О.Шпенглер және “өркениеттің ақыры”


1 Жалпы адамзат өркениетінің ба¬ғыт.бағдарын анықтау
2 Ұлы даланы мекен еткен бай¬ырғы арийлер мен кейінгі сақ, ғұн, түркілердің наным.сенімдері, діни нышандары
Бүкіл саналы ғұмырын “Адамзат тарихының қай тілде жазылғанын және оны қалай оқу керектігін” зерттеуге арнаған Освальд Шпенглердің ең аты¬шулы еңбегі – алғашқысы 1918 жылы жарық көрген 2 томнан тұратын “Еу¬ро¬паның ымырт шағы” (“Закат Европы”) кітабы. Қағидаларының өмір¬шеңдігімен, қайсыбір құбылыстар¬дың даму барысын ғасырлар бұрын бол¬жай білген көрегендігімен ерекше¬ленетін бұл кітап әлі күнге дейін құндылығын жоғалтпай, ғасырлармен тайталасып келеді. Жалпы өркениет¬тану саласындағы көріпкелдік көсем¬дігі жағынан теңдесі жоқ деп айтуға боларлық осы кітабында автор:
– адамзат тарихын зерттеуде қа¬лыптасқан қасаң қағидалардың бірі, тауарихты: Ежелгі дүние, Орта ғасыр және Жаңа дәуір секілді кезеңдерге бөліп, оның аясын шартты атаулармен шектеушілікті қолдамай, қайта, тірші¬ліктің негізгі кезеңдерімен (сәбилік, жастық шақ, кәрілік; көктем, жаз, күз, қыс) сабақтастырады, сөйтіп, мәдениет атаулының дүниеге келу, көк жай¬саңдай құлпыру, даму шегіне жету, қартаю кезеңдерін белгілейді;
– мәдениет пен өркениет деген ұғымдардың аражігін ажыратып, мә-дениеттің дүниеге келу, өсіп-өркендеу кезеңдерін, қайталанбас келбетке ие болып, құлпыру заманын бастан кеші¬ріп, қартайған шақта, жантәсілім берер алдында өркениетке ұласатынын айта¬ды; яғни, өркениет — мәдениеттердің шарықтау шегіне жетіп, күні еңкейген, зауал шағына тұспа тұс келеді;
– ұлт мәдениеттерінің өркениетке ұласуының тағы бір алғышарты ретінде – жиналған бүкіл өркениеттік құн¬дылықтардың саусақпен санарлықтай аздаған ірі қалаларда – мегаполис¬терде шоғырланатынын болжайды; яғни, қаншама жауһар мәдениет ұш-қын¬дарын, толған айдай келісті көр¬кемдіктерді дүниеге әкелсе де, аталған ірі қалалардың қасында басқа жұрт, бөтен мәдениет – провинция.
Жалпы, биік өркениет көкжиегін - әрқайсысының кереге-бесігі берік, уықтары оқтай түзу, шаңырағы биік төл мәдениеттердің алаңы ретінде қарастыратын О.Шпенглер: “...Вместо безрадостной картины линеарной всемирной истории... я вижу нас¬тоя¬щий спектакль множества мощных куль¬тур, с первозданной силой рас-цветающих из лона материнского ланд¬шафта, ... чеканящих каждая на своем материале – человечестве — соб¬ственную форму и имеющих каж¬дая собственную идею, собственные страсти, собственную жизнь, волне¬ния, чувствования, собственную смерть. ...У каждой культуры свои но¬вые возможности выражения, которые появляются, созревают, увядают и никогда не повторяются. ...Я вижу во всемирной истории картину вечного образования и преобразования, чудесного становления и прехож¬де¬ния...”, деп пікір түйеді (Освальд Шпенглер., Закат Европы., М., 1993, 151-б.).

Пән: Философия
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






1. О.Шпенглер және “өркениеттің ақыры”
Бүкіл саналы ғұмырын “Адамзат тарихының қай тілде жазылғанын және оны қалай
оқу керектігін” зерттеуге арнаған Освальд Шпенглердің ең атышулы еңбегі –
алғашқысы 1918 жылы жарық көрген 2 томнан тұратын “Еуропаның ымырт шағы”
(“Закат Европы”) кітабы. Қағидаларының өміршеңдігімен, қайсыбір
құбылыстардың даму барысын ғасырлар бұрын болжай білген көрегендігімен
ерекшеленетін бұл кітап әлі күнге дейін құндылығын жоғалтпай, ғасырлармен
тайталасып келеді. Жалпы өркениеттану саласындағы көріпкелдік көсемдігі
жағынан теңдесі жоқ деп айтуға боларлық осы кітабында автор:
– адамзат тарихын зерттеуде қалыптасқан қасаң қағидалардың бірі, тауарихты:
Ежелгі дүние, Орта ғасыр және Жаңа дәуір секілді кезеңдерге бөліп, оның
аясын шартты атаулармен шектеушілікті қолдамай, қайта, тіршіліктің негізгі
кезеңдерімен (сәбилік, жастық шақ, кәрілік; көктем, жаз, күз, қыс)
сабақтастырады, сөйтіп, мәдениет атаулының дүниеге келу, көк жайсаңдай
құлпыру, даму шегіне жету, қартаю кезеңдерін белгілейді;
– мәдениет пен өркениет деген ұғымдардың аражігін ажыратып, мәдениеттің
дүниеге келу, өсіп-өркендеу кезеңдерін, қайталанбас келбетке ие болып,
құлпыру заманын бастан кешіріп, қартайған шақта, жантәсілім берер алдында
өркениетке ұласатынын айтады; яғни, өркениет — мәдениеттердің шарықтау
шегіне жетіп, күні еңкейген, зауал шағына тұспа тұс келеді;
– ұлт мәдениеттерінің өркениетке ұласуының тағы бір алғышарты ретінде –
жиналған бүкіл өркениеттік құндылықтардың саусақпен санарлықтай аздаған ірі
қалаларда – мегаполистерде шоғырланатынын болжайды; яғни, қаншама жауһар
мәдениет ұшқындарын, толған айдай келісті көркемдіктерді дүниеге әкелсе де,
аталған ірі қалалардың қасында басқа жұрт, бөтен мәдениет – провинция.
Жалпы, биік өркениет көкжиегін - әрқайсысының кереге-бесігі берік, уықтары
оқтай түзу, шаңырағы биік төл мәдениеттердің алаңы ретінде қарастыратын
О.Шпенглер: “...Вместо безрадостной картины линеарной всемирной истории...
я вижу настоящий спектакль множества мощных культур, с первозданной силой
расцветающих из лона материнского ландшафта, ... чеканящих каждая на своем
материале – человечестве — собственную форму и имеющих каждая собственную
идею, собственные страсти, собственную жизнь, волнения, чувствования,
собственную смерть. ...У каждой культуры свои новые возможности выражения,
которые появляются, созревают, увядают и никогда не повторяются. ...Я вижу
во всемирной истории картину вечного образования и преобразования,
чудесного становления и прехождения...”, деп пікір түйеді (Освальд
Шпенглер., Закат Европы., М., 1993, 151-б.). Ал, мәдени мегаполистердің
тұрғындарын – “жаңа көшпенді, паразит, дәстүр-салт атаулыдан жұрдай,
фактінің құлы, дінсіз, салтсыз, берері шамалы білімдар, дүмше” деп
суреттейді (Сонда, 165-б.). Онымен қоймай, барша өркениеттік ырыс-
игіліктерді бойына жиған сол мегаполистерден тыс жерде дүниеге келген
мәдениеттің бәрін провинция ретінде құлдырау қаупі күтіп тұрғандығын
ескертеді. Ал ірі қалаларда шоғырланған мәдениет сапасының күрт құлдырап,
асылдың сынығындай мәңгілік жауһарларға емес, қарасан тобырдың ғана
көңілінен шығатын жаппай қарабайыр, тек күнделікті сұранысқа
бейімделетіндігін айтады.
О.Шпенглердің адамзат тарихының даму барысы жөніндегі негізгі байламдары
тағы да бір іргелі тарихшы, мәдениеттанушы, ағылшын А.Дж.Тойнбидің өркениет
ағысы жөніндегі пікірлерімен үндес, сабақтас болып келеді.
Жалпы адамзат өркениетінің бағыт-бағдарын анықтау, оның даму барысынан мән-
мағына табу, өркендеу кезеңдерін саралау, сол арқылы ақтық нысанасын
белгілеу секілді ізденістер Гераклит, Платон, Аристотель заманынан бастау
алып, Кант, Гегель, Тейлор т.б. ойшыл, ғалымдардың еңбектерінде жалғасын
тапты.
Осы орайда, О.Шпенглердің өркениет дамуын белгілі биологиялық және
физиологиялық кезеңдермен (көктем, жаз, күз, қыс; сәбилік, жастық шақ,
кәрілік) сабақтастырып, ұлт мәдениетінің дүниеге келу, көк өскіндей жайқала
даму сатыларын бастан өткеріп, жантәсілім берерінің алдында өркениетке
ұласатыны жөніндегі пікірінің адамзат тарихының бұралаңсыз, тек түзу
даңғылмен үнемі алға басып отыратындығы жөніндегі эволюциялық пікірмен
үйлеспейтіндігін айта кету керек.
Бұл жерде ескеретін екі жәйт бар. Біріншіден, адамзат қоғамының даму
эволюциясы жөніндегі дәстүрлі тағандап алға жылжу, немесе, әлеуметтік
прогресс идеясы мен М.Вебер, Э.Дюркхайм еңбектерінде дәйектелген толассыз
жаңғыру, модернизация идеяларының ортақ белгісі – олар адамзат өркениетін
ұқсас, біртектес заңдылықтармен дамитын игіліктер жиыны ретінде
қарастырады. Ал Шпенглер, Тойнбилер жер бетінде дүниеге келген әр
мәдениеттің тал жапырақтарының түсіндей қайталанбас реңкіне, төл қасиетіне,
ең бастысы, өзіндік “өмір жолына”, “тағдырына” баса назар аударады.
Екіншіден, ұлт мәдениеттерінің “есейіп, еңкейген шағында өркениетке ұласу
үрдісін” жариялағанда, О.Шпенглер оларды дүниеден баз кештіріп, мүлдем
жойып жіберуден аулақ, қайта олардың өз дамуының шарықтау шегіне жеткенде
бірте-бірте ұсақтап, қарабайырланып, “өмірлік қажыр-қайратының өсіп-
өркендеу мұраттары емес, автоматтандырылған, қан-сөлсіз – құдіретсіз,
ағымдағы сұраныстардың жетегінде кететіндігін” толғайды: “...Современная
эпоха – эпоха цивилизации, а не культуры... Мы цивилизованные люди, а не
люди готики и рококо; нам приходится считаться с суровыми и холодными
фактами закатывающейся жизни (сонда, 174-175-бб.). ... Культура рождается в
тот миг, когда из прадушевного состояния вечно-младенческого человечества
пробуждается и отслаивается великая душа... Культура умирает, когда эта
душа осуществила уже полную сумму своих возможностей в виде народов,
языков, вероучений, искусств, государств, наук...”(264-б.). Бажайлап қарап
отырсақ, Шпенглердің мәдениет атаулының өркениетке ауысар тұсына берген
бағасының бүгінгі жаһандану заманының алға тартып отырған талап-
мүдделерінен пәлендей айырмашылығы жоқ екендігін байқауға болады. Бірақ,
бұл алдағы әңгіменің талшығы.
Шпенглер әр мәдениеттің өсіп-өркендеп, өзіндік салт құруына 1000 жыл кеседі
де, ал оның өркениетке ұласқан ақырғы кезеңіне 200-300 жыл береді. Ол
сонымен қатар, сан салалы адамзат өркениетін негізгі 8 ұлы мәдениет
үлгісіне бөледі: египет (мысыр), антикалық, үнді, вавилон (бабыл), қытай,
араб, батыс, мексика.
Араға жарты ғасыр сала, өзінің 12-томдық “Тарихты таразылау” (“Постижение
истории”) кітабында Арнольд Тойнби өсіп-өнген 7, мүлдем өшкен 14 өркениет
жөнінде толғайды. Аталған жетеуге: батыс, христиан, иран, араб, сирия,
үнді, қытай мәдениеттерін жатқызады. Тойнби өркениеттердің дүниеге келуін
“сaуал-жауап” (“вызов-ответ”) қағидатымен түсіндіреді. Мәселен, жан-жақтан
шабуылдаған африкалық құм-дауылдардың екпінінен құрып кетуге шақ қалған
Ніл, Тигр, Ефрат өзендерінің бойында өмір сүрген тайпалар, жағалаудағы
батпақты, сорлы жерлерді құрғатып, жасанды су қоймалары, арықтар арқылы
суландыру жүйелерін ойлап тауып, египет, шумер өркениеттерін дүниеге әкелді
дейді ол. Сол сияқты, майялардың тағдырына – тропикалық орманның зауал шақ
боп төнген кезінде – “табиғаттың қаныпезер қыспағына адам баласының
бірлескен, ұйымдасқан тегеуріні қарсы тұрып”, жаңа өркениет құралғанын
айтады (А.Дж.Тойнби., Постижение истории. Избранное. М., 2004, 122-б.).
Қайсыбір ұлт пен ұлысты “адамзаттың элитасы” деп есептеген Фернан Бродель 9
өркениетті бөліп-пішсе, замандасымыз Самюэль Хантингтон өзінің
“Өркениеттердің қақтығысуында”: қытай (синь), жапон, үнді, ислам,
православие, батыс, латынамерикалық, африкалық секілді 8 өркениеттің ара-
жігін ажыратады.
Жалпы, Қазақстанның ұлан-байтақ өрісінде өркениет нышандарының алғаш пайда
болуы сонау қола замандарына тіреледі. Қаратаудағы, Таңбалы шатқалындағы
тасқа салынған суреттер — петроглифтер б.з.б. 2000 жылдықтардан бастау
алады. Андроновтықтар деп аталатын мәдениет өкілдері қола заманында
Қазақстанның орталық аймақтарында өмір сүріп, б.з.д. VІІ-VІ ғғ. Тасмола
мәдени аймағын құрады.
Алайда, осы өлке ажарының әлемдік аренада жарқырай ашылып, уақыт сынды
алпауытпен теке тірестірер жауһар құндылықтарды дүниеге әкелуі көшпелілер
заманына саяды. Қазақстан жерінде өмір сүрген көшпелілердің сан-салалы
тарихы жөнінде ұлттық ғылыми ой шама-шарқының жеткенінше зерделі әңгіме
құрап келеді. Алайда, бөтен елге құпиялау көрінер өмір салты мен келісті
салтанаты кезінде Геродотты таң қалдырған көшпелілердің мәдениетінде басын
ашып алатын бірқатар мәселелер бар. Олардың негізі мыналар:
– жалпы көшпелілер мәдениеті жөнінде айтылар әңгіме – аспанға шапшыған асау
тұлпарлардың апшысын қуырта ырқына көндірген, мұрындық-жүген, ер-сайман, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
МӘДЕНИЕТ және ӨРКЕНИЕТ ЖАЙЛЫ
Мәдениет және өркениет туралы
Қоғам және мәдениет
Мәдениет және Өркениет туралы ақпарат
Көшпелілікті зерттеу тарихы
Батыс пен Шығыс әлемі
Мәдениет тарихы мен өркениет тарихы
Көне Қытайдың мәдениеті
Философия тарихындағы мәдениеттанулық теориялар
Тіл - мәдениеттің тасымалдаушысы
Пәндер