Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлық қалалар

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4

І тарау. Ұлы Жібек Жолы және оның қызметі ... ... ... ..5.32
1.1. Ұлы Жібек жолының пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... .5.7
1.2.Батыс пен шығысты байланыстырудағы
Ұлы Жібек Жолының рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.11
1.3. Ұлы Жібек жолы бойындағы керуен жолдары ... ... ... ..12.18
1.4. Ұлы Жібек жолымен таратылған діни сенімдер мен дін жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19.32

ІІ тарау. Ұлы Жібек Жолы бойындағы пайда болған
ортағасырлық қалалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33.52
2.1. Отырар мен ҮІІІ ғасырда Шавғар өлкесі атауымен белгілі
болған Түркістан алқабы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33.42
2.2. Сырдария өңіріндегі Сауран қаласы ... ... ... ... ... ... ..43.49
2.3. Оғыз және қыпшақ қалалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50.52

ІІІ тарау. Ұлы Жібек жолы бойындағы Оңтүстік Қазақстан
территориясындағы қалалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53.69
3.1. Шежірелі Сайрам (Испиджаб) және
Шымкент қалалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53.58
3.2. Ұлы Жібек Жолы трассасында маңызды роль атқарған Тараз қаласы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54.69

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70.72

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... 73.74
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі: «Ұлы Жібек Жолы» - Жерорта теңізінен Қытайға дейін Евразияны көктей өтіп жатқан керуен жолдарының тоғысқан тоқсан торабы, ол сонау ежелгі дәуірдегі орта ғасырдағы осы аймақтардың сауда және мәдени байланыстарының тұсауын кескен аса маңызды қатынас жолы. Жалпы адамзат тарихы бойынша Шығыс пен Батыс халықтарының арасында қалыптасқан бейбіт қарым – қатынас сырын жан-жақты зерттеп білу қазіргі таңдағы мәдениетті өркендетуде маңызы зор. Осы тұрғыдан алғанда Жібек жолын көктей өтетін елдердің ғылыми және мәдени топтарының өзара пікір алысуына, мемлекеттер арасында мәмілеге келу байланыстарын орнатуға әсер ететін өзекті мәселе.
Зерттеудің мақсаты: Бүгінгі күні осы жол бойындағы жатқан халықтардың өзара пікір алысуды қайта жаңғырту қажет екендігін ұғынуына, өзара түсінісудің, қатынасудың және өркениетті бірлесе байытудың қолдағы тарихи мән маңызы бар мүмкіндіктерін пайдалануына септігін тигізу.
Зерттеудің мақсатын жүзеге асыру барысында келесі міндеттемелер алынып отыр:
1. Ұлы Жібек жолы тақырыбын жан жақты зерттеу барысында ғылыми деректерді және бұхаралық хабарлама құралдары мен баспасөз материалдарын барынша тиімді қолдану.
2. Ұлы Жібек жолының кесіп өтетін негізгі жолдарын анықтау
3. Келешекте адамгершілік, ынтымақтастықты жолға қоюдың тиімді құралы болуы ықтимал «Ұлы Жібек жолының» қыр-сырын жан-жақты зерттеу

Тақырыптың ғылыми жаңашылығы: жаңа деректер мен оқу құралдарын пайдалана отырып Ұлы Жібек жолының тарихына толық зерттеу жүргізуге тырысу.
Зерттеудің ғылыми құндылығы: зерттеу барысында қолданылған материалдар мен қорытындылар тақырыптың өзектілігін аша түседі.
Зерттеу барысында қолданылған деректер: тақырып бойынша негізгі оқулықтар мен қатар қосымша монографиялар және баспасөз құралдары негізінде жазылды.
Жұмыстың мазмұны мен құрылымы: диплом жұмысы кіріспе мен қорытындыдан басқа үш негізгі тараудан және қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, зерттеудің мақсаты, міндеттері, ғылыми құндылығы және пайдаланылған деректер көрсетілген.
І тарауда Ұлы Жібек жолының пайда болуы, оның Батыс пен Шығысты байланыстырудағы рөлі, сол жолмен таратылған керуен жолдары мен дін жолдары мәселелері қаралған.
ІІ тарауда Жібек жолы бойындағы пайда болған ортағасырлық қалалар, соның ішінде Отырар, Түркістан және Сырдария өңіріндегі Сауран қаласы жайлы айтылған.
ІІІ тарауда Ұлы Жібек жолы бойындағы Оңтүстік Қазақстан территориясындағы қалалар шежірелі Сайрам (Испиджаб) сондай-ақ сол кездегі маңызды роль атқарған Тараз қалалары жайында айтылған.
Қорытындыда зерттеу бойынша нәтижелер шығарылады.
Автор диплом жұмысын жазу барысында тек негізгі оқу құралдарымен шектеліп қана қоймай, сонымен қатар монографиялар, баспасөз қүралдарын өте тиімді пайдалана білді.

І тарау. Ұлы Жібек жолы және оның тарихи маңызы
1.1. Ұлы Жібек жолының пайда болуы

«Жібек жолы» дегеніміз не, ол қашан пайда болып, қандай кәдеге жарады, қай жерлерді басып өтті - әркімді – ақ толғандыратын алғашқы сұрақтар осындай.
Бұтқа табынушы (будда дініндегі - ауд) қажы Сюань-Цзан 629 жылы «Будданың қасиетті қалдықтарын көзбен көру және дін ілімін шыңдап зерттеу үшін» Қытайдан Үндіге сапар шекті. Ол Қытайды Батыспен байланыстырып жатқан және техникалық жаңалықтарға дінге мұраттар мен мәдени жетістіктерге мұрындық болып тұрған осы халықаралық жолмен жүрді.
Чань-Анань шыққан саудагерлердің қоспақ-түйелі керуенімен атақты Гоби шөлін жағалап Дунхан арқылы «Ұлы айдаһар құмы» аталатын сортаң шөлейтті Хами мен Тұрфан алқаптарын, Тянь-Шаньның солтүстік бөктерімен мұздақ тауларын шамасы, Музур-Ола жоталарын басып өткен Сюань-Цзян түрік қағаны тұрған Суяб қаласына келді. Сюань – Цзян түрік қағаны мен оның жанпеліндегілер жөнінде былай сипаттайды: «Бұл қателіктердің аттары керемен екен. Қаған үстіне жасыл жібек шекпен киген, жолақ басына ұзындығы чжан (3,2м) ұштары желкесіне түскен Жібек шолпа орап алған. Оған оқалы – зерлі жібек шапан киіп, шаштарын айдар – тұлындап өрген екі жүзден астам тархан (нөкер) еріп жүрді. Өзге жауынгерлер тері астарлы киімдер киіп, айбалта, садақ асынып ту көтеріп жүреді. Түйеге, атқа мінгендердің көптігі сонша, көзбен шамалаудың өзі мүмкін емес».[1]
Бұл әңгіме барысында ежелгі дәуір мен орта ғасырда халықаралық қатынастың күретамырына айналған ұлы жолға өз атауын берген және Шығыс пен Батыстың негізгі сауда затына айналған жібек бірнеше рет аталады. Ал бұл жол қай кезден «жұмыс істей бастады» деген сұраққа күні бүгінге дейін әрқилы жауап беріліп келеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Зуев Ю.А. Китайские сведения о Суябе /Известия АН Каз.ССР.Серия истории, археологии и этнографии. Вып.3,1960г. С.87-89
2. Лубо - Лесниченко Е.И. Великий Шелковый путь 372-373
3. Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. Соч. Т.П.4.2М 1963г. С.31
4. Байпақов К.М. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың орта ғасырдағы қалалық мәдениеті.-Алматы:1986,9-92б.
5. Горячев В.Д. Город золотого верблюда. Фрунзе,1988с.62-68
6. Байпақов К.М. Ерте Орта ғасырдағы Отырар қаласының кейбір тарихи этнографиялық мәселелері. 1985 68-65б.
7. Алтын Орда тарихына жататын материалдардың жинағы, ІІт., М-Л,1941ж. 129б.
8. Пищулина К.А. СЫРДАРИЯ өңіріндегі қалалар және олардың қазақ хандықтары тарихындағы маңызы. Алматы,1969, 17б.
9. Фазлаллах ибн Рузбихан Исфагани. Михман-наме-йн Бухара. Аудармасы алғысөз және ескертулері Р.П. Джалалилованікі М.,1976, 116б.
10. Лерх П.И. Түркістан өлкесіне 1867 жылғы археологиялық сапар. СПб,1870,14,21,31б.
11. Бернштам А.Н. Ертедегі тарих және оңтүстік Қазақстан халықтарының шығу проблемалары, ҚазССР ҒА хабарлары, археолог.сериясы, 1950ж. 82б.
12. Андрианов Б. Арал өңіріндегі ежелгі суарту жүйесі. М.,1969, 41-б. 10-сурет
13. Акишев К.А. Байпақов К.М. Сауранның кариздері. Қаз.ССР. ҒА хабаршысы, 1973, 76-78бб.
14. Акишев К.А. Сауранның кяриздері. Қаз.ССР. ҒА хабаршысы, 1973, 76-78бб.
15. Балдырев А.Н. Зайнаддин Васифи. 335-б.253-ескерту
Қазақ ССР тарихы. ІІт. Алматы, 1979, 64-68бб.
16. Толстов С.П. Оғыз қалалары С.Э., 1947, 58-62бб.
17. Зуев Ю.А. Китайские известия о Суябе. ИАН Каз.ССР, сер.ист.археол.и этнограф. Вып.3, 1960г. 91с.
18. Волин С.Л.Сведения арабских источников о долине р.Талас и смежных районах. ТИИАЭ АН Каз.ССР. Т.8 1960 с.78-80
19. Валин С. Сведения арабских источников. ТИИАЭ, АН. Каз.ССР, Т.8 1960г. с.82
20. Валин С. Сведения арабских источников... с.78
21. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. Т.Т. М-Л.: 1963г. с. 518
22. Бартольд В.В. К истории о решения Туркестана. Соч.т.Ш.М.1965, с.223
23. Ф.Назаров Записики о некоторых народах и землях средней части Азии М.1968г. с.33
24. Лаврентьев В. Әулиеата қаласының шеңберінде жатқан төбелердің қысқаша тізімі. Ташкент, 1900ж. 39-45бб.
25. Каллаур В.Әулие атадан батысқа қарай Шымкент уезінің шекарасына жүрген ескі Керуен жолындағы Әулие-ата уезінің ежелгі қоныстары. ПТКЛА ІҮ том, 1899, 53б.
26. Сенигова Т. Орта ғасырлық Тараз. Алматы, 1972, 71-76бб.
27. Волин С.Л. Талас өзені аңғары мен оған жанама алқаптар туралы араб деректерінен мағлұматтар, 84бет.
28. Акимжанов С.М. Кыпчаки в историй средневекового Казахстана Алма-Ата,1989
29. Баласағұн Ж. Құтты Білік Алматы,1986, 414б.
30. Айтматов Ч. Мой Чудо-город «Огонек», 1966, №11
31. Агаджанов С.Г., Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ІХ-ХІІІ вв. Ашхабад, 1969 с.122-125
32. Ежелгі Қазақстан А.Сәрсенбаев «Аруна» баспасы, Алматы,2002
33. Қазақстан тарихы ССР, Алма-ата, 1977 Іт. 287-291бб.
34. Орбели И.А. Баня и скоморох ХІІв. В кн. Помятники эпохи Руставлли Л.: 1938г. С.159
35. Толстов С.П. Оғыз қалалары С.Э.1947 №3, 58-62бб.
36. Кляшторный С.Г. Древнетюрские руднические памятники с.164
37. ҚазақССр тарихы ІІт. Алматы,1979, 64-68бб.
38. Каллаур В. Уәлие атадан батысқа қарай Шымкент уездінің шекарасына жүрген ескі керуен жолындағы Әулиеата уездінің ежелгі қоныстары. ПТКЛА ІҮт. 1899,53б.
39. Большаков О.Г. Ислам тыйым салады. Ғылым және дін 1967ж., №7, 41б.
40. Мец А. Мұсылмандық қайта өрлеу 129б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
«Археология және этнология» кафедрасы
студенттің аты-жөні
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
тақырыбы:
«Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлық ... ... ... меңгерушісі:
Жоспар
Кіріспе
............................................................................
.....3-4
І тарау. Ұлы Жібек Жолы және оның қызметі ..............5-32
1.1. Ұлы Жібек жолының ... ... ... пен ... ... ... ... рөлі
......................................................8-11
1.3. Ұлы Жібек жолы бойындағы керуен жолдары ..............12-18
1.4. Ұлы Жібек жолымен таратылған діни ... мен дін ... ... Ұлы Жібек Жолы бойындағы пайда болған
ортағасырлық қалалар
.......................................................33-52
2.1. Отырар мен ҮІІІ ... ... ... ... ... Түркістан алқабы
......................................................33-42
2.2. Сырдария өңіріндегі Сауран қаласы ..........................43-49
2.3. Оғыз және ... ... ... Ұлы ... жолы бойындағы Оңтүстік Қазақстан
территориясындағы қалалар .........................................53-
69
3.1. Шежірелі Сайрам (Испиджаб) және
Шымкент қалалары
...........................................................53-58
3.2. Ұлы Жібек Жолы трассасында маңызды роль атқарған ... ... ... тізімі ................................73-74
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі: «Ұлы Жібек Жолы» - ... ... ... Евразияны көктей өтіп жатқан керуен жолдарының ... ... ол ... ... ... орта ... осы аймақтардың сауда және
мәдени байланыстарының тұсауын кескен аса маңызды қатынас ... ... ... ... Шығыс пен Батыс халықтарының арасында қалыптасқан
бейбіт қарым – ... ... ... ... білу қазіргі таңдағы
мәдениетті өркендетуде ... зор. Осы ... ... ... ... ... елдердің ғылыми және ... ... ... ... ... ... ... келу байланыстарын орнатуға әсер ететін
өзекті мәселе.
Зерттеудің мақсаты: ... күні осы жол ... ... ... пікір алысуды қайта жаңғырту қажет екендігін ұғынуына, ... ... және ... ... ... қолдағы тарихи
мән маңызы бар мүмкіндіктерін пайдалануына септігін тигізу.
Зерттеудің мақсатын жүзеге ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы тақырыбын жан жақты зерттеу ... ... және ... хабарлама құралдары мен баспасөз
материалдарын барынша тиімді қолдану.
2. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... Келешекте адамгершілік, ынтымақтастықты жолға қоюдың тиімді
құралы болуы ықтимал «Ұлы Жібек жолының» қыр-сырын жан-жақты
зерттеу
Тақырыптың ғылыми ... жаңа ... мен оқу ... ... Ұлы Жібек жолының тарихына толық зерттеу жүргізуге тырысу.
Зерттеудің ғылыми құндылығы: зерттеу барысында қолданылған материалдар
мен ... ... ... аша түседі.
Зерттеу барысында қолданылған деректер: тақырып ... ... ... ... қосымша монографиялар және баспасөз құралдары негізінде жазылды.
Жұмыстың мазмұны мен құрылымы: диплом жұмысы кіріспе мен қорытындыдан басқа
үш негізгі тараудан және ... ... ... тұрады.
Кіріспе бөлімінде тақырыптың ... ... ... ... ... және пайдаланылған деректер көрсетілген.
І тарауда Ұлы Жібек жолының пайда болуы, оның Батыс пен ... ... сол ... ... ... ... мен дін жолдары
мәселелері қаралған.
ІІ тарауда Жібек жолы бойындағы пайда ... ... ... ... Отырар, Түркістан және Сырдария өңіріндегі Сауран қаласы ... ... Ұлы ... жолы ... ... Қазақстан
территориясындағы қалалар шежірелі Сайрам (Испиджаб) ... сол ... роль ... Тараз қалалары жайында айтылған.
Қорытындыда зерттеу бойынша нәтижелер шығарылады.
Автор диплом жұмысын жазу ... тек ... оқу ... қана ... ... ... монографиялар, баспасөз қүралдарын өте
тиімді пайдалана білді.
І тарау. Ұлы ... жолы және оның ... ... Ұлы Жібек жолының пайда болуы
«Жібек жолы» ... не, ол ... ... ... ... кәдеге
жарады, қай жерлерді басып өтті - әркімді – ақ толғандыратын ... ... ... ... дініндегі - ауд) қажы ... 629 ... ... ... ... көру және дін ... ... зерттеу
үшін» Қытайдан Үндіге сапар шекті. Ол Қытайды Батыспен байланыстырып жатқан
және техникалық ... ... ... мен ... ... ... тұрған осы халықаралық жолмен жүрді.
Чань-Анань шыққан саудагерлердің қоспақ-түйелі керуенімен ... ... ... ... арқылы «Ұлы айдаһар құмы» аталатын ... ... мен ... ... Тянь-Шаньның солтүстік бөктерімен мұздақ
тауларын шамасы, Музур-Ола жоталарын басып өткен ... ... ... Суяб ... ... Сюань – Цзян ... ... мен ... ... ... сипаттайды: «Бұл қателіктердің аттары керемен
екен. Қаған үстіне жасыл жібек шекпен киген, жолақ басына ... ... ... желкесіне түскен Жібек шолпа орап алған. Оған оқалы – зерлі
жібек шапан киіп, шаштарын ...... ... екі ... ... ... еріп жүрді. Өзге жауынгерлер тері астарлы ... ... ... асынып ту көтеріп жүреді. Түйеге, атқа мінгендердің көптігі ... ... өзі ... ... ... ... ежелгі дәуір мен орта ғасырда халықаралық
қатынастың күретамырына айналған ұлы ... өз ... ... және ... ... ... ... затына айналған жібек бірнеше рет аталады. Ал бұл
жол қай кезден «жұмыс ... ... ... сұраққа күні бүгінге дейін
әрқилы жауап беріліп келеді.
Егер «Жібек Жолының» жекелеген бөліктерінің сыңарлары ... ... ... ... мен зат ... ... біздің дәуірімізге
дейінгі ІІІ-ІІ мыңжылдықтарда басталған. Мұндай ... ... ... (көк ... ... ал ... ... Яркент (Жаркент) –
Дарияның жоғарғы ағысынан нефрит (көк ... кені ... орай ... шығарылған лазурит Иранға, Месопотамияға, Анатолийге,
Египет пен Сирияға тасылып жатты. ... ... І ... ... да жеткізіле бастады.
Орта Азия мен Орта шығысты ... ... және Үнді мен ... ... ... ... дүниеге келген «Нефрит жолы» ... ... ... ... дейінгі І мыңжылдықтың орта кезінен ... ... жол ... ... Егер тарихтың атасы ... ... бұл ... ... ... бағытта болғанын байқаймыз: Қара теңіз
жағалауынан Дон жағасына дейін, одан әрі ... ... Орал ... Ертіске, Алтайға, сонан Жоғары Ертіс пен Зайсан көлін мекендеген
агриппийлер еліне қарай созылады. Бұл жолмен былғарылар мен ... ... ... ... жасалған бұйымдар кең таралып жатты.
Жібек жасап шығару және онымен сауда жасау кезеңі күні ... ... ... ... І ... саналып келеді.
Қымбат бағалы жібектерді тарату ісіне сақтар мен скифтердің көшпелі
әулеттері де ... ... ... ... сол ... ... қымбат тауар Орталық Азия мен Жерорта теңізіне дейін
тарады.
Жібек жолы тек біздің дәуірімізге дейінгі ІІ ... орта ... қана ... ... мен ... күре ... айналды. Ал
осының бәрі император У – Дидің ... ... ... ... ... – Цзян ... елші керуенінің Хань астанасынан шыққан кезінен, яғни
138 жылы басталды. Чжон-Цзян 13 ... ... ... оралды. Ол осы күнгі
Ауғаныстанның шет аймақтарына жете алды және Қытайдың ішкі ... ... ... тура ... ... рет ... ... Содан соң жібек
тиелген керуен Батысқа соның ізімен аттанып, Қытайға, Жерорта теңізінен,
Таяу және Орта ... Орта ... ... алып қайтты.
1.2.Батыс пен шығысты байланыстырудағы Ұлы Жібек Жолының рөлі
Жібек жолы ІІ-Ү ғасырларда, егер ... ... ... ... ауданындағы Хуанхэ өткеліне беттейді, одан әрі Нан-Шаньның
солтүстік сілемдерін қуалай Ұлы ... ... ... беткейіне және «Яшмо
қақпалары заставасына» ... Ол ... ... жол ... ... мен ... орап өтіп, үшке айрылады. Солтүстік тармағы
Хами, Турфан, Бесбалық, Шихо алқаптары арқылы Іле ... ... ... жол ... ... Қарашәрге, Ақсуға және Ыстық көлдің оңтүстік
жағалауына жетеді, оңтүстіктегі ... ... ... ... ... Үнді мен, ... ... жетіп, «Оңтүстік жолы» аталады.
«Солтүстік жолы» Қашқардан Ферғанаға, ал одан әрі Самарқан, ... ... ... ... ... ... ... Ферғананың үстінен өтіп баратын бұрынғы қысқа да
қолайлы жолға қарағанда ... мен ... ... арқылы өтетін жаңа
жол ҮІ-ҮІІ ғасырларда барынша жандана ... ... Орта Азия ... ... сауда жолдарын қадағалап
отыратын түрік қағандары отырды. Екіншіден, ... ... жол ... ... қырқысулар салдарынан қауіпті жолға айналды. [3] ... ... ... мен олардың жанпеліндегілер теңіздің арғы
бетінен әкелінетін ... ... ірі ... ... бұл жол бас ... ... да ҮІІ-ХІҮ ғасырлардағы елшілер мен
сауда керуендері негізінен осы жолмен ғана өтіп ... ... ... ... ... да ... өзгеріссіз қала алмады. Жүздеген жылдар көлемінде оның
анау, не мынау бөлігі, не жекелеген тармақтары жанданып, жоғарырақ мәнге ... Ал ... ... ... жойып, жоғалып кетті де олардың
бойындағы ... мен ... ... құлдырай бастады. Сөйтіп, ҮІ-ҮІІІ
ғасырларда негізгі жол сорабы Сирия – Иран – Орта Азия – ... ... ... ... – ШУ алқабы - Ыстықкөл қазан-шұңқыры-Шығыс Түркістан арқылы
таратылды. Бұл жолдың тармақталған бір бұтағы, дәлірек айтқанда тағы ... ... ... ... шығып, Каспий жағалауын – Маңғыстауды – Арал
жағалауын – Оңтүстік Қазақстанды кесіп өтіп, жоғары аталған негізгі ... ... ... қағанаты Византиямен сауда-дипломатиялық одақ келісім
жасасқан кезде бұл жол ... ... ... ... ... ... ІХ-ХІІ ғасырларда Орта Азия, Орта және Таяу ... Кіші ... ... ... пен ... ... жолға қарағанда бұл жол
тиімсіздеу пайдаланылды.
Жібек жолы шеңберіне ену қарсаңында ... ... мен ... ... еді дегенге келсек: Бұл жерде көшпелі түрік тайпалары мен
отырықшы халықтар ежелден қалыптастырған төл мәдениет ... ... ... ... ... ... көшпенділер де, отырықшы тұрғындар да
туыстас немесе біркелкі этникалық ... ... ... ... ... (жатақтар) мен көшпенділердің өз мәдениеттерінің бір-біріне
өзара әсер етуі мен ... ... ... ... ... арқау-
күретамыры болды. Қазақстан мен Орта Азия халықтарының бір-біріне осылайша
кірігуі, сондай-ақ олардың жерінде ... ... ... ... көп ... ... болды. Мәселен,
біздің дәуірімізге дейінгі ҮІ-ІІІ ғасырларда бұл жерлерді ... ... ... ... ал ... қорғандарды қабірлерден, оның ішінде
Бесшатыр, Есік, Түгіскен, Үйгәрәк қабірлерінен ... ... ... мәдениеті жоғары болғаны баршаға мәлім. Сол ... ... ... ... Таяу және Орта Шығыспен байланысы болған.
Бұған сақ шонжарларының қабірлерінен табылған қытай айналары, Орта Азия ... ... аса ... ... ... ... куә бола
алады.
ҮІ ғасырдың екінші жартысында Жетісу мен Оңтүстік ... ... ... ... ұлан – ғайыр алқапты алып жатқан ірі көшпелілер
мемлекеті – ... ... ... ... жолы осы ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстан
қалаларындағы феодалдық ... ... ... роль атқарды.
Жетісуда ол талай қалалардың ... ... ... ... ... оңтүстігінде тікелей осы жолдың ұзынна-бойында тұрған немесе
онымен сауда ... ... ... ... тез ... ... тигізді.
Өзара талас-тартыстар мен жортауыл-жорықтар, сондай-ақ Қытайда ... ... бұл ... ... ... ... ... дейін, яғни ХІҮ ғасырға дейін Орта Азия, ... ... ... ... ... ... ... кереуен арылған жоқ.
Батыстан Шығысқа қарай қозғалсақ, Жібек жолының қазақстандық бөлігінің
сыр-сипаты, міне, мынадай еді. Жол Шаштан /Ташкенттен/ ... асуы ... ... ... ... айтқанымыздай, Қытай сапарнамасында Испиджаб
«Ақ өзендегі қала» ... ал ХІ ... ... Қашғаридің түсініктемесі
бойынша «Испиджап деп аталған Ақ қаланың (Ал-мединат ал ... шын ... Оны ... деп те ... ... қаланың осы атауы күні бүгінге
дейін сақталып келеді. Шымкент іргесіндегі орта ... ірі ... ... ... та ... ... аталады. Оның орнында бұрын
Жібек жолындағы ірі орталықтардың бірі болған. Түрлі елдердің саудагерлері
осы жерге ... ... бұл ... ... ... ... ... /базарлар/ мен керуен – сарайлары ... ал ... Мерв ... ... мен ... ... ... Бағдаттағы Харб
ибн Абдаллақ ал Балх рабадында өздерінің ... ... ... ... ... мен ақ маталар, қару-жарақ, қылыштар, мыс пен
темір сатылатын.
1.3. Жібек жолы бойындағы керуен ... ... ең ... қала ... алқабындағы Джувикат болатын,
Таразға сол арқылы ... Бұл ... ҮІ ... ... Қазақстандағы ең
ежелгі қала еді. Түрік қағаны 568 жылы дәл осы жерде Иранға ... ... ... ... және ... ... ... шешу мақсатымен
Византиядан әскери сарапшы /стратег/ Замархтың бастауымен келген Юстиниан
ІІ-нің елшілігін қабылдаған ... ... ... ... ... деп ... Сонымен бірге ол кейін қарлұқтар мен қараханидтердің
де сауда-саттығының орталық астанасы ... ... ... керуендер, сондай-ақ, Ферғана алқабынан
Шатқал жотасындағы Чанач, Алатаудағы Қарабура ... ... ... де ... ... бұл ... Жібек жолының «Ферғанаға» және
«Жетісу» бағыттарын жалғастыратын.
Бұл қалалардың жұрты жатқан жерлерді ... таба ... олар ... ... ... таяу ... жатқан болып шықты және олардың бір-
бірінен 5 км жерде ... ескі ... ... ... ... Жолы ... Ыстықкөлдің не солтүстік, не оңтүстік жағалауымен
өтеді. ... ... ... ... ірі ... ... қаласын
басып өтетін, ал солтүстік тармағында атаулары бізге жетпеген шағын ... ... ... ... Одан әрі бұл жолдар Бедел асуында
немесе сол ... ... ... ... жолы ... мен ... ғасырларда Жібек жолының бір тармағы Іле алқабын оңтүстік-
батыстан солтүстік-шығысқа қарай көктей ... ... жолы ... Арыс жағалауындағы Арсубаникетке, Отырар-
Фарабқа және одан әрі Сырдария өзені ағысын ... ... Арал ... ... ... ... ... жолындағы аса ірі қалалар Отырар-
Фараб пен Шавгар қалалары ... ... ... ... ... Сырдарияға
құяр сағасындағы қираған қаланың аты арқылы осы күнге дейін ... ... ... ... ... ... қала» деген ұғым береді,
ал мұның өзі Сырдария өзенінің арғы бетінде тұрған қала ... ... ... Х ... ... ... алқабында болған басты
қаланың бірі – Кедер. Ол «әр ... ... ... мекені» ретінде
белгілі.
Отырар көптеген керуен жолдары тоғысқан түйін еді. Бір жол осы ... ... ... жол ... ... арқылы Басиджа қаласына барады.
Соңғысы Шығыстың көрнекті ғұламасы Әбу ... әл – ... ... бесігі
болды. Бұл қала ХІІІ-ХІҮ ғасырларда Зернук аталады. Жібек жолы ... ... ... оғыз ...... ... Шашқа, ал төмен
қарай Жентке барады. Осы жерден жол Қызылқұм арқылы Хорезм мен ... Еділ ... ... ... Жібек жолының бұл бөлігі ХІІІ
ғасырда, яғни Еділдің ... ... ... ... ... қаласы
салынған кезде қатты жанданды.
Бұл жол ХІІІ-ХІҮ ғасырларда Сарайшық, Сарай-Бату және Каффа қалалары
арқылы өтті.
ҮІІІ ғасырдағы деректерден ... ... ... осы күнгі Түркістан
маңындағы қираған ескі Чуйтөбе /Шойтөбе/ ... ... ... ... «Қаратау қаласы» деген мағына береді, ол бұл ... ... ... ... ... Х-ХІІ ғасырларда қазіргі Түркістанмен
қарайлас Шавгарға ... ... Яссы ... ірге ... Бұл ... аты шулы
Темірдің бұйрығымен моласының басына күмбез мазар /мавзолей/ орнатылған
атақты ақын Қожа ... ... ... өз уағызын жүргізген қала еді.
Жібек жолы Шавгардан оғыздардың астанасы болған Янгикентке /Жаңакент/
баратын. Жол бұл жерден де Қызылқұм ... ... ... Бұл ... ... жол ... ғасырда Жент, оңтүстік-батысқа таман орналасқан Сығанақ ... ... ... ... ... Яссыдан Тұрлан асуы арқылы шыққан жол Қаратаудың
солтүстік бөктеріне жететін, ал дәл осы ... ... ... ... ... иықтаса жарысып жататын. Ол жол әсіресе ХІІІ-ХІҮ ғасырларда
қатты жанданды. Аралдың солтүстік жағалауынан Монголияға бет ... ... ... мен сопы Рубрук дәл осы жолмен жүрді. Бұл ... ... ... Құмкент, Сүгүлкент қалалары жатты. Ол Таластың төменгі
ағысына жетіп, өзенді ... ... ... немесе Билікөлдің батыс
жағалауын бойлап, Бүркіт-Паркет, Хутухнин арқылы Таразға апаратын.
Оңтүстік ... мен ... ... ... ... ... негізі
сорабынан солтүстікке де, шығысқа да жол бұтақтары тармақталып ... ... және ... ... ... өтіп, кейін Сарыарқа ретінде баршаға
мәлім болған Дешті – Қыпшақ жеріне Ертіс жағалауына, Алтай мен ... ... Бұл ... атты ... ... ... дала ... Алайда, бұған қарап Қазақстанның далалық аймақтарын тек ... ... екен деп ... ... ... ... ... – Сарысу, Кеңгір, Жезді өзендері ... ... ... ... орта ... егіншілік және қалалық тіршілік
төңірегінде суармалы көгалдар алқаптар көбейе ... Оның ... ... қорғасын, күміске бай кен орындары сонау қола дәуірінен игеріле
бастады, ал көп ... осы ... ... метал балқытушылар,
мысшылар мен күміс бұйым шеберлерінің қалашықтары бой ... Мал, ... ... тәрізді шикізат қорына бай ... ... ... ... оның ішінде халықаралық байланысқа тартылды ... ... ... қоса ... жолы ... енгізілді.
Отырардан Арсубаникет, Арыстанды, Шаян арқылы, ... ... ... ... асуы ... ... мен Яссыдан, Сауран мен
Сығанақтан, Янгикенттен ... ... ... ... ... ... мен ... Торғай мен Есіл өзендері ... ... Бұл ... ... Жаман-қорған, Нөгербер-дарасы, Домбауыл,
Милы-құдық, Ормамбет тәрізді қабырғалары шөгіп кеткен, төрт бұрышты елді
мекен табылып, аршылды. ... ... ... ... ... ... ... сақталған ауқымды зираттар кешендері
ашылды. ... ... ... ... орта ... деректерінде кездесетін Жұбын, Қоңғылыкент қалаларын, ... ... ... жайлауларын, Гарбин кен орындарын да осы ... ... ... бір ... - ... Жаңа ... дейін кәдеге жараған, бұл
жол Тараздан шығып, ... ... ... ... ... Мойынқұм мен
Бетпақдала арқылы Атасу жағасына апарды.
Ибн-Бахра мен әл-Идрисидің мәліметтеріне қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... Ертістегі
қимақтарға-қимақ қаханы ордасына, одан әрі ... ... ... ... ... ... керуен қырғыздарға әрбір үш жыл сайын ... ... Шу – Іле ... ... ... Шу ... сағасына қарай
төмендеп барып, Сарысу өзені ... ... жол ... ... ұласып жатты. Тағы бір маңызды жол ... ... ... ... бөлініп, Балхаш атырабындағы Көктал мен ...... ... одан соң Іле ... ... Ақтам, Ағашаяқ
қалаларының қалдықтары жатқан Ортасу тармағын бойлай жүреді де ... ... одан ені 8 ... сәл ғана астам түбек қалдырып,
Өзеннің оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... кетеді. Міне, осы маңдағы мүйістен көп бөлігі су астына
қалып, қираған қала қалдығы ... ... ... ... кешу ... өтіп, Тоқырау өзенінің құйылысынан шыққан, содан соң осы өзеннің
арнасын бойлап, Ұлытаудың етегіне қарай жүрген деп болжауға болады.
Жоңғар қақпасына ... ... ... - Іле ... ... ... айналып өтіп, Тарбағатай арқылы қимақтар мемлекетінің
жеріндегі Ертіске шығатын бір жол ... ... ... мен ... жағалауларында Банджар, Ханаум, Астур, Сисан атты қимақ қалалары және
берік қорған қабырғалар мен ... ... ... бар ... қала ... ... қоныс тепкен. Қимақ қалалары Енесейдегі қырғыздармен
Монғолиядағы ұйғырлармен және Шығыс Түркістанның көкорай ... ... ... ... тұрды.
Жібек Жолының Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу жерін басып өтетін бөлігі
мен оның бұтақтарының жалпы бағыттары ... ... ... және ... ... айтып өткенімдей, алғашында Қытай жібегін Батыс елдеріне
шығаруға қызмет етті. Сонымен қатар бұл ... Рим, ... ... ... ... ал кейінірек Европа мен Русьтан сол елдерде өндірілген
тауарлар да ... ... ... «қызу қанды» арғымақтары, арап ... ... ... мен ... ... тұмсықтар мен
арыстандар, қабыландар мен еліктер, қаршығалар мен қырандар, ... ... да, ... та ... ... ... қауын дәмдеуіштер /бұрыш, қалампыр т.б./ мен қант,
көкөністер мен жидектер, көк мәуелер тәрізді мәдени өсімдіктер де осы ... ... кең ... ... ... ... мен ... белгілі бір бөлігі осы
жолдағы Қазақстан қалаларында қалып жатқаны әбден табиғи ... ... ... ... ... жүрген сондай тауарлар айғақ бола
алады.
Жамбыл қаласында, Тараз орнының бір бетінде – дулыға ... ... ... ... ... екінші бетінде – қолына крес ұстаған Жеңіс ... ... ... ... ... ... ... теңгесі табылды.
Бұл жерде Византияның алтын теңгелері кең таралып, халықаралық өлшемпұл
/валюта/ ... ... ... ... ... ескі Талғар қаласы жұртынан табылды.
Мұның өзі-құрамында көп жасау белгісі ретінде айшық – саңырауқұлақ тәрізді
медальондармен жиектелген ... ... ... ... ... төрт қыш ... кейіпіндегі қазына дерлік.
Шетелдік бұйымдар Сырдарияның орта ғасырлық қалаларының ... ... ... ... ... жатқан Отырардың қалдығын қазу кезінде
табылуда.
Отырардан табылған күміс көмбесі халықаралық сауданы зерттеу үшін аса
маңызды, мәні жағынан өте ... ... ... ... Өзінің құрамы
жағынан олар ақшалай – заттай нәрселер. ... ... ... ... ... қазған кезде табылған заттардың ішінде ХІІІ-ХІҮ ғасырдың қола
айналары болғанын айта кетуге болады. Олардың бірқатары Жібек жолымен Қытай
мен Парсыдан ... ... тап ... айналардан түсіріп алған үлгілер
бойынша құйылған.
Жібек жолымен бұйымдар ғана ... ... жоқ, ... бірге
олардың көркемдік үлгідегі сәні де өріс алды. Сөйтіп олар жеткен жерлерінде
белгілі бір этникалық – ... ... ... ... ... ... жол ... Ұлы Жібек жолымен таратылған діни сенімдер мен дін ... ... діни ... де таратылды, ал әр алуан дін уағызшылары
/миссионерлер/ өздерінің діндерін теңіздің арғы ... ... де ... Үндіден Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы будда ... ... Иран мен ... ... ... діні, артынша ислам діні
таратылды.
Зерттеушілердің ... ... ... діні ... Үндіден
Орта Азия арқылы енген. Бұл діни ағым ... ... ... 1 ... шенінде тараған. Шығыс Түркістан мен Қытайда будда дінінің таралуында
орта азиялық діни хадисшылар мен дін уағыздаушылары, әсіресе ... ... ... ... роль атқарды. Шамасы Шығыстағы ... ... ... әсер еткен болуы керек, будда діні біздің
дәуіріміздің ІІ-ІІІ ғасырларында өте белсенді түрде ... орта ... ... ... ... тарату міндетін негізінен
соғдалық діни уағыздаушылар атқарды. Будда дінінің Орта Азияға таралуында
да, тұтастай ... осы ... ... ... ... сөзі орта ... ... қытай тілдеріне соғды тілінен енді.
Шығыс ... ... ... түркі сөз тіркестеріндегі ... ... ... олардың соғдылардың аралық дәнекерлігі арқылы алыс-
берістен туған сөздер екені ... ... Нара ... ... Кареджиден соғда жазуы табылған. Будда ескерткіштері Жібек жолының
Орта Азияның қиып ... ... ... қалалардың көпшілігінен
табылған. Қаратөбедегі Термезден І-ІІІ ғасырларда салынған будда сопыханасы
/монастырь/ көп жылдан бері қазылып жатыр. Соғдының ... ... ... ... ... ғимараты болған. Мервтегі ескі қираған Гуяр-қаладан да
будда ескерткіштері ашылды. Будда мозалының төбесі тегіс ... ... ... ... ... тұрғын және шаруашылық жайлары орналасқан.
Олардың құрамында төрт бұрышты жобамен салынған шағын шіркеу бар. ... бойы ... ... ... мен ... монументті
мүсін салынған. Ғимаратқа кіреберістің екі жағында қосқатар баспалдақты
тұғыр-тастар ... ал ... ... ... еденге түсіріп жіберіп
отырған Будда мүсіндері болғанға ұқсайды. Ғибадатхананың еденінен Будданың
суреті бейнеленген, алтын жалатқан икон ... ... ... үлгімен (38х38м) салынған Ақ-бешім ғибатаханасының есігі
солтүстік жаққа қаратылған. Крест тәрізді үлгімен салынған ... екі ... ... ... ... ... олар
төртбұрышты шағын аулаға ... ... және ... ... ... кертпе қуыстар бар, ал қабырғалардың
бәрі ою-өрнекті жазулармен безендірілген. Қыш ... оның ... ... Докшита бейнелері бейнеленген.
Уақыты ІХ-Х ғасырларды көрсететін бірнеше Краснореченск шіркеуі Ақ-
бешімнен біршама өзгешелеу. Оның орта ... ... зал мен екі ... ... ... ... тұрады, есігі оңтүстік-шығысқа қаратылған.
Орталық ғибадатхананың көлемі онша ... емес ... ... ақ ... ... көк, ... қоңыр және қызыл бояулармен
жазылған ою-өрнектер аздап ... ... ... ... ... ... жазу бар, бірақ бұл нашар сақталғандықтан ... ... ... ... галерея ғибадатхананы үш жағынан орап жатыр,
дәліздерінің ені ... 2,7 м-ге ... ... ... құрамында
ғибадатхананың екі қапталынан жапсарластыра салынған, аула жақтары ашық екі
жай бар.
Екінші Красноречинск шіркеуі ... ... ... ... ... Ғибадатхана қабырғасы ашық, оның қарсы бетінде шағын
аула, екі орама ... бар. ... ... төрт ... (6х6м), төбесі
күмбезделіп жабылған күмбез ... ... ... ... арқа ... ... ... Ғибадатхананың қабырғаларын ағаш бағандар мен
тіреуіштердің көмегімен кірпіштен бірге өріп ... ... ... ... тұр. Осы бір ... қосып салынған ірі мүсінді уақыт бізге
дейін ... ... ... ... ... үйінділері астынан негізгі
мүсіндер өрнегімен үйлесімді майда оюлы сынақ ... ... көп ... қыш ... ... ... ... кіреберістен көтеріп алынды.
Олардың екеуі де екі жақтаудағы ... ... ... жекелеген
бүйір сынықтары мен бас пішіндеріне қарағанда ... ... ... ... ... Мүсін сонау ежелгі заманда-ақ
қираған.
Орама дәліздерінің ұзындығы 1м болған. Қабырғаларда ... ... ... бірінде сары сазға түсірілген көркемсуретті ... ... ... ... ... будда» атты мүсін болған /басы ... бір ... ... Оның ... 8м, ... ені ... ... түске боялған тас-тұғырда, оң жақ жамбасымен жатты. Будданың
киімі қыртыс-қатпар салынып, ол да қызыл түске ... ... ... ... таңбасында дәстүрге айналдырылған табынушылық белгілері
басым келеді. Будданың жүзі ... екі ... ... ... бар, ... төмен қарай жабылған, құлақтарының ұшы кейін тартылған, ... ... ... ... ... ... ... көздің
жоғарғы аласы, мұрнының қыр үсті, ернінің езу тұстары қызылмен сызылған,
көздері шекеге дейін ... қара ... ... Қос доғасы мен шаштың
ірі бұйрасы көк және қара түспен ап-анық сызылған, шеке ... ... ... жасалған, жарты шар тәрізді қоңыраушалар, омырау
әшекейлері, қолының қос басында ... бар. ... ... ... үнді заттары аса көп кездеседі. Бұлар – будданың, буддашылардың
алтын жалатып, құнды тастармен безендірілген мүсіншілер, қола ... ... бір ... ... шіркеулері мен софыханаларының /монастырь/
табынатын тұлғасы және қасиетті әшекейлер санатын құраған майда тастар ... ... ... ... де ... ... ... шіркеу кешенінен табылған будда құдайнамасының мазмұны
бойынша әшекейленген гранит стелла ... ... ... Металл құймасының
ұзындығы 60см, ені 35- 32см, ал тақтаның қалыңдығы 14см. Тақтаның беткі
жағы суреті үш ... ... ... ... қабырғасының жоғарғы
жағына әміршілер үштігі – көпжылдық өсімдік сабағы үстінде отырған ... оның екі ... ... ... /пайғамбарлар/ бейнеленген.
Олардың беттері бүлінген. ... ... екі ... ... ... ... ... белдеуде осы шіркеуді салушылар бейнеленіпті.
Жақтаудағы ... ... ... ... ... гүл өрім-
өрнектермен үнді сағанасының құдіретті қасиеті паш ... ... ... үнді ... ... ... Сондай-ақ сырттан әкелінген
бұйымдардың қатарына ... ... ... ... ... көрініс
кішкене ғана тастан қашалған бедерлі өрнек те жатады. ... ... ... ... табыстары қатарына орта ғасырдағы атақты
қалалардың бірі Испиджаб-Сайрам ... ... ... ... ... ... бөктеріндегі сары топырақты обалар бірнеше ұзынша, жіңішке жайлар
табу мүмкіндігіне қол жетті. Олардың күмбез ... ... ... ... ... қам ... ... жабылған. Сол кездегі жер үсті
құрылыстарына тән ... әр ... ... қыш ... қара
бояулар сырланған.
Жерасты софыханалары мен шіркеулер кешені будда дінінің әр түрлі
аудандарға кең ... паш ... ... ... ... ... әсіресе оның солтүстік жартысында-батысында Қашқардан Хамиге,
шығысында Қытайға, Дунхуанға дейінгі аралықта өте көп ... ... ... ... бір буындары Оңтүстік Қазақстаннан ... ... ... ... ... ... түрлерін Муарь дәуіріндегі, Магадха
мен оған таяу жерде /Осы күнгі ... ... ... ... ... ... жөн. Ертедегі Батыс үнді жеріндегі үңгірлік ғимараттар
софыханалар ... ... ... бір ... ... ... ... және бірнеше вихаралардан – софылар тұратын ... ... ... жай да вихара болуы мүмкін.
Жібек жолымен буддизмнен қатар Батыстан Шығысқа қарай христиан діні де
таралып жатты. Ү ... ... ... ... Рим ... ... ... яғни әулие Несторийді пір тұтушылар сектасы келіп енді.
Бұл ... діни ағым ... ... ... ... жоқ, адам ... ... тек қасиетті рух иесі, «құдай өкілі» ғана деп ... ... ... ... ... туған жоқ, Христы туды, ... ... ... адам – ... ... Дәл осы ... күрт
жаңалық бұхараның толқуын туғызды. Мұның өзі 325 жылы ... ... ... ұлы ... мен ... ... біртұтас
бейнесі құдайдан бөліп қарауға болмайтын қасиетті рух екендігіне сәйкес дін
символы ретінде қабылданған сенімге қайшы келетін ... деп ... ... ... шіркеудің әулие әкесі. Нестория ілімі 431 жылы Эфесс
соборында қатты сынға ұшырап, несторияшылар ... ... ... олар оның ... Иранға қашып кетуге мәжбүр болды. Несторияның
жақтастары Персияда, шекаралық күштер басын ... ... ... ... ... ... ... бай көпестер мен
қол-өнершілер Шығысқа қарай ағылды.
Бір таңғаларлығы, сонау бір ... Азия ... ... ... ... ... ... мен өз иелігіндегі сауда
орталықтары Жерорта теңізінен сонау «Аспан империясына» дейін қанат ... еді. ... ... мен көгал ойпаттарды басып өтетін осы жолдың өн-
бойынан тамаша мәдениет ескерткіштері табылды. Осы ... ... әлі ... тынысы мен өнердің, түрлі діндерге және христиан дініне тән құмға
көміліп қалған ескерткіштері табылуда. Және осы ... ... ... ... таралуы өте ерте дәуірде басталған сириялық жазу ... ... ... ... заттары табылады да жатады. Сириялықтардың
көпғасырлық экономикалық байланыстары олардың араб түбегінде де, Үндіге де,
иран мен ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде әсері болған
Орта Азияға да өзінің мәдениеті ... ... ... ... ... және ... сияқты соғдаларға да таралуы соғдылардың
Сирия жазуымен ... ... ... ... жазуы соғды-христиандар
арқылы ұйғырлардың қабылдауымен ежелгі ... ... да ... ... ... мен ... аса зор үлес қосты. ... ... ең ... ... ... ... дүние жүзілік мәдениеттің
даму сатысына көтерді».
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларында ҮІІ-ҮІІІ ... діни ілім кең етек ... ... ... ... ... ... христиан дінін
түрік патриархы Тимофей кезінде сірә қарлұқ жабғысы арқылы қабылдаған ... ... ІХ-Х ... ... ... ... көп ... өз
билігіне қаратып, Тараз бен Меркеде христиан шіркеулері жұмыс ... ... ... да ... тұрды.
Іле алқабындағы Қаялықта өздерінің шіркеуі, сондай-ақ өз қонысы болған
христиандар жайлы Вильгельм Рубрук хабарлайды. ХІҮ ... ... ... ... Матфейдің денесі шірімей сақталған ... ... ... мен ... ... қалаларынан несториандарға байланысты
табылған олжалар жазба ескерткіштердегі мәліметтердің ... ... ... ... ... ескі ... ... жұртынан аршып алынған
христиан шіркеуінің қалдықтары жатады. Оның құрылысы тең төрт ... ... ... ... ... тік ... ауласы бар.
Жамукат және Навакат қалаларындағы мазарлар кешенін ... ... қола ... қоса ... ... бейіттері табылды. Ал
Красная Речка атты ескі қала жұртынан кездей-соқ ... ... ... ... ... ескі Төрткөл қаласынан табылып, Шараб қаласында жасалған
деп ұйғаруға келетін тас келі ... ... ... ... тұр. ... ... – крест пен көгершін бейнеленген.
Тараз қаласы ... ... ... ... ... ... ... «Петр және Гавриил» деген сириялық ... бар ... ... ... ... икконамасы аңызының желісімен
өрнектеліп, Анаковтық және ... ... ... ... ... екі
күміс ыдыстарды да несториан қолөнершілерінің қолынан шыққан ... ... ... ... ... (ІХ-Хғғ) бейнелер тегіс өрнек
түрінде қосымша оймышталып салынған. Ыдыстың жалпы ... мен ... ... ... ... ... айқасып жатқан үш
алқа үш түрлі аталған: «Мадақтау», «Табыт ... ... ... ... Иса», олардың ара-арасында «Арыстан орындағы ... ... және ... ... күзетшісі» делінген.
Бұл өлкелерде христиан діні пайда болған ХІҮ ғасырдың аяқ шеніне
дейінгі кезеңде ортаазиялық ... ... ... ... өнер мен діни
мәнді айшықтарының» озық үлгілеріне қайрақтастар – несториандық жазулары
мен айшықты таңбалары бар ... ... ... ... ... мен Шығыс Түркістанда ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... бас ... рас ... ... ... де ... қалады. Мәселен, ескі
Краснореченск /Қызыл өзен жағасындағы/ қаласын қазғанда ХІ-ХІІ ... ... ... ... ... бар ескі ... Олар ... қайтара пайдаланылған. Қайрақтастың бірінде 789 жыл
таңбаланса, екіншісі 909 жылды көрсетеді. Біріншісінде «Иал-анч ... ... ... өзі өте ... ... ... ... Ү-ҮІ ғасырларда Сириядан табылған қайрақтастардың осыған ұқсас
үлгілерінің аралық буынына жатады, ал ... ... ... ... ... мен ... Түркістаннан табылды.
Навакетте христиан қауымы өмір сүргенін қабірлер құлпытастарындағы
сириялық жазулар ғана ... ... ... ... шарап құятын үлкен қыш
көзелердің гүлтәж өрнектеріне ... ... ... да ... түседі.
Солардың бірінде былай деп жазылған: «Бұл көзе ... ... ...... ылайым ол /көзе/ әрқашан толы болсын, әумин,
әумиін». Бұл ... ... сөзі ... ... ... ... сөздерімен мағыналас. Соңғы «аминь» /әумиін/
сөзі ... ... ... ... ... күмән
қалдырмайды. Өзге біреуінде мынадай өте қысқа сөз ... «Бұл ... - ... Ал ... батыс бетіндегі ескі Пакровка қаласы
жұртынан табылған тағы бір ыдыста екі жол ... ... бар, ... ... ... «Бұл ыдыс – ... қауымының сыйы. Бұл шарапты ... ... ... ... ... бөленген Әли-Білге тақсыр
әменда бақыт-берекетке кенелсін. «Тараздан табылған көзе жақтауында «Әмірші
Ильтаг» ... ... ойып ... ескі ... ... ... ... «Епископ Ширфон» деген жазу бар. ... ... ... уақыты ІХ-Х ғасырларға немесе тіпті ХІ ғасырдың бас кезіне
жатады.
Бұл жазулардың бәрі шарап ... ... ... ... салт-
дәстүрінде маңызды роль атқарған шарапты Жетісуда шығару ... ... ... деп ... ... ... ... Степнинскідегі ескі Ақтөбе қаласы жұртынан археологтар тапқан Х-
ІХ ғасырға жататын шарап жасау орыны да ... ... Оның түбі ... ... ... ... ... археологиялық және эпиграфиялық олжа заттар орта ғасырлық
жазба деректермен астата ... ... ... таралу жолдарын көрсетіп
береді.
Жібек жолымен тараған тағы бір дін – ... /рух мен ... ... ... Ол ... ІІІ ... ... болып, тез
қарқынмен Италиядан Қытайға дейінгі аралықта көптеген өз жолын ... ... ... Оның өзі зороастризм мен христиан діндерінің тұтас
бір синтезін құрайтын еді. Сөйтіп, манихей діні христиан дінінен осы ... ... ... ол зороастризмнен – жақсылық пен жамандық,
жарық пен түнек күресі идеясын алды.
Манихей ... ... ... ... да ... роль атқарды.
ҮІІІ ғасырдың бас кезінде ... ... ... орыны
Самархандта болды. Манихей діні Орта Азияда ұзақ уақыт бойы өмір сүрді және
буддизм манихей дінінің сағаналарына, терминологиясына, тіпті оның ... ... де ... ... ... діні Жетісу мен Қазақстанның ... ең ... ... ... өзінің жолын қуушылар тапты. Турфан алқабынан
табылған «Қасиетті екі негіз кітабы» атты ... ... ... ... бұл кітаптың «он оқ елінің /дени/ сенімін ояту ... ... ... ... ... Бұл жерде әйгілі Тараз
қаласы сөз болып ... ... ... тұрғындары Жетісудың басқа да бір
қатар қалаларында – Баласағұнда, ... ... ... қазу ... ... ... дінінің жұлдыз құдай айшығы
болып саналатын жарты ай мен әйел жүзі бейнеленген қол алқаны да манихейлік
қасиетті ... ... ... ... шығар.
Қазақстанның орта ғасырлық қалаларының бірқатар тұрғындары ежелгі Иран
жерінде біздің дәуірімізге дейінгі ҮІІ-ҮІ ғасырларда өмірге келген тағы бір
дүниежүзілік ... ... ... ... хақ. Бұл діннің іс
жүзіндегі салт-дәстүрі сипатына тән нәрселер-Әлемнің төрт элементін – ... ... ... ... Зороастризмнің бұл элементтерін Орта Азиядан,
Соғдыдан, Сырдария қалаларынан және ... ... ... ... ... көтерілген жалыны тәрізді сүйір күмбезді ... ... ... еске салады. Олар ескі Қостөбе ... ... ... ... Дегенмен Орта Азия мен
Қазақстанда зороастризмнің каконикалық түріне ұқсамайтын, ... бір ... кең ... Оның өзі ... ... ... оның ... ру, ата-баба аруағына, тіпті қой, жылқы, түйе тәрізді жануарларға
табынушылықтармен тығыз астаса сіңісіп кетті.
Бұл дінге ... ... ... ... жерлеу түрінде –
сүйектер салынатын саз жәшіктер, хумдық жерлеу ... ... ... ... ... өлік ... ... жерлеу түрінде
кездеседі.
Зороастра діні Қазақстан қалаларына ҮІ-ҮІІ ғасырларда соғдылар арқылы
енді, алайда оның ... ... ... ... көп бұрын сақ-
массагет тайпалары кезінде-ақ қалыптаса бастаған болатын.
Осы таяуда ғана ... ... ... ... ... ... ... алқабындағы ескі Құйрықтөбе қаласының қамалын қазып ашқанда
ортасында аумағы 157,5 шаршы ... тең ... залы бар ... кешені
аршылды. Құрылыс кешені қатты өрт шығуы нәтижесінде күйреген. Құлаған сарай
төбесін, оның ... төбе ... ... ... ... ... ... залының күйреп түскен қаңылтыр жабындысы ұзақ уақыт
сүрлеп сақтаған. Өрт ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі теңге табылды. Теңгелердің бір бетінде
салынған жүріп келе ... ... ... ... ... ... «АТ»
деген руналық монограммалар өртенген құрылыстың көкжиегін ҮІІ ғасыр мен ІХ
ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... сақталып, тазартылған
тақтайларына бір кезде әлде бір көркем-ойлы ... ... ... ... мен тіршілік қаракеттер көрінісі ... ... ... ... аң ... ... отырған қос
құдай жұбы суреттелген. Еркек ... ... ... ... тәж ... бастарын
бір-біріне бұрып жатқан қанатты қос түйе түріндегі тақ үстінде отыр. Құдай
кеудесі тұсына кесе ... оң ... ... ... үш ... ... ... ұстаған. Ал кілеммен жабылған аң бейнелі тақтың алдында тізелерін
бүгіп тұрған екі адам ... ... осы ... тақтайдың астыңғы
бөлігі болса керек. Құдай сол жақ ... ... әлде ... ... ... ... Әйел құдай мүйіздері ... ... ... екі қой ... тақта отыр. Әйел құдайдың басына ... ... ... байланған жемелік, оның екі ұшы иретіле
желбіреп тұр. Шынтағы сәл бүгілген оң қолында үш ... бір зат ... ... ... ... Педжикент әшекейлерінде және
оңтүстік Соғдыдағы осы ... ... ... ... оссуарий
көріністерінде де кездеседі.
Орта Азия мен Қазақстан қалаларында ... діні ... ... ... құрылыстар қатарына көпшілік моншалар да жатады.
Өлікті жерлеу рәсімі ІХ ... ... ... мен Х ... Ол мұсылманға тән сипатта және белгілі бір қағидаларға сәйкес
жүргізілді: өлік ... ... ... шикі ... ... ... Өлік ... солтүстік-батысқа беріп, бетін оңтүстікке
бұрып ... ... ... ... жоқ. Ең ... мұсылман
мазарларының кешендері Отырар алқабынан табылды, олар ІХ-Х ғасырларға
жатады. Соның бірі – Х ... ескі ... ... мазарлар кешені.
ХІ-ХІІ ғасырлардағы зираттар кешендерінде зәулім де сәулетті мазарлар
құрылысы бой ... ... ... ... бір тобы ескі ... жұртынан аршылды.
Тараздың шығыс бетіндегі 18 шақырым жерде Головочевка селосы маңында
екі мазар – мавзолей сақталған. Солардың бірі – ... жоқ және Х ... ... ... ... ... ... әсемдік бедерлері мен геометриялық ою-өрнектерге толы жапқан жұқа
кірпіштерді пайдалана отырып, ... ... ... бай әшекейлер салынған
батыс беттегі қабырғасы ғана сақталған. Бұл ... ... ... ... ... ... мазары – ХІІ ... Оның ... ... сары саз ... ... ... бар, ХІ-ХІІ ғасырларда салынған.
Жылтыр сыр ... ою ... арап ... әшекейленген
ыдыстардың көпшілігі қыштан жасалған. Мұндай ... бір ... ... гөрі ... көп ... ... дегенмен бірқатарында әр алуан
діни мазмұнды оң тілектестіктер мен өсиет сөздер ... ... ... айналған мыстан, қоладан жасалған
металл бұйымдарға да ... ... және діни ... ... ... бір дүниежүзілік өркениеттің айшықты да айрықша куәсі - «Жібек
жолы» проблемаларына қысқаша шолуды тұйықтай келсем, ұлан – ... ... ... биік таулар мен етектегі құнарлы алқаптарды кәсіп етіп,
Европадан Азияға дейін және оған керісінше бағытта созылып ... ... ... бере ... ... сол ... ағылған сан-алуан
таңсық тауарлар, ежелгі өнер мен дін жолдары туралы әңгімелей ... ... ... пен ... ... аса ... ... атап айтпасақа
болмайды. Шығыс пен Батыс, Азия мен Европа тоғысқан ... ... ... ... ... ... ... бір-бірін байыта
түсулеріне аса қолайлы ... ... ... Өзара қарым-қатынас жасау
нәтижесінде отырықшы қалалықтар мен көшпенді тайпалар адамзаттың ... ... ... жарқыраған таңғаларлық мәдениет жасай алады.
ІІ тарау. Ұлы Жібек Жолы бойындағы ортағасырлық ... ... мен ҮІІІ ... ... өлкесі атауымен белгілі болған
Түркістан алқабы
Мөлдір сулы Арыстың сары лайсаң ... құяр ... қол ... талай ғасырлар бойы ел есінде сақталған өлі қала ... ... ...... ... ... қалалары ішінде айрықша орын алады.
Егер әлде қандай күн туып, алмас қылыштар ... сұр ... егер ... мен ... алау өртке оранып, күн ... ... ... кез ... онда ... да, қалалықтарға да бірдей
қатерлі ... ... ... сонда өзінің ұстаханасындағы көрік отын
сөндірген ұста мен ... ... ... ... қамал қабырғасында тізе
қосып, қанжарларын ауыздарына кесе тістеп, ... ... ... ... ... ... ... Одан тағы бейбітшілік, тағы
соғыс... Кангюйдің ұзын семсерлері түріктің қиқы ... орын ... ағаш ... ... ұшты ... алмастырады, ені кең түбі таяз
арналар орынына ені енсіз, бірақ түбі терең су ... ... ... ... өсе ... міне енді ... ... орнынан бүкіл Шығысқа
аты әйгілі қала, дүниеге орта ғасырдың ұлы ойшылы Әбу Насыр ... осы ... ... ... ... тарихи қала бой көтерді.
Отырар Сырдарияның орта ағысындағы суармалы құнарлы алқап орталығы
болып табылады. ... оған ... шөлі ... ... ... ... ... біркелкі жазық дала жатыр.
Отырар алқабы немесе ертеректе аталғанындай Фараб округі ... ... ... ... ... ... ... орта ғасыр
авторларының барлық дерлік географиялық және ... ... ... ... Ол ... ... санатына да, Испиджаб
шеңберіндегі қалалар тізіміне де кіргізіледі. Осыған орай ... ... ба ... күдік те тууы мүмкін. Дегенмен Отырар біреу ғана еді, ол
оның ... ... ... ... ... ... тоғысқан жерінде және сантарау керуен жолдарының түйінді
қиылысында тұрғандығына байланысты түсіндіруге болады.
Арыс пен ... ... ...... ... ... жоталарының шалғайын басып жатқан Отырар-көшпенділердің ... ... ... ... ... өрлей шыққан жолдар Тараз бен
Баласағұнды басып өтіп, одан әрі ... ... ... ... ... ... ежелгі жол сорабы Шал, Соғды арқылы жалғасып, Мерв пен
Нишапурға жеткізеді, төмен кететін жол Арал аймағына, одан ... ... ... арқылы өтетін жол Хорезмге, одан әрі Қара ... ... ... ... ... - деп ескертті белгілі ... ... ең ... және ең ... ... табу ... ... қара құйындай соғып өткен мың жылдық басқыншылар соғысы
өзінің істерін ... – бір ... ... қала орнында қазір үстін шөп
басып кеткен үйінді обалар жатыр. Ежелгі елді ... ... оба ... ... ... өз ... бар: Алтынтөбе, Жалпақтөбе,
Құйрықтөбе, Пышақтөбе. Бір заманда олар басқаша ... еді, ... ... ... тек ... ... ... белгілі екі қала атауларын
осы күнгі үйінді ... ... ... ... Зерттеушілердің
анықтауынша Құйрықтөбе орнына Кедер қаласы болған, ал күйреген ескі Оксус
қаласы Весидж ... ... ... Бір ... ... да басқаша аталған,
бірақ жергілікті аңыздар қазіргі атауларды бұрынғы қалалардың Отырармен
қарым – ... ... ... кәсіптерінің түрлерімен
байланыстырылады. Мәселен, Алтынтөбе атауы да зергерлер тұрғандықтан солай
аталған. ... ... ... мекені, Құйрықтөбе /қойдың
құйрығы тәрізді жалпақ жота/ - қасапшылар жайлаған орын.
Отырардағы алғашқы қазба ... ... ... ... ... ... мен ... 1904 жылы
жүргізген. Олар қазылған ұзынша орлардан керамика, кірпіш түрлерін жинады
және бірнеше ... мыс ... ... ... тұрғындардың пайда болу кезеңі оның Отырар-Фараб атауы
жазба деректерде алғаш рет атала бастаған ІХ ... көп ... ... ... ... алғашқы ғасырларға жатады.
Сонымен қатар бұл қаланың тым әріректегі атауын анықтауға мүмкіндік
беретін деректер де бар.
Отырар мен осы ... ... ... ... теңгелер санаты
жоғарыда аталған дәуірлерге жатады. Бірінші үлгіге жататын ... ... ... ... түргеш таңбасы, теріс жағында арыстан бейнеленген.
Екінші үлгідегі теңгелердің бет ... Х ... ... ... және ... жасалған орта ғасырлық теңгелермен салыстырып көргенде
бұл ... ... ... мен ... ең жаңа түрлі теңгелер үлгісі
болса керек деген ойға келтіреді. Екінші үлгідегі ... ... ... ... ... ... болар деген болжам да бар. [5]
Отрардың ерте ортағасырлық қабаттарын жан-жақты ... ... ... ісі. ... ... ... иеленушілердің қала сыртындағы
резиденциясы болған ескі Құйрықтөбе қаласының қамалын зерттеу ... сол ... ... ... сәулеті жөнінде айтуға болады.
Қамалдан айнала галлереялармен және сигмент тәрізді ... ... бар ... ... ... және шаруашылық жайларынан тұратын
сарай кешенінің қалдықтары табылды. Оның қабырғалары күйдірілген балшық
блоктар ... ... қам ... ... ... ... Құрылыстар биіктігі 10,5х15 метрлік салтанат залының қабырғалары
оюлармен және тақтайлар бетіне ойып ... ... ... ... ... ... ... кезде күйген, қазба кезінде
табылғандары да ... ... ... ... ... иелерінің
тіршілік тынысы және құдайлардың ... ... ... ... ... ... Испиджаб қалалары құрамында
атайды. Испиджабтың алғашында халифатқа, кейін саманидтерге бағынышты ... бір ... ... ... ... ... ... отырған
салығының өзі символикалық сипатта болатын. Деректерде Фараб – Отырар ең
алдымен ... мен ... бір ... жолға жуық алқапты алып жатқан
округ орталығы болғаны сипатталады.
Қала ғимараттары арасында монша тәрізді қоғамдық құрылыстар пайда ... Орта Азия ... ХІІІ ... ерте ... жоқ. ... ... ондаған моншалар болатын. Шығыс қалаларында монша
қоғамдық ғимараттар мен қатар көрнекті орынға ие ... ... ... ... ... ... Сонымен
аз-ақ алдында Отырар Хорезмшах мемлекеті құрамына кірген болатын. Шыңғысхан
1218 жылы хорезмшах Мұхамеддтің сарайына өзінің ... ... ... Отырарға келіп кірген кезде, қала мұрагері Иналшық ... ... ... ... ... ... берді. Ол мемлекет
мүддесін көздеп солай етті, өйткені керуендер көпестерге қарағанда жасырын
да, ашық та ... ... көп еді. ... керуеншілердің ішінен мал
айдаушылардың біреуі ғана қашып құтылып ... ... ... ... ... ... ... Қайырханды қолына беруді
талап етті. Алайда Хорезмшах моңғол елшісін өлтіруге бұйрық етті.
1219 жылы моңғолдар ... ... ... ... Олар ең ... ... ... айнала өз шатырларын құрып алды. Сұлтан Қайырханға
шекаралық әскерден 50 мың адам ... және оған ... ... 10 ... ... жіберді. Қамал, ішкі бекіністер мен қала дуалы жақсы
бекітілді және ... ... ... өте көп ... ... ... ... қала ішінде соғысудың барлық дайындықтарын
жасады, жаяу және атты әскерлерін ... ... ... ... ... ... көтерілді, ол алдына көз жіберген кезде күтпеген
көріністі көріп, бармағын тістеді, айнала көз ... ... ... ... ... ... ... мен сақадай сай жауынгерлер қарасынан
қайнаған теңіздей сапырысып кеткен, оның үстіне аспан асты ызы-қиқу, ... ... ... кісінескен аттар мен қышқырған қашырлардың
үндерінен азан – қазан ... ... ... ... ... ... ... Әскері аяқ-басын жинап алған кезде
Шыңғысхан әскербасыларының әрқайсысын әр ... ... ... ... ұлы /Жошыны/ ол бірнеше түмен ержүрек те епті жауынгерлерімен Жент
пен Баршылығкентке, әскербасыларының енді бірқатарын ... пен ... ... қоршауды одан әрі жалғастыруға Үгедей мен Шағатай
бастаған әскерді қалдырып, өзі Бұхараға ... ... атты ... ... ... ... қирату мен қайғы-
қасірет тасқындай жайпап өтті. Қалалар құлдырап, бұрын гүлденген қоныстар
қаңырап өтті. ... ... ... ... ХІІІ ... ... ... орталықтарға тән құбылыстар. Оның үстіне көптеген қалалар
қайтып қалпына келе алмады.
Дегенмен ... ... еңсе ... ... ... ... ... қырқысулар өршінген бұлыңғыр-бұлдыр жылдарда бұл қала қайтадан
Сырдария бойындағы мән-маңызы зор ... және ... ... ... ... Яссауидің ұстазы Арсылан-Баба бейіті үстіне салынған
мавзолей де Темір есімімен тығыз байланысты. Ол ... жоқ, ... ... ... ... ... ... орнына, яғни Отырардың
батысына таман 3км ... ... ХІХ ... бас ... ... ... ... тұр.
Қаланың салыну үлгісі, қала кварталдарының, көпшілік ... ақыр ... ... ... жаңа ... ... ... Отырарды кең түрде қазу арқылы белгілі болып отыр.
ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы кварталдардың бірі 2300 шаршы метр алаңнан ... Ол ... ... ... ... 250 ... метрге дейін
жететін 12 жеке үйлер иелігінен тұрады. Кварталдың ХІ-ХІІ ... ... ... ... ... ... қол жетті: ХІ-ХІІ
ғасырлық құрылыстардың ... ... жаңа жоба ... алайда іс жүзінде ол жаңаша үлгімен салынғаны байқалады.
ХІІІ ғасырдағы ХҮ ... бас ... ... ... ... ... ... одан бұрынғы уақыттағыдай,
монашалар да болды. ХІІІ ғасырдың соңғы ... мен ХҮ ... ... жататын бір монша Отырардан қазып ашылды. Ал оңтүстік кіреберістен
батысқа таман 200м жерде, су ... ... ... ... ... ... ... қорыта келіп, Отырарда археологиялық зерттеу
жұмыстары одан әрі жалғастырылып ... және ... ... ... осы ... Азия мен ... ортағасырлық саяси, экономикалық және мәдени ірі
орталығының дамуы ... ... ... ... ... түсетінін айрықша атап айтқан жөн.
Түркістан алқабы ҮІІІ ғасырда Шавгар ... ... ... ... ... өзіне аттас шаһар екен, ал кейінірек аты ХІІ ғасырдан
белгілі Яссы қаласы болғаны ... Орта ... аяқ ... Яссы ... ... ... ... бөлігін және Талас аймағындағы Алатау
бөктерін, Сырдарияның орта белі мен Қаратау баурайын түгел ... ... ... ... Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 шақырым жерде
орналасқан Шүйтөбе атты бұзылған көне қала сол ... ... ... ... ... бар. ... ойымызша ол Түркістан қаласының өз
территориясында жатқан ... атты көне қала ... ... ХІІІ ғасырдың онжылдығының басында Қазақстанның оңтүстігін
иемдеп алған ... ... ибн ... дәл осы ... ақша ... нақ осы ... соғылып шығарылуының саяси, идеологиялық әр-түрлі
себептері бар болуы әбден айғақ.
Бұл қаланың моңғол шапқыншылығы ... ... ... алайда ол
Асон атауымен ХІІІ ғасырдың орта шенінде Гетум жол ... ... ... аяғы мен ХҮ ... ... сопы шейхы Ахмед Ясави молдасына
орасан зор бейіт құрылуына байланысты қала атағы жұртқа жайылып, Орта ... ... ... ... және ... ... айнала бастады.
Ясы – Түркістан ірі сауда орталығы болған. ... бұл ... ... Орта Азияның, Қытайдың сауда жолдары түйіскен деп мәлімдеген.
«Солтүстік жағындағы ... ... ... ... жолдарменен
Қытайдың шегарасына дейін... Иасыға заттар мен сирек ... ... ... ... Бұл ... мен ... ... жері»
Түркістан үлкен диқаншылық аймақтың да ... ... ... Ходжа-Тұмасы құдығы,Қара-бұлақ, Сарай-бұлақ т.б. арықтар
айналасындағы суармалы жерлер аталған.
Көне қала жобасы жазбаша ... ... келе қала ... ... ... ... Ходжа Ахмед Яссави бейіті түрған мешіт
қаланың ... ... ... ... бұл бес ... төбе,
оның оңтүстік-шығыс жағы-13м, солтүстік-шығысы-80м., солтүстігі-90м.,
солтүстік батысы – 130м., ... ... ... шикі ... ... бар ... ... салынған.
Жақсы сақталып қалған қаланың тек батыс ... оның ... ... ... ... ... да дәл ... ғасырдың бас
шеніндегі сурет бойынша, қаланың шығыс бағытындағы ұзындығы батыс ... екі есе ... және ... 700м ... ... жасау жобасы
бойынша көне қаланың алып ... орны ... кем ... ... ... суретте олар төртеу болған. Қаланы төрт қақпаны қосатын ... көше ... ... ... бөлігінде керуен-сарай орналасқан және
оның қасында қала қабырғасының сырт жағында-базар. Бұзылған ескі ... орта ... аяқ ... ... ... ... Яссы қаласының өлшемдерін қайталайтын тәрізді. Қала орнының барлық
жерінде ... ... ... ... оған ... ... көрсетуі бойынша қаланың өзі ХІХ ғасырға дейін өмір сүрген.
Түркістан қаласында өзінің атауын әлі күнге дейін ... ... ... болған. Түркістанға қарасты жер ретінде Иқан Хафиз ... ... ... 1582 ... ... ... ... жазған
жерінде аталған.
Сол сияқты, Сури туралы да Хафиз Таныш шығармаларынан белгілі. ... хан ... ... ... жер-Суриға келіп лагерь
болып орналасты», - деп мәлімдейді.
Сури Түркістанның ... ... 15 ... жерде орналасқан және ХҮІ-
ХҮІІІ ғғ. Материалдарын берген Сортөбе атты бұзылған ескі ... ... ... Хғ. ... ... ... аймағындағы
қалалардың тізіміне кіргізген алқаптың тағы бір ...... ... ... ... ... ... солтүстік-
шығысқа қарай 15 шақырым жердегі өзіне аттас селоның ... ... ... ... ескі қалаға сәйкес келеді.
Мұнда бір-біріне жақын жерде ... ... ... ... ... ... қаласына дейінгі қалалық өмірдің біртіндеп
дамуын беретін Шаға І, Шаға ІІ және Шаға ІІІ деген үш төбе ... ... басы ... ... ... Осы ... ... зираттар да жатады. ҮІ-ҮІІІ ғасырларға материалдарын ... ... оның ... ... да қазылып алынған.
Түркістан алқабының қалалары мен қоныстары туралы бұл ... ... де, оның Ұлы ... Жолы ... зор мәдени және
экономикалық орталық болғаны айқын.
2.2. Сырдария өңіріндегі Сауран қаласы мен Оғыз және және ... жеті ... ... белінде белгілі қалалардың бірі –
Сауран. Өз атауын сақтап қалған Сауранның қалдықтары Түркістан қаласынан
солтүстік-шығысқа ... 25 ... ... ... Қала туралы бірінші
деректер Х ғасырдан ... Х ... ... араб ... ... былай
деп сипаттаған: «Сауран бірінен кейін бірі 7 қабырғамен қоршалған үлкен
қала, оның ... бар, ... ... ішкі ... орналасқан. Ол гүздер мен
қыпшақтарға қарсы ... ... ... ... ол ... Ибн-аль-Асир мен Якут Қазақстанның оңтүстігіндегі
ірі мәдени және сауда -өнеркәсіптік ... ... ... ... ... Савран атауымен армян патшасы Гетумның жол бағдарламасында
Сығанақ ... ... ... және Асон ... ... бір ... ... бірінші жартысында джучидтер кезінде Сауран тіпті Ақ-
Орданың ... ... ... 1320 жылы ... ... Ақ Орданың
патшасы Сасы-бұқа жерленген. Оның ұлы Эрзен Сауран және басқа ... ... ... ... Аcтаналық орталық ролін Сауран кейінгі
кезде де сақтап келген. ХҮ ғ. 80-ші жылдары қаланы алғашқы ... ... ... ұлы Иренші-сұлтан билеген.[7] ХҮІ ... ... ... сипаттаған. Ол оны «аса жайлы» тамаша қала, өте сауықшыл,
жарқын, жанға шипа болып, ... ... ... ауасы бар ... бүкіл
аймағында әр түрлі әдемі ағаштар өскен және ... ... өзі ... ... ал оның ... - ор». ... ... құнды деректер мұнда 1514-1515 жылдары тұрған ақын ... ... ... бар. Ол қаланың аса ... ... ... екі ... бар медресе туралы мәлімдейді: «Оның айванының
иықтарына орасан зор және аса ... екі биік ... ... ... «гүлдастына» екі шынжыр бекітілген, ал әр мұнараның күмбезінің
астына бөренені ... ... ... ... ... ... ... мұнарада тұрған адамға мұнара құлап кететін сияқты көрінеді,
ал бұл - әлем ... ... ... үшін ... тыс ...... суларды сыртқа
шығаратын ... ... ... ... ... да сипаттайды. Васифидің айтуынша, «олар сияқтыны
бүкіл әлемдегі жер мен суды шарлап шыққан адамдар да ... ... 20 ... ... жұмыс істеген. Кяриздердің бастауы Саураннан
бір фарсах жердегі қашықтықта болған, оның үстінде қамал салынған, ... ... ... ... 200 гяз, жер ... суға ... 50 гяз,
құдықтағы су діңгегі 150 гяз болған, суды шығыр ... ... ... ... ... ... ... су қоймасы орналасқан.
Кяриздердің біреуінің суымен суғарылатын жер участогінде бағы, ... және ... ... бар ... ... Сауран мықты қамал болған, қала бекіністері туралы айта кетуді
замандастары өздеріне борыш тұтқан. Мысалы, Хафиз Таныш қаланың ... және ... ... ... ... ... ай бойы жау ... төтеп бере
алатындығын мәліметтейді. Сауранның бекініс жүйесінің ішінде ол ... ... ... ... бар ... ... ... дуалын, орын
атаған. «Сауран бекінісінің күші мен ... ... ... ... қолы оның ... ... де ... археологиялық жағынан бақылау бұдан 100 жылдан астам уақыт
бұрын басталған. Ол туралы П.И. Лерхтың шығармаларында, П.И. ... ... ... ... ... ... Олардың бәрі
ескі қала қалдықтарының, оның қабырғаларының жақсы ... ... ... ... ... [9]
Көне қала қалдықтарының бірінші археологиялық зерттеулерін біздің
жүзжылдықтың 40-жылдарында А.Н.Бернштам басқарған ... ... ... ... ... ... сырт ... түсіріліп, Алынған материалдар негізінде кезеңдеме ұсынылған. [10]
Қала тарихы жайында айтыс туғызған мәселелердің бірі болған ... ... Егер ... Сауранның орналасқан жері күмән
туғызған болса және оған Сауран атты ескі қала ... ... ... ... ... ... тура ... көрсетілмеген болатын. Мәселе
көне Сауран қаласының ХІІІғ. ... ... бар ... яғни бұл қала ХІІІ ... ... болып, ХҮІІІғ. дейін өмір
сүрген.
Тек Қаз.ССР ҒА АЭҒЗИ-нің ... ... ... ескі ... ... ... ... тиянақты
зерттеулері моңғолдарға дейінгі Сауранның орналасқан жері жөніндегі сұраққа
сенімді жауап беруге мүмкіндік туғызды. Сауран-төбе атты ескі қала ... Онда ... рет ... ... ... б.д. бірінші-ҮІғғ. -
мен кезеңделген.
Алайда жаңа зерттеулер Қаратөбе өмірі ... ... ... ... ... ХІІ ... ... мүмкіндік берді.
Көне қала орнына ақ ангобаның үстінде ХІ-ХІІ ғасырларға тән мөлдір
жалатпасы бар және жасыл, қызыл, ... ... ... суреттелген су
құятын тостаған сынақтарының бай коллекциясы ... ... ... ... ... ... көне ... орнында
болған, ал ХІІІ-ХҮІІІ ғасырлардағы Сауран жаңа жерде орналасқан және ... ... ... ... ... зерттеулерінде бұл көне қала қалдықтарының сипаты
туралы жаңа мәліметтер алынған, ал археологиялық-топографиялық ... ... ... ... орта ... аяқ шеніндегі Сауранның
көрінісін толығырақ елестетді мүмкін етеді.
Көне қаланың аэрофотосуреттерінің мәнін ашу, ... ... ... ... келе – қаусырықтарды былайша сипаттауға
мүмкіндік береді.
Сауран қалдықтары жобасында құлап шөккен бөліктері 3-тен 6м., ... ... ... ... ... ... Ол солтүстік-
шығыстан оңтүстік-батысқа 800м және солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа
550м-ге созылған. Қала ... ... ... 2-2,5м ... ... ... 2-3м, ... үстіне тұрғызылған. Оның сыртқы
бөлігі берма болып келген. Қабырға шикі ... пен ... ... ... екі ... ... қабырғадан жуандау 4 мұнара орналасқан.
Жоғарғы қабаты күмбезбен жабылған, Ал күмбездің тіректерінің ... ... ... ... ... ... ... атуға арналған
жіңішке саңыраулар ойылған. Қаланың 2 қақапасы болған. Бас ... ... ... ... және ол екі ... ... ... тұрғызылған 2 қабатты қорғаныс мұнараларымен бекітілген мықты
фортификациялық бина болған. Кіретін жері – ... ... ... құралған 20-метрлік коридор тәріздес өткел. Екінші қақпасы
қала қабырғасының ... ... ... ... ... ... тағы да бір қалаға кіретін, құпия болу керек, ені 1,2м
биіктігі 1,7 м есік болған.
Қабырғаның ... ... ... 1-3м ... ені 15-20м ... Одан ... тасталған топырақтан биіктігі 1-1,5м, ені ... ... ... ... ... ... көше
қала территориясын солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай қақ ... ... ... бөлігіне 150м жетпей ол солтүстік-батыстан
оңтүстік-шығысқа бағытталған төте көшеге ... ... Бұл ... бір
бөлігі оңтүстік-шығыс қақпасына шығады. Екі үлкен орталық көшеден басқа
көне қала ... ... ... жол ... ... ... көшелер мен мұқалмалар байқалады. ... ... 210м ... ... ... сол ... күйдірілген
кірпіштен жасалған үлкен бина қалдықтары жатыр. Бұл үстін күйдірілген
кірпіш пен қыр ... ... ... төбе ... Төбе жобасында
өлшемдері 100х100 м үшбұрыш формалы, ал көптеген глазурь жалатқан сылақтың
бөлшектеріне ... дәл осы ... ... ... ... медресе
тұрған.
Орталық қаусырықтардың радиусы 1400-1600м айналасында тығыздығы
әртүрлі болып салынған қора-жайлы, бау-бақшалы жеке қоныс ... ... ... ... мен жері ... ... ... Жерінде
бақша дақылдары, жүзім, ... ... және ... ... ... ... дақылдары егілген жерлер анық байқалады.
Ұқсас ортасында суаты бар квадраттағы бөлінген тік ... ... ... ... отырғызу жобасы Шаһарлық төңіректерінде және Сол
жағадағы Хорезмдегі Дэвкескенде кездеседі.[10] Ал ... ... ... түркімендер тұрған жерлерде байқалады. [11].
Жеке қоныс аудандары әртүрлі. Ішіндегі ең ірілерінің өлшемдері 150-110, ... және ... орны ... ... қоныстың ауданы 1га-ға дейін, ал
кішілері 0,5ға-дан аспаған. ... ... саны ... ... ... ауыл ... ... аэрофотосуреттері негізінде жасалған
болжалды есеп бойынша – 350 ... ... ...... тиындар Сауран маңайындағы жеке
қоныстардың өмір сүрген уақытын ... және ... ... ... ... ... ... сумен қамтамасыз ету және қала төңірегіндегі
бақтарды суғару кяриздер көмегімен жүзеге асырылған. Кяриздердің қалдықтары
басында ... ... ... ... ... ... белгіленген. [12].
Кяриз күрделі және орасан зор еңбекті қажет ететін бина. Оның ... ... тек ауыр ... ғана емес, өмір үшін де зор ... ... Жер ... ... жер ... ... шахта
газдарына тұншығу, кенеттен су атқылап шығу қатерлері әрдайым төніп тұрған.
Васифи Сауран кяриздері ... ... деп ... «Бір уақытта құдық
ішіндегі ауа бұзылып, ... ... ... жағдай туды. Сонда құдықтың
бір жағынан оның түбіне ... ... ... ... жол ... оның
ішінен былғарыдай ұстаның көрігін орналастырды да ауа шайқады, ал жер
қазғыш ... ... ... ... Су ... ... ... шыққан жағдайда
батып кетпес үшін жер қазушылар белдеріне 2 асқабақтан байлап алып ... ... Азия мен ... ... ... арқылы суару
Туркменияда кең өріс алған. Онда ... ... ... ... ... ... бірнеше кяриздер қолданылып келеді. Олардың ішінде ұзындығы 2,8 шақырым
құдықтарының ең тереңі 19,9м. Ал су ... ... 20,5 ... 2,36 ... 70 құдығы бар және су кірісі секундына 176л. ... Дэв. Ишан және ... ... кяриздер Нұрат өңірінде қолданылған. Әзірбайджанда
жақынға ... ... саны 812 ... ... ... ... Иран жерінде ұзындығы 50 шақырымға ... ... ... ... кяриздерін соларға ұқсас биналармен салыстыру олардың кең
өріс алғанына және ... ... ... ... ... зор ... куәлік етеді. Көне Сауран қаласы, ... ... ... ... ... қалған қабырғаларымен, тұрғын ... ... ... қаусырықтарымен, уникальды кяриздермен, төңірегіндегі
қоныс-жайларының қалдығымен және ежелгі егінді жерлерімен Қазақстанның аса
құнды археологиялық және ... ... бірі ... Бұл Қазақстан және Орта Азия халықтары ата-бабаларының еңбегі мен
мәдени өмірінің ерекше музейі. Сауранды ... ... ... ... ... ...... Совет органдарының, бүкіл республика
жұртшылығының алдында тұрған актуалды міндеттерінің бірі.
2.3. Оғыз және қыпшақ қалалары
Оғыздар державасы Орта Азия мен ... ... және ... ... роль ... ... Орта Азияға шапқыншылық жасаған, Хорезм және
құдыретті Хазариямен бақталас болған. Тарихи дәректер оғыз патшасы мен Киев
князі Святослав арасында 965 жылы ... ... ... ... ... ... Олар да, ... да нақты саяси мақсаттар мен
экономикалық пайда ... ... ...... ... ғғ. Орта Азияның ең
құдіретті мемлекеттерінің бірі ... ... ара ... ... ... ... соқтығыстары бітім жасаумен және қыпшақ хандарының
хорезмшах вассалдары болуымен ... ... көп ... ... өз қолдарына шешуші әскери ... ... ... ең ... ... айналады. Оның үстіне, қыпшақтың бір қожасының
қызы Тұрқанхатун соңғы хорезмшах Мұхаммедтің анасы болған. [14]
ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... онан соң қыпшақтар иелік еткен қалалар қазір археологиялық
ескерткіш қала қалдықтары ретінде тұр, ... ... және ... ... әлі де кең жая ... жоқ. Сондықтан қазір олардың
көбінесе сыртқы топографиясы мен материалдық мәдениетінің кейбір жақтары
белгілі.
Жанкент ... ... ... ... ... ... Қазалы қаласынан алыс емес жерде жатыр. Көне ... ... ... 375х255м. тік бұрышты төртбұрышқа ұқсас болып келген.
Солтсүтік-батыс ... ... ... және ... 7-8м, ішкі
қамал орналасқан. Қаусырықтардың ... ... және ... ... ... ... үлкен және кіші бағыты
оқылады. Мұнда б.д.д. бірінші ғасырлардан ... ... ... ... Бір ... ... плиткалар және кірпіштер мен қапталған
тозығы жеткен ХІІІ-ХІҮ ғғ. Мавзолейлері назар ... ... ... ескі қала ... ең ... бірі ... зерттеулер үшін перспективалы екендігі даусыз. Бұны Оңтүстік
Қазақстан қалаларын зерттеушілері де өте ... ... ... ... ... ... ... аударған. Верещагин бұл жерде тіпті
кішігірім қазба жұмыстарын да жүргізген. ... орыс ... ... ... ... көне қалаға біздің Помпей болмасқа!» -
деп жазған.
Ескерткіштің ... қала ... 1867 жылы ... қаусықтардың арасынан күйдірген кірпіштерді талан – таражға
түсіріп тасымалдаумен күрескен орыс офицерлері де ... ... ...... ... [15]
Жанкенттің қасында Сырдарияның ең төменгі сағасында тағы бірнеше оғыз
қалаларының қаусырықтары жатыр.
Оғыз және қыпшақ ... ... ... Оның ... ... ... Қызылордадан солтүстік-батысқа қарай 300
шақырымдай жерде орналасқан. Көне қала бекініс қабырғасымен қоршалған және
ауданы 40 га ... ... ... батыс бұрышында квадрат төбе
ұсқынды ішкі қамал орналасқан. Қала айналасындағы ... ... ...... ... ... айналасында каналдар арналары,
ирригациялық тораб, бау-бақша қалдықтары, құрылыс іздері сақталған. Қала І-
ХҮІІІғғ.-мен кезеңделген, алайда ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген. ХІІІ ғ. Жент қыпшақ
мемлекетінің астанасы болған.
Қалада осы уақытта тиын соғылған ... ... бар, ... болғанда да
«Жент» деген жазуы бар күміс дөңгелек бір қазнаның құрамында табылған.
Сығанақ қаласы туралы алғашқы рет Хғ. ... ... ... ІХ ғ. оны ... ... оғыз ... ішінде атап өткен.
ХІІ ғасырда Сығанақ қыпшақ мемлекеттік бірлестігінің астанасы болады.
Сығанақтың айналасында ... ... және ... ... каналдармен және Қаратаудан ағатын Мыңбұлақ, Шолақ, ... ... тау ... ... ... ... жерлер жатқан. Ол каналдар мен арықтардың көне қала ... ... ... ... басқа да көптеген Сырдария қалалары сияқты, ХІХғ. Орта шенінде
иесіз қалған, бірақ осы күнге дейін бұл және ... ... ... Ұлы ... жолы ... ірі ... ... ретінде халық
аңыздары мен ертегілері сақталған.
ІІІ тарау. Ұлы Жібек жолы ... ... ... қалалар
3.1. Шежірелі Сайрам (Испиджаб) және Шымкент қалалары
Ұлы Жібек жолының қазақстандық бөлігіндегі бірегей ірі қала ... ол оған осы ... ... ...... ... дейін,
солтүстік-батыста Сырдарияның орта ағысына дейін ұласып жатты.
Испиджаб жазба деректерде сонау ҮІІ ғасырдың бас ... ... ... ел «Ақ өзендегі қала» ... ... ... Өзге емес дәл осы ... ... ... сыры көп
кейінірек Махмуд Қашқаридің ХІ ғасырдағы деректері арқылы ... ... ... ол, - Испиджаб аталып жүрген ақ қаланың /Ал-Мединат ал-
Байда/ атауы. Оны Сайрам деп те атайды». [17] ... ... ... тілінде
«Ақ су» мағынасын береді деген де ... бар, олай ... «Ақ ... қала»
- «Испиджаб» «Сайрам» деген атауларының түп – төркіні бір екендігіне осының
өзі айғақ бола алады.
Орта ғасыр ... ...... Х ғасырмен ХІІІ ғасырдың бас
кезінде Қазақстанның Оңтүстігіндегі ең ірі қалаға айналды.
Испиджаб округі Сырдария бойындағы Кедер, ... ... мен ... ... ... бөктеріндегі Баладж мен Берукей қалаларын:
Жетісудың Тараз, Құлан, Мирки ... Суяб ... ... ... ... Ибн Хаукаль былай жазды: «Испиджаб – ... ... ... тең ... Ол ... ... ... мен
рабадтан тұрады. Камал күйреген, ал медина мен ... ... ... ... ... рабадты да ұзындығы фарсахқа таяу дуал
қабырғасы орап ... ... өз бағы мен суы бар. Ол ... ... жатыр».
Бұл адамы құжынаған, ауқымды қала, бүкіл Хорасан мен ... ... ... ... ... ... бірде-бір қала жоқ.[18]
Қалада сауда құрылыстары – керуен сарайлар мен «тимдер» көп ... ... ... ... ... ... ... иелігінде
еді. Халықаралық сауда Орта Азия мен Шығыс шығарған және Испиджабтың өзінде
ХІ-ХІІ ғасырларда шекілген жергілікті теңгелермен ... ... пен ... ... ... Қала құл сату орталығы ретінде де бүкіл
Шығысқа әйгілі еді – одан сол кездегі ... ... ... әр ... тайпаларынан қолға түскен тұтқындар сатылып, әкетіліп жатты.
Испиджаб төңірегінде көптеген қалалар мен қыстақтар ... ол ... ... ал-Истархи былай жазады: «Оның құрылыстары саз ... Оның ... ... ... тұр, онда ... өнім көл-көсір
және сан-алуан пайдалы заттар да көп. Оның ... ... ... ... [19] ... ... олардың ішінде Макент, Джумишлаг, Газгерт,
Харлуг атауларын атайды.
Өз округі мен іргелес қалаларды қосып алғанда Испиджаб – Сайрам ... ... ... аудандардың бірінен саналатын. Археологтардың
есептеуінше ... ... және қала ... 40 ... тарта халық тұрған.
Қала халқының саны ... ... ... ... ... бастауы
есебінен өсіп отырады.
Жазба деректерде сақталған естеліктерге қарағанда Мұхаммед Сайрам
бекінісінде шағын ... ... ... тәрізді, өйткені «Сайлан
/Сайрам/» бекінісін қоршауға ... ... ... ... тура ... ... ... қалаларға жасалған шабуылдар
нәтижесін қарағанда, бұл қала қатты қирамаған ... ... 1221 ... арқылы өткен даос сопысы Чань-Чунь қаланы жақсы күйінде тапқан және
шәкірттерімен бірге бұл жерде бірнеше күн ... ... ... Чань-Чунь
1223 жылы тағы да Сайрамның үстімен өтеді және оны «Үлкен ... ... ... өз ... ... ... ... ХҮ-ХҮІ ғасырлардың тарихшысы,
«Мехман наме-н Бухара» шығармасының авторы Рузбихан Исфагини былай жазды:
«Қаланың негізгі ... ... ... ... ... иемденіп
алмақшының қолы оның қабырғасына тез жете ... оны ... ... ордың
тереңдігі сонша, одан аттауға да қазақтың аяғы да ... ... ор ... ... ХҮІ ... аяқ ... оқиғаларды
сипаттап жазған шығармасында да еске алынады. ... ... ... ... кезде ол Бұхара мен Самархандқа сол жерден жасалатын
жорықтардың тірек ... ... деп ... ... ... селосының орталығында сақталған
күйреген ескі Сайрам қаласының жұрты қазір де көргеннің ... ... ... ... өзі тік ... кескінді биік оба, оның биіктігі 6,5-
11 метр, көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 500 метр, ал шығыстан ... 500 ... ... ... ... ... жатқан биік жал бар –
бұл бұрынғы қамал дуалдары, оның сыртында батпақты шұңқырға айналған ордың
үздік-үздік қалдықтары ... ... ... ... ... қалдықтары ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басына дейін
сақталып келген. ... ... ... ... ... Күні кешеге дейін
дерлік Қала бекініс ролін атқарады және орта ғасырлық шығыс ... ... ... сақтады. Жазба деректер бойынша, ескі қаланың бір-біріне
қарама-қарсы салынып, ... ... ... тура ... ... тұрған
төрт қақпасы болған.
Орта ғасырдың аяқ шеніндегі қалалар, сол ... ... және ... ... ... ... әрі ... хандығы өмірінде
маңызды роль атқарды.
Сайрам ... ... ... әр ... болатын. Қалалықтар
құрамында иранша да, ... де ... ... ... ... тұрғындар
әулеті де сондай-ақ қалада тұрақты отырықшылана бастаған көшпенділер де бар
еді. Көшпенді малшылардың кедейленіп қалған топтары ... ... ... Ал 1598 ... грамоталардың бірінде Сайрам уәляй-
атының тұрғындары құрамында ... және одан ... ... ... ... ... саны ... өсіп отырды.
ХІҮ-ХҮ ғасырларда Сайрамға жақын маңда орналасқан Шымкент ... ... тез дами ... да ... ... бас қала ролі
бірте-бірте соған ауыса берді.
Шымкент – елді мекенінің атауы алғаш рет 1425 жылы ... ... ... ... ... ... Темірдің жорықтарына
байланысты 1366 жылғы оқиғаға ... ... ... ... қыстақ ретінде ғана еске алынады.[22] Алайда қала ... ... ... ... кетеді.
Шымкент ауданында мәдени өмірдің одан әрі дамуының кезекті дәуірі,
Оңтүстік Қазақстанның барлық ... ... ... ... елді мекендер
мен қорған-мазарлар қалдырған сақтар тайпаларымен тығыз байланысты.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... жерден жұмыр
сопақша балдағы бар қола – қанжар-ақинақ табылды. Сақ ұрпақтары – ... ... ... І ... аяқ шені мен ... дәуріміздің І
мыңжылдығының алғашқы жартысында орталығы Сырдарияның орта ағысында ... ... ... ... құра ... ... ... және оның
таяу төңіректерінде бірнеше елді ... ... ... ... осы ... ... қолымен қирап та үлгерді. Мәселен, соның
бірі – автостанция салынған территорияда қалды. Басқаларын ... және ... ... ... мұра ... ... ... қорғауына алды. Соның бірі – Қара төбе елді мекені Шымкенттің фосфор
заводына жақын тұста ... ... ... ... ... ең ірі қаласы Сайрам
болғаны ... Оның ... ... ... мен қалашықтар қалыптасты.
Монғол дәуірінен кейін Шымкент одан әрі өсіп, өркендеп, жоғарыда
келтірілген деректерде ... ...... ірі ... ... Оның ... Шымкенттің орталығында, қаланың қазіргі келбетіне
көмескі ... ... рең ... ескі ... ... ... ... пішіні доға тәрізді иіліп, айналасындағы жер ... метр ... ... тұр. ... ... ... бойынша есептегенде
доға көлемі 30-45м. Бұрыш-бұрыштарынан мұнаралар ... ... ... беттегі қабырғада. Қамалға жапсарласа шахристан ... ... ... ... ... кеткендіктен оның көлемі
шекарасын ажырату қиын. Ескі ... ... ... тек қана бөлекше
Сібір корпусының тәжімашысы Филипп Назаровтың осы бекініс жөніндегі
сипаттамасы ... ... ... Қоқандыққа барар жолында ол бірқатар
қалаларға, оның ... ... де ... ... Оның ... ... ... биік дөңес басына салынып жорғабақты биік қабырғасымен
көмкеріп тұр. Қалаға өзен ... бір ... ғана ... ... тар жолмен
кіруден басқа амал жоқ. Су қалаға ... ... ... су-
диірмен орнатылған. Үйлері қытайлардікі тәрізді, күйдірілген қыш кірпіштен
қаланып, терезесіз салынған, неге ... ... үй ... ... түсіру үшін
барлық жерде есіктері ашық тұрады».
Қамал тұрған жерді қазғанда екі ... ... ... бірі ... ... ғасырға жатады. Қазба кезінде қыш ыдыстар
санаты, оның ішінде ХҮІІІ-ХІХ ғасырға жатқызылуы мүмкін ... қыш ... ... ... нақ ... ... ... қала қалдықтарын
зерттелуге тиіс деп ойлаймын. Жібек жолымен сапар шегуші туристер өлкенің
алыстағы өткенімен дидарлассын ... ... ... ... ... ... музейлендіріліп қойылды.
3.2. Ұлы Жібек Жолы трассасында маңызды роль атқарған Тараз ... ... ... ішіндегі ең ежелгілерінің бірі.
ҮІІ ғасырда Тараз Ұлы Жібек Жолы трассасында маңызды роль атқаратын
ірі қалаға айналады. Осы ... ... оның ... кең ... ... туралы мағлұматтар жол ... ... ... ... ... бар.
893 жылы, жазбаша деректердің айтуы бойынша, Исмаил Ибн Ахмад Таразға
қарсы соғысқа ... ... ... ... ... Ақырында
Тараз әмірі жауға бас иіп, көптеген ... ... ... Хғ. ... ... деп ... «Тараз бау-бақшалы, қалың
елді, оры, төрт ... және ... ... бар үлкен бекітілген қала.
Медина қақпасының түбінде үлкен өзен аққан, оның арғы жағында қаланың ... ... ... ... бар. ... ... ... арасында».
Қазіргі кезде Тараз қалдықтарының үстіне басқа үйлер салынып, оның
бұрынғы ... тек ... ... ... мағлұматтар бойынша
елестуге болады. Ол жерде бір кездерде көптеген бөлек-бөлек төбешіктер-ҮІ-
ХІІғғ. Жеке ... ... мен ...... ... ... ХІХ ғ. аяқ ... жасалған схемалардың біреуінде көне қаланың
жалпы территориясында 48 төбешік белгіленген. [23]
ҮІ-ҮІІІғғ. Қабаттары назар аударарлық, олар ... ... ... Олардың қалыңдығы 1,5-2,5м.
Қабаттан алынған керамика әртүрлілігімен және ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары
(кірпіштің өлшемдері – ... ... тас ... ... ... өзгергендігін көрсетеді.
Керамиканың екі түрлі тобы табылған: глазурь жалатпаған және глазурь
жалатқан. Жалатпағанының ішінде ... ... ... ... ... тобында-ақ, мөлдір, жасыл және қоңыр глазурь жалатқан ыдыс.
Оюлары өсімдік әуендерінде жасалған өрнектерден ... ... ... Хайр ... таяу шығыс моншасын еске
түсіреді. Зерттеушілердің пікірі бойынша, моншалар Орта Азия қалаларында
ҮІІІғ. ... ... олар ... ... ... ... Таяу және Орта
Шығыс арқылы Орта Азияға жеткенге ұқсайды.
Монша салынатын кезеңге қазбалау кезінде ... қала ... ... да жатады. Ең алдымен ол – қаланың сутартқыш
жебелері. Ол 12,8м ... ... Оның ... ... ... келтірілді.
Қала территориясындағы қазбалаулармен үй – жайлар және ... ... ... жапсыра салу принципіне негізделген құрылыс-
салымдар ашылған. Олардың сипаттамасы мынандай: ... ... ... ... ... 4х3,4м. Солтүстік – шығыс қабырғасы ... ... ... ... ...... ... ортасына
тіркеп биіктігі 0,4м пеш салынған. Оның ... 0,25 ...... толы ақшыл – қызғылт күл, жағатын ауызы солтүстік ... ... ... 1х0,9 ... ... ... 8см. тереңделген жазықтық
орналасқан. Бөлменің оңтүстік-шығыс қабырғасында, ошақтан оңға қарай, еден
деңгейінен 2 қуыс жасалып шығарылған. ... ... 20см, ені ... 15см. Бөлменің едені тегіс емес, еденнің бетін күйіп кеткен қамыс
пен ... ... 3см ... ... ... бөлмесі – коридор, өлшемдері 4х0,9м. Бөлменің едені тегіс емес, саз-
балшықпен сыланған.
2а бөлмесі ... ені 20 см., ... ... ... ... ені 1,8м. ... қабырғасының ортасында
өлшемдері 80х25см, тікбұрышты жазықтық ... ... ... шеңбер
формалы, қабырғаға тіркеле салынған ошақ табылған. ... ... ... қыш ... ... ... ... жасалған, кең ауызды,
тұтқалары бар, өсімдік тәріздес ... ... ... ... ... материалдардың көпшілігі керамика.
Орындалу техникасы жағынан ол негізінде станокты. Өңдеу тәсілі жағынан оны
жалатқан және ... деп, ал ... ... ... оны ас ... ... және зат салатын деп бөлуге болады. Қазан әсіресе көп ... ... Бұл ... ... отқа ... ыдыстар біріктірілген. Олардың
формасы стандартты, жаншылған шар ... ... ... ... түбі ... ... Ернеулері тіп-тік немесе
сыртқа қарай ... ... ... ... ... ілгек тәріздес.
Құмыралар күзеші дөңгелегінде және соғып жасалған. Корпус өлшемдері,
мойындарының формасы, өрнектер ... ... екі түрі ... түрі – бір ... ... ... созыңқы науа тәріздес шүмекті
және жұмыртқа тәріздес тұлғалы. Ыдыстың мойындары мен ... ... ... ... ... ... ... ыдыстардың суреттемесіне тоқталайық. Үлкен соғып жасалған
құмған, биіктігі 48см-ге жақын, мойнының ұзындығы 18см-дей, түп ... Қою ... ... түсі ... ... жапсырма
түйіншіктері бар, мойнында бірнеше сызықтар, екіден біріккен жеке ... ... ... нүктелерден құрастырылып жасалған сопақ фигуралардың
композициясы орналасқан.
Екінші түріне жұмыртқа тәріздес тұлғалы, жіңішке ... ... ... жоқ ... ... Олардың көлемі ықшамды, биіктігі 30см.
Олар жақсы ... ... ... ... ... ангобтан иықтарына ағылтып жасалған жол.
Төрткөлде табылған керамиканың жартысына жақыны ... ... Бұл ... ... ... ... ... Әдетте
ангоб үстіне жағу үшін ... те, ... де ... ... беті жасыл бояу қосылған мөлдір глазурь мен жағылған – ойылған
өрнек және жазулармен безендірілген.
Керамикалық материал ... ... өмір ... ... ХІғ. ... ... ... мүмкіндік береді.
Басқа табыстардың ішінде темірден және мыстан жасалған шамалы ұсақ-
түйек ... атап кету ... ... ... шегелер, тұтқалар, садақ
ұштары. Мыстан ... ... ... аса ... ... ... ... бедерлі, білігінен қысқан жарты сауыт тәріздес алқа.
Мұндай ... ... ... ... ... ... басы ... салынған кашин ыдыстың қалдығы, сондай-ақ
кашиннен жасалған, анық шет елдік, тамаша тостаған табылған. Оның ... ... ... және өсімдік әуендері мен геометриялық формалар
сипатындағы ... ... ... ... ... салыну жобасы, керуен жолы
трассасында орналасуы, шет елдік заттардың табылуы оны ... ... ... ... қалдығы деп санауға мүмкіндік береді.
Тараз керуен жолдарының түйіскен жері және Талас ... ... ... ... ... ... ... жолы Шараб, Будухкет,
Тамтадж, Абарджадж және Джувикат арқылы өткен. Соңғысы ... ... 2 ... кейін орналасқан. Джувикаттың орналасқан жері дәл ... ... ... ... 17 ... ... орналасқан
Бектөбе атты көне қала, яғни екі қала аралығы деректерде аталған ... тең ... ... ... ... ... жотасының оңтүстік баурайында орналасқан. Қаланың
Орталық бөлігі жобасында өлшемдері 100х120м., биіктігі 5-7м. ... ... ... Оның ... ... мен периметрі бойында мұнаралары
бар қабырға іздері байқалады. Оның солтүстік-батыс бұрышында ... төбе ... үсті ... ішкі ... ... ... Оның ... өлшемдері 30х20м., ал үстіндегі жазық алаңның өлшемдері –
20х15м.
Орталық қаусырықтарға ұзын қабырғамен қоршалған ауыл ... ... Көне қала ... ғасырлармен даталанған, бұл Джувикат қаласының
өмір сүрген кезеңіне сәйкес келеді және ... ... ірі ... бірі ... ... Ал Максиди оны былай деп
сипаттаған: ... ... ... жағынан негізгі қалаға жақын,
айналасы қабырғамен ... ... ... ... ал ... ... ... Алқалы мешіт мединеде, ал сауда орталығы рабадтың
ішінде». Қаланың Тараздан мұндай қашықтығы Қашқарлық Махмұдтың мәліметтерін
анықталады.
Атлах ... 12 ... ... ... ... ... ... қала қалдығымен тепе-теңдестірілген. Соңғы жылдардың археологиялық
зерттеулері бұл пікірге дәлел болатын жаңа ... ... ... ... ең ірі қала ... бірі деп ... Ол ҮІ-ХІІғғ.
даталанады.
Жалпақ-төбе ескі қала қалдығы жобасында түп-кенересінің өлшемдері 90-
95м және биіктігі 3-4м, тік ... ... ... ... Шығыс бөлігінде
биіктігі 4,5м дейін және диаметрі 30м ... ... ... ішкі ... Төбе ... тереңдігі 0,5м-ге дейін, ені 10м-ге ... ... әлі ... дейін байқалады. Қаланың ... ... ... ... ... және екі ... екі дөңгелек формалы
мұнарамен бекітілген. Қазіргі кезде қалаға кіретін ... орны ... 1986 ... зерттеулер кезінде орталық қаусырықтардан 1-1,5
шақырым жерде қабырға табылған.
Қала территориясындағы ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері анықталған. Ол тұтас құрылыс
болған, барлық үй, қора-жай, бөлмелер бір-біріне ... ... ... ашық типті ошақтар мен софылар болған. Софылар қабырғалар
бойында орналасқан.
Жалпақ-төбедегі құрылыс комплексін тюргеш тиындары ҮІІ-ІХ ... ... ... ... ... жалатпа керамиканың сынақтарына
қарағанда, Х-ХІІғғ. жатады.
Қазбалаулар қаланың бекініс құрылымы сипатын ... ... ... 4м-ге ... ... ... ... түп ені 5м,
жоғары қарай жіңішкеленген. Қабырғалардың ең астыңғы ... ... ... ... блоктар қойылған, олардың үстіне өлшемдері
35х25х10см шикі кірпіш қаланған. Қабырғалар бұрыштарында дөңгелек ... ... ... ... ... – ені 4м, шығыңқы жері.
[25]
Тараздан ... ... ... ... ең ... ... өткен. Сондықтан Кевакиб жерін, екі қаласымен бірге, Талас
аңғарынан іздеу орынды. Тараздан солтүстікке қарай ... Орта ... ... ... ең ... Тоймакент пен Оххум.
Тараз бен көне қала қалдықтарының арасындағы қашықтық 50-55 шақырым,
ал бұл ... ... ... ... тұрған Адахкент қаласын ... ал ...... ... тепе—теңдестіру керек. Бірақ жаңа
археологиялық материалдарға негізделген басқа да ... бар. ... ... ... ... жері ... 30 шақырым солтүстік-шығысқа
қарай орналасқан Асса аңғарындағы Қаракемір көне қала ... ... ... ... мен көз ... зерттеулердің нәтижелерін
үйлестіре талдау Қаракемір-1 және Қаракемір-2 қалдықтарының айналасында
бүкіл ауылшаруашылық ... ... ... ұзын ... бар ... ... ... Сонда бүкіл бұл ерекше Кевакиб жерімен ... ... ал ... ... сол ... екі қала ... ... – Тараздың жанындағы қала»[24],- деп ... ... ... ... ХІІІ ... қала ... атауымен әлі өмір
сүрген. Деректердің мәлімдеуінше: «Янгі-ол төрт қала. Олардың әр қайсысының
бір-бірінен ара ... бір ... әр ... өз ... бар. Біреуі –
Янгі, екіншісі-Янгі-Балық, үшіншісі-Кенджак, соңғысы-Тараз». ХҮ ғасырдың
бірінші жартысының авторы Арабшахта Испиджабқа төрт ... жол ... ... ... аталған.
1253 жылы Рубрук саяхатының суреттемесінде Кинчат атты қала ... ... ... ... оңай ... ... Қаратаудан асқан соң Рубрук
былай деп жазған: «...Жетінші күні біздің ... ... өте ... ... бастады да, біз бау-бақша сияқты суарылатын жазыққа шығып,
өңделген жерлерді таптық. БІз Кинчат атты ... ... ... сол ... ... ... жатқан үлкен өзен аққан... Ол ешбір теңізге
құйылмайды да, жерге сіңіп, шалшық су, батпақтарға айналады екен... ... ... ... бар Талас қаласы туралы сұрадым».
Рубруктың суреттемесі бойынша Кинчат Таластың төменгі ағысында
орналасқан. Бұл ... ... ... бар екі ескі қала ... біреуі-Шаруашылық /Шарвашылық/, екіншісі – Оххум. Оның көзқарасы
бойынша, Кинчатқа Шарвашылық көне қаласы сәйкес, ол Рубруктың келесі ... ... ... көне қала ... ... ... және ... атаулары Садыр-Қорған атты ескі
қала қалдығына ... ... бір ... ... ... ... пікір
айтылған. Алайда деректер 4 қала туралы ... Оның ... ... ... ... ал ... ... пен Янгіні Орта
ғасырлардың соңғы кезеңінің қабаты бар қала ... ... ... ... ... мен ... ... Ақтөбе жатады.
Кейінгісі осы жерде сақталған ХІҮғ. тамаша архитектуралық ескерткіші «Манас
күмбезіне» қарағанда, сол аңғардың жаңа ... ... ... ... ... Бұл Ибн – ... ... тұсында наиб дәл осы Янги-Таласта
тағайындалатындығы туралы мәліметтерімен үйлеседі. Сонымен, ... ... ... көне қала ... ал ... Садыр-
Қорғанға сәйкес.
Тараздың солтүстік-батыс жағында Хатухчин және ... ... ... Х ... ... Армян патшасы Гетумның жол
бағдарламасында Берукет Пергант ретінде ... ... ... ... ... ... өтеді де, Сүгулханға жүріп кетеді.
Хуттухчин Майтөбе атты ескі қала қалдығының орнында болған, ал Беркент
... атты көне қала ... ... Бұлар Тараздан Қартаудың
солтүстік баурайындағы қалаларға жүретін ескі ... ... ... жол Билікөлдің тұсынан өтіп, Сүгұл – хан қоныс тепкен ... ... ... ... жолы ... ... ... келесі қала ретінде деректер
Төменгі Барсханды атайды. Ибн Хордадбех пен ... жол ... ... ... ... 3фарсах жерде орналасқан. Ол туралы былай
делінген: «Барсхан – Тараздан шығысқа қарай екі адам ... ... оның ... ... ол қирап та қалыпты. Алқалы ... ... ... ... теміржол станциясы жанындағы Тараз
қаусырықтарынан 15 шақырым ... ... ... атты ... қалдығымен тепе-теңдестіріледі. Қала топографиясында ішкі қамал мен
шахристан ... Көне ... ... түрі екі ... жердің бөлімдеріне бет қойған тік бұрыш төбе. Төбенің түп
кенересінің ... ... ... 4-5м. ... ... ... ... Оның орнындағы төбенің биіктігі 10м., ... ... ... ... ... мен ... бойында
мұнаралардан қалған төбешіктері бар шөккен дуалмен қоршалған. Ішкі қамалмен
ұласып ... ең биік ... ... ... ... кіретін жерлері екеу, орнында шығыс пен ... ... ... жерлері екі жағынан мұнаралармен мықталған. Қала
қақпалары тұрған жақтарына екі алаң ...... ... ... Және батыс жағында, өлшемдері 100х100м. Бұл рабад қалдықтары.
Алаңдарынан территориясында ... ... ізі ...... шығыстау жерде бөлек-бөлек төбешік болып қалған құрылыс іздері
байқалады. Бұл ... ауыл ... ... ... жеке ... Үлкен масштабты кварталдың аэрофотосуреттерінің ... ... ... ... ... айналасынан олардан 1,5-2км.
Қашықтықтағы территорияны қоршап ... ұзын ... ... ... ... қамалда жасалған қазбалардың нәтижесінде жобасында тікбұрыш және
шаршы болып келген ... тобы ... ... ... мен
олардың жанындағы тас төселген орындар ... ... ... ... жасалған өлшемдері 2,5х3,7 м. кішкене алаң ... ... ... ... ... ... 1м., ... диаметрі 70см., хум
табылған. Бұл құрылыс шарап жасайтын ... ... ... ... ... ... құрылыс қабаты Х-ХІІ ғасырлармен ... ... ... ... мен ... бар бірнеше үй-жай
қора-қопсы құрылыстарды ашқан. Олар ҮІІІ-ІХ ғасырлармен даталанады.
Пахса қабаттарынан таспа техникасымен ... ... ... ... ... ... Қабырғаның түп қалыңдығы 5,5м сақталған биіктігі
5м. [27]
Қорытынды
Жеңіл де шапшаң жүріп тұруға, кең ауқымды ... ... ХХ ... ... өткен дәуірлердегі қарым – ... ... ... я ... ... ғана нәрсе деп қабылдайды. Және
де ғасырлар тізбегінің тереңіне қарай жылжыған сайын адамға тән байланыстар
да ... ... ... ... ... саяхат жасау, сауда қылу, дипломатиялық сапарлар,
адамдардың алыс-қиырларға қоныс аударуы сонау көне дәуірлерде жиі ... ... ... ... ... Ертедегі дәуірде, әсіресе орта
ғасырларда қоғам дамуына қозғалыс ... ... ... мәдени байланыстар
мен алыс-беріс жасауға ұмтылған. Солардың бір айғағы - «Ұлы ... ... ... Бұл ... ... оның Қазақ даласын, шөлді өлкелері
мен тау асуларын ... ... бір ... туралы сөз болды. Онда ең негізгі
сауда желілерінің және де ... ... ... аса ірі ... ... ... жалғастырған орасан мол тармақтарының бағыттары
жайында әңгімелейді.
Тірлік істеп бар ... ... есін бір ... арнайды.
Туардан-батар беттеп кезеді
Тауып сенің тілегіңді келеді.
Дүниенің таңсық қымбат нәрсесі
Көп ... ей, Ер, биік ... ... ... ... ... олардың бойымен іскер, көпестер
жасақтаған керуендер ағылып жатты.
Сан тарау жолдар Сырдария мен Таластың, Арыс пен ... ... ... кіре берісте, асулар мен өткелдер маңында, таулар мен
далаларда қоныс тепкен ... ... ... ... ... ... ... аттары барлық өлкелерге әйгілі болды, олар
туралы еңбектерде, сөз ... ... сыр ... Олар – ... ... Түркістан мен Баласағұн, ... пен ... ... ... ... ісіне тәуелді аралық сауда бекеттері ретінде
белгілі болды. Далалық өлкелермен шектес аймақта ... ... ... ... арқылы байып, гүлденген Сауран ... Дех ... ... да ... ... қалай болған күнде де қалалардың ... да сан ... ... үнді және ... ... қасиеттерінде шек жоқ.
Олар белгілі бір ... ... ... көптеген оқиғалардың
кейіпкері әрі куәгері болып табылады. Кейбір қалалар ... ... ... де ұзақ өмір ... ... ... ... жанданды, енді
біреулерін соғыстар мен жойқын шабуылдар ... ... жер ... ... ... ізін табу да ... «Ең қиын ... - өзің тұратын ... да ... бір қала ... ... ... ... өзің ... жүзден бірін көре алмайтыныңды сезіп ... ... ... ... ... ... қалалар - әрі сонау көне дәуірлер,
әрі бүгінгі өмір, әрі ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы – Еуразия құрлығындағы сауда,
керуен жолдарының жалпы атауы, біздің заманымыздан бұрынғы ІІ ғасырдан ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... Чжан
Цяньның жасаған саяхаты нәтижесінде біздің заманымыздан бұрынғы ІІ ғасырда
ашылды. «Ұлы Жібек жолы» Сианьнан Ланьчжоу арқылы ... ... ... жол екі ... ... солтүстік жол Тұрфан, Қашқар, Самарқан,
Ферғана алабын, ал оңтүстік жол Хотан, Жаркент, Балх және ... ... ... тау ... ... Үндістанға, сондай-ақ, Таяу Шығысқа
апарады. Мервте оңтүстік және солтүстік ... ... одан әрі ... Жібек жолы» Ниса, Гекатомпил, Экбатана, Бағдад арқылы Жерорта
теңізінің шығыс ... ... Тир мен ... ... ... ... ... негізгі сауда тауары болды. «Ұлы Жібек жолы» І – ІІ
ғасырлар аралығында жақсы ... 97 жылы ... ... Гань Ин ... дейін, ал македониялық Май Тициан 100 жылы ... ... жол ... ... ... мен Рим арасында тікелей
байланыс жасауға ... ... ҮІІ – Х ... «Ұлы ... ... маңызы арта түсті. ХҮ ғасырдан Алдыңғы Азия мен Орталық Азия
және Қытай халықтары ... ... және ... ... ... ... ... рөлі зор болды. «Ұлы Жібек жолының» ... 7 ... ... ХХ ғасырда «Ұлы Жібек жолы» Шығыс пен Батыс халықатарының
арасындағы қалыптасқан бейбіт қарым-қатынасты әрі ... ... ... ... ... Зуев Ю.А. ... сведения о Суябе /Известия АН Каз.ССР.Серия
истории, археологии и этнографии. Вып.3,1960г. С.87-89
2. Лубо - Лесниченко Е.И. Великий Шелковый путь 372-373
3. ... В.В. ... ... ... Соч. ... 1963г. ... ... К.М. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың орта ғасырдағы қалалық
мәдениеті.-Алматы:1986,9-92б.
5. Горячев В.Д. Город золотого верблюда. Фрунзе,1988с.62-68
6. Байпақов К.М. Ерте Орта ... ... ... ... ... ... 1985 68-65б.
7. Алтын Орда тарихына жататын материалдардың жинағы, ІІт., М-Л,1941ж.
129б.
8. Пищулина К.А. СЫРДАРИЯ ... ... және ... ... тарихындағы маңызы. Алматы,1969, 17б.
9. Фазлаллах ибн Рузбихан Исфагани. Михман-наме-йн Бухара. Аудармасы
алғысөз және ескертулері Р.П. Джалалилованікі М.,1976, 116б.
10. Лерх П.И. ... ... 1867 ... ... сапар.
СПб,1870,14,21,31б.
11. Бернштам А.Н. Ертедегі тарих және оңтүстік Қазақстан ... ... ... ҒА ... ... 1950ж. ... Андрианов Б. Арал өңіріндегі ежелгі суарту жүйесі. М.,1969, 41-б. 10-
сурет
13. Акишев К.А. Байпақов К.М. Сауранның кариздері. Қаз.ССР. ҒА хабаршысы,
1973, ... ... К.А. ... ... Қаз.ССР. ҒА хабаршысы, 1973, 76-78бб.
15. Балдырев А.Н. Зайнаддин Васифи. 335-б.253-ескерту
Қазақ ССР тарихы. ІІт. ... 1979, ... ... С.П. Оғыз қалалары С.Э., 1947, 58-62бб.
17. Зуев Ю.А. Китайские известия о ... ИАН ... ... ... 1960г. ... Волин С.Л.Сведения арабских источников о долине р.Талас и смежных
районах. ТИИАЭ АН Каз.ССР. Т.8 1960 ... ... С. ... ... источников. ТИИАЭ, АН. Каз.ССР, Т.8 1960г.
с.82
20. Валин С. Сведения арабских источников... с.78
21. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. Т.Т. ... 1963г. с. ... ... В.В. К ... о ... ... Соч.т.Ш.М.1965, с.223
23. Ф.Назаров Записики о некоторых народах и землях средней части Азии
М.1968г. с.33
24. Лаврентьев В. ... ... ... жатқан төбелердің қысқаша
тізімі. Ташкент, 1900ж. 39-45бб.
25. Каллаур В.Әулие ... ... ... ... уезінің шекарасына жүрген
ескі Керуен жолындағы Әулие-ата уезінің ежелгі қоныстары. ПТКЛА ІҮ
том, 1899, 53б.
26. Сенигова Т. Орта ғасырлық Тараз. Алматы, 1972, ... ... С.Л. ... ... ... мен оған ... ... туралы араб
деректерінен мағлұматтар, 84бет.
28. Акимжанов С.М. Кыпчаки в историй средневекового Казахстана ... ... Ж. ... ... Алматы,1986, 414б.
30. Айтматов Ч. Мой Чудо-город «Огонек», 1966, ... ... С.Г., ... ... ... и ... Средней Азии ІХ-ХІІІ
вв. Ашхабад, 1969 с.122-125
32. Ежелгі Қазақстан ... ... ... Алматы,2002
33. Қазақстан тарихы ССР, Алма-ата, 1977 Іт. 287-291бб.
34. Орбели И.А. Баня и скоморох ХІІв. В кн. ... ... ... ... С.159
35. Толстов С.П. Оғыз қалалары С.Э.1947 №3, ... ... С.Г. ... ... памятники с.164
37. ҚазақССр тарихы ІІт. Алматы,1979, 64-68бб.
38. Каллаур В. Уәлие атадан батысқа қарай Шымкент ... ... ескі ... ... ... ... ежелгі қоныстары. ПТКЛА
ІҮт. 1899,53б.
39. Большаков О.Г. Ислам тыйым салады. ... және дін 1967ж., №7, ... Мец А. ... ... өрлеу 129б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қалалар71 бет
Ұлы Жібек Жолы және VI- XIII ғғ. қала мәдениеті15 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
Кенесары хан7 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
6-12 ғасырдағы қалалар4 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь