған индоссаменттiң нәтижесi алдыңғы жасалған
индоссаменттегi сияқты болады. ... ... ... ... ... наразылық бiлдiру үшiн белгiленген мерзiм ... ... ... тек қана ... ... ... ие болады. Төлем мерзiмi
басталғанға дейiн қолында ... бар ... ... ... тiптi жай ... ... өзiнiң тұрғылықты жерiнде акцептеу үшiн ... ... ... ... ... да болсын аударым векселiнде мерзiмi белгiленген
немесе белгiленбеген ... ... ... ... ... шарт
етiп қоя алады. Егер үшiншi бiреуде төленуге тиiс ... ... ... ... ... ... тұратын жерiнен басқа жерде төленуге тиiс
вексель туралы, немесе ұсыну ... ... бiр ... ... ... туралы сөз болып отырмаса, ол вексельде оны акцептке ұсынуға тыйым
сала алады. Ол акцептке белгiленген ... ... орын ... ... шарт етiп қоя ... Егер ... берушi вексельдi ғана акцептеуге
болмайды деп жарияламаған болса, әрбiр индоссат вексель ... ... оны ... ... ... ... тиiс ... шарт етiп қоя
алады. Ұсынудан ... ... бiр ... ... ... ... берiлген күнiнен бастап бiр жыл iшiнде акцептке ... ... ... бұл ... мерзiмдi қысқартуы немесе неғұрлым ұзағырақ
мерзiмдi белгiлеуi мүмкiн. Индоссанттардың бұл ... ... ... төлеушi бiрiншi ұсынудан кейiн вексельдi келесi күнi өзiне қайталап
ұсынуды талап ете алады. ... ... ... ... талап
орындалмаған жағдайда ғана ол талаптың орындалмағанына сiлтеме ... ... ... ... ұсынылған вексельдi төлем төлеушiге беруге
мiндеттi емес. Аударым ... ... ... Ол ... ... ... ... бiр сондай мағынадағы сөзбен бiлдiрiледi; оған
төлем төлеушi қол ... ... бет ... ... ... ... жай
қолы акцепт күшiн алады.
Егер вексель ұсынудан кейiн белгiлi бiр уақытта төленуге тиiс болса
немесе ерекше жағдайға ... ... бiр ... ... ұсынылуға
тиiс болса, акцептке оның берiлген күнi қойылуға тиiс, бұл орайда вексель
ұстаушы оның ... ... ... талап етпеуi керек. Күнi
көрсетiлмеген жағдайда вексель ұстаушы индоссанттарға қарсы және ... ... ... ... ... ... қалу үшiн бұл олқылықты
мезгiлiнде наразылық ... ... тиiс. ... жай және ешқандай
шарт қойылмаған болуға тиiс, ... ... ... оны ... бiр ... ... ... векселiнiң мазмұнына жасалған қандай да болмасын
өзге өзгерiс акцепт жасамаудан бас ... ... ... ... өз ... ... ... жауап бередi. Егер вексель берушi
аударым векселiнде төлем төлеушiнiң тұрғылықты жерiнен өзге төлем ... ... бұл ... ... ... тиiс ... ... көрсетпеген
болса, төлем төлеушi мұндай тұлғаны акцепт жасалған кезде көрсете ... ... ... ... акцептант төлемдi төлем төленетiн жерде
өзi жасауға мiндеттендi деп ұйғарылады. Егер ... ... ... ... ... жататын болса, соңғысы акцепте сол жердегi
төлем жасалуы тиiс болатын қандай да бiр ... ... ... төлеушi акцепт арқылы аударым векселiн мерзiмiнде төлеуге өзiне
мiндеттеме қабылдайды. Егер ... ... ... ... жазба жасаған
төлем төлеушi оны вексель қайтарылғанға дейiн сызып тастаған болса, акцепт
жасаудан бас ... деп ... ... ... ... ... ... қайтарып бергенге дейiн жасалған деп есептеледi.
Алайда, егер төлем төлеушi өзiнiң ... ... ... ... қол ... әлде ... ... хабарласа, онда өз акцептiнiң
шарттарына сәйкес олардың алдында мiндеттi болып табылады.
Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы Қазақстан Республикасының
аумағында жай және ... ... ... ... вексельдер,
оның iшiнде Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде шығарылғандары бойынша
талап ету құқығын берудi, осындай вексельдер ... ... ... ... ... ... ... есеп кеңселерiнiң есепке
алуын және Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... алуын
қамтиды.
Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы жөнiндегi ... ... ... осы ... ... ... өзге
де заң актiлерiнен, сондай-ақ ... ... ... ... ... Банкiнiң нормативтiк құқықтық актiлерiнен ... ... ... ... ... ақша-несиенің дамуы және олардың ақша
айналысындағы үлес салмағы
Біздің елімізде чек арқылы төлемдерді жүргізу 90 ... ... ... болатын. Осы кезеңде Қазақстан Ұлттық Банкі чек арқылы
төлемдерді жүргізуге қатысты екі ... ... ... болатын,
яғни Қазақстан Республикасында чек арқылы есеп айырысу ... ... ... ... үшін ... ... ... клирингтік
палатасы туралы» ереже. Чекті өңдеу барысында ... көп ... ... ... ... бару ... ... дұрыс қолданылмауы,
құралдың қорғаныс деңгейінің төмендігі және чектің өңделу мерзімінің
ұзақтығы ... бұл ... ... ... ұзаққа созылмады. Тез
арада ақшалай аударымдар мен төлемдерді жүзеге асыру ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында чек арқылы есеп ... және ... ... ... жою үшін мынадай шараларды іске
асыру керек:
1. Клирингтік палатадаы, ... ... ... ... ... ... ретінде чекке деген сенімділікті арттыру, түрлі
жарнамаларды жүргізу;
3. Тұрақты құқықтық базамен қамтамасыз ету;
4. ... ... ... ... экономикамыздың
ерекшеліктеріне сай қолдану мен іске асыру;
Нақты қазіргі кезеңде еліміздегі чекті пайдалану барысы 1998 жылы 5
желтоқсандағы ҚР ... банк ... №266 ... ... ... ... чекті пайдалану ережесіне» сәйкес жүзеге асады.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен ... ... ақша ... ақша ... ... ... Қазақстан Республикасында ақша
жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi туралы”
Қазақстан ... ... заң күшi бар ... ... ... ақша ... ұйымдастыру негiзiн және
формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша ... ақша ... ... ... ... жасау тәртiбi, ақша айналысын
ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал ... ... ... ... жылы ... ... теңгенi айналысқа шығарып, экономикада жаппай
етек алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға ... ... ... ... тиiмдi жол ашып отырғандығын көруге болады.
Еліміздің Ұлттық банкі бүгінде осы ... ... ... ... ... ақша-несие саясатының дамыған елдердегі ... ... ... ... Оның ... 2004 жылы 1 қаңтарынан бастап Ұлттық
банктің экономиканы реттеудегі басты мақсаты бағаның ... ... ... саясатының басқа түрлері (айырбас бағамы, ақша агрегаттары)
бастапқы мақсат ... ... банк ... ... ... міндеттері мемлекеттік ақша-
несие саясатымен ... ... ... ... ... ... ету, валюталық реттеу және валюталық бақылауды жүргізу, қаржы
жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету және де ен ... ... ... ақшаларды дамыту болып табылады.
Ұлттық банктің ақша-несие саясатындағы негізгі ... ... ... ... ету үшін ... ... ... алдағы жылдарға белгіленген шамалар негізінде ... ... ... ... Осы саясат негізінде инфляцияның мақсатты
көрсеткіштерін және Ұлттық банк ... ... ... Еуропалық
кеңістіктің стандарттарына өту барысындағы шараларын айтып кетуге болады.
Банк жүйесiн реформалау және ақша ... ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбiрiмен өзгерттi. Осыған байланысты 1992 – 1993 ж.ж. ... ... ... ... директивтi саясаттың орнына
Республикамызда қолма-қол ақша ... ... және ... ... ... жасалынды.
Дамыған елдерге бұл процесс кеңiнен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз
ақша айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ – та халықтың есеп ... ... зы ғана ... ... ал қалғаны чек, несиелiк карточталар ... ... ... тәжiрибе көрсеткендей , ақша айналысын ақша
айналымынан ... ... Ақша ... ... және ... ... қана қатаң түрде шектеудi ғалымдар онша қабылдай қоймады.
Бiздiң республикамыздағы ... ақша ... ... ... ... онда ол ...... қолма-қол ақшалар немесе банк жүйесiнен тыс ақша;
М1 - ... – М0 –дi ... ... ... ... есеп ... басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, ... ... мен ... қорларының шоттарындағы, чектiк және
аккредитивтiк шоттардағы қаражат қалдықтары, халықтың және ... ... ... ... ... ... - ... М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың шетел
валюталарындағы аудармалы ... ... – М2-ге ... емес ... ... мен ... шетел валютасындағы
басқа да депозиттерi.
Мұндағы, аудармалы ... ... ... және ... атаулы құнымен ақшаға ауыстырылады;
2) чектiң, траттаның немесе жиро-кепiлдiктiң көмегiмен еркiн айналады;
3) төлемдер жүргiзуде кеңiнен ... ... ... ... ... бiр ... ... қатар еліміздегі қағаз ақшалардың ақшалардың құрамы жылдан
жылға экономика салаларының дамуымен бірге өсіп келе ... Оны ... ... ... арналған талдау көрсеткіштерінен көре аламыз. (Сурет-1)
Сонымен қатар елде қолма-қол ақшалармен ... ... ... ... өсіп келе ... Оның ... себебіне соңғы жылдардағы
экспорттық қызметтердің көлемінің ақшалай сипатының тым жоғары өсіп ... ... сала ... ... ... өсуі және жалпы
экономиканың өсуімен тікелей байланысты болып. Осы аталған барлық ақшаларды
елдің ақша массасы деп те ... ... Осы ақша ... ... ... ... 2-ші суреттен көре аламыз. Егер ақша массасындағы
қолма-қол ақша үлесі артық болатын ... онда елде ... ... | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | ...... ... үлесі
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | ... – Ақша ... ... ... ... ... ұлттық экономикада қағаз
ақшалар және онымен қоса ақша массасы да жылдан жылға ... ... бара ... Ал бұл өз ... ... ... ... толқуларға алып келуі мүмкін. Алайда елдің Қаржы жүйесінің және
Ұлттық банктің соңғы жылдардағы Еуропалық стандарттар ... ... ... ... ... ... қарай бұруының, осының
негізінде алдағы үш жылға ақша-несиесаясаттарының көрсеткіштерін ... яғни ... ... ... өтуінің нәтижесінде ақша
массасы өскенімен елде инфляция деңгейі ... ... ... қалуда.
/13, 89 б./
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... ... ... мен ... ақша ... ... көретініміз ақша массасындағы қол-қол ақшалардың
үлес салмағы жалпы ақша массасының өсуімен бір қарқында өсіп келе жатыр. Ол
бүгінгі ... ... ... ақжа ... мен қаржылық орындарының
өздерінің қаржылық қызметтерін және ... ... ... болып табылады. Суреттегі қолма-қол ... ақша ... ... басым көпшілігі несие ақшалардың үлесіне тиеді.
Бұл көрсеткіш өз кезегінде еліміздің қаржы ... ... және ... ... келе ... көрсетеді.
Қазақстан Республикасындағы қазіргі нарықтық қатынастардың қалыптасуы
кезінде, төлем құралдарының жетіспеушілігі, өндірістің өңдеу салаларының
құлдырауы, шаруашылық ... ... ... және үлкен мөлшерде
өтелмеген төлемдер жиналуы жағдайында қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... арта ... ... вексель шаруашылық өмірге
кең көлемде енуде. Қазірдің өзінде вексель айналымын реттейтін көптеген
ереже ... ... ... ... ... ... ... ж.) ҚР-ның Заңына сәйкес
елімізде вексель ... ... ... ... ... жеткізу туралы
мәміле бойынша төлемнің мерзімін ұзарту үшін ... ... деп» ... 80 ... ... Заң 1930 жылғы 7 маусымдағы Аударым және жай вексельдер туралы
бiрыңғай заңды ... ... ... және жай ... ... ... үйлеспеушiлiктерiн шешу мақсатын көздейтiн конвенция мен
Аударым және жай вексельдерге қатысты ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы вексель айналысын реттейдi және ... мен ... ... ... вексельдiң қызметiн белгiлейдi.
Аударым векселi вексель берушiнiң бұйрығымен ақы төленуге тиiс ... ... Ол ... берушiнiң өзiне берiлуi мүмкiн.
• Ол үшiншi тұлғаның есебiнен берiлуi мүмкiн.
Аударым векселi үшiншi ... ... ... ... ... ... немесе басқа бiр жерде төленуге тиiс болуы мүмкiн.
Ұсынылған мерзiмде немесе ұсынылғаннан кейiн белгiлi бiр ... ... ... ... ... берушi вексель сомасына процент есептеуге
шарт қоя алады. Мұнан басқа аударым вексельдерiнде мұндай шарт жазылмаған
деп есептеледi.
Вексельде ... ... ... тиiс; мұндай нұсқау болмаған
жағдайда, шарт жазылмаған деп есептеледi. Егер де басқа күн көрсетiлмесе,
проценттер аударым ... ... ... ... ... ... сома ... да, цифрмен де жазылса, бұл жазбалардың арасында
қайшылықтар болған жағдайда вексель жазбаша көрсетiлген ... ... Егер ... ... сома ... түрде не цифрмен бiрнеше рет
көрсетiлсе, бұл жазбалардың арасында қайшылықтар болған жағдайда ... аз ... ғана ... ... ... ... аударым векселi бойынша мiндеттi бола алмайтын
тұлғаның қолы, жалған қолдар немесе ойдан ... ... ... ... оған қол ... ... басқа негiзде мiндеттей алмайтын,
немесе бiреудiң атынан қол ... ... ... ... дегенмен де
күшiн жоймайды. Вексельге қойылмаған қолдың орыны аударым векселiне өз
қолын қойып ... ... ... ... ... ... куәландырып
жазған өтiнiшi арқылы ғана толтырылуы мүмкiн.
Егер вексель берушi аударым векселiнде "бұйрыққа емес" ... ... ... да бiр ... тең ... ... ... болса, құжатты
нысаны ғана сақталып және жай цессия нәтижелерiмен берiлуi мүмкiн. Төлемшi
вексельдi акцептегенiне немесе акцептемегенiне де ... тiптi ... ... ... берушiнiң пайдасына не вексель бойынша мiндеттi
қандай да бiр басқа тұлғаның пайдасына индоссамент ... ... ... өз ... ... ... ... алады.
Индоссамент жай және ешқандай шарт ... ... тиiс. ... ... ... ... деп ... Iшiнара
индоссамент жарамсыз болады. Индоссамент көрсетушiге бланктiк индоссамент
күшiнде болады. ... ... ... ... соған қосымша параққа
(аллонжға) жазылуға тиiс. ... өз ... ... ... ... ... мүмкiн немесе онда бiр ... ... қолы ... тиiс ... ... Бұл соңғы жағдайда
индоссамент өз күшiнде болуы үшiн ол аударым векселiнiң сырт ... ... ... тиiс. ... ... ... ... барлық
құқық берiледi. Егер индоссамент бланктiк индоссамент ... ... ... не ... ... ... басқа бiр тұлғаның атынан
толтыра алады;
5) өз кезегiнде вексельдi бланк арқылы немесе ... да ... ... атына индоссациялай алады;
6) вексельдi бланк толтырмастан және индоссамент жасамастан үшiншi
тұлғаға бере алады.
Аударым ... ... ... ... тiптi ... ... бланктi
индоссамент болғанның өзiнде, егер ол өз құқығын индоссаменттердiң ... ... ... сол ... ... вексель ұстаушы деп қарастырылады.
Бұл орайда сызылып тасталған индоссаменттер жазылмаған болып есептеледi.
Бланктiк ... ... ... ... ... ... ... қол
қойған тұлға бланктiк индоссамент бойынша вексельдi сатып алған ... ... ... ... "инкассаға", "сенiм бiлдiрiлген
ретiнде" деген ... ... жай ... ... ... да ... ... болса, вексель ұстаушы аударым векселiнен туындайтын барлық
құқықтарды жүзеге асыра алады, бiрақ оны ол қайта тапсыру ... ... ... ... ... мiндеттi тұлғалар вексель ұстаушыға
қарсы тек индоссантқа ғана қарсы қоятындай ... ... ... ... ... ... ... берушiнiң қайтыс болуы
немесе оның iс-әрекетке қабiлетсiздiгiне ұшырауы салдарынан тоқтатылмайды.
Вексель берушi қандай да болсын аударым векселiнде ... ... ... ... ... ... етiлуге тиiстiлiгiн шарт
етiп қоя алады. Егер үшiншi бiреуде төленуге тиiс болатын аударым векселi
туралы, немесе ... ... ... ... ... ... ... тиiс
вексель туралы, немесе ұсыну бойынша белгiлi бiр уақыттан кейiн ... ... сөз ... ... ол ... оны ... ... тыйым
сала алады. Ол акцептке белгiленген мерзiмнен бұрын орын алуға болмайтынын
да шарт етiп қоя ... Егер ... ... ... ғана ... деп ... болса, әрбiр индоссат вексель мерзiмiн ... оны ... ... акцептке ұсынуға тиiс екенiн шарт етiп қоя
алады. Ұсынудан ... ... бiр ... ... ... аударым
вексельдерi берiлген күнiнен бастап бiр жыл iшiнде ... ... ... ... ... ... болып қолданушылардың қатарында
Казкоммерцбанк тәжiрибесiн атап өтуге болады. Бұл банк 1996 жылы ... ... ... ... сәйкес өзiнiң 500, 1000 және 5000 АҚШ
долларындағы “астық” вексельдерiн айналымға ... ... ... ... клиенттерiне бердi.
Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы ... ... ... жолы” ҰК-ның 200,0 млн теңгеге бағалаған вексельдерiн өтедi.
Мұндағы, ...... ... төлемдi төлемдi жүзеге
асыратын, вексельде делдал ретiнде қатынасатын банк.
Трассат тратта бойынша төлеуге келісімін бергеннен ... ... ... ... ... ... бетіндегі индосамент (басқа
біреуге аударып ... ... ... жүре ... ... ... ... байланысты вексель айналысы ұлғая түседі және мұндағы әр
индосамент вексель ... ... ... жауап береді.
Жай және аудармалы вексель – коммерциялық вексельдің түрлері ретінде
қарастырылады. Вексельдің мынадай реквезиттері болуы ... ... ... ... аты-жөні, вексель ұстаушының аты-жөні; вексель
төлеушінің аты-жөні; вексельді толтырған күн; Вексельді өтеу күні мен жері;
вексель ... ... ... ... ... төлеуге келісім берушінің
қолы мен мөрі; ... ... ... қолы мен мөрі (3-ші ... ... бетінде. Аударып жазу белгісі; Төлем бұйрығының номері
мен күні және айы; Вексельді ... ... ... және ... ... Вексельді ұстаушының аты-жөні және тағы басқа мәліметтер болуы
мүмкін.
90 жылдың басында және ортасында банктер ... ... ... ... бірақ осы жылдың аяғы мен 2000 ... ... ... ... ... ... вексель операциясы қалыптасу
кезіңінде тұр. Бүгінгі күнде кең тараған вексель ... ... алу, ... есепке алу және авальдау жатады. Елімізде ... ... әсер ... ... ... ... Заң ... жасалатын коммерциялық банктердің операциясы мындай түрге
болуға болады: Активтік ... ... ... алу; ... ... қайта есепке алу (орталық банктің жүзеге асыруы);
Кепілдік операциялары: аваль, вексельді ... ала ... ... беру;
Коммиссиондық операциялар: вексельді инкассалау және домициляция; Активтік-
кепілдік операция: вексельді акцептеу.
Коммерциялық ... ... ... ... ... -
вексельді есепке алу операциясы жатады. Вексельді есепке алу операциясы
басқа операцияға қарағанда дамыған. ... ... алу үшін ... ғана ... Банк ... алу үшін ... ... клиенттен тиісті құжаттарды талап етеді және вексельді ... ... ... ... Есепке алу үшін қабылдаған
әрбір вексельге «вексельдік құжаттаманы» жүргізеді. ... алу ... ... қатаң түрдегі есеп беру құжаты ретінде сақталады.
Қазақстанда банктердің акцептік операциялары дамымаған. Ұлыбритания,
Германия және Францияның ... ... осы ... жүзеге
асырады. Бұл операцияның дамымай отырған ... ... осы ... ... болмауы, екіншіден банк үшін тәуекелдің жоғары деңгейде
болмауы, үшіншіден коммиссиондық мөлшердің жоғары болуы.
Акцептік операцияға ... ... банк үшін ... ... ... ету ... болып табылады. Аудармалы вексель бойынша төлем
болып немесе аваль ... ... ... ... да бір бөлігін
қамтамасыз етілуі мүмкін. Авальде кімнің ... ... ... Ал ... ... ... ... есебімен берілді деп
есептілінеді.
Шетел тәжірибесінде ... ... ала ... ... ... ... операциялар қатарына жатады. Ал Қазақстанның тәжірибесінде бұл
операция кездеспейді.
Вексель ... ... ... ... ... ... вексельді
қайта есепке алуы жатады. Қайта қаржыландыру мүшелері бойынша ... ... ... ... келгенде, ... ... ақша ... даму ... ақша айналысы және ақша айналымы ұғымдары
жекелеген ұғымдарды беріп келсе, ал ... ... ... ... ... ... қатынастар бір заңдылық шеңберінде ... ақша ... мен ақша ... бір ... ... болды.
Сонымен, ақша айналымы деген қолма-қол ақша мен ... ... емес ... ... ... және ... төлемдер мен шаруашылықтың есеп
айырысуын қамтамасыз ететін ақшаның қызметі. Сонымен ақша ... ... ... ақша ... және ... емес ақша ... қағаз ақшалар – бұл нағыз ақшалардың өкілдері ... ... ... ... ... ... объективті мүмкіндігі, олардың
айналыс құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты пайда болды. Ал
қолма-қолсыз ... ... ... ... ... ... есеп
айырысудың маңызды формасы болып отыр. Себебі, қолма-қолсыз ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін азайтудың
және кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ақша айналысының тиімділігін қамтамасыз ету, оны ... және ... ... ... ... ... бір ... ақша түрі – несиелік ақшалар ... ... ... – тауар өндiрiсiнiң дамуымен, яғни тауарларды сатып ... ... ... кешiктiрiп төлеуге берiлуiмен байланысты пайда болған
ақшалар. Оның қызмет етуі несиелердің қызмет етуімен ұқсас келеді. ... ... ... ... ... ... алмастыру қызметінің
көрінісі. Қазіргі несиелік шаруашылықта мұндай орын ... ... бар. Бұл ... іске асу ... тек қана ... ... сондай-ақ нақты нақты ақшалардың уақытша орнын ауыстыра отырып, ақша
айналысында жылдамдатады. Несиенің бұл қызметі несиелік ... ... ... ... ... ... ... ақшалардың шығуы банктердiң ... ... ... ... ... ... ақша айналымын икемдi ету;
нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының ... ... Өз ... қолма-қол ақшалар көлеңкелі экономиканың және ақшаға
байланысты қылмыстың дамуына алып келеді.
Сонымен жүмысты ... ... ... ... ... есеп ... формалары ретіндегі экономикадағы маңыздылығын
атап өттік. Қазақстанда бүгінде несиелік ... ... ... чек жене ... ... жүр. ... ... ақша
айналысының негізгі түрлері ретінде бүгінгі таңда дамытудың қажеттілігі
жоғары болып отыр. Осыған орай ... осы ... ... ... жан-
жақты шаралар қолдану керек.
Қазақстан Ұлттық банкі және қаржы салаларының құрылымы бүгінде
елімізде осы ... ақша ... ... ... айналыстағы
ақшалардың қолма-қолсыз түрлерін кеңейтуге және оларды ... сай ... ... ... ... жылда ұлттық
экономиканың көрсеткіштері, ақша ... мен ... ... ... ... ... елдегі қаржы жүйесі ең тұрақты және жан-
жақты дамыған, әлемдік нарық жағдайына үйлестірілген ... ... ... бұл ... әр ... ақша ... ... заңдарын тиімді
ұйымдастырғанының жемісі болып табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ақша, ... ... ... / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 ... С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, ... - 2004ж. – 248 ... ... М.А., ... Л.С. / ... ... обращение и
кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
4. Баян ... , Оқу ... / ... ... ... валюта
қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
5. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, ... ...... 173 ... ... ... вексель айналысы туралы 2001 ж.
28 сәуiрдегі N 97-1 Қазақстан ... ... ... “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу жөнiндегi
валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1, 2005ж.
8. Баймуратов У.Б. ... ... ... и ... ... ... №9, - 2005 г. 18-21 ... «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 10, 7- 2005 г. 2-3 стр.
10. Сайденов А. Г. «О ... ... ... ... ... ... деятельности Национального Банка» // ... №10, - 2005 г. 2-4 ... «О ... ... и денежной базе» // (Национальный Банк РК
Пресс-релиз №33 от 17 октября 2005 года) Банки Казахстан, 2005 г.
№10. ... ... ... // Банки Казахстан, 2006 г. №5. 89стр.
-----------------------
Сатып алушы
Жабдықтаушы
ның банкі
Сатып алушының банкі
Вексель иемденуші (сатушы, төлем ... - ... ... ... ... ... ... бойынша ақша алушы)
Несие беруші
(кредитор)
Трассат
(төлеуші)
Трассант
(вексель беруші)

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Макро-, микро-және ультрамикроэлементтер6 бет
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Түсті металдарды және темірді өндірістік айнымалы токпен поляризациялау арқылы олардың бейорганикалық қосылыстарын синтездеу109 бет
Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық106 бет
Өндірістік жарақаттануды сараптау әдістері. Кәсіби аурулар себебтері. Өндіріс орындарын желдету әдістері. Желдетуді есептеу тәсілдері10 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь