Орта мектептерде оқушылардың танымдық іс-әрекеттерін қалыптастыру жолдары


Қазіргі таңдағы білім беру жүйесінің міндеті – ғылым мен практика, компьютерлік технология жетістіктері негізінде оқушыны, жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау екендігі белгілі. Олай болса, орта мектепте математика пәндерін оқытуда зерек және дарынды оқушылардың ой-өрісін, дүниетанымын және де басқа маңызды психикалық іс-әрекетін дамытуға бағытталған түрлі әдістерді, педагогикадағы дидактикалық принциптерді, оның ішінде көрнекілік принципті компьютерлік технология құралдары көмегімен жүзеге асыру күн тәртібінен еш уақытта түспейтін өзекті, әрі маңызды мәселелердің бірі [1].
Мысалы, 5-сынып математика пәнін оқытуда интербелсенді тақта құралдарын қолдана отырып, көрнекілік принципті жүзеге асыру арқылы оқушылардың танымдық іс-әрекеттерін арттыруға болады. Көрнекілік принципті жүзеге асыру негізінде оқушылардың танымдылық қабілеттерін арттырудың формалары мынадай: сезімдік жүйелер немесе талдағыштар белгілі шынайы ақпаратты қабылдауға және тануға арнайы құралған жүйке жүйесінің күрделі бөлігі. Сезім мүшелерінің қабылдағыштарында тітіркену әсерінен қозу толқындары пайда болады, ол орталық жүйке жүйесіне өтеді. Әрбір талдағыштың іс-әрекеті оның қабылдағыштарында сыртқы түрткілердің физикалық және химиялық әсерін түйсінуден басталады. Олар қозу толқынына айналып, әртүрлі деңгейде орналасқан нейрондардың тізбектері арқылы миға жетеді. Сезім сигналын өткізу бірнеше рет бұлардың өзгеруі және қайта түрлендіруі арқылы атқарылады. Сезім ағзалары қабылдайтын тітіркеністерге үлкен ми сыңарлары қыртысының белгілі аймақтарында талдау жасалады. Бұл жерде ең жоғары анализ және синтез жасалынады. Сөйтіп, қабылдағыштар, қозу толқынын өткізетін жол және ми қыртысының белгілі бір аймағы организмнің тітіркендіруді қабылдауын және ажырата білуін қамтамасыз ететін біртұтас жүйе – талдағыштарды түзетеді. Талдағыштар туралы ілімді И.П.Павлов ашты. Ол, ең бірінші болып, талдағыштың үш бөліктен тұратынын айтты: қабылдағыштық (шеткі бөлімі), сезімдік нейрондар және өткізгіш жолдар (аралық бөлім), соңында сезімдік сигналды қабылдайтын үлкен ми сыңарларының қыртысы (орталық бөлімі). Бұл үш бөліктің біреуі зақымданса белгілі бір тітіркендірісті ажырату қабілеті жойылады. Мәселен, ми қыртысының нақтылы бір аймақтарын зақымдайтын тәжірибелер шартты рефлекстерді жояды. Осыны ескере отырып, И.П.Павлов талдағыштардың ми қыртысындағы бөлімінде алғашқы аймағы болатындығын дәлелдеді. Сонымен қатар бұлардан тысқары келген мәліметті қабылдайтын шашыраңқы жүйке бөлшектерінің барлығы анықталды. Талдағыштардың қоршаған ортаны тануда өте зор мәні бар. И.М.Сеченовтың айтуы бойынша, талдағыш дегеніміз – мидың сезіну ағзалары. Өйткені әрбір психикалық іс-әрекет санада сезім арқылы қабылдау негізінде туады. Сыртқы дүниені тану әрдайым сезуден басталады. Ол заттардың жеке қасиеттері мен сапаларын анықтап табуға мүмкіндік туғызады. Алайда, әлемде өзімен-өзі бөлектенген қасиеттер мен сапалар болмайды. Сондықтан сезу түйсікті қалыптастырады. Түйсік заттар мен құбылыстарды толық, олардың барлық қасиеттерінің бірлігін тануды жүзеге асырады. Түйсік пен сезу арқасында түсінік (елестету) пайда болады. Түсінік адамның қоршаған ортаны тануын өрістетеді. Ол адамның сезім ағзаларына бұрын әсер еткен қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарды көзге елестетіп, ойға түсіреді. Сөйтіп, сезу, түйсік, түсінік таным үрдісінің алғашқы кезеңі. Олар қоршаған ортадағы кейбір заттардың және құбылыстардың сыртқы пішіні мен байланыстарын бейнелейді. Әртүрлі құбылыстардың мәні мен заңдылығын тану дерексіз ойланудан туады. Бұл ойлау құбылыстардың мәнісін, олардың ішкі байланыстарын ажырататын ұғым, пайымдау және ой қорыту, арқылы болады. Бұл танымның ең жоғарғы, күрделі кезеңі. Адамның таным үрдісі барлық кезеңде қоғамдық, әлеуметтік заңдарға бағынады және тарихи тәжірибелермен сыналады.
1. Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 2000. - Б. 25-27.
2. Алдамұратова Т., Байшоланов Е.С., Байшоланов Т.С. 5-6-сыныпқа арналған «Математика» оқулығы. Алматы, 2005. – Б. 97-105.
3. Болтянский В.Г. Комплексы учебного оборудования по математике. –М.:1971.С. 105-106.
4. Педагогика профессионального образования. Под редакцией В.А.Сластенина. М.:ACADEMA, 2004. -368 с.
5. Михеева Е.В. Информационные технологий в профессиональной деятельности. М.:Академия, 2006. -384с.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






А.Ясауи университетініњ хабаршысы, №1, 2011

Р.А.МЕДЕТБЕКОВА
физика-математика ғылымдарының кандидаты
М.Әуезов атындағы ОҚМУ

ОРТА МЕКТЕПТЕРДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ІС-ӘРЕКЕТТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ

В этой статье рассматривается использование компьютера как средства
реализации принципа наглядности при преподавании математики в 5-6 классах
средней общеобразовательной школы.

The method of realization principle of visual aids with using of
computer technology and the educational technology in teaching of
mathematics in comprehensive schools of Republic of Kazakhstan is
considered in this article.

Қазіргі таңдағы білім беру жүйесінің міндеті – ғылым мен практика,
компьютерлік технология жетістіктері негізінде оқушыны, жеке адамды
қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін
қажетті жағдайлар жасау екендігі белгілі. Олай болса, орта мектепте
математика пәндерін оқытуда зерек және дарынды оқушылардың ой-өрісін,
дүниетанымын және де басқа маңызды психикалық іс-әрекетін дамытуға
бағытталған түрлі әдістерді, педагогикадағы дидактикалық принциптерді, оның
ішінде көрнекілік принципті компьютерлік технология құралдары көмегімен
жүзеге асыру күн тәртібінен еш уақытта түспейтін өзекті, әрі маңызды
мәселелердің бірі [1].
Мысалы, 5-сынып математика пәнін оқытуда интербелсенді тақта құралдарын
қолдана отырып, көрнекілік принципті жүзеге асыру арқылы оқушылардың
танымдық іс-әрекеттерін арттыруға болады. Көрнекілік принципті жүзеге асыру
негізінде оқушылардың танымдылық қабілеттерін арттырудың формалары мынадай:
сезімдік жүйелер немесе талдағыштар белгілі шынайы ақпаратты қабылдауға
және тануға арнайы құралған жүйке жүйесінің күрделі бөлігі. Сезім
мүшелерінің қабылдағыштарында тітіркену әсерінен қозу толқындары пайда
болады, ол орталық жүйке жүйесіне өтеді. Әрбір талдағыштың іс-әрекеті оның
қабылдағыштарында сыртқы түрткілердің физикалық және химиялық әсерін
түйсінуден басталады. Олар қозу толқынына айналып, әртүрлі деңгейде
орналасқан нейрондардың тізбектері арқылы миға жетеді. Сезім сигналын
өткізу бірнеше рет бұлардың өзгеруі және қайта түрлендіруі арқылы
атқарылады. Сезім ағзалары қабылдайтын тітіркеністерге үлкен ми сыңарлары
қыртысының белгілі аймақтарында талдау жасалады. Бұл жерде ең жоғары анализ
және синтез жасалынады. Сөйтіп, қабылдағыштар, қозу толқынын өткізетін жол
және ми қыртысының белгілі бір аймағы организмнің тітіркендіруді
қабылдауын және ажырата білуін қамтамасыз ететін біртұтас жүйе –
талдағыштарды түзетеді. Талдағыштар туралы ілімді И.П.Павлов ашты. Ол, ең
бірінші болып, талдағыштың үш бөліктен тұратынын айтты: қабылдағыштық
(шеткі бөлімі), сезімдік нейрондар және өткізгіш жолдар (аралық бөлім),
соңында сезімдік сигналды қабылдайтын үлкен ми сыңарларының қыртысы
(орталық бөлімі). Бұл үш бөліктің біреуі зақымданса белгілі бір
тітіркендірісті ажырату қабілеті жойылады. Мәселен, ми қыртысының нақтылы
бір аймақтарын зақымдайтын тәжірибелер шартты рефлекстерді жояды. Осыны
ескере отырып, И.П.Павлов талдағыштардың ми қыртысындағы бөлімінде алғашқы
аймағы болатындығын дәлелдеді. Сонымен қатар бұлардан тысқары келген
мәліметті қабылдайтын шашыраңқы жүйке бөлшектерінің барлығы анықталды.
Талдағыштардың қоршаған ортаны тануда өте зор мәні бар. И.М.Сеченовтың
айтуы бойынша, талдағыш дегеніміз – мидың сезіну ағзалары. Өйткені әрбір
психикалық іс-әрекет санада сезім арқылы қабылдау негізінде туады. Сыртқы
дүниені тану әрдайым сезуден басталады. Ол заттардың жеке қасиеттері мен
сапаларын анықтап табуға мүмкіндік туғызады. Алайда, әлемде өзімен-өзі
бөлектенген қасиеттер мен сапалар болмайды. Сондықтан сезу түйсікті
қалыптастырады. Түйсік заттар мен құбылыстарды толық, олардың барлық
қасиеттерінің бірлігін тануды жүзеге асырады. Түйсік пен сезу арқасында
түсінік (елестету) пайда болады. Түсінік адамның қоршаған ортаны тануын
өрістетеді. Ол адамның сезім ағзаларына бұрын әсер еткен қоршаған ортадағы
заттар мен құбылыстарды көзге елестетіп, ойға түсіреді. Сөйтіп, сезу,
түйсік, түсінік таным үрдісінің алғашқы кезеңі. Олар қоршаған ортадағы
кейбір заттардың және құбылыстардың сыртқы пішіні мен байланыстарын
бейнелейді. Әртүрлі құбылыстардың мәні мен заңдылығын тану дерексіз
ойланудан туады. Бұл ойлау құбылыстардың мәнісін, олардың ішкі
байланыстарын ажырататын ұғым, пайымдау және ой қорыту, арқылы болады. Бұл
танымның ең жоғарғы, күрделі кезеңі. Адамның таным үрдісі барлық кезеңде
қоғамдық, әлеуметтік заңдарға бағынады және тарихи тәжірибелермен сыналады.
И.П.Павлов арнайы зерттеулер арқылы бейнелеу үрдісінің мидағы
физиологиялық тетіктерін дәлелдеді, әлемді бейнелеу жүйке жүйесінің
қасиеттерімен тығыз байланысты екенін анықтады. Адамның ой өрісі мен оның
тереңдігі сыртқы дүние әсерінен туатын көптеген мәліметті қабылдау және
өңдеуден құралады.
Біртұтас бейне нәтижесі болып табылатын қабылдаудың объективті негізі
объект қасиеттері мен әртүрлі жақтарының бірлігі болады. Қабылдау бұған
дейін болған ақпаратқа негізделген пайымдауды қамтиды. Қабылдау
терминінің екі мәні бар: 1) қабылдау процесінің нәтижесінде туындайтын зат
бейнесі; 2) шындықтың сезімдік бейнедегі белсенді көрінісі болып табылатын
сол процестің өзі. Психологияда қабылдау бейненің жалпы қасиеттері
(тұрақтылық, бүтіндік, құрылымдылық, заттық) мен түсінік бейнесінің
қасиеттері (жалпылаушылық, фрагменттілік, таңдамалық, сызбалық және
басқалар) анықталған. Нақ осы қабылдау негізінде басқа да психологиялық
процестердің – жад, ойлау, елестету, іс-әрекет жүзеге асады. Шындықты
сезімдік бейнелеудің қалыптасу және жұмыс істеуі ретінде қабылдау процесі
әртүрлі функционалдық, операциялық және мотивациялық сипаттамалардың
күрделі тоғысуы болып табылады. Қабылдау сезім мүшелеріне заттар мен
құбылыстардың тікелей әсер етуі кезіндегі олардың қасиеттері мен
бөліктерінің біртұтас көрініс беруі түрінде болады. Біз сезім
мүшелеріміздің көмегімен алған ақпараттар оптикалық аспаптар, дербес
компьютерлер, нәзік өлшеу құралдарымен өлшеніп, эксперименттік тексеруге
ұшырайды, олардың көмегімен алынған білім белгілі бір шамада ғана дұрыс деп
есептелінеді. Математикалық объектілерді қабылдау заңдылықтары бар.
Қабылдау психологиялық ғылымның түбірлі мәселесі болып табылады. Онымен XIX
және XX ғасырдағы көптеген физиологтар, психологтар мен педагогтар:
Қ.Жарықбаев, С.Стивенс, Н.Н.Ланге, Б.Ф.Ломов, А.А.Ухтомский, П.А.Анохин,
Г.Гельмгольц, И.М.Сеченов, Б.Г.Ананьев, П.П.Блонский, И.П.Павлов,
Д.Н.Узнадзе, А.Н.Леонтьев, В.П.Зинченко, А.В.Запорежец, Б.М.Теплов және
басқалар айналысты [2, 5].
Біз қабылдауды белгілі бір ағзаның жүйке асты динамикасы мен құрылымның
өзгеру салдарынан объектінің (ортаның) тұтастай бейнеленуі жүзеге асатын
объектімен (ортамен) ағзаның тікелей ақпараттық әрекеттесу процесі ретінде
кең мағынада қарастыратын боламыз. Қабылдау процесіндегі маңызды элемент
қабылдау субъектісі - оқушы. Г.Гельмгольц кеңістіктік бейнелерді қабылдау
процестерін зерттей отырып, қозғалыстың рөлін ерекше атап өтті. Ол
қозғалысқа едәуір кең мағына берді: қозғалыс субъекттің объектіден алынатын
сезімдік әсерлердің тұрақты өзгеруін туындатады. Сонымен бірге қайталанушы
тәжірибе байланыстардың тұрақтылығын, олардың белгілерін айқындап, соның
арқасында сезімдер жиынтығы салыстырмалы түрдегі инвариантты бейнелерге ие
болады. Көздің бейімдеушілік рефлекстері және т.б. байланысты қабылдаудың
элементар моторлы актілерінің болуын атап өте отырып, әйгілі психолог
Н.Н.Ланге айналадағы қоршаған дүниеден бөліп көрсетіп, яғни, еркін зейін
аудару деп аталатын құбылыстарға талдау жасалатын объектілердің сезімдік
бейнелерін зерттеді. Н.Н.Ланге үшін еркіндік зейін мақсаттық, мақсатқа
бағынышты қабылдау. Тек осындай қабылдау ғана едәуір нақты және толық
білімді бере алады.
Перцептивті іс-әрекет онтогенездің алғашқы кезінде кең көлемді сыртқы
форма түрінде көрінеді. Қабылдау бейнесінің қалыптасу құрылымы мен рөлі
айқын біліне бастаған объектіні көрген кездегі формаға ие болғанға дейін
даму барысында ол бірқатар сатылы өзгерістер мен қысқаруларға ұшырайды.
Бейненің қалыптасуына бағытталған әрекеттерде ақпаратты сайма-сай
айқындайтын белгілермен танысу операциялары көрініс береді. Перцептивтік
процестердің операциялық механизмдеріне заттармен және құбылыстармен
практикалық сүйену процесінде қалыптасатын өлшеу, реттеу және басқа да
әрекеттер жатады. Бұл процесстердің мотивациялық жағы олардың бағыттылығын,
селективтілігі мен күштілігін анықтайды. Қабылдау процестерінің
біртіндеп күрделену факторлары ойлаудың жалпылауыш-абстракциялаушы қызметі
мен сөйлеу қызметі өткен тәжірибеге сүйенетін сезімдік бейне жасауымен
түсіндіріледі. Әрқилы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шағын мектепте педагогикалық процесті ұйымдастырудың көкейкесті мәселелері
Математиканы оқыту әдістері
Инновациялық оқыту әдістемесі
Ауыл мектебіндегі оқушыларды оқыту үрдісінде экономикалық тәрбие беру
Бастауыш сынып оқушыларына дүнетану пәнін оқыту барысында экологиялық тәрбие беру жолдары
Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту
Ұлт мәдениетінің жеке тұлғаның дамуына тигізер әсері
«Математика пәнін оқытуда СТО технологиясын пайдалану»
Жоғары мектепте оқытудың қазіргі кездегі теориялары және концепциялары
Шетел тілі сабақтарында проблемалық әдісті қолдану
Пәндер