Қазақ елі тәуелсіздігінің жаршысы – Абылай ханның Қазақстанның геосаяси жағдайына қосқан үлесі


Өркениетті қоғам құруға бет алған жұрттың бәрі де алдымен өзінің тарихи тамырын, географиясын танытып, тарихи жадын қалпына келтіруге күш салады. Қазақ тарихы осы күнге дейін отаршылдардың еркінше бұрмаланып келді. Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық құндылықтар бүркемеленіп,оның орнына жасанды, қазақ менталитетіне жатпайтын рухани өлшемдер орнатылды. Осының салдарынан халық өз географиясы, тарихы туралы шындықтан адасып қалды.
Ұлтымыздың ғасырлар бойы армандап,аңсаған, қол жеткізген тәуелсіздігі – мемлекетіміздің егемендік тұғырын биіктетіп, елдің іші-сыртын бүтіндеп, шекарасын белгілеп, өркениет үрдісінде өзіндік даму жолын таңдауға қол жеткізді.
Халқымыздың асыл ұл-қыздары, адал перзенттері, тоталитарлық жүйенің дәуірлеп тұрған кезінің өзінде де, тағдырына арашашы болып, тәуелсіз ел болып, егенмендікке қол жеткізіп, байып-көркеюіне үлес қосуды өздеріне мұрат тұтқан. Солардың бірі – халқымыздың дарынды да дара туған, абзал ұлы, қазақ феодалдық мемлекетінің бұрынғы шекарасын қалпына келтіріп, өз хандығы кезінде елдің саяси-экономикалық дамуына түбірлі өзгерістер енгізген, атақты мемлекет қайраткері - Абылай хан.
Абылай – үш жүздің басын қосқан данышпан хан, алып мемлекеттердің аузына іліктірмей елін сақтап қалған кемеңгер дипломант, жаумен айқаста жеңістің жолын таба білген көреген қолбасшы.
Биыл – Абылай Ханның туғанына 300 жыл толады. Қазақ тарихында өшпес орны бар Абылай Ханның мерейін асқақтатуымыз керек. Егеменді ел болып, тәуелсіздігіміздің көк байрағын желбіреткен шақта біз тамыры тереңде жатқан тарихымызды өзімізге де, өзгелерге де танытуға тиіспіз.
Абылай хан – аса көрнекті мемлекет қайраткері, әйгілі қолбасшы, ірі тұлға. 1711 жылы Шыңғыс хан әулеті Уәлидің шаңырағында дүниеге келген. Оның шын аты – Әбілмансұр. Қалмақтармен соғыстарда көрсеткен ерлігі үшін халық оны Абылай деп атаған. 1771 жылы Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін Абылай хан болды [1, 240].
Абылай хандық таққа отыра салсымен – ақ Қазақ хандығының әуелгі географиялық кеңістігін қалыптастыруды қарастырған.
Абылай ханның XVIII ғасырдың 70 жылдарындағы сыртқы саяси қызметі қазақ мемлекетінің бірлігін уақытша қалпына келтіруге, оның халықаралық аренадағы жағдайының нығайюына жеткізді. Абылайға дейін де, одан кейін бірде-бір қазақ ханының мұндай шексіз билігі болған емес. Бұл ең алдымен оның билігінің сөзсіз құдыреттілік сипатына байланысты еді. Көреген саясатшы және шебер дипломат Абылай өзіне ергендердің сүйіспеншілігіне және қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке қасиеттері де едәуір дережеде себепші болды. Абылай мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып, жаза білді. Ол сирек кездесетін саясатшы, қолбасшысы және дипломат болды. Дегенме де, ол тарих көшін өзгерте де, көшпелі өркениеттің бұрынғы күш – қуатын қайтадан келтіре де алмады. Ол қайта түлеткен біртұтас Қазақ хандығы ханның өзі қанша өмір сүрсе, сонша өмір сүрді. Саяси ахуал тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан басқалармен де ымырасыз күрес жүргізді. 1754-1755 және 1764 жылдары қырғыздар Жетісуда біраз ауылдарда шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ және Шынқожа батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы себепті Абылай 1755-1765 жылдары Қырғыз ұлысына жорық жасап, Іленің сол жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздардың Нарынқолдан Қордайға тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтады[2,526].
1. Тарақ Ә. Алаштың айбын – ардағы – Абылай хан (Әдеби – тарихи монография) – Алматы: «Қазақстан» баспа үйі, - 2003. -240б.
2. Мұхаметқанұлы Н. Абылай ханның мәмілегерлік саясаттары: Қытай деректері бойынша / Мұхаметқанұлы Н. // Қазақстан тарихы. – 2010. -№3. -3-7б.
3. Абылай хан. Өмірі мен қызыметіне қатысты құжаттар мен материалдардың жинағы. – Петропавл ЖШС «Астана» баспасы. – 2005. -477б.
4. Қасымбаев, Жанұзақ. Абылай хан: Тарих. Тұлға. Уақыт. / Қасымбаев, Жанұзақ. – Алматы: Аруна, 2003. -88бет.
5. Жүсіпова Л. Мәшһүр Жүсіп мұрасындағы Абылай ханның ел билеу саясаты /Жүсіпова Л. //Қазақ тарихы. – 2011. №1. -20-23б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚ ЕЛІ ТӘУЕЛСІЗДІГІНІҢ ЖАРШЫСЫ – АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ГЕОСАЯСИ
ЖАҒДАЙЫНА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ

Тұрыспекова Э.М., Қазақ мектебінің даму мәселелері ғылыми
зертханасының ғылыми қызметкері
Алматы қ., Қазақ мемлекеттік кыздар педагогикалық университеті.

elvira.turyspekova@mail.ru

Өркениетті қоғам құруға бет алған жұрттың бәрі де алдымен өзінің тарихи
тамырын, географиясын танытып, тарихи жадын қалпына келтіруге күш салады.
Қазақ тарихы осы күнге дейін отаршылдардың еркінше бұрмаланып келді.
Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық құндылықтар бүркемеленіп,оның орнына
жасанды, қазақ менталитетіне жатпайтын рухани өлшемдер орнатылды. Осының
салдарынан халық өз географиясы, тарихы туралы шындықтан адасып қалды.
Ұлтымыздың ғасырлар бойы армандап,аңсаған, қол жеткізген тәуелсіздігі –
мемлекетіміздің егемендік тұғырын биіктетіп, елдің іші-сыртын бүтіндеп,
шекарасын белгілеп, өркениет үрдісінде өзіндік даму жолын таңдауға қол
жеткізді.
Халқымыздың асыл ұл-қыздары, адал перзенттері, тоталитарлық жүйенің
дәуірлеп тұрған кезінің өзінде де, тағдырына арашашы болып, тәуелсіз ел
болып, егенмендікке қол жеткізіп, байып-көркеюіне үлес қосуды өздеріне
мұрат тұтқан. Солардың бірі – халқымыздың дарынды да дара туған, абзал ұлы,
қазақ феодалдық мемлекетінің бұрынғы шекарасын қалпына келтіріп, өз хандығы
кезінде елдің саяси-экономикалық дамуына түбірлі өзгерістер енгізген,
атақты мемлекет қайраткері - Абылай хан.
Абылай – үш жүздің басын қосқан данышпан хан, алып мемлекеттердің аузына
іліктірмей елін сақтап қалған кемеңгер дипломант, жаумен айқаста жеңістің
жолын таба білген көреген қолбасшы.
Биыл – Абылай Ханның туғанына 300 жыл толады. Қазақ тарихында өшпес орны
бар Абылай Ханның мерейін асқақтатуымыз керек. Егеменді ел болып,
тәуелсіздігіміздің көк байрағын желбіреткен шақта біз тамыры тереңде жатқан
тарихымызды өзімізге де, өзгелерге де танытуға тиіспіз.
Абылай хан – аса көрнекті мемлекет қайраткері, әйгілі қолбасшы, ірі
тұлға. 1711 жылы Шыңғыс хан әулеті Уәлидің шаңырағында дүниеге келген. Оның
шын аты – Әбілмансұр. Қалмақтармен соғыстарда көрсеткен ерлігі үшін халық
оны Абылай деп атаған. 1771 жылы Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін
Абылай хан болды [1, 240].
Абылай хандық таққа отыра салсымен – ақ Қазақ хандығының әуелгі
географиялық кеңістігін қалыптастыруды қарастырған.
Абылай ханның XVIII ғасырдың 70 жылдарындағы сыртқы саяси қызметі қазақ
мемлекетінің бірлігін уақытша қалпына келтіруге, оның халықаралық аренадағы
жағдайының нығайюына жеткізді. Абылайға дейін де, одан кейін бірде-бір
қазақ ханының мұндай шексіз билігі болған емес. Бұл ең алдымен оның
билігінің сөзсіз құдыреттілік сипатына байланысты еді. Көреген саясатшы
және шебер дипломат Абылай өзіне ергендердің сүйіспеншілігіне және
қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке қасиеттері де
едәуір дережеде себепші болды. Абылай мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып,
жаза білді. Ол сирек кездесетін саясатшы, қолбасшысы және дипломат болды.
Дегенме де, ол тарих көшін өзгерте де, көшпелі өркениеттің бұрынғы күш –
қуатын қайтадан келтіре де алмады. Ол қайта түлеткен біртұтас Қазақ хандығы
ханның өзі қанша өмір сүрсе, сонша өмір сүрді.  Саяси
ахуал тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан
басқалармен де ымырасыз күрес жүргізді. 1754-1755 және 1764 жылдары
қырғыздар Жетісуда біраз ауылдарда шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ және Шынқожа
батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы
себепті Абылай 1755-1765 жылдары Қырғыз ұлысына жорық жасап, Іленің сол
жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздардың Нарынқолдан Қордайға
тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтады[2,526].
Абылайдың сыртқы саясаты
икемділігімен және ымыршылдығымен сипатталды. Оның Ресей мен Қытай сияқты
күшті мемлекеттермен қатынастарының Орта Азия мемлекеттерімен
қатынастарынан едәуір айырмашылығы болды. Отаршыл империялардың күш-қуатын
өте жақсы ұғынған хан, бір жағынан Ресей протекторатын танудан бас тартпай,
екінші жағынан өз иеліктеріңде екі державаның да ықпалы күшеюіне жол
бермей, олармен қатынастарда барынша икемділік көрсетуге тырысты. Бір
жағынан, Абылай Қытайдың өкімет орындарын өзінің адалдығына үнемі иландырып
отырды, екінші жағынан, ол мәселені Ресей сарайына әлдеқайда ынталықпен...,
ал Қытай ханымен хат жазуды бір нәрсе үшін, оған бағынышты қырғыз-
қайсақтарға Қытайлардың реніш көрсетіп, қысым жасамауы үшін жалғастырып
отырған сияқты етіп көрсетті.
Ш.Уәлиханов Абылайдай шексіз билікке ие болған бір де бір қазақ ханының
болмағанын, оның мемлекет билігін орталықтандырып, нығайту бағытындағы
әрекеттерін, Ханның билігін алқалы кеңес арқылы шектеп отыратын рубасылар
мен сұлтандардың өркөкірек үстемдігін тыйғандығын жазды. Шоқан:
Қазақтардың аңыз-әңгімелерінде Абылай айрықша қасиеті бар киелі, керемет
құдірет иесі болып саналады. Абылай дәуірі, қазақтардың ерлігі мен
серілігінің ғасыры. Оның жорықтары және батырларының көзсіз ерлігі мен
қаһармандығы жыр-дастандардың арқауына айналған, - деп атап көрсетті
[3,477].
Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан Қазақ елінің
геосаяси жағдайына икемделген саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды
жойып, Орта Азия мен Қазақстанға ене бастаған кезде мұсылман елдерінің
басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы Ахмад Дурранимен келіссөз жүргізді.
Түркияға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас жақсара бастаған
кезде орыс бодандығынан бойын тартып, патша әкімшілігінің шақыруымен хандық
белгілерді қабылдау үшін 1779 жылы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ұлттық және саяси процестер мен технологиялар
«ҚАЗАҚ ЕЛІ ЕГЕМЕНДІГІНІҢ ЖАРШЫСЫ – ХАН АБЫЛАЙ ЖӘНЕ БҮГІНГІ ҚАЗАҚСТАН»
Абылай хан тұсындағы қазақ елі
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы
Хандар
Бұқар – өзі өмір сүрген дәуірдің болмыс-шындығын көркем бейнелеп, артына елеулі әдеби мұра қалдырған жырау
Қазақстан-қытай қарым-қатынастарының бұқаралық ақпарат құралдарындағы көрініс
Қасым-Жомарт Тоқаев- дипломат және публицист
Айбынды қазақ ханы – Абылай туралы ақпарат
Қазақстанның ұлттық дипломатиясының қалыптасуы
Пәндер