Инаятолла хақындағы тарихи деректер


Қазіргі ұлттық рухани өрлеудегі бір игілігіміз Елбасы бастамасымен қолға алынған «Мәдени мұра» бағдарламасы. Бұл бағдарламаның зиялы қауым арасында қолдау тауып жұмыстары көңілдегідей жүріп жатырғаны баршаға мәлім. «Мәдени мұра» бағдарламасының ауқымы өте кең. Оны қазақ руханиятының барлық саласын қамтыған дерлік шығып жатқан кітаптардың серияларынан-ақ байқауға болады. Әсіресе тарихи, әдеби, мәдени мол мұрамыз жайлы жазылғандарды жинақтап, шетел мұражайлары мен басылымдарынан іздеп тауып, мол деректер мен тарихта қалған тұлғалар туралы мәліметтерді жинақтаған қанша ғалымдардың ғылыми зерттеу кітаптары жарық көрді десеңізші. Дегенмен де мәдени, рухани қазынамызды әлі де болса толық жинап үлгердік деп айтуға болмайды. Бұл салалар алдағы уақытта да зерттеліп жалғасын таба береді. Осындай зерттелуін күткен тарихта қалған тұлғалардың бірі ақын Инаятолла.
Қарақалпақ елінің Қоңырат қазақтарынан Инаятолланың Хиуа хан сарайындағы қызметі мен ақындығы жайында мәлімет Лаффасий тарапынан жазылған «Тазкиран шуара» (Өлеңдер жинағы) немесе «Хиуа шайырлары» деген деуан (жинақ) «Хиуа шайырлары хәм әдебиятларының таржимай халлары» деп аталынған қолжазбада беріледі. «Тазкиран шуараның» бірнеше қолжазбасы болып, 1951 жылы Хиуада екі адам тарапынан көшірілген. Абдуқадир Мурадов тарапынан көшірілген 9494 санды қолжазба Әбу Райхан Беруни атындағы Шығыстану институтының қолжазбалар қорында сақталған. Екінші нұсқа – 11499 санды қолжазба Абдулла Балтаев тарапынан көшірілген «Тазкиран шуараға» Хиуа ақындарынан 51 ақын және Лаффасийдің өзімен 52 ақынның әдеби портреті мен олардың кейбір ғазалдары енгізілген. Лаффасийдің өзі 1880 жылы туылып, 1945 жылы қатыс болған.
«Тазкиран шуара» («Хиуа шайырлары») алғаш рет Өзбекстан тәуелсіздік алғаннан кейін Палванназар Бабажанов тарапынан баспаға дайындалып, 1992 жылы Үргеніште баспадан шығарылды, 52 ақынның ішінде 34-ші рет пен қазақ ақыны Инаятолланың өмірі мен қызметі және оның кейбір ғазалдары да берілген. Инаятолла өз ғазалдарын Орта Азиялық түрки тілінде жазып қалдырған. Ол Хиуа хан сарайында деуан бегі лауазымында істеген және сарайда ақындығымен белгілі болған. Оның қолжазбада баяндалған өмірі мен кейбір ғазалдарын қалың оқырман қауымға таныстыру мақсатында түп нұсқада жариялауды мақұл көрдік.
Отыз төртінші. Инаятолла туралы ғазал.
Инаят қазақ деуан болып табылады. Оның ішкі дүниесі өте бай әрі жетік.

Иноятнинг ахволи
Иноятким куриб зулм фалақдин,
Юраги лахтали – булган жафодин.
Ситамрик доимо чун бағри бирен.
Кузирин окизиб ашки фаровон,
Жабрлар қурбон, хонлик вазирдим
Жигарлар хун булган хам жабрдин,

Қозоқ Иноят деван
Иноятдин деюрман бир неча суз
Онинг ахволидан вохиб булингиз.
1. «Тазкиран шуара» (Хиуа шайырлары) (Баспаға дайындаған: П.Бабажанов) Үргеніш, 1992.
2. К.Хамидуллаев, Ш.Шамшетдинов. Инаятолла туралы не білесіз?
«Өркен» журналы, 3-4 саны, 2000.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Хамидуллаев К.
ф.ғ.к., доцент
Академиялық инновациялық университеті.
Шымкент қаласы

ИНАЯТОЛЛА ХАҚЫНДАҒЫ ТАРИХИ ДЕРЕКТЕР

Қазіргі ұлттық рухани өрлеудегі бір игілігіміз Елбасы бастамасымен
қолға алынған Мәдени мұра бағдарламасы. Бұл бағдарламаның зиялы қауым
арасында қолдау тауып жұмыстары көңілдегідей жүріп жатырғаны баршаға мәлім.
Мәдени мұра бағдарламасының ауқымы өте кең. Оны қазақ руханиятының барлық
саласын қамтыған дерлік шығып жатқан кітаптардың серияларынан-ақ байқауға
болады. Әсіресе тарихи, әдеби, мәдени мол мұрамыз жайлы жазылғандарды
жинақтап, шетел мұражайлары мен басылымдарынан іздеп тауып, мол деректер
мен тарихта қалған тұлғалар туралы мәліметтерді жинақтаған қанша
ғалымдардың ғылыми зерттеу кітаптары жарық көрді десеңізші. Дегенмен де
мәдени, рухани қазынамызды әлі де болса толық жинап үлгердік деп айтуға
болмайды. Бұл салалар алдағы уақытта да зерттеліп жалғасын таба береді.
Осындай зерттелуін күткен тарихта қалған тұлғалардың бірі ақын Инаятолла.
Қарақалпақ елінің Қоңырат қазақтарынан Инаятолланың Хиуа хан
сарайындағы қызметі мен ақындығы жайында мәлімет Лаффасий тарапынан
жазылған Тазкиран шуара (Өлеңдер жинағы) немесе Хиуа шайырлары деген
деуан (жинақ) Хиуа шайырлары хәм әдебиятларының таржимай халлары деп
аталынған қолжазбада беріледі. Тазкиран шуараның бірнеше қолжазбасы
болып, 1951 жылы Хиуада екі адам тарапынан көшірілген. Абдуқадир Мурадов
тарапынан көшірілген 9494 санды қолжазба Әбу Райхан Беруни атындағы
Шығыстану институтының қолжазбалар қорында сақталған. Екінші нұсқа – 11499
санды қолжазба Абдулла Балтаев тарапынан көшірілген Тазкиран шуараға Хиуа
ақындарынан 51 ақын және Лаффасийдің өзімен 52 ақынның әдеби портреті мен
олардың кейбір ғазалдары енгізілген. Лаффасийдің өзі 1880 жылы туылып, 1945
жылы қатыс болған.
Тазкиран шуара (Хиуа шайырлары) алғаш рет Өзбекстан тәуелсіздік
алғаннан кейін Палванназар Бабажанов тарапынан баспаға дайындалып, 1992
жылы Үргеніште баспадан шығарылды, 52 ақынның ішінде 34-ші рет пен қазақ
ақыны Инаятолланың өмірі мен қызметі және оның кейбір ғазалдары да
берілген. Инаятолла өз ғазалдарын Орта Азиялық түрки тілінде жазып
қалдырған. Ол Хиуа хан сарайында деуан бегі лауазымында істеген және
сарайда ақындығымен белгілі болған. Оның қолжазбада баяндалған өмірі мен
кейбір ғазалдарын қалың оқырман қауымға таныстыру мақсатында түп нұсқада
жариялауды мақұл көрдік.
Отыз төртінші. Инаятолла туралы ғазал.
Инаят қазақ деуан болып табылады. Оның ішкі дүниесі өте бай әрі жетік.

Иноятнинг ахволи
Иноятким куриб зулм фалақдин,
Юраги лахтали – булган жафодин.
Ситамрик доимо чун бағри бирен.
Кузирин окизиб ашки фаровон,
Жабрлар қурбон, хонлик вазирдим
Жигарлар хун булган хам жабрдин,

Қозоқ Иноят деван
Иноятдин деюрман бир неча суз
Онинг ахволидан вохиб булингиз.

Инаят негізінде Хорезм, Қоңырат қазақтарынан болып, Мухаммедмурат
деуанбегі (сарайдағы арнайы лауазым) қарақалпақ, қазақтардан бажы (салық)
жинау үшін Қоңыратқа барғанында Инаят жас жігіт болған және ғажап
шешендігі, әншілігі, әсем жазушылығымен Мухаммедмурат деуанбегіге ұнап
қалады да, оған Қазақ деуан деп ат беріп, өзімен бірге Хиуаға алып
келеді. Инаят деуанбегіге шын беріліп, бар ықыласымен қызмет етіп, уақыт
өткен сайын абыройы арта береді. Деуанбегі оған Хиуадан үй сатып алып
береді. Бірақ, Инаятқа және оның ата-анасына Хиуаның ауасы жақпай,
Қоңыратқа қайтып келеді. Инаяттың өзі тез-тез Хиуаға келіп, деуанбегінің
шаруаларын тындырып тұрады.
Ол шахмат ойынына өте шебер болып, Хорезм ойпатында оған тең келетін
адам болмаған. Инаят Хиуа ханы Мұхаммед Рахимхан Феруз сарайында үлкен
абыройға ие болады. Ол атақты шахмат шеберлерімен ойнағанда шахмат
тақтасындағы фигураларды өзінің әріпжайына (арнаулы хат жазатұғын тақтайша)
жазып барып, піл, рух, асп (ат) тарды шахты қорғау үшін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бүгінгі қазақ әдебиеттану ғылымы
Мұхтар Әуезов туралы жазылған мақалаларға шолу
ҚР шағын бизнес проблемалары және даму жолдары
Әуелбек Қоңыратбаев – әдебиет тарихшысы
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар. ҚазАПП тұсындағы тұрпайы социологиялық сындар. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі
Қорқыт атаның даналық сөздері
Пушкин. Жәңгір хан және...Махамбет
Қорқыт Ата туралы ақпарат
Т.Жомартбаевтың публицистикалық шығармалары. Уәйіс Шондыбайұлы шығармашылығының зерттелуі. Қайым Мұхамедханұлының Абайтануға қосқан үлесі
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУ ТАРИХЫ
Пәндер