Қазақстанның Россияға қосылуының тарихи алғы шарттары


Қазақстанның жоңғар шапқыншылығы қарсаңындағы жә-не осы шапқыншылық кезіндегі ішкі саяси жағдайы. XVII ға-сырдың аяғында және XVIII ғасырдың басында қазақ қоғамы-ның өндіргіш күштері өт^мөте баяу дамыды, ендірістік қаты-настар бұрынғысынша патриархаттық-феодалдық қалпында еді. Қөшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы көбіне табиғаттың стихиялық күштеріне байланысты болды. Феодал-дыққа негізделген тәуелді мал өсіруші шаруалардың еңбек өнімділігі мардымсыз еңбек болып қала берді.
Қазақ қоғамының экономикалық базисі — кешпелі мал шаруашылығы — Қазақстан территориясында мемлекеттің да-муы мен нығаюының алғы шарттарының жасалуына едәуір ке-дергі.болд ы. /£>.
ШУІІ ғасырдың аяғында — XVIII ғасырдың басында Қа-
закстан негізінен саяси жағынан бытыраңқы ел болып қала бер-дь|Мұнда кейде бірнеше хандықтан құралған үш жүз болды. Б7р жерден екінші жерге үнемі көшіп-қонып жүру жекелеген тайпалар мен ршіардың арасында тұрақты байланыстардың дамуын тежеді.^Қөшпелі өмір салтынан туған патриархаттық-феодалдық тұрмыс елдің саяси жағынанрытыраңқы болуына әкеп соқты: қазақ қоғамы өз алдына оқшауланған және быты-раңқы рулар тобына ыдырады, бұлардың әміршілері басқа фео-далДардың үстемдігін мойындағысы келмеді. Феодалдық өзара
тартыстар елді жегідей жедШЭр түрлі сұлтандық топтар үстем-дік ету үшін және жақсы жайылымдардььбасып алу үшін *өзара күресіп, бір-бірімен бәсекелес болдьіігБұл алауыздық-тарды орта азиялық хандар қолдап өршітті тжәне әсіресе жоң-ғар қонтайшылары оларды бір-біріне айдап салып отырды|іОсы-ның салдарынан бірігу тенденциясы баяулай берді.

Жекслетеп хлпдлрдың (Хақназардың, Тәуекелдің, Тәукенің және т. б.) к.ааақтың барлық жүздерін біріктіріп, біртұтас қа-зақ хапдыі і.ш к.урмақшы болған әрекеттері көшпелі қоғамньщ табніатыііыц нзіиен туындаған объективті себептердің салдары-паи СвТСІЭДІККв ұшырап отырды. Қазақ жүздерінің арасында орнықты » аясірэкоііомикалық байланыстар қалыптаспады. Әсі-1)0(4' Қііпі жиз бен Орта жүздің ¥лы жүзбен байланыстары папіар бОЛДЫ.'
(>)рбір жүздің әдет правосы негізінде реттеліп отыратын
({ өзіпің көшім-қоным жері болды. Мәселен, Қіші жүз қазіргі Батыс Қазақстанның жерін мекендедУ Оның жазғы жайлауы Үстірт жазығында, сондай-ақ Ор, Жаиық, Елек, Жем, Темір өзендсріиің сағаларында, Мүғаджар тауларында орналасса, қысқы қыстаулары Ырғыз өзені мен оның салалары, өңірінде және Ырғыз бойының оңтүстігіне таман (Тәуіп құмдары) Сыр-дарияның төменгі ағысында, Арал теңізінен батысқа қарай (Сам қүмына дейінгі құмды өңір), Маңқыстау түбегінде, Аты-рау жазығында, Ңарын кұмында (Қаспий теңізінің жағасына қарай) орналасты(Орта жүз Орталық Қазақстанды мекендеді, ал оның жазғы жайлауы мен қысқы қыстауы Сарысу езені-
„ нің бойын, Есілдің бастауын, Тобылдың салалары мен Торғай езенінің бойын, Үлытау таулары және оған шектес көлдер өңі-рін қамтыды'| Үлы жүз Оңтүстік-Шығыс Қазақстанды мекен-дедЫ

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 9 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚСТАННЫҢ РОССИЯҒА ҚОСЫЛУЫНЫҢ ТАРИХИ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ
£

АЛАПАТ АУЫР ЖЫЛДАР (АҚТАБАН ШҰБЫРЫНДЫ, АЛҚАКӨЛ СҰЛАМА)

Қазақстанның жоңғар шапқыншылығы қарсаңындағы жә-не осы шапқыншылық
кезіндегі ішкі саяси жағдайы. XVII ға-сырдың аяғында және XVIII ғасырдың
басында қазақ қоғамы-ның өндіргіш күштері өт^мөте баяу дамыды, ендірістік
қаты-настар бұрынғысынша патриархаттық-феодалдық қалпында еді. Қөшпелі және
жартылай көшпелі мал шаруашылығы көбіне табиғаттың стихиялық күштеріне
байланысты болды. Феодал-дыққа негізделген тәуелді мал өсіруші шаруалардың
еңбек өнімділігі мардымсыз еңбек болып қала берді.
Қазақ қоғамының экономикалық базисі — кешпелі мал шаруашылығы — Қазақстан
территориясында мемлекеттің да-муы мен нығаюының алғы шарттарының жасалуына
едәуір ке-дергі.болд ы. £.
ШУІІ ғасырдың аяғында — XVIII ғасырдың басында Қа-
закстан негізінен саяси жағынан бытыраңқы ел болып қала бер-дьМұнда кейде
бірнеше хандықтан құралған үш жүз болды. Б7р жерден екінші жерге үнемі
көшіп-қонып жүру жекелеген тайпалар мен ршіардың арасында тұрақты
байланыстардың дамуын тежеді.^Қөшпелі өмір салтынан туған патриархаттық-
феодалдық тұрмыс елдің саяси жағынанрытыраңқы болуына әкеп соқты: қазақ
қоғамы өз алдына оқшауланған және быты-раңқы рулар тобына ыдырады, бұлардың
әміршілері басқа фео-далДардың үстемдігін мойындағысы келмеді. Феодалдық
өзара
тартыстар елді жегідей жедШЭр түрлі сұлтандық топтар үстем-дік ету үшін
және жақсы жайылымдардььбасып алу үшін *өзара күресіп, бір-бірімен
бәсекелес болдьіігБұл алауыздық-тарды орта азиялық хандар қолдап өршітті
тжәне әсіресе жоң-ғар қонтайшылары оларды бір-біріне айдап салып
отырдыіОсы-ның салдарынан бірігу тенденциясы баяулай берді.

Жекслетеп хлпдлрдың (Хақназардың, Тәуекелдің, Тәукенің және т. б.)
к.ааақтың барлық жүздерін біріктіріп, біртұтас қа-зақ хапдыі і.ш к.урмақшы
болған әрекеттері көшпелі қоғамньщ табніатыііыц нзіиен туындаған
объективті себептердің салдары-паи СвТСІЭДІККв ұшырап отырды. Қазақ
жүздерінің арасында орнықты аясірэкоііомикалық байланыстар қалыптаспады.
Әсі-1)0(4' Қііпі жиз бен Орта жүздің ¥лы жүзбен байланыстары папіар
бОЛДЫ.'
()рбір жүздің әдет правосы негізінде реттеліп отыратын
({ өзіпің көшім-қоным жері болды. Мәселен, Қіші жүз қазіргі Батыс
Қазақстанның жерін мекендедУ Оның жазғы жайлауы Үстірт жазығында, сондай-
ақ Ор, Жаиық, Елек, Жем, Темір өзендсріиің сағаларында, Мүғаджар
тауларында орналасса, қысқы қыстаулары Ырғыз өзені мен оның салалары,
өңірінде және Ырғыз бойының оңтүстігіне таман (Тәуіп құмдары) Сыр-дарияның
төменгі ағысында, Арал теңізінен батысқа қарай (Сам қүмына дейінгі құмды
өңір), Маңқыстау түбегінде, Аты-рау жазығында, Ңарын кұмында (Қаспий
теңізінің жағасына қарай) орналасты(Орта жүз Орталық Қазақстанды
мекендеді, ал оның жазғы жайлауы мен қысқы қыстауы Сарысу езені-
„ нің бойын, Есілдің бастауын, Тобылдың салалары мен Торғай езенінің бойын,
Үлытау таулары және оған шектес көлдер өңі-рін қамтыды' Үлы жүз Оңтүстік-
Шығыс Қазақстанды мекен-дедЫ
]Казақ хандықтарының XVIII ғасырдың алғашқы үштен біріндегі ішкі
саяси еміріне тән нәрсе ортақ шешімге келуді талап еткен мәселелерді шешу
үшін үш жүздің үшеуінің де мезгіл-^мезгіл өтіп отыратын біріккен
жиналыстары еді.Сұлтан және Қалыби билердің айтуынша, үш жүздің өйілдері
жыл сайын мәслихат кұру үшін Сайрам маңындағы таулардағы Мәртөбе жотасына
жиналып отырған. Мұнда қай жерді қыс-тап, қай жерді жайлау керектігі,
тыныштықты қалай сақтап, қалай соғысу керек екещгігі1 туралы мәселелер
талқыланды^ Қеңестерде кеші-қон жерлерді бөлу, көшіп-қонудың тәртібі, тай-
па аралық және ру аралық дау-шарларды шешу, соғыс және бітімге келу,
сыртқы қатынастар мәселелерімен қоса аса маңыз-ды экономикалық және саяси
мәселелер бойынша шешімдер қабылданып отырды.
^.*Жоңғар мемлекетінің күшеюі және қазақ-жоңғар қатынас-тарының
шиеленісуі^УІП ғасырдың ең басынан бастап қазақ
с хандықтары сыртқы саяси жағдайдың одан әрі шиеленісуінен туындаған ауыр
күйзелістерге үшырадьцТәуке хан феодалдық
Қазақстанның Россияға қосылуыньщ тарихи алғы шарттары
езара тартыстарды уақытша тыйып, үш жүздің үшеуінде де тыныштықты
қалпына келтіріп, осы арқылы қазақ руларының қоныстарын сыртқы
шапқыншылықтардан қауіпсіздендіре ал-ған еді. Деректемелерде
айтылғандай2, оның өз билігінде 80 мыңға тарта жауынгерінің болуы
әлгіндей жетістікке жетуіне себепші болған еді. Алайда сұлтандардың ез
алдына оқшаула-нып, билік үшін күресуі көп ұзамай бірлікті бүзды3, ал мұны
көршілер дереу пайдаланды. Оңтустік-батыстан Жайық казак-тары қолдаған
Волга қалмақтары шапқыншылықтар жасады; солтүстіктен Сібір казак-
орыстары сұғынды; Жайық сыртындағьг жерлерге башқүрттар көз алартты4.
Оңтүстіктен қазақтарды ортаазиялық хандықтардың (Бұхара, Хиуа)
феодалдары ығыс-тырды. Алайда қазақ халқына неғүрлым, қатерлі қауіп
шьг-ғыстан — күшті әрі агрессияшыл әскери-феодалдық Жоңғария' хандығы
тарапынан тенді.
{Қазақ және жоңғар билеушілері арасындағы күрес жүз жылдан астам
уақытқа созылдьі^ Оның негізі жайылымдар үшін талас болған еді( Малдың
көтТеюіне байланысты көшпелілер мал өсіру ендірісі үшін қажет
территорияны кеңейтіп отыруға мәжбүр болды \. Өндірістің қарапайым
техникасы жағдайында1 кәшпелі мал есіру шаруашылығы жайылымдық жерлерді
үнемі' ұлғайтып отыру негізінде ғана дами алатын еді. Қарауындағьг
жайылымдық өңірлер хандар мен басқа да мальг көп адамдар-ды
қанағаттандырудан қалып, бос алқаптардың бәрі таусыльг-сымен, феодалдық
иеліктер мен жайылымдық жерлерді қайта бөлу үшін күрес ылғи болып тұрды.
[Жоңғар феодалдарының жайылым іздеген экспансиясы тек батысқа ғана
бағдарлана" алатын еді, өйткені шығыста олар Цинь империясымен қақты-ғысты
да, мұнда оларға, мәселен XVIII ғасырдың басындағьг сияіцьі қорғануға тура
келді.
Жоңғар қонтайшыларын жайылымдық жерлерге қоса Қа-зақстанның
оңтүстігіндегі сауда-қоленер орталықтары қызық-тырдыЖ)ңтүстік Қазақстанның
қалаларын басып алса, жоңғар феодаіщары сауда-қоленер орталықтарын ғана
емес, сонымен бірге Қазақстанды Россиямен және Шығыс елдерімен байла-
ныстыратын керуен жолдары өтетін территорияны да ала-алар едЛ
15
4. Қазақ хандықтары мен жоңғар хандығы арасындағы қақ-тығыс бірден-бірге
шиеленіскен және қантөгісті күреске айнал

дыЖоңғар феодалдары қазақтарды жеңген үстіне жеңіп, адамдары мен малын
айдап әкетіп, жайылымдары мен мал-•мүлкін тартып алып, кейде түгелдей бір
рулар мен ауылдарды •қырып кетіп отырдыТолассыз сыртқы соқтығыстар мен
ішкі и алауыздықтар ыдыратып әлсіздендірген қазақ халқы бұл уа-қытта адам
айтқысыз алапаттар мен жоқшылықтарға душар болды.
"Қазақтардың XVIII ғасырдың басындағы халін Ш. Ш. Уә-лиханов былай деп
сипаттады: XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығы қырғыз (қазақ.— Ред.)
халқының өміріндегі сұмдық уақыт болды. Жоңғарлар, Волга қалмақтары, Жайық
казакта-ры мен башқұрттар жан-жақтан олардың ұлыстарын талқан-дап, малын
айдап алып, тұтас семьяларымен тұтқынға әкетіп отырды6.
уЖоңғар әскерлерінің Қазақстан жеріне басып кірген ірі әрекеті 1710—1711
жылдары болдыЛОның халықтың жанына қаншама батқандығын 1710 жылы~"Қарақұмда
қазақ жүздері өкілдерінің жиналысы шақырылғанына қарап білуге болады, г-*
бұл жиында жасақтың басшысы болып Бөгенбай батыр сай-.ландьу Ездер...
ездерінің қорқақтығын көрсетіп... қонтайшы-ның мейірімділігін паналауды
ұсынды. Басқалары үй-күйін тас-тап, Волганың сыртына қашып барып жан
сақтағысы келді, ал енді біреулері қоян секілді жан-жаққа бытырап кетпекші
бол-ды, талайы толқып жүрді, бірақ сол кезде ерлігімен әйгілі бол-ған ру
басы Бөгенбай мұндай әрекеттердің бәрін тыйды*'7. Оның жалынды шақыруынан
кейін жиналысқа қатысушылар қасық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тәуекел хан (1582-1598 ж.ж. билік құрған)
Қазақстанның Ресейге қосылуының күнгейі мен көлеңкесі
Хақназар хан
Қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының 2-ші кезеңі
Қазақ-орыс қарым-қатнастары
Тәуекел хан (1583-1598 жылдары билік құрған)
Әбіш Кекілбаевтің «Үркер» шығармасы, тарихи көркемдігі және эстетикалық сипаты
Қасым хан (1511-1518 ж. ж. билік құрған)
Қасым хандығы
Қазақстанның Ресейге қосылуы туралы
Пәндер