Микробиология пәні және тапсырмалары. Медициналық микробиологияның даму кезеңдері. Микроорганизмдерді жүйелеу принциптері. Бактериальды клетканың морфологиясы, қүрылысы және химиялық қүрамы


1. Микробиологияға анықтама, негізгі бөлімдері.
2. Микроорганизмдерді жіктеудің негізгі принциптері. Микроорганизмдердің даму эволюциясы.
3. Бактериялардың қазіргі кездегі жіктеуі.
4. Мик¬роорганизмдердің морфологиялық топтары.
5.1 Кокк тәрізді бактерия (кокктар).
5.2 Таяқша тәрізді микроорганизмдер.
5.3 Иілген пішінді микроорганизмдер.
Прокариотты микроорганизмдер (грек тілінен karyon - ядро) - ядроға дейінгі қарапайымды бірклеткалық өмір сүрушілер, ядролық мембрана және жоғары құрылымды органелдері жоқ. Прокариоттарға жатады: а) бактериялар, клеткаішілік паразиттер; б) риккетсиялар, в) хламидиялар, клетка қабырғасы жоқ; г) микоплазмалар, д) актиномицеттер, е) көгілдір балдырлар.
Эукариотты микроорганизмдер ядро және жоғары құрылымды органелдері бар бірклеткалы және көпклеткалы микроорганизмдер- қарапайымдылар, саңырауқұлақтар және балдырлар жатады.
Таблица 3. Вирустар Микроб әлемінде ерекше орынды вирустар әлемі алады. Вирустар клеткадан тыс синтезделе алмайтындар, геном аппараты бар - нуклеин қышқылы белоктық қабықпен оралған. «Инфекциялық« белокты бөлшектер - приондар мүлдем геномды аппараты (нуклеин қышқылы) жоқ, бірақ ауру тудыра алады.
Микроорганизмдер әлемі өте бай және әр қилы. Олар топырақта, суда және ауада кең таралған. Ми қайнатқан ыстықта да, қақаған аязда да тіршілік ете береді. Микроорганизмдердің осылай көп таралуы, олардың табиғаттың кезкелген нәрсесін қорек етуіне, яғни талғампаз еместігіне, тіршілік ортасына орасан зор бейімделгіштігіне, ыстыққа және суыққа, ылғалдың тапшылығына қарамастан олардың өте күшті қарқынмен дамуына тікелей байланысты.
Микроорганизмдердің табиғатта өтіп жататын көптеген өзгерістерге тікелей қатысы бар. Олардың белсенді әрекетінің әсерінен жануарлар мен өсімдіктердің күрделі органикалық заттарға бай өлекселері, қалдықтары минералды қосылыстарға айналады. Ол қайтадан табиғаттағы заттар айналымына енеді.
Көптеген микроорганизмдер адам организміне көмектеседі, мысалы, асқазан-ішек тракты шырышты қабатында кездесетін микроорганизмдер осы ағзалардың қалыпты өмір сүру процестеріне қатысады (эндоэкология). Адамға, жануарға зиян келтірмейтін микроорганизмдерді “сапрофиттер” дейді (грек тілінен sapros - шіріген, phyton - өсімдік), яғни күрделі органикалық заттарға бай өлекселері мен қоректенетіндер.
Көптеген микроорганизмдер адамда, жануарда, өсімдіктерде қауіпті ауруларды қоздырғыштары болып есептеледі. Тағамдық азықтарды, түрлі ауыл шаруашылығы өнімдерін бүлдіріп, халық шаруашылығына зор зиян тигізеді. Осы микроорганизмдерді патогенді (грек тілінен pathos - ауру) деп атайды. Патогенді микроорганизмдер түрлері 3000 астам, олардың ішінде 1000 - вирустар. Кей сапрофитты микроорганизмдер қолайсыз жағдайларда ауру тудыра алады, осы кезде оларды шартты-патогенді (жағдайлы-патогенді) деп атайды. Патогенді микроорганизмдер тудырған аса қауіпті ауруларда өлген адамдар саны барлық ұлы отан соғыста қаза болған адамдар санынан көп есе асады. Бір ғана оба ауруынан 50 млн адам қырылды, 17-18 ғасырда табиғи шешек ауруынан жылсайын 10 млн қайтыс болып отырды, осы соңғы ғасырдың ортасында грипп ауруынан (испанка) 10 млн адам қаза тапты. Ал қазір АИВ/СПИД ауруынан қанша жасөспірімдер өлуде.
Қазір кейбір соғыс құмар империалистік елдер адам мен жануарларды, өсімдіктерді қырып-жоятын, аса қауіпті ауруларды туғызатын микробтарды соғыс мақсатына қолдануды көздеп, ол жөніннен бірқатар астыртын зерттеулер жүргізуде. Міне бұл да микроорганизм тіршілігін жан-жақты зерттеп білуді талап етеді.
Қазір ғылымда бүкіл микробтар дүниесінің 10%-ақ проценті белгілі. Ал қалғандарын тауып, олардың пайдалы жақтарын адам баласы игілігіне кеңінен қолдану, зиянды түрлерімен тиімді жолдарымен күресу - микробиология ғылымының бүгінгі таңдағы төл ісі.
1. Коротяев А.И, Бабичев С.Л. Медицинская микробиология, иммунология и вирусология. - СПб.: Спец. лит, 2000.- 591 с.
2. Медицинская микробиология /Гл.ред В.И. Покровский, O.K. Поздеев. - М.: ГЭОТАР МЕДИЦИНА, 2006. — 1200 с.
3. Stanier R.Y., van Niel C.B. The main outlines of bactreial classification. J. Bacteriol., 1941. - N42.- PP.437-66.
4. Woese C.R. and Fox G.E. Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 1977. – N5.- P.221-71.
5. Gupta R.S., Johari V. The origin of eukaryotic cell. Trends Biochem., 1996. - N21.- 166-71PP.
6. Gupta R. Protein phylogenesis and signature sequences: A reappraisal of evolutionary relationships among archaebacteria, eubacteria, and eukaryotes. Microb. Molec. Biol. Rev., 1998. - N62. – P.1435-91.
7. Сидоренко С.В. Место бактерий в живой природе // Consilium Medicum, 2000. – T2. – N2.
8. Поль Декрафт. Охотники за микробами.
9. Определитель бактерии Берги, Мир, 1997 г.

Пән: Биология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 13 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Ф КГМУ 43-0402

ИП №6 УМС при КазГМА

от 14 июня 2007 г.

ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК МЕДИЦИНА АКАДЕМИЯСЫ

МИКРОБИОЛОГИЯ ЖӘНЕ ИММУНОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ

ДӘРІС

Тақырыбы: Кіріспе дәріс. Микробиология пәні және тапсырмалары. Медициналық
микробиологияның даму кезеңдері. Микроорганизмдерді жүйелеу принциптері.
Бактериальды клетканың морфологиясы, қүрылысы және химиялық қүрамы.

5В110200 - Қоғамдық денсаулық сақтау

Микробиология пәні

II курс

Ұзақтығы 1 сағ.

Қарағанды 2012 ж

Кафедра мәжілісінде талқыланып және бекітілген

31.08. 2012 ж. № 1 Хаттама

Кафедра меңгерушісі, доцент ______________________ Ахметова С.Б.

Тақырыбы: Кіріспе дәріс. Микробиология пәні және тапсырмалары. Медициналық
микробиологияның даму кезеңдері. Микроорганизмдерді жүйелеу принциптері.
Бактериальды клетканың морфологиясы, қүрылысы және химиялық қүрамы.
Мақсаты: микробиология, вирусология және иммунологияның даму тарихымен
студенттерді таныстыру, микробиология ғылымына анықтама беру, оның
мақсаттары мен тапсырмасы, микроорганизмдердің негізгі морфологиялық
негіздері
Дәрістің жоспары:
1. Микробиологияға анықтама, негізгі бөлімдері.
2. Микроорганизмдерді жіктеудің негізгі принциптері. Микроорганизмдердің
даму эволюциясы.
3. Бактериялардың қазіргі кездегі жіктеуі.
4. Микроорганизмдердің морфологиялық топтары.
5.1 Кокк тәрізді бактерия (кокктар).
5.2 Таяқша тәрізді микроорганизмдер.
5.3 Иілген пішінді микроорганизмдер.
Таблица 1. Микробтар әлемі Микроорганизмдер және адам өмірінде олардың
атқаратын ролі.
Биосферада өмір сүрушілер саны өте көп, біреулері макромир қүрайды -
жануарлар, құстар, құмырсқалар, өсімдіктер, басқалары микромир - өте
ұсақ, жай көзге көрінбейтін өмір сүрушілер - бактериялар,
саңырауқұлақтар, қарапайымдылар, вирустар.

Молекулярлы-биологиялық құрылымы, морфология және мөлшері бойынша
микроорганизмдер бөлінеді: прокариоттар (Procaryotae), эукариоттар
(Eucaryotae), вирустар (Vіra) және приондар (proteіnaceous іnfectіons
partіcle).

Таблица 2. Скотобактериялар Прокариотты микроорганизмдер (грек тілінен
karyon - ядро) - ядроға дейінгі қарапайымды бірклеткалық өмір сүрушілер,
ядролық мембрана және жоғары құрылымды органелдері жоқ. Прокариоттарға
жатады: а) бактериялар, клеткаішілік паразиттер; б) риккетсиялар, в)
хламидиялар, клетка қабырғасы жоқ; г) микоплазмалар, д) актиномицеттер, е)
көгілдір балдырлар.
Эукариотты микроорганизмдер ядро және жоғары құрылымды органелдері бар
бірклеткалы және көпклеткалы микроорганизмдер- қарапайымдылар,
саңырауқұлақтар және балдырлар жатады.

Таблица 3. Вирустар Микроб әлемінде ерекше орынды вирустар әлемі алады.
Вирустар клеткадан тыс синтезделе алмайтындар, геном аппараты бар -
нуклеин қышқылы белоктық қабықпен оралған. Инфекциялық белокты
бөлшектер - приондар мүлдем геномды аппараты (нуклеин қышқылы) жоқ, бірақ
ауру тудыра алады.

Микроорганизмдер әлемі өте бай және әр қилы. Олар топырақта, суда және
ауада кең таралған. Ми қайнатқан ыстықта да, қақаған аязда да тіршілік
ете береді. Микроорганизмдердің осылай көп таралуы, олардың табиғаттың
кезкелген нәрсесін қорек етуіне, яғни талғампаз еместігіне, тіршілік
ортасына орасан зор бейімделгіштігіне, ыстыққа және суыққа, ылғалдың
тапшылығына қарамастан олардың өте күшті қарқынмен дамуына тікелей
байланысты.

Микроорганизмдердің табиғатта өтіп жататын көптеген өзгерістерге тікелей
қатысы бар. Олардың белсенді әрекетінің әсерінен жануарлар мен
өсімдіктердің күрделі органикалық заттарға бай өлекселері, қалдықтары
минералды қосылыстарға айналады. Ол қайтадан табиғаттағы заттар
айналымына енеді.

Көптеген микроорганизмдер адам организміне көмектеседі, мысалы, асқазан-
ішек тракты шырышты қабатында кездесетін микроорганизмдер осы ағзалардың
қалыпты өмір сүру процестеріне қатысады (эндоэкология). Адамға, жануарға
зиян келтірмейтін микроорганизмдерді “сапрофиттер” дейді (грек тілінен
sapros - шіріген, phyton - өсімдік), яғни күрделі органикалық заттарға
бай өлекселері мен қоректенетіндер.

Көптеген микроорганизмдер адамда, жануарда, өсімдіктерде қауіпті
ауруларды қоздырғыштары болып есептеледі. Тағамдық азықтарды, түрлі ауыл
шаруашылығы өнімдерін бүлдіріп, халық шаруашылығына зор зиян тигізеді.
Осы микроорганизмдерді патогенді (грек тілінен pathos - ауру) деп атайды.
Патогенді микроорганизмдер түрлері 3000 астам, олардың ішінде 1000 -
вирустар. Кей сапрофитты микроорганизмдер қолайсыз жағдайларда ауру
тудыра алады, осы кезде оларды шартты-патогенді (жағдайлы-патогенді) деп
атайды. Патогенді микроорганизмдер тудырған аса қауіпті ауруларда өлген
адамдар саны барлық ұлы отан соғыста қаза болған адамдар санынан көп есе
асады. Бір ғана оба ауруынан 50 млн адам қырылды, 17-18 ғасырда табиғи
шешек ауруынан жылсайын 10 млн қайтыс болып отырды, осы соңғы ғасырдың
ортасында грипп ауруынан (испанка) 10 млн адам қаза тапты. Ал қазір
АИВСПИД ауруынан қанша жасөспірімдер өлуде.

Қазір кейбір соғыс құмар империалистік елдер адам мен жануарларды,
өсімдіктерді қырып-жоятын, аса қауіпті ауруларды туғызатын микробтарды
соғыс мақсатына қолдануды көздеп, ол жөніннен бірқатар астыртын
зерттеулер жүргізуде. Міне бұл да микроорганизм тіршілігін жан-жақты
зерттеп білуді талап етеді.

Қазір ғылымда бүкіл микробтар дүниесінің 10%-ақ проценті белгілі. Ал
қалғандарын тауып, олардың пайдалы жақтарын адам баласы игілігіне кеңінен
қолдану, зиянды түрлерімен тиімді жолдарымен күресу - микробиология
ғылымының бүгінгі таңдағы төл ісі.

2. Микробиология. Медициналық микробиология және иммунология тарихи
дамуандағы мақсаты мен бағыты.

Микроорганизмдерді зерттейтін ғылымды микробиология дейді.
Микробиология (грек тілінен mіcros - кішкене , bіos - өмір, logos - ілім)
микроорганизмдердің морфологиясы, физиологиясы, генетикасын, жіктелуін,
экологиясын және басқа өмір сүретін формалармен әрекеттесуін зерттейтін
ғылым. Микробиология биологияның ішінде фундаменталді пәндер ретінде
қарауға болады, себебі микроорганизмдер ерекшеліктерін білмей жер
бетіндегі құбылыстарды түсіну қиын. Микробиология басқа ғылымдармен бірге
дамуы байқалады, ең алдымен биохимия, биофизика, молекулярлық биология,
генетика, иммунология, цитология. Микробиология және иммунологиядан
көптеген жинақылар қазіргі кезде жаңа бағыттар белгіледі: экологиялық
микробиология, иммунопатология, генетикалық инженерия, биотехнология.

Х1Х ғасырдың соңында микробиологияда арнайы специялизациялы бағыттар
анықталды: ветеринария, ауыл-шаруашылық, медициналық, өнеркәсіптік,
теңіздік, космостық микробиология.

Медициналық микробиология адамға патогенді және шартты-патогенді
микроорганизмдерді зерттейді, оларды табу (индикация), өсіріп шығару,
идентификациялау, инфекциялық аурулар тудырған микробтарға қарсы арнайы
терапия мен сақтандыру жолдарын қарастырады. Зерттелетін патогендердің
табиғаты бойынша бактериология, вирусология, паразитология, микология
бөлімдері бар. Осы бөлімдердің барлығы келесі сауалдарға жауап береді: а)
патогенді микроорганизмдердің морфологиясы және физиологиясын зерттеу,
яғни микроскопиялық және тағы басқа әдіс-тәсілдер жүргізу, зат алмасу,
қоректену, тыныс алу, өсіп-өндіру жағдайларын анықтау; б) инфекциялық
аурулары этиологиясы мен патогенезінде микроорганизмдердің ролі; в)
микроорганизм тудыратын аурулардың клиникалық көріністері; г) инфекциялық
аурулардың арнайы диагностикасы, алдын алу шаралары және емі; д)
патогенді микроорганизмдердің экологиясы.

Медициналық микробиологияға тағы санитарлық, клиникалық және фармацевтік
микробиология кіреді.

Х1Х ғасыр соңы және ХХ ғасыр басында кең дамып таралған ғылымы -
иммунология. Иммунология алғашында макроорганизмнің инфекциялық ауруға
төзімділігі туралы ілім болса, қазіргі кезде организмнің ішкі ортасы
тұрақтылығын (гомеостаз) қамтамасыз ететін түрлі генотипы бөтен заттардан
қорғаныс механизмдерін зерттейтін ілім. Иммунология білімі инфекциялық
аурулардың лабораторлық диагностика тәсілдері, алдын-алу шаралары және
емдеуінің және иммунологиялық препараттар (вакциналар, иммуноглобулиндер,
иммуномодуляторлар, диагностикумдар) негізі болып табылады.

Микробиологияның даму жолында көптеген жылдар өтті. Микроорганизмдерді
адам баласы жете білмесе де сонау ерте заманнан бері олардың
әрекеттерімен таныс болды. Шарап жасау, сүттен түрлі тағамдарды дайындау,
нан пісіру, мал және өсімдік өнімдерін ұзақ сақтау жөніндегі әдіс-
тәсілдерді адам баласы ертеде ойлап тапқан. Сол кездің өзінде адам
жұқпалы ауруларға қарсы егуді де қолданған.

Микробиология даму тарихын 5 этапқа бөлуге болады: эвристикалық (4-3
қазіргі ғасырға дейін - 16 ғасыр қазіргі эрада) - эпидемия пайда болғаның
аспандағы құдайдан көрген. Бірақ сол кездегі көптеген ғалымдар
(Гиппократ, рим жазушысы Варрон және т.б.) айтуы бойынша эпидемия кезінде
ауада ерекше ауру тамшылар - миазмалар бар, ал Лукрецкий Кар айтқандай
әр инфекцияның өз тұқымы бар. 14 ғасырда оба пандемиясы Европа
тұрғындарының 14 қайтыс болғанын инфекциялық аурулары жұқпалығына зең
қойды. 1374 жылы Венецияда бірінші рет карантин шаралары қолданды, қала
40 күнге ешкімді кіргізбей, ешкімді шығармады. Бір ғасыр өткен соң осының
бәрі ауру себебі, жұқтырылуы Джираламо Фракастро гипотезасы негізіне
жатты. Осы гипотеза бойынша әр ауру бір ғана жұқтырылуымен байланысты,
науқас адамдарды бөлек (изоляция) емдеу қажет, көп қабатты марлядан
жасалған мұрындық (масқа) кию керек, карантин жасау. Бірақ осы гипотезаны
дәлелдеу үшін микробтар әлемін ашу қажет болды.

Морфологиялық кезең. Микробты зерттеу ХІІІ ғасырдың екінші жартысында
қолға алынды. Бұған оптикалық аспаптардың шығарылуы әсер етті. Микроскоп
алғаш рет 1619 жылы Голландияда жасалып шығарылды. Бұл аспапты одан әрі
жетілдірген Афанасий Кирхер болды. Бұл әрине, құрылысы жөнінен өте
қарапайым аспап еді. Солай бола тұрса да А.Кирхер сасыған етті, шарап
сіркесін, сүтті қарап, олардан түрлі организмдерді көрген. Оба ауруымен
ауырған адамдардың қанын қарап, одан ерекще құртты көрді.

Микроорганизмдерді алғаш көріп, сипаттап жазған Голландия ғалымы Антон
Ван Левенгук (1632-1723). Ол заттарды 160-300 есе үлкейте алатын алғашқы
оптикалық құрал, әғни жабайы микроскоп жасады. Осы микроскоптың көмегімен
ол ет тағамдарында өскен зеңді, тұрып қалған қақ сулардағы тірі
организмдерді көрді, олардың пішінін, түрін және қозғалысын сипаттап жазды.
Міне осы кезден бастап бүкіл әлемге А.Левенгуктің есімі белгілі болды және
микроорганизмдер жайлы ғылым - микробиологияның негізі салынды десек
қателеспес едік.
ХІІІ ғасырдағы шведтің көрнекті табиғат зерттеушісі Карл Линней өзінің
“табиғат систематикасын” жасағанда жануарлар мен өсімдіктерді белгілі бір
тәртіппен орналастырғаны мәлім. Бұл системаға ол микроорганизмдерді
енгізген жоқ. Оны К.Линней хаос, яғни берекесіз жәндіктер тобына
жатқызды. Бұдан ол микроорганизмдер дүниесін зерттеудің қажеті жоқ деген
қорытынды шығарды.
Әрине бұдан микробтарды зерттеу жөніндегі жұмыс тоқтап қалған жоқ.
Дегенмен бұл кезде микроорганизмдерді көріп, сипаттау жағы көбірек орын
алды. Сондықтан бұл кезенді микробиология дамуының морфологиялық кезеңі деп
атауымызға толық болады.
Микробиология ғылымының одан әрі дамуына орыс ғалымы М.М.Тереховский
(1740-1796) көп еңбек сіңірді. Ол Ресейде бірінші болып
микроорганизмдерді бақылап, зерттеді. Микроскоптық организмдердің әр
түрлі жерлерде кездесуі, пайда болуы және табиғаты жайлы еңбек қорғады.
Өз зерттеулерінде ол эксперименттік әдіс қолданды. Ол алғаш рет
микроорганизмдерге температураның, химиялық заттардың, электр тоғының
тигізетін әсерін зерттеді.

Х1Х ғасырдың бірінші жартысында оба ауруын ұзақ жылдар зерттеген орыс
ғалымы Д.Самойлович (1724-1810) осы ауру қоздырғыштардың көзге көрінбейтін
микроорганизмдер екенін дәлелдеді. Әрине микробиологияның әр саласында,
әзірше байланысы жоқ, бірақ маңызы зор деректер осы кезде жинала бастады.
Микробтар морфологиясы және онда эволюциялық принциптерді қолдану
жөнінен бірқатар еңбек сіңірген орыс ғалымы Л.С.Ценковскийді де (1822-1887)
атап өту қажет.
Пастер және Кох дәуірі, физиологиялық кезең.

Микробиология тарихында Л. Пастер (1822-1895) ашқан жаңалықтардың мәні
аса зор. Х1Х ғасырдың екінші жартысында Европада өнеркәсіптік капитализм
дамыды. Осыған байланысты микробиологияда бірқатар жетістіктер пайда
болады. Осы жетістіктерге Л. Пастердің тікелей қатысы бар. Ол 1857 жылы ашу
процесін зерттеп, оның табиғатын таныды, 1868 жылы жібек құртының індетін
ашты.
1891 жылы жұқпалы аурулар қоздырғыштарын зерттеп, онымен күресу үшін
пайдасы мол микроорганизмдерден вакцина жасады. Ал 1885 жылы құтыру
ауруының табиғатын зерттеп, қоздырғышын ашты, одан сақтанудың жолдарын
көрсетіп берді. Әсіресе Л.Пастердің 1860 жылы тіршіліктің өздігінен пайда
болуы деген ұғымға үзілді кесілді соққы беруі маңызды болды.
“Тіршіліктің өздігінен пайда болуы” философтар арасында өте ертеден
талас туғызған мәселе еді. Бұл мәселені дұрыс, дәйекті, ғылыми негізде шешу
үшін, Франция академиясы арнаулы сыйлық та белгілеген болатын. Л. Пастер
ашу мен шіру процесіндегі микробтар ролін дәлелдеген кезде, ғалымдар
арасында ол микробтар қайдан пайда болады деген сұрақ туды. Кейбіреулер
мүмкін ашитын сұйықта ол микробтар өздігінен пайда болатын шығар деген
пікір айтты.
Л. Пастерге дейін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Микроорганизмдер. Микроорганизмдерге жалпы сипаттама
Микробиология ғылым ретінде қалыптасуы
Биолог ғалымдар және олардың ғылыми еңбектерін оқу үрдісінде пайдалану жолдары
Су микробиологиясы
Жеке клиникалық микробиологияның мақсаттары мен міндеттері
Микроорганизмдер генетика жүйесі
Қоректік орталарға сипаттама. Пайдалану мақсатына қарай қоректік орталардың топтары
Қоршаған ортада микробтардың таралуы
Түйе сүті туралы
Микробиология. Қолданбалы курс сабағының жылдық тақырыптары
Пәндер