Одағай сөздер


Кіріспе
Негізгі бөлім
Одағай
1. Одағай сөздер туралы түсінік
2. Одағайдың түрлері
3. Одағайлар сөйлемге сөйлем білдіретін ойға қатысты
4. Қайталанып айтылған одағайлар.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Толық мағынасы жоқ, сондықтан затты, құбылысты, әрекетті нақты білдірмей тек адамның әр түрлі көңіл күйін, сезімін білдіретін немесе жан-жануарларға қаратылып айтылатын сөздер Одағай деп аталады.
Одағай сөздер таңырқау, қуанау, шаттану, ұнату, ренжу, түңіліу, өкіну, шошыну, жекіру, күрсіну сияқты көңіл-күйін білдіреді немесе жан-жануарларды, малды шақыру, қуу үшін қолданылады.
Мысалы: Япырым-ау, қайда сол күндер ( А). Қап, барлық еңбектерді далағңа кетті-ау! (Ғ. М) Аухау-аухау деп кешкі тымық даланы басына көтерді. (С.М)
Берілген мысалдағы Япырым –ау, қап деген одағайлар армандауды, өкінгендікті білдіріп тұрса, аухау-аухаусиырға қаратылып я сиырды шақыру үшін айтылады.
Одағайда, біріншіден, лексикалық (негізгі) мағына болмайды. Екіншіден, Сөйлемде Одағайлар басқа сөздермен граматикалық байланысқа түспей, оқшау айтылады. Сондықтанда Одағай Сөйлем мүшесі бола алмайды.
1. А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
2. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет.
3. Орысша-қазакша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
Одағай
1. Одағай сөздер туралы түсінік
2. Одағайдың түрлері
3. Одағайлар сөйлемге сөйлем білдіретін ойға қатысты
4. Қайталанып айтылған одағайлар.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Толық мағынасы жоқ, сондықтан затты, құбылысты, әрекетті нақты
білдірмей тек адамның әр түрлі көңіл күйін, сезімін білдіретін немесе жан-
жануарларға қаратылып айтылатын сөздер Одағай деп аталады.
Одағай сөздер таңырқау, қуанау, шаттану, ұнату, ренжу, түңіліу, өкіну,
шошыну, жекіру, күрсіну сияқты көңіл-күйін білдіреді немесе жан-
жануарларды, малды шақыру, қуу үшін қолданылады.
Мысалы: Япырым-ау, қайда сол күндер ( А). Қап, барлық еңбектерді
далағңа кетті-ау! (Ғ. М) Аухау-аухау деп кешкі тымық даланы басына
көтерді. (С.М)
Берілген мысалдағы Япырым –ау, қап деген одағайлар армандауды,
өкінгендікті білдіріп тұрса, аухау-аухаусиырға қаратылып я сиырды шақыру
үшін айтылады.
Одағайда, біріншіден, лексикалық (негізгі) мағына болмайды. Екіншіден,
Сөйлемде Одағайлар басқа сөздермен граматикалық байланысқа түспей, оқшау
айтылады. Сондықтанда Одағай Сөйлем мүшесі бола алмайды.

Одағай сөздер туралы түсінік
Одағай сөз табына жататын сөздер адамның көңіл-күйін, сезімін білдіру
мақсатымен ғана емес, сонымен қатар басқа біреуге бұйыру, ишара білдіру
немесе малды, үй хайуандарын шақыру, айдау, қорғау мақсатында да
қолданылады. Тіліміздегі одағай сөздер осындай мәніне қарай үш топқа
бөлінеді.
1) көңіл-күй одағайлары;
2) императивтік одағайлар;
3) тұрмыс-салт одағайлары,
Одағайлар сөйлемде белгілі бір мақсатпен қолданылғанымен, біріншіден, өз
алдына жеке-дара тұрып, лексикалық мағына білдіре алмайды, нақты ұғымдық
мәні жоқ, екіншіден, сөйлем ішінде басқа сөздермен грамматикалық
байланысқа түспейді. Сондықтан одағайлар синтаксистік жағынан оқшау сөздер
деп аталатын топқа жатады. Бірақ одағайлар сөйлемде білдіретін жалпы ойға
қатысы бар: айтушының әр түрлі көңіл-күйін, сезімін, ишара етуді,
императивтік мәнін, жеку, мал, жануарларға бағышталып айтылу мәнін, т. б.
білдіреді.
1. Көңіл-күй одағайлары
Бұл топтағы одағайлар адамның әр түрлі сезімдерін, көңіл-күйін
білдіреді. Олар сан жағынан мол, семантикалық құбылу жағынан әрқилы,
семантикалық реңкі өте бай топ. Бұл топтағы одағайлар әрі жағымды, әрі
жағымсыз көңіл-күйді білдіре алады. Осы қасиетіне қарай көңіл-күй
одағайлары ішінара үш топқа бөлінеді.
1)Жағымды көңіл-күйді білдіретін одағайлар: Алақай! Ура! (қуаныш,
шаттану), һа! Паһ-паһ! (сүйсіну, таңдану), Бәрекелді! (сүйсіну, қоштау),
Оһо! (таңдану), т.б. Мысалы: Алақай! Ата! Апа! Есбосындар келіп қалды!
Соғыс бітті! (Сланов). ОҺо, жолдас болатын болдың (Әбішев) т.б.
2) Жағымсыз эмоцияны білдіретін одағайлар: Әттеген-ай! Әттең! Қап!
(өкіну), Тәйірі! Түге! (наразылық, кейістік), Піш! Пішту! (жақтырмау,
менсінбеу), т.б.
Мысалы: Қап, Қазекеңе бақты суару керек деп айтайын деп отырып, ұмытып
кеткенімді қарашы! (Шамкенов). Уай, қайдасыңдар, түге, бар болғырлар!
(сонда).
3)Әрі жағымды, әрі жағымсыз эмоцияны білдіретін одағайлар: Бұл топтағы
одағайлар әдетте көп мәнді болып келеді де, олардың мағыналары контекст
ішінде не ситуацияда анықталады: пай-пай! одағайы қарама-қарсы екі мәнде
жұмсалады:
а)таңдану, сүйсіну, таңырқау. Кәне, басыңа киіп көрші. Пай-пай, қандай
жарасады, ә! (Кәлменов). Пай-пай, шіркін, Алатау, шандоз едің неткен сен!
(Сәрсенбаев).
ә)ренжу, наразылық мағынасында: -Пай-пай, аяқтарының астында қаламыз-
ау! (Әуезов).

Императивтік ишара одағайлары
Бұл топқа адам не хайуанатқа бағышталып айтылатын шақыру, жекіру,
тыйым салу, бұйыру мақсатымен қолданылатын одағай сөздер жатады. Бұлар
бағышталып отырған обьектісіне қарай үлкен екі топқа бөлінеді:
1)Адамға бағышталып айтылатын одағайлар: Бұлар адамның адресіне
бұйыру, жекіру, тыйым салу мақсатымен қолданылатын Айда! Тәйт! Сап-сап!
Стоп! Кәне! Жә! Тектәк! Әуп! Әлди-әлди! сияқты одағайлар жатады. Жә,
тоқтат, ақсақал! Базаралыдан алмаған өшің бар ма? (Әуезов). Тек, тантымай
сөйле! Былғама Нұрғанымды (Әуезов).
2)Малға, үй хайуандарына бағышталып айылатын одағайлар: Бұл топқа
айтақ, моһ-моһ, шөре-шөре, сарап-сарап, көс-көс, кәуіс-кәуіс, шәуім-шәуім,
әукім-әукім, мәлік келгір, жамандатқыр, сияқты үй хайуандарын шақыру,
айдау, қорғау, үркіту мақсатымен қолданылатын сөздер мен одағайлы тіркестер
жатады. Баған алақанын бір-біріне ұрып: моһ-моһ деп еді, етекке қарай желе
жөнелді (Бөкеев). Әукім-әукім ақ бұзау... (Тұрманжанов)

Тұрмыс-салт одағайлары
Бұл топ сан жағынан шағындау болғанымен, өмірде жиі қолданылатын
одағайлар. Бұған адамдардың амандасу, қоштасу, т.б сыйластық белгісі
ретінде қолданылатын Хош! Хайыр! Рахмет! Ассалаумағалейкум! Құп, Ләббай,
Кеш жарық! сияқты сөздер жатады. Құп, - деді де, қоштасып жүріп кетті
агроном (Мұстафин). Ассалаумағалейкум,- дей мен сақалды адамға қол ұсындым
(Мұқанов).

Одағайлардың мағыналық ерекшеліктері
Одағайлардың семантикалық құбылмалығы әр түрлі. Олардың бірқатары
контексте бір-ақ мәнде қолданылса, енді бірқатары екі-үш не одан да көп
мәнде жұмсалады. Кейде олардың бойынан энантоисемиялық құбылыс та (бір-
біріне қарам-қарсы мағынада жұмсалатыны да) байқалып отырады. Осыған орай
одағайларды екі үлкен топқа бөлуге болады:

1) Бір мағыналы одағайлар
Бұл топтағы одағайлар қай ситуацияда айтылмасын, қай контекске түспесін,
қандай интонациямен айтылмасын үнемі бір-ақ мәнде жұмсалады. Алақай, ура
сөздері тек шаттану, қуану сезімін білдіру үшін жұмсалса, қап! әттең!
әттеген-ай! сөздері әр уақыта өкіну мағынасында жұмсалады. Е, алақай,
біздің тайынша! – деп баласы тайышаның мойнынан құшақтады (Аймауытов).
Әттеген-ай, неғып біз бұлай болып қалдық деген ой әрқайсымызды қинады
(Сейфуллин).
2) Көп мәнді одағайлар
Бұл топқа екі-үш не одан да көп мәнде жұмсалатын сөздер жатады.
Бәлібәлі одағайы үш түрлі мәнде қолданылады:
А)Біреудің іс-әрекетіне не сөзіне риза болып, оны қоштау, қолпаштау,
көтермелеу мақсатымен айтылады, шаттық, қуану, таңдану мәнінде жұмсалады.
Уа, пәлі, нағыз әнші мұнан шықты (Нұрпейісов).
ә) Біреудің сөзін жақтырмау, наразылық мағынасында жұмсалады. – Жарайды,
аңшы-ақ екенсің! Осындай тоқ итпен аңға шыға ма екен?!
- Көп тоқ емес-ті!
- Бәлі, мынау не? Бүйірін қарашы! (Әуезов).
б) Таңдану, таңырқау мәнінде де жұмсалады. Бәлі-е, мынау Әсия ма ей?!
(Хұсайынов).
Бұл сөз бәлем тұлғасында қолданылғанда біреуді қорқыту, қоқан-лоққыға
алу мағынасында жұмсалады. Бәлем, тұра тұр, осының бәрін әкеме айтам.
Кейбір одағайлар (әсіресе бір буындылар) диалогтық сөзде екі-үш қана емес,
кейде 7-8 мәнде қолданылады. Мысалы, ә одағайы
1)сұрау мағынасында:
- Баланы әкесіне беріп кеткенбіз.
- Ә? Әкесі қайдан кездесті? (Мұстафин).
1) Біреудің шақырған даусына жауап беру, үн қату мағынасында:
- Күләнда!
- Ә! – деп қатқан қыз жауабы болды әкелгендей бір терең сыр (Саин).
2)Бір нәрсе есінен шығып кетіп, кейін еске түскендігін немесе бір нәрсені
алғашқыда түсінбей қалып, кейін түсінгендігін аңғарту мақсатымен
қолданылады.
- Хат? Кімнен хат? Ә-ә, бағана мен берген хат екен ғой (Сланов).
4) Біреуді өзіне қарату мақсатымен қолданылатын қаратпа сөз мағынасында да
жұмсалады.
- Келін, ә келін! – деді ол шамды тұтатқасын (Мұқанов).
5) Ә одағайы сөйлем соңында келгенде, әдетте сұрау мағынасында жұмсалады:
Менде тығылып жатқан сұмдық бар екен! Бұл қалай , ә?
Кейде сөйлем соңында келетін ә одағайының бойында сұрау мағынасымен
қатар әжуа, мысқыл реңкі де байқалады. Өзің мені әдейі жалғыз жібергің
келіп, естімейсің де, енді келіп өкпе айтқан боласың, ә?! Әй, қусың-ау!
(Әбішев).
Мұндай көп мәнді қасиет тұрмыс-салт одағайларында жоқ. Ал
императивтік одағайларда көп мәнділік сирек кездеседі. Көп мәнді
одағайлардың бойында да жоғарыда көрсетілген қыруар көп мәндері сол
одағайлардың өзінен шығып отырған жоқ, олар бұл қасиетке сөйлемдегі
контекст, сөйлеу тіліндегі ситуация мен интонация арқылы ие болып отыр.
Контекстің, ситуацияның және белгілі бір жағдайда интонацияның қатыстылығы
болмаса, одағайлар көп мәнді сипатынан айрылар еді. Сондықтан одағайлардың
семантикалық сипатын ашуда, мәнін айқындауда контекстің, ситуацияның,
интонацияның сөйлемдегі тұрғысының (орнының) атқаратын мәні зор.
Одағайдың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Одағай сөздер жайлы
Қазақ тіл біліміндегі одағай сөздер
Одағай
Одағай - сөз табы
Одағай сөздердің этимологиялық негіздері
Одағай сөз таптары
Одағай туралы түсінік
Еліктеуіш сөздер
Қазақ тіліндегі эмоционалды сөздер
Шешендік сөздер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь