Білімдендіру философиясы дүниетанымның жаңа моделі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І бөлім. Білім беру процесіндегі дүниетанымды қалыптастырудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Конфуций дүниетанымындағы оқу.білім мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Ерте Грек Философиясындағы білім мәселесі (Сократ, Платон, Аристотель) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.3 Жаңа дәуір философиясындағы Бэконның «Білім . күш» идеясы мен Локктың ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
1.4 Қазақ философиясындағы Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу білім мәселесі жөніндегі көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

ІІ бөлім. “Балаларға арналған философия” білім берудің жаңа моделі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
2.1. Адамның мәдени әлеміндегі білімдендірудің ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
2.2. Таным теориясы оқыту процесінің методологиялық негізі ... ... ... ... ... ...69
2.3. Білім беру процесіндегі (білім, сана, өзіндік сана) мәселелері ... ... ... ... . 73
2.4. Шығармашылық . руханилық пен мәдениеттің бірлігі ретінде ... ... ... ... 78

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 85

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 94
Кіріспе

1. Тақырыптың маңыздылығы. Білімдендіру философиясы бастауын тереңнен алған. ХХІ ғасыр басында келешек үшін “білімдендіру” маңызды мәселе ретінде қойылды. Бұл даму мақсатындағы ең дұрыс жол. Бұл идея білім беру ісіне жаңалықтар енгізу ісімен байланысты. Ракитов А.Н. айтуынша: “Қазіргі компьютерлендірілген даму мақсатындағы қоғам, ғылымның жетістіктерін меңгеріп, әлеуметтік дамуға, адамның еркіндігі мен табысты болуына әкеледі”. Бір жағынан бұл процесс таным процесімен қатар қалыптасатын сияқты. “Ештеңені білмейтін және бірдеңені білейінші деп талбынбайтын адам - өте нашар адам”, - деп Платон айтпақшы, адамның дамуы таным процесімен бірге жүрсе, онда ол қызығушылықпен байланысты.
Мұндағы басты мәселе элементтік даму нәтижесінде білімдендіру дамиды. Ал білімдендірудің негізінде адамның дүниені тану, дүниені қабылдау, дүниеге көзқарасы қалыптасады. Адамның әлемді тану, яғни дүниені тану деңгейі бұзылса, онда білімдендіру де дағдарысқа ұшырайды.
Білім беру философиясы дүниетанымның жаңа моделі деп қоғам өміріне пайда келтірер білім беру жүйесіне жаңалық енгізу керек. Бұл бүгінгі күнгі біздің басты мақсатымыз. Оның ішінде қазіргі жастарға білім беру ісіне ерекшеліктер енгізіп, тиімді болар шарттарды көрсету. Осы тақырыптың өткені мен болашағының негізі жастардың тәрбиесіне де байланысты. Біз өзіміздің білімдендіру мәселемізді басқа ұлттармен байланыстыра отырып шешеміз. Мұнда ұлттық қарым қатынас пен ұлттық сана-сезімдер орны да бар. “Қоғамның болашағы білімді ұрпақ” - деп жастарды біліктілік деңгейіне байланысты білім нәрімен сусындату қажеттігі туып отыр. Жас ұрпақты тәрбиелеу, оқыту мәселесі сөз болғанда оны біліммен тек көп көлемде қаруландыру емес, сан мен сапа бірлігін теңестіру. Яғни білім құрылымын жетілдіру қажеттігі туындайды. Білім алушыны жеке тұлға ретінде қарастыратын, оны жан-жақты ғана емес, мүмкіндігіне, қызығушылығына қарай саралап білім беретін, сол арқылы өзіндік қасиеттерін дамытатын іс-әрекеттер жасау керек. Бұл тақырыптың маңыздылығы да сонда.
2. Мақсаты мен міндеттері. Бұл тақырып зерттеу нысанасына алына отырып, білімдендірудің қоғам өмірінде басқа ғылым салаларымен байланысын және дүниетаным мәселесінде өз орны айқын ба осы мақсатты негізге ала отырып, бүгінгі күнде білімдендіру саласында мынадай міндеттер қойылады:
- қоғам өмірінде білімдендіру мәселесі дұрыс жүргізіліп келе ме, ол үшін қандай жолдармен білімді қабылдауы тиіс;
- қоғамдағы ғылыми және педагогикалық идеяға жаңа білімдендіру философиясын енгізу, ол жеке адам мен білім, мәдениет пен білім, ғылым мен білім, тарих пен білім арасындағы қарым-қатынасты реттейді;
- Қазақстан қоғамын жаңа техникалық құралдармен жабдықтау, яғни білімдендіру саласын компьютерлендіру, яғни диалектикалық үлгі енгізу;
- білім беру жүйесіне құрылымдық – мағыналы реформа енгізу;
- білім беру жүйесіне гуманизм түсінігін енгізіп, сол тұрғыда ойлау
Әдебиеттер тізімі.

1. Абай. Қалың елім қазағым А .1995. 5- 7 бет
2. Абдеев Р.Ф. Философия информационной цивилизации М.1994
3. Алтынсарин.Ы. Ағартушылық кезеңі мен педагогикалық көзқарастары А.1991.13-51 бет
4. Аристотель. Сочинение в 3 томах М.1976
5. Әбдімәлік Нысанбаев ,Төлеуғазы Әбжанов. Қысқаша философия тарихы А.1999
6. Әбжанов Т.Ы. Рақымжанов Б.Қ. Білім ,сана,өзіндік сана Қ.2002 194 бет
7. Әбішев Қ. Философия А.2001
8. Болашақ білімде /құр. Дулатбеков Н.О- Қ.1998
9. Василькова Т.А. Василькова Ю.В. Социальная педагогика М.2000
10. Виноградова Н.Ф. Куликова Т.А. Дети, взрослые и мир вокруг М1993
11. Гегель Г.В. Феноменология духа Санкт-Петербург 1999
12. Гершунский Б.С. Философия образования М. 1998 112 бет
13. Гершунский Б.С. Философия образования для 21 века М.1998
14. Гершунский Б.С. Компьютеризация в сфере образования проблемы и перспективы М.1987
15. Гусинский Э.Н. Введение в философию образования М.2001
16. Ғасыр басындағы білім мен ғылымның қазіргі кезгі проблемалары ҚарМу 2001
17. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения М.1986
18. Джуринский А.Н. Развитие образования в современном мире М.1999 49-50-51 бет
19. Досжан Д. Абай айнасы А.1994 23-31 бет
20. Джуринский А.Н. История педагогики древнего и средневекового мира М.1999 57-58 бет
21. Дьюи .Джон. Демократия и образования М.1999 132-135 бет
22. Дьяченко В.К. Сотрудничество в обучении М.1991
23. Загвязинский В.И. Противечия прцесса обучения Свердловск 1972
24. История педагогики и образования от зарождение воспитание в первобытным обществе до конца 20 века./под.ред А.И. Пискунов-Санкт-Петербург 1999
25. Кабанова –Меллер Е.Н. Учебная деятельность и развивающее образование М.1981
26. Калмыкова З.И. Продуктивное мышление как основа обучаемости М.1981
27. Камю А. Творчество и свобода М.1990
28. Кішібеков Д.К. Сыдыков Ұ.Е. Студенттердің белсенді өмірлік позициясы А.1983
29. Конфуций Кеңес пен толғам . /Жұлдыз, 1998 187-181 бет
30. Купцов В.А. Образование в современном мире /Своб.мысль 1991 70-71 стр
31. Құнанбаев.Абай./Қара сөздер 2 томдық толық жинағы. А.1977 2 том. 135 бет
32. Құнанбаев. Абай . Қалық елім қазағым А.1986. 51-56 бет
33. Қр-да жоғары білімді дамыту статегиясы /құр.Көмербаев Қ.Е. Ахметов Ә.Қ. Әбілқасымов А.Е. А. Білім 1998
34. Леднев В.С. Содержание образование М.1989
35. Локк.Дж Сочинение М.1985 1 том 80-81 стр
36. Лякович Е. Личность и культура /Вест. 1991 15-23 стр
37. Мамардашвили М.К. Как я понимаю философию М.1992 14-15 стр
38. Муталипов Ж. /Духовная ситуация времени ,мысль,2003 стр 79-81
39. Мырзахмет М. Абайтану тарихы А.1998
40. Новикова Л.И. Педагогика детского коллектива М.1978
41. Нұрахметов Н. /Абайдың ұстаздық ұлағаты /Абай 1996
42. Образование, которое, мы можем потерять /под.ред. Садовниченко В.А.-МГУ 2002 13 стр
43. Орынбеков М.С. Философские воззрение Абая А.1995
44. Педагогические идей Абая и проблемы воспитания молодежи Қар. 1995
45. Педагогикалық білім берудің стандарты. Под ред. Хмель Н. Д – А2001
46. Платон. Сочинение в 3томах М1976 334-376 бет.
47. Проблемы философии К.1982.
48. Рассел. Человеческое познание. М.2000. 81-89 бет
49. Руссо Жан-Жак. Педагогические сочинения в двух томах. М: “Педагогика”, 1981
50. Сенің өмірің сиқырлы әлем /құр.Әуелова С. Шымкент: 2002. 72-73 бет
51. Серікқалиұлы З. Дүниетану даналығы. А.1994.
52. Современный философский словарь.
53. Сыдықов Ә. Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен ағартушылық қызметі. А: “Мектеп”, 1969.
54. Сократ. Сочинение. М:1972
55. Ысмағұлов Ж. Абай – ақындық тағлымы. А.1994
56. Шиянов Е.Н., Котова Н.В. Равзитие личности в обучении. М. 1999
57. Философиялық сөздік. А.1996
58. Философские проблемы общественного развития. М.1975.
59. Фрейд Зигмунд. Введение в психоанализ. М.1991
60. Фрейд Зигмунд. “Я” и “Оно” // Зигмуд Фрейд “Я” и “Оно”. Тбилиси: 1991
61. Ягодин Г., Асмолов А. Образование. Личность. Общество.// учит.изд. 1992, 28 январь, № 4. с-4
62. ХХІ ғасырдағы жоғары білім мен ғылымның өзекті мәселелері. Қарағанды: 2001
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Философия және психология факультеті
Философия ... ... ... ... 20__ ... ... ФИЛОСОФИЯСЫ ДҮНИЕТАНЫМНЫҢ ЖАҢА МОДЕЛІ
студент ... ... ... ... ... бөлім. Білім беру процесіндегі дүниетанымды қалыптастырудың
жолдары.....................................................................
...............................................7
1. ... ... ... ... Ерте Грек ... ... ... (Сократ, Платон,
Аристотель)
..........................................................................
............................13
3. Жаңа дәуір философиясындағы Бэконның «Білім - күш» идеясы мен ... ... ... Абай мен ... ағартушылық ойлары мен оқу
білім ... ... ... ... ... философия” білім берудің жаңа моделі
ретінде.....................................................................
................................................35
2.1. ... ... ... ... ... ... ... процесінің методологиялық
негізі.......................69
2.3. Білім беру ... ... ... ... ... ... ... – руханилық пен ... ... ... ... ... Білімдендіру философиясы бастауын тереңнен
алған. ХХІ ғасыр ... ... үшін ... ... мәселе
ретінде қойылды. Бұл даму мақсатындағы ең дұрыс жол. Бұл идея білім
беру ісіне ... ... ... ... ... А.Н.
айтуынша: “Қазіргі компьютерлендірілген даму мақсатындағы қоғам,
ғылымның жетістіктерін меңгеріп, әлеуметтік дамуға, ... мен ... ... ... Бір жағынан бұл процесс
таным процесімен ... ... ... ... білмейтін
және бірдеңені білейінші деп талбынбайтын адам - өте нашар адам”, -
деп Платон айтпақшы, адамның ... ... ... ... ... ол ... байланысты.
Мұндағы басты мәселе элементтік даму нәтижесінде білімдендіру дамиды.
Ал білімдендірудің негізінде адамның дүниені ... ... ... ... ... ... әлемді тану, яғни дүниені тану
деңгейі бұзылса, онда ... де ... ... беру ... ... жаңа ... деп қоғам өміріне
пайда келтірер білім беру жүйесіне жаңалық енгізу керек. Бұл бүгінгі күнгі
біздің басты мақсатымыз. Оның ... ... ... ... беру ... ... ... болар шарттарды көрсету. Осы тақырыптың өткені
мен болашағының негізі ... ... де ... Біз ... мәселемізді басқа ұлттармен байланыстыра отырып шешеміз. Мұнда
ұлттық қарым қатынас пен ұлттық ... орны да бар. ... ... ... - деп ... ... ... байланысты
білім нәрімен сусындату қажеттігі туып отыр. Жас ұрпақты тәрбиелеу, ... сөз ... оны ... тек көп ... ... ... ... сапа бірлігін теңестіру. Яғни ... ... ... қажеттігі
туындайды. Білім алушыны жеке тұлға ретінде ... оны ... ... ... қызығушылығына қарай саралап білім беретін, сол
арқылы өзіндік қасиеттерін дамытатын ... ... ... Бұл
тақырыптың маңыздылығы да сонда.
2. Мақсаты мен міндеттері. Бұл тақырып ... ... ... білімдендірудің қоғам өмірінде басқа ғылым салаларымен
байланысын және дүниетаным мәселесінде өз орны ... ба ... ... ала ... бүгінгі күнде білімдендіру саласында
мынадай міндеттер қойылады:
- қоғам ... ... ... ... ... ме, ол үшін ... ... білімді қабылдауы
тиіс;
- қоғамдағы ғылыми және педагогикалық идеяға жаңа
білімдендіру ... ... ол жеке адам ... ... пен ... ... мен ... тарих пен
білім арасындағы қарым-қатынасты реттейді;
- Қазақстан қоғамын жаңа техникалық құралдармен жабдықтау,
яғни ... ... ... яғни
диалектикалық үлгі енгізу;
- білім беру жүйесіне құрылымдық – мағыналы ... ... беру ... гуманизм түсінігін енгізіп, сол
тұрғыда ойлау.
3. Тақырыптың зерттелу деңгейі. Біздің ... ... ... ... ... бір ... ретінде
зерттелуі тиіс. Сондықтан осы салада әлеуметті-философиялық тұрғыда
жаңашаландыру мәселесі әлі жоқ. Бұл мәселе көп еңбекті қажет етеді
және ... ... ... ... және ... ... ... орынға қойылып отыр. Ал гуманизм
мәселесіне келгенде білімдендіру басқаша сипат береді. Әрбір
дәуірде білім беру ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин, Байтұрсынов көзқарастары
бойынша білім адамға байланысты болды, ал ... ... ... ... ... ... Білімдендіру
философиясы жайында конференциялар өтті, онда білімдендірудің
қалыптасуы түрлі аспектілерде қарастырылды.
Тақырыптың ... ... ... ... жаңа ... пайда болды. Оның ішінде бізге сәйкес келетін ... ... де бар. ... жаңа теориялар жазғанымен, оны халық
үшін ... ішкі ... ой ... ... ... ... анықтау.
Кейбір теориялар бізге дәл келе бермейді. Ең ... ... ... келе, білімнің қолайлы жағын алу.
4. Зерттеу барысында қолданылған методтар мен методология.
Жаңа білімдендіру философиясын ... ... ... ... ... ... инновация, компьютерлендіру.
Гуманитарландыру ғасыр басындағы білім үшін ... ... ... мен ... зерттеу үшін қажеттігі туындап отыр.
Сондықтан зерттеу барысында саналы түрде мынадай методтар ... ... ... пен ... бірлігі, детерменизм принципі,
тарихилылықтың нақтылығы, тұтастық принципі, ... ... ... ... ... пен жекелік
Детерминизм мен тұтастық принципі глобальды мәселені ... ... ... ... рухани әлемін анықтауда қолданылды.
Диалектика бірлік пен ... ... ... ... ... компьютерлендіру мен информацияландыруда,
гуманизм мәселесінде қолданылды.
5. Зерттеудегі алынған ... ... ... ... мен ... ... әлемді қабылдаудағы дағдарысы
арасындағы себеп-салдарды анықтады:
- Білімдендіру философиясының ... ... ... ... ... ... негізгі
қызметімен, принциптері мен тәсілдерімен үлкен орынға ие
болды;
- Информацияландыру мен ... ... ... логикалық ұғымы арасында нақты дифференциация
өткізіп, мағыналық мәнге ие болды. Олардың диалектикалық
қарым-қатынасын анықтады;
- Халқымыздың болашағын дамытуда ҒТР ... ... ... мен ... ... ... ... Білімдендірудегі үш негізгі ... ... ... ... ... ... ... анализін жасады.
Гуманизм ... ... ... ... ... ... ... стратегиясы ретінде,
гуманитаризация адамның мәдени жетілуінің тәсілі;
- Адамның ... даму ... ... ... өркениет пен гуманизмде, мәдениетке
ықпал жасауы мен оны ... ... ... ... ... ... ретінде, білімдендіру
жүйесінің қалыптасуы, ... ... мен ... ... Конфуций дүниетанымындағы оқу-білім мәселесі
Ежелгі Қытайда білім беру ... рет ... (551-479 ... ... болды. Білім беру жайында айтқан оның көзқарастары ... ... Сол ... ... ... ... іліміндегі Вэнь
ұғымының аумағы өте кең, әрі салалас. Оған оқу-білім, рәсім, жазба ... ... ... ... Оған Вэнь ... арқылы ғана бара аламыз.
Конфуцийдің “Кеңес пен ... ... юй) ... ... ой-
пікірлерге толы. Онда Конфуций “Ойсыз оқу – ... ... ой – ... ... ІІ ... 15 ... айтқан. Осы сөздің мағынасына келсек, адамда
алдымен оқуға ... ... ... сол қызығушылық арқылы
ойланып, білсем деген үмітпен еңбектену керектігіне көз жеткіземіз. Сонымен
бірге ... ... ... туады. Ал келесі 16 бабында айтылған
“Басқаның пікірімен ғана жүру ... пәле ... [18] ... ... ... ... философияда кездесер “Мен” және “Мен емес” ұғымдары алға
шығады. Ең алдымен оқу ... ... үшін ... ... ... ... рөл
атқарады. Осы жерде білімдендіру мен білім алу мәселесінің ара ... ... ... ... беру ... ең ... санаға көңіл
бөлуі тиіс. Егер берілген ... ... сана ... онда ... ... қойсын.
Конфуцийдің ұғымы бойынша білім деген не? деген сұрақ қойсақ? Одан
мынадай жауап ала ... Оған 17 ... ... ... ... деген не екенін ұқтырайын ба?
Білгеніңді білім сана,
Білмегеніңді білместікке бала
Білік дегеніңіз осы болады. [29]
Жалпы, Конфуций ілімінде Білік және Білім бір ... ... ... ... де ... ... етеді. Білмегеніңмен шектеліп қана ... ... ... ... ету ең ... жол. Енді ... мына сөзіне
кенлсек: ІІ тараудың 21 бабында Фән жи білім деген не деп ... ... - Адам ... парыздан айнымасаң, аруақ пен ... ... ... ... ... ... дегеніңіз – осы. [29] Осыдан
байқайтынымыз білім алу адамға ... ... Ол ... ... ... мән ... ... тәрбиелілігінен, көпті
көргендігінен ең бастысы білімділігімен анықталады. ... ол қай ... қай ... ... ... ... Сол қажеттілікті саналы іс-
әрекет деп бағалып, сол жолында ... ... ... ... ... ... ол өмірді танудың жолы, оны өзгертудің жасандық жолы, яғни
өмірдің нәр ... ... ... сөз ... ... ... ... құштарлықтың өзі – сол ... өз ... ... Адам қоршаған ортаға ойлы көзбен қарап, әр нәрсенің
мәнін ұғыну ... ... ... адам ... білсем деген құштарлық
яғни ол Конфуцийде ізгілікке құлшыныс Ли оянады. Ол парасатты шығармашылық
күш.
Конфуций ҮІІ ... 20 ... ... ... деп ... Онда – “Туа біткен білім жоқ менде, ... ... ... құмарлықмен ұмтылып жеттім”, - дейді. [29]
Конфуций пікірінше білім адамға өмір ... ... ету ... ... ... ... қалыптасар жолдары “не?”, “кім?” ... ... ... ... аян. ... ... емсеген соң,
қажырлыққа құмарлықпен ұмтылып жеттім деген сөздің ... ... ... ... бұл ... ... ескілікке көңілі толмау, жаңаны ... ... ... ... ... Құмарлықсыз жаңаның көрініс беруі
екіталай. Мұнда ... ... ... ... өмірде адам таным
жолында үздіксіз еңбек ... ... оның өзі ... ... ... болғандықтан, адамның танымы да, білімі де шексіз бола бермек.
Білімге соншалықты көңіл бөлген ... ҮІІ ... 28 ... – ақ бірдеңе тындыратын кісілер бар шығар, мен өйте алмаймын. Көп
кеңес естіп кемелін таңдау, келісімін ... көп ... ... түю, - Бұл
да білімге екінші кезектегі нәрсе”. [29] Осы сөзінде бәрі де білімге келіп
тіреліп тұрғандай. ... ... ... жоқ, білсем деген үміті жоқ адамдар
айналамызда толып жүр емес пе, ... ... адам деп атай ... ба? ... ... ... Бұл ... қойылуы заңды. Егер білімді өз орнын тауып
жұмсаса, естір ... пен ... ... ... берсе ол жанданар еді.
Сонымен бірге білімге керекті екінші ... ... көп ... ... ... таңдап, келісімін табу. Кемелін таңдау деп адамға қажетті білім,
яғни, қоғамдық, саяси, экономикалық, ғылыми т.б. ... ... ... ... ... деп қандай білімдерді айтамыз. ... ... ... ... ғылымдардың бәрі кемелді білімдер десек, онда барлық
білімдер адам үшін маңызды.
Ал егер білімдер кісінің ... ... онда ... ... 7 бабына келейік. Онда: “Білімдар кісінің қатаң әрі шешімтел
болмас жөні жоқ, ... оның жүгі ... жолы ... Арқалаған жүгі
адамгершілік парызбен өлшенеді – ауыр деген осы емес пе! Жүрген ... ғана ... – алыс ... осы емес пе!” ... беру ... білім алушының танымдық жүйесін жаңа сатыға ... ... ... мүмкін емес. Сонда ұстаз Конфуцийдің ... да осы. Осы ... ... мұғалім мен білім ... ... яғни ... ... онда ... педагог гоногомен
айтқан сөзін келтіре кету керек. Ол: мұғалімдерді жасөспурумдердің рухани
дүниесінің мүсіншісі деп ... Сол үшін де ... ... ... ... толықтай әсер ете алады және рухани дүниесін де өзгерте алады деп.
Сонда ұстаз өзінің ең ... ең ... ... үмітін сеніп
тапсыратын мемлекеттің сенімді өкілі деген сөз. Яғни, ... ... ... оның ... шығармашылық ізденуді қажет ететіні әрбір
мұғалімнің ойлауының тынымсыз жұмысын көрсетеді. Яғни мұғалім ... ... ... ... ... Өйткені білім алушыны ... ... ... адам етіп ... осы ... иесіне
тікелей байланысты. Сондықтан білімдар кісінің арқалаған жүгі ... ... ... өлшенеді деген Конфуцийдің сөзін осылай түсіндіре
аламыз. Яғни сонау адамзат ... ... ... ... ... ең ... дәрежеде қойылған кәсіп. Бұл дәлелдеуді керек етпейтін
ақиқат. Демек, бұл кәсіп білім алушыны іс жүзінде қоғамдық ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік туғызатын
рухани тірек. Ол білім алушыны тұлға етіп қалыптастыру ... ... ... да оның ... ... ... ... жоғарғы ұстаздық
шеберлікті танымдық идеялық жан-жақтылықты, саяси моральдық қасиеттерінің
жоғарылығын, ерік-жігер сапаларының ... ... ... ол ... ... ... білімдар кісінің міндетінің ауыр да
жауапкершілікті екенін білеміз.
Конфуций ҮІІ тараудың 17 ... ... ... ... келтіре
отырып, “Оқы, жоғыңды іздегендей ынтызарлықпен, барыңнан айрылардай ... - ... [29] Бұл ... ... ... ... жолында еңбек
етуге шақырады. Жоғыңды іздегендей яғни ... ашу, ... ... жолы.
Білімді шыңдай түсетін ол қызығушылық. Қызығушылық оянған жерде таным сонда
бағытталып, еңбек жемісті бола бермек. Сол үшін адам ... ... ... білу ... Жеке ... даму процесі ғылымда заңды
құбылыс. Білім алушыны жеке тұлға ретінде қарастыра отырып, оның ... ... ... ... Ең ... білім – ол байлық екенін ұмытпау
және адамның рухани және материалдық баюына зор ықпал ете алатындығын ... ... ХІҮ ... 2 ... “- ... тоқ, ... ... ғана
ойлаған адам ғалым болмақ емес”, - дейді. [29]
Яғни ғалым болу үшін өзгелер үшін еңбек етіп, соларды ... ... ... ... ... ... рухани тәжірибені жинақтауда әрбір
жеке ... жеке ... ... ... ... болсын, өзіндік жолының
әйтеуір белгілі бір тәлімдік мазмұны бар. Қалай десек те ... ... етер ... дей ... оқы, біл, ... адам бол, ... көзіңді аш, оң
солды таны деп үндейді. Сол үшін де білім ... ... ... ... жүзеге асырар жолдарын қарастырады және де оқыған және оқымаған
адамның бейнесін келтіреді. ... ... ... ...... ... ... туа біледі, оған тетесі оқып-танып біледі. Мәжбүрліктен
біледі. Қажеттінің өзін оқымаған – тоқымаған ... ... ... - дейді.
Ұстаз туа біткен қабілет пен дарындылықтың табиғаттан, ана құрсағынан
берілетіндігін жоққа ... Ал, ... қоса ... оқу, іздену
арқылы, игеруге болатынын жоққа шығармайды. Ал осының негізгі ... өзін ... ... ... адам ... деп ... адамның көзі
ашық, көкірегі ояу болатынын жақсы мен жаманды ажырата білетінін айта келе,
білім жолында іздену керектігін айтады.
Білімді ... өте ... ... Бұл ... ... ... талап етеді. Қайсарлық, төзімділік, сабырлық, өзін-өзі игере
білу. Бір сөзбен айтқанда білімге ұмтылған ... ... ... ... ... қызығы білім алуға кедергі келтіріп ... ... ... ... ... әрі шешімтал болуды талап етеді. Сондықтан
білім жолы алыс та ауыр. ... ... ... ... ... ізденісі
өлгенде ғана тоқталады. Осыдан философияда орын алар өмір мен ... бір ұшы ... ... ... ... деген қызығушылығы,
ізденімпаздығы тіршілік ету барысында қатар өмір сүреді. Ал, оның шегі
өмірінің шегі ... ... ... ғана тоқталады.
Сондықтан Конфуцийдің пікірінше білімді адам ол көзі ... ... ... Осы ... насихаттай келе Конфуций адамды адам етер білімнің
орнын жоғары қояды және оған келтірер кедергілерді де айта ... ... ... да ... Ерте Грек ... ... мәселесі.
Сократ, Платон, Аристотельдің пікірлері
Білім беру мен тәрбиелеу мәселесі б.д.д ІХ-VIII ғ.ғ Грецияда басты
мәселе болып ... Осы ... ... ... және ... білім беру маңызды орын алды. Білім алу қоғамдағы ... ... ... ... ... ұстазы шәкірттерге
білімді ауызша берді. Олар негізі ән-күй, әдебиет, сонымен бірге хаттарды
оқудан бастады. Алғашында олар жай ... ... ... ... тор көз тақта, оны абака деп атады, соған жазып үйретті.
Ән сабағын ауызша үйренді. Ол ... нота әлі жоқ ... Әнді ... кифарде ойнады.
Білім беретін жекеменшік мектептер, яғни, мусикалық және гимнастикалық
болды. Олар ақылы ... ... ... 7 жастан 16 жасқа дейінгі
оқушылар оқыса, ал гимнастикалық мектепте 12 ... 16 ... ... ... ... ... ән мен ... білім берді. Мұның бір-
бірімен қатынасын ежелгі грек ... ... ... Іс жүзінде “Илиада”
және “Одиссея” тек қана білім меңгертудегі дидактикалық материал ғана ... ... оған ... ... ... ... ... мен
әдет-ғұрыптары енгізілген еңбек. Мусикалық мектеп білім ... ... ... ... бойынша гимнастикалық мектепте оқушылар жүгіру,
күресу, секіру ... ... ... ... бәрі соғыс сол сияқты жаман
әрекеттерге дайындық болатын. V-IV ғ.ғ осындай ... ... ... ... ... ... және ... мектепте білімнің жетілуі жастардың жас ... яғни 16-18 ... ... ... ... Олар ... мен ... лекцияларын тыңдауға мүмкіндік алды. Мысалы,
ұлы ойшыл Сократ Ликейде лекция оқыды.
Сократ б.з.б 465-399 ... өмір ... ... мүсіншілікпен
айналысып, кейін философ, қоғам қайраткері дәрежесіне дейін көтерілді.
Сократтың философиясы әрбір ғасырдағы, ... ... ... ... еш ... ... жоймайтын аса қажетті ілім.
Басты дидактикалық жетістігі үшін Сократты – “майевтик” деп атауға да
болады. ... ... ... бұл ... ... әрекет, ал білімсіз қалсаң бұл
өте жаман нәрсе” – деп білім алу идеясын басты орынға ... ... қай ... ... өз ғылымын үйретті. Мейлі ол танымайтын
аудитория болсын, мейлі ... алаң ... ... ол ... аллея
болсын ол шәкірттеріне өз білімін шын ниетімен ұсынды. Оның басты мақсаты
оқушының жүрегіне өмірге деген ұмтылыс отын ... еді. Ол ... ... өз ... ... ... ... өте
батыл түрде қойды. Дүниені тану, әлемді білу, ... ... ... өзін-өзі, өзінің ішкі дүниесін білуге ұмтылуы ... ... ... ... ... ... “Сен алдымен өзіңді-өзің таны!”. Осыдан
өзіндік сана мәселесі шығады [54].
Сократ оқушылармен әңгімелесіп ...... ...... ... ... ... қайталап отырады. Адам ... ... ... ... ... өзінің ештеңе білмейтіндігін
анықтайды. ... да, адам ... өзі көп ... ... ... ... ... аша түспей ме? Ол қанша көп білемін дегенімен аз
білетінін, өзін өзі ... деп ... ... ... ... адам өзін өзі біле ... онда не ... керек? Жай қарапайым
пайымдау - онда білім алу керек.
Сократ жалаң ... ... құр ... ... қарсы. Оның ойынша,
жалаң білім ештеңе бермейді, ... ... ... ... гөрі ... ... ... гөрі адамгершілікті қалыптастыру керек.
Қазір біз екі жақты қауіпке тап болдық. Бір жағынан, білім мен ғылым
өскен сайын, адам өзінің ... ... ... жете ... келеді.
Әсіресе, ғылыми-техникалық революция кейбір адамдардың білімді игерудегі
дәрменсіздігін, бишаралығын ашып көрсетуде. Ал, ... ... ... мен жоғары оқу орындарында жастарға шала білім ... аян. ... шала ... ... ... болашағына, зияннан басқа
пайдалы ештеңе әкелмейді. Енді не ... ... ... шала, догмалық
білімдерден бас тартуымыз керек. Сөйтіп, ... ... ... ұстағанымыз жөн, Екіншіден, қазіргі ғылыми-техникалық ... ... ... білімдерді игере отырып, оны адамдандыру керек.
Сократ өзі атап көрсеткен қайшылықтың жолын іздеді. Ол ... ... ... ... ... білім дегеніміз не деген сұрақ оның
алдында кесе көлденең тұрды. Білім ... зат ... ұғым және ... ... ... ... [54]
Сократтың ойынша, білімнің мәні – адамның алдына қойған мақсатын жан-
жақты ашуы. Себебі, адам өзін қоршаған дүниенің сырын ... деп ... оны ... ... алмайды.
Өйткені, сыртқы дүние адамға бағынышты емес. Ал, адамға ... ... ... шығатын оның ішкі дүниесі.
Егер Сократ білімді өзіндік сана арқылы анықтауға ... ... ... көзін ашу қиынға соғады ғой. Өтйкені білім мен ілім сыртқы
дүниеден келмей ме?
Әрине, білімнің көзі ... ... ... ... рас. ... қойып отырған мәселесі де терең ойлауды талап ... ... ... дүниені, әлемді тани отырып, олардан ... ... ... ... ... ... ішкі дүниесі оның сырттан алған
білімімен ғана емес ... ... де ... ... көзі ... оның ... Міне, сондықтан, білімді адамгершілік
принципімен ... ... ... ол үлкен жеңіске жетті. Даналық
дегеніміз – білімді осы ... ... ... ... ... ... ... Оның философисы ғылыми ұғымдарды, ... ... және ... өзін ... айналдырды. Сократтың ілімі білімнің
өзін жалпылыққа, жалпы ... ... ... ... ... жаңа ағым ... философиясы басталады.
Платон өзінің еңбектерін үңгірде ... ... ... ... ... еңбектері де бар. Ол “Диалогында” жазылған
және де “Государство” және “законы” трактаттарында көрсетілген. Афины оқыту
орталығы Академия оның философиясының ... ... ... ... педаогикалық көзқарастары адамның әлемде қалай өмір сүру ... ... ... ... ... ... үнемі өзгерісте болып
жататын әлемнің ішінен есте сақтау процесі арқылы білімді мида ... ... ... ... ... ... ... қоғамда орын алған “Законы” ол мемлекетте білім беру басты
бағыт болуы тиіс дейді. ... ... мен жас ... ... ... қарай білім алуға міндетті” – дейді [54]. ... ... ... ... ... және ... тәрбие қажет.
Платонның ойынша кімде-кім атақты болып ... ... оған көп ... ... жасауы керек. Сондай-ақ білім жолында танылу үшін, оған ... ... ... қоғамда бірлестіктер құру үшін оған әрине білім қажет-ақ. Ол
білім ондағы ... ... шешу үшін ... ... ... мен стандарттар бар. Оларды әділетті шешу адам ойының зерделілігін
қажет етеді. Мұның бәрі мелекетті қалыпты ... ... үшін ... Платонның
ойынша, даналықты сүйетін немесе ақиқатты сүйетін философтар бар., бұларға
да білім керек. Философиялық ... ... ... ... беру ... ... ... ала алмаймыз.
Сондықтан Платонның ойға түйгені қоғамда адамдардың орны анықталмаған.
Олар бай бола ма, білімді болады ма ол өзінің біліміне ... ... ... ... үш ... ... ... Сол топта білім алады.
Бұл жерде Платонның шығармашылық жолын еске түсіре кеткен жөн. ... ол ... ... соның идеясын насихаттаушы шығармашылық
мұратын ілгері апарушы ойшыл.
Екінші кезең – Платонның Сократ ықпалынан бірте-бірте ... ... өз ... әдісін қалыптастыруға айрықша күш салған.
Үшінші кезең – Платонның философиялық жүйесінің толығынан айқындалып,
оның саяси әлеуметтік көзқарасының кемеліне келген шағы.
Назар аударатыны ... ... ... ... ... білім бермейтін
процесс деп қарап, оның маңызын барынша төмендетті емес пе? Ал ... ... ... асыра дәріптеп, соны негізгі етіп, тың жол бастады
емес пе?
Пікірімізді дәлелдеу үшін білім туралы мәселелерін алайық.
Ол білімді тұрақты, ... ... ... тыс ... ... ... Платонның ойынша, білім әркімнің қолына түсе беретін дүние
емес “философия” ... сөз көне грек ... ... ... ... ол
көрінгеннің қолындағы құралға айнала алмайды. Ол көп ... ... ие ... ... жоқ, ... ол ештеме білмейтінге де қажетсіз.
Себебі, ештеще білмейтін кісі бірдеңені ... деп ... ... ... [46].
Платон ойынша, философ осы екі процестің ортасында тұр, бір жағынан
көп білетін, толық, абсолютті білімге ие ... адам ... ... жағынан
ештеңе білмейтін, білімнен құр алақан жан да ... ... ... ... қарай, аз білуден көп ... ... ... ... ... диалектикалық тұрғыдан қарап, оны жетілдіре беруді
мақсат етті.
Платон, сонымен бірге, көптеген адамдардың бойындағы шала білімге де
барынша ... ... Ол ... бұл жөніндегі терең мағыналы ойын әрі
қарай дамыта отырып, “таза топас болу онша бір үлкен пәле ... ал ... ... жинақтай беру – одан да жаман” дейді.
Не деген ойлы ... ... ... ... беру ... ... ... осы қағиданы еске түсірсек жан түршігеді екен. Шынында да,
қазіргі біздің ... беру ... бен ... ... әлі де
жетілмеген, үлкен жауапкершілік каезеңнің алдында тұр.
Жалпы білім туралы Платонның көзқарасы тіпті өзгеше. Оның ... ...... ... ... ... ... пікір де
емес, үшіншіден, білім – мәні бар ... ... де ... ... ... ... ғана ... [46].
Платон “Мемлекет” деген сұхбатында білімді интеллектуалдық және
сезімдік болып бөлінеді дейді. ... ... ... және пайымдау
болып, әрі қарай сараланады. Ойлау – ақылдың қызметі, ол сезімдік ... ... ... – Платонның айтуынша тануға
ұмтылушының ақылды ... ... ... оны ақыл үшін ... ... білу үшін ғана ... етеді.
Міне, осыдан кейін Платон сезімдік білімді талдауға кіріседі. Ол да
екіге бөлінеді: бірі – ... ...... Сезім арқылы біз
заттарды тіршілік етіп ... ... ... және сол ... ... керісінше, заттарды елестете, бірдеңеге ұқсатып, көру. Бұл
ойлаудан өзгеше. Платон ... ... ... ... 5-кітабында
ойлау мен пікірге ерекше назар аударып, оларды бір-бірінен барынша ... ... ... ие ... адам ... мәніне ерекше көңіл
бөледі. Ал, білімге қарағанда пікір тек әдемі дыбыстарды, көркем бейнелерді
жақсы көреді де, оның ... ... бар ... ... оны ... ... Ендеше, пікір білімсіздік те білім де емес. Ол нақты
білімге қарағанда қараңғы, білімсіздікпен ...... Ол ... ... орналасқан. Міне, біз байқап отырғандай, ... ... және ... ... ... ... Оның
көзқарасында осы мәселелер туралы ойланатын жәйттер көп.
Платонның осы көзқарасын әрі ... ... ... ... ... ... ... жөн. Аристотель 1 б.з.б 384-322 жылдары
өмір сүрген. Ол ... көне грек ... ... ... ... ... ... көзі тірісінде шәкірті оның
шығармаларына сын көзбен қарап, ... ашық ... рас. ... кейін
келе, өзінің философия жүйесін жасау процесінде ол Платонның көзқарасына
қарама-қарсы шықты. ... ... неге ... ... ... шықпадың?”,- деп айып таққанда, ол: “Платон маған дос, бірақ ақиқат
одан да гөрі қымбатырақ”, - деп ... ... ... аңыз бар ... да оның ... адам таң қаларлық. Айталық, ол ... ... ... болмыс мәселесіне айрықша көңіл бөле келіп, оны
адамның білімімен біте қайнастыра қарады.
Платон идеялар дүниесі арқылы ... ... ... аша ... ... ... ... ілімдерге жете көңіл
бөліп, жаратылыстану саласымен кеңінен айналысуы Платон философиясындағы
қайшылықтардан шығудың жолын ... ... ... ... бар.
Аристотель Платонның өліміне дейінгі шамамен 2 жыл Афиналық Академияда
сабақ берді. ... ... оқу ... ... 12 жыл ... ... Ликей оның шығармаларының шарықтау шегіне жетуіне бірден-бір
негіз болды.
Оның “саясат” трактатында тәрбиелеу мен ... беру ... ... ... ... ... ... және оның тәрбиесі
маңызды әсер етеді. Сондықтан балаға 5 пен 7 жас аралығынан бастап біліммен
сусындату ... ... ... алғашында грамматика, гимнастика, музыка
кейде сурет салумен қалыптасады. Алғашында баланың денесін тәрбиелеу керек,
кейін жанын, ... ... ... ... ... ... [42].
Аритотель таным теориясын белгілі бір даму ретіне қарай отырып, әуелі
жеке танушы субъектінің жалпыны ... ... ... ... ... ... талдап көрсетті. Таным процесі ... ... ... Одан соң ... ... де ол ... таным
процесімен тығыз байланыса отырып, ... ... ... ... ... ... жеке ... туралы білім беріледі екен. Осы
тәжірибеден кейін адам білімінің практикалық негізі қалыптасады. ... ... ... ... адамды емес, жекелеген индивидті емдеуден
алған тәжірибесі ғылым үшін үлкен рөл атқарады. Одан соңғы танымның ... өнер де, ... ... ... ... ... болады екен.
Осыған байланысты ол “тәжірибе жекелеген заттарды білу болса, өнер – ... ... ... ... Осы ... ... жандар – дана ... ... осы ... туралы ұғымы бар. Олар бұл заттардың қайдан
шыққанын, не себептен пайда ... ... ... ... ... теориясы сексуализмнен басталып,
рационализмге келіп аяқталады.
Көне грек дәуірінде осы екі ... ... де ... ... ... түйсіктен, тәжірибеден ақылға, білімге, ғылымға қарай өтті ... ойын ... оның ... жасалған қиянат емес.
Әрине, сырт қарағанда солай болып көрінері ... ... ... ... ... ... теориясындағы ойлау мен болмыстың тепе-
тең келіп, шамаласпайтын болғаны ма деген сұраққа өзі жауап ... ... ... ... ... жағынан дараға бағытталады. Міне,
жалпыға ұмтылатын білімнің бәрін ойлау процесі арқылы ... бір ... ... ... ... ... форманы асыра дәріптегені
ағат болғанымен, сол көне грек дәуірінде жаңа ғылымның, кейін орта ... жаңа ... ... рөл ... ... ... сүйенер негізі
болған формальды логиканы тудырды. Аристотель жасаған осы ... ... ... ... қиын ... Оның ... теориясына да, дүниетанымға да
тікелей қатысы болды. Ол өзі пайда болған дәуірден бастап тек логика болып
қана қалған жоқ, ... ... ол ... ... ... ... айнала бастады.
Аристотельдің ойынша табиғат бізге игілікті қабылдайтын мүмкіндіктер
ғана береді. Содан бара-бара ол ... ... шын ... адам жанының жақсы сапаларының біріне айналады.
Ізгіліктерді қабылдап алу екі ... ... ... Бірі – оқып-
білім алуға, ал екіншісі, әсіресе адамгершілік ... ... Тек ... ғана ... пен ... адам ... ... Аристотельдің бұл жерде айтпағы адамда білім алуға деген мүмкіндік
бар, сол мүмкіндікті өз орнымен, тиімді пайдалана білу ол ... ... және де бұл ... тәрбиенің де рөлі өте зор.
1.3.Жаңа дәуір философиясындағы Бэконның ... ... ... ... ... ғалымы Д.Бэкон табиғатты өзінің зерттеу нысаны етіп ала отырып
одан алынған білімнің қандай әдіспен, ... ... ... ... ... ол философия мен ғылымда эмпирикалық және индуктивтік әдістердің
негізін қалаушы болды. Бәрі ... ... ... ... ол ... мен ... ... мен танып-білу тәсілін
басшылыққа алып діни сенімге сүйенген, практикаға сүйенуі тиіс ...... ... мағынасында сыртқы дүниесінің сезімдік
–эмпирикалық бейнесі. Тәжірибені кез-келген білімнің бірден-бір көзі деп
есептейтін ... ... ... ... – адамның табиғатқа үстемдігін арттыру, ал ол
үшін ғылым заңдарын танып-біліп, ... ... ... ету ... ... жетудің жолы ретінде ол танымның жаңа, индукциялық
әдісін енгізді. Бұл әдіс бақылау ... жеке ... ... эксперимент жасауға негізделеді [52].
Бэконның пікірінше, сана жалған “елестерден” таза болғанда ғана
тәжірибе ақиқат білімдер бере ... Ол ... - ... ... қағиданы
насихаттай келе, қолдану әдістерін де көрсетті. Олар: индукция, талдау,
салыстыру, ... ... ... Осы ... білім жемісті болмақ.
Ал Декарт білімді ақыл-ойды басты ... ... ... ... ... ... ... ақылы, зердесі – зерттеудің негізгі нысаны.
Сондықтан ақылдың мүмкіндігін, оның ... ... ... оны ... ... білуіміз қажет. Білім қандай жолмен пайда болады? Ақыл
білімге қалай келеді? Локк осы мәселелерді шешуде ... ... ... ... ... сынға алды. Ол ең алдымен
Декарттың білім “туа пайда болады” деген идеясын сынай отырып, ... ... ... ... мүмкін емес деп, эмпирикалық ... ... ... жаны ақ ... ... оған белгі түсіріп, жазу жазатын сыртқы
дүние. Ал сыртқы дүние сезім мүшелеріміз арқылы ... әсер ... ... ... ... ... жатыр [12].
Локк философиясы зердені тек ақылдың деңгейінде, яғни ... ... ... ... ғана ... Оның ... зерде
дегеніміз жанның қабілетінің ең жоғарғы сатысы. Оның әрбір қадамы білімге
қарай әкеліп, белгілі бір жаңалықтар ашып ... ... ... идеялар тек білім үшін материал, ... ... өзі ... ... ... үшін ... ... парасат қызметі
өңдеуге тиіс, бұл қызмет ... де, ... да ... ... сөз ... және дерексіз ұғымнан тұрады. Локк оймен
зерделенетін білімнің бәрін дұрыс деп ... ... ... сүйенген философиясы зерделік ойдағы жіберген
қателіктерді айқын көрсете білді. Мұның дәлелі ретінде Декарттың ... ... ... ... ... Сондықтан деген қағида арқылы ақылды
тым асыра бағалаған ... ... мен ... туа ... ... деген
көзқарасты сынға алды [35].
Сонымен Бэкон, Декарт, ... ... мен ... ... орны ... ... ... қалыптасуы мен пайда болу
жолдарын, ондағы пайым мен зерденің, тәжірибенің рөлін ... ... ... ... Абай мен ... ағартушылық ойлары мен оқу-
білім мәселесі жөніндегі көзқарастары
Абай Құнанбаев – ... ... ... ... көзі ... ашып, алға
жетелеуші. Өйткені, күні бүгінге дейін жас өспірімнен ересектерге дейін,
оқушылардан ғалымдарға дейін оның шәкірттері ... ... ... ... бір ... ... идеяларының ең мол көрініс тапқан жері - әйгілі
қара сөздері.
Абай қазақ халқын өнер ... ... ... білімге шақырды.
«Ғалым болмай немене, балалықты қисаңыз» дегені ... ... бар деп ... ... тұра ... ... соң ... уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім»
дегені осының айғағы. [31]
Абайдың ойынша адамның ақылдылығы, саналылығы ... ... ... сырын білумен тығыз байланысты. Таным тұрғысынан Абай сананың, ақылдың
ролін жоғары бағалады. ... ... ... білу, ғылымды меңгеру,
Абайдың пікірінше, ... тән ... ... ... ... ... һәм
көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп ... ... ... Оны білмеген соң, ол жан адам жаны ... ... ... - деп ... ... ... дүниедегі жақсылық атаулының бәрін жастар білсін, ... ... көзі ... деп ... ... ... ... күндіз
күлкі, түнде ұйқы көрмей жарқын болашақты армандап өтіп еді.
Түбінде ... ... егін ... оқу ... ... алған,
Би болған, болыс болған өнер емес,
Еңбектің бұдан өзге бәрі жалған, -
деп өмірде адастырмайтын ... ... ... те ... ... ... ... дара тұлғаның даму теориясының басты ... ... ... екі ... қалай іске асатынына тікелей тәуелді.
Жан құмарын қанағаттандыру дегеніміз – білімге сусындау болса, оның ... жас ... ... ... ... Абай ... ... тап
басып айтады: «Бала күндегі «бұл немене, ол немене?» деп, бір ... ... екен ... ... тамақ та есімізден шығып кететұғын құмарымызды,
ержеткен соң, ақыл кірген де, орнын тауып ... ... ... сұранып,
ғылым тапқандардың жолына неге салмайды екеміз?»[31] Осыдан-ақ қазіргі
жоғары ... ... ... ... даму ... сабақта енжар
отыратын оқушылардың әрі қарай ғылым жолын таңдай алмайтыны ... ... пе? Абай ... қара ... «жан құмарлығының» балалық шақта күшті
болатынын, ал адам есейе келе, сол қасиеттің азайып, тіпті ада ... Туа ... ... тән ... яғни ... тануға деген
ынтызарлықтың болатынын Абай тап басып айтады: «Қайта, бала күнімізде жақсы
екен. Біз ... те, ... те, ... екен ... ... баласы
екенбіз». [31]
Ақын бесінші сөзінде халық санасына ... ... ... ... ... ... ... айрықша дәріптегендерінің бірі
– орыстың ғылымы мен ... ... ... Бұл сөз ... орысқа ғана
тәуелдеп айтылғанымен, шын мәнінде ... ... ... ... ... оның тілін біліп, «бірдейлік деңгейіне жету» керек, ... те, ... ... бәрі орыста тұр. Қазақтарға ағылшын,
француз, неміс тілін үйрену деу қисынсыз. Батыстағы ... ... ... тек ... оқу. Абай ... демек ол шындықты нақтылы мәнінде
түсініп отыр. Орыстар дүниенің тілін біледі, ал сен оның ... ... ... ... ... әрі ... қандай жолға түсеріңді өзің де
білесің. От басы, ошақ қасы тіршіліктен құтылу ... ... тек ... бір ... сөзі ... бола ... Отыз екінші сөзінде Абай шын
мейірленіп, ықылас-жігермен ізденген адам ғана ... ... оның ... ... ... [31] Білімді адам бір қызық үшін, не пайда табу
үшін емес ... ... ғана ... ... ... бір ... өзін ... білсең және әр білгеніңді білген ... ... ... ... хасил болады», соны ғана көздеу керек дейді. Ғылым, білімге
шын мейірленбей, бақастық үшін шұғылданса, шала ... ... ... шала болатынына көз жеткізеді. Сондай-ақ адам еңбекпен тапқан, жетіліп
алған білімді сақтау, құрметпен ... де ... ... мен ... сауыт мінез екенін баса көрсетеді.
Ағартушылық саладағы Абайдың Ыбырайдан айырмасы, Ыбырайдың ... оның ... ... ... ... Абай ... жиған білім, ғылым
мағлұматтарын өзінің ақындық өнеріне пайдаланды да, ағартушылық ... ... інжу ... ... ... ... қарастырып өткен «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»
атты өлеңінде ақын өз ... ... үлгі етіп ... отырып, ойының
түпкі түйінін ашып айтады:
Баламды медресеге біл деп бердім,
Қызмет ... шен ... деп ... [1]
Абай солқылдақ шәкірт санасын қырсықтан сақтандыра келіп, оның назарын
нағыз ғылым жолын ... ... ... ... іздену арқылы,
азап – бейнет арқылы келетінін ескертеді. Аз ғана ... місе ... ... беруді мәслихат етеді.
Пайда ойлама, ар ойла,
Талап қыл артық білуге.
Артық ғылым кітапта,
Ерінбей оқып көруге. [32]
Абайды алаңдататын жәйт – сол ... ... ... оқып ... алып ... да, ... мақсат оның жемісін өмірге қызмет еттіру
ғой.
Ақынның ғылым-білім жөніндегі пайымының шеңбері өте кең. Ол ... ... ... деген бір ғана сөздің аясына сиғызады да, оған ... көп ... ... ... ... қайрат, жүректі бірдей ұста,
Сонда толық боласың елден бөлек
Біреуінің күні жоқ біреуінсіз,
Ғылым сол үшеуінің жолын білмек». [32]
деп ғылымды жоғары бағалағанын ... бір ... ... ... ... ... мен ... ой көзімен көріп, солардан мүдірмей
өтудің амалдарын алдын-ала ескерту болса керек.
Абай шығармаларында көп ... ... ... ең ... - ... надандық.
Ұлы Абай өзінің көптеген шығармаларында қазақ халқының ауыр тұрмысын
және надандығын мінеп-шенейді. Қара ... ... ғана ... яғни ... ... өтеуді ғана ескеріп рухани қажеттілікті ойламайтын, ... ... ... күн ... ... ... әкімдер алдында
жағымпаздықпен көзге түсіп қалушыларға Абай ... ... ... ... ... ... білімді шен алу, шекпен кию үшін
пайдаланып, парақорлақпен алдап-арбап іс етуге тырысқанына ызаланған Абай:
Ойында жоқ олардың
Салтыков пен Толстой
Я ... я ... ... бәрінде ой, - деп сөкті. [19]
Жастарға халық қамын ойлаған ақын-жазушылар мен ... ... ... ... сөз ... ... кез», - дейді. [32]
Ел болу үшін қала салып отырықшы болу керек, ... ... ... ... оқу ... білім алу қажет, тіршіліктің тұтқасы еңбек пен
білімде ғана тұр деп жал ... Өнер – ... ... ... ... ... емес ... терең түсінген ол: «Барыңды салсаң да балаңа
орыстың ғылымын ... Өнер де, ... да ... тұр. ... ... ... кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі… деп озық мәдениетті
орыс халқан өнеге етті». [1]
Талап, еңбек, ... ... ... ... ... асыл іс ... - деп ел қамын ойлаған топтардың
бойында қандай қасиеттердің болуы ... ... [ ... үлгі етіп ұсынған адал еңбек, ар-ұждан ... қай ... ... ... ... атаулыдан аман алып шығатын тіршіліктің
тұтқасы, өмірдің ... ... ... алға жетелер жарық жұлдыз нысанасы
екені даусыз.
ХІХ ғасырдың соңғы ширегіне дейін Қазақстанда ... беру ... діни ... мен медреселер болды. Олар балаларға керекті пайдалы
білім де, дағды да бере алған жоқ. ... ... ... ... ... ... білім беру міндеті мектептерге жүктелуге тиісті
екендігін халық бұқарасы сол кездің өзінде-ақ ... ... ... ... ... ... берудің системасын жасап, оны мүмкіндігінше
жүзеге асырды.
Алтынсарин оқу-білім мәселесіне қызыға ... ... ... ... ... ... ... шешендерінің сөздерінен кең орын алған.
Мектептен сабақ алсаңыз,
Алқан, ... ... ... аты ... хаты ... - ... ... шын мәнісіндегі білім беретін
жаңа типті мектептердің қажеттігін айқын аңғарды. Бұл тұрғыда орыстың өнер,
біліміне деген халықтың сол ... ... ... мейлінше тамаша.
Ыбырай Алтынсариннің “Махтубат” хрестоматиясы оның балаларды оқыту мен
тәрбиелеу жөніндегі көзқарасын бейнелейді [3].
Алтынсарин мектебінің білім беру мақсаты өмірдің ... ... ... ... Оның алға ... мақсаты бойынша мектеп баланың
жеке басының ақыл-ойын өсіру үшін, мінез-құлқын жетілдіру үшін ... ... ... білім беру процесін ұйымдастыруды дұрыс ... ең ... ... 2. Оқу материалдық базаның шешуші маңызы. 3.
Оқулықтарды қазақ мектептеріне пайдалану үшін жарамдылығы жағынан ұқыпты
тексеріп ... ... ... ... ... ... ... гимназияларында ауыл
шаруашылық академияларында оқып, білім алуын, өз халқына ... ... іс ... ... ... ... мұрат деп білемін”, - дейді [3].
Сонымен бірге білім ... ... де ... көрсетіп берді. Ал,
бұл мақсатта былай дейді: “Мұғалім баланы тәрбиелеуші, оның қамқоршысы,
егер, бала бір ... ... ... ол ... ... емес, оған кінәлі
балаға түсіндіре алмаған ұстаздың өзі. ... ... ... ... ... [3].
Білімнің адам өміріне қаншалықты қажеттілігін және де оны бойына
сіңіре ... ... ... ... ... ... да көрсетіп
берді. Ыбырайдың “Кел, балалар, оқылық” ... де ... ... ... жазылды:
Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел балалар, оқылық.
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!
Сиса көйлек ... ... ... ... бәрі ... ... [3].
Бұл өлеңнен біздің ойға түйетініміз – білімі көп, көкірек көзі ашық
адам қашанда жоғарыдан орын алады. ... ... ... оңай ... ... ... ... құштарлық қажет және де оқыған нәрсені ой елегінен
өткізіп, зерделеп, ... ... ... тоқу ... ... ... сусындату мақсатында 1864 жылы қаңтарда
Торғайда қазақ балалары үшін тұңғыш ... ... ... ... кейін Елек,
Николаевич, Торғай, Ырғыз уездерінде екі кластық ... ... ... ... ... ... ... қыздары мектебін ашты. Онда ол
аудармаға қатты көңіл бөлді. Орыс тілінен ... ... ... ... орыс ... Екі тілді толық меңгерген адамға ... ... ... ... аңғара білді.
Ағартушылық бағыттың негізін салған Ыбырай мен Абайлардың пікірлері
көңілге қонымды. Айта ... ... қай ... ... ... ... ... көзқарасы болады. Ендеше білімді игеретін, оны
“инемен құдық ... етіп ... адам ғана осы ... ... де, ... де көтерер еді. Сонда адамның бойындағы
ішкі ең қадірлі қасиеттерінің бірі ерекше бой ... оның ... ... тиіс. Ол әрине сана.
II бөлім. “Балаларға арналған философия” білім берудің жаңа моделі
ретінде.
Әлеуметтік ... даму ... ... бір ... ... қалмау
үшін үздіксіз қозғалыста болу қажет. Ол үшін білімдендіру ісінде ... ... ... ... ашу ... туып ... ... білімдендіретін орталықтар жаңа бағытқа арналған оқулықтар шығуда.
Осылай бәрін “жаңаландыру” жаңа идеялар көрінісі ... ... әлі ... ... жоқ. Ол XXI ... жеке ... қызметі, яғни білімдендіру мақсатында оның білім жайында алдын-
ала мәдени түсінігінің болуы, қоғамда мәдени өркениетті түсініп, оның ... ... ... ... осы ... ... беру ... европалық бағыт ұстануда,
айта кетсек, қазіргі уақыттағы қайта қалыптастыру, білім меңгеру, тәрбие
алу арқылы адамдық ... ... ... бұл жерде онтологиялық
мақсатта емес, керісінше ересектер әлеміне немесе жан дүниесіне ену ... ... ... ... ... бола ... ... ісі
тәрбиемен тығыз байланысты, сонымен қоса білімдендірушінің санасы ... ... ... ... ... субъективті болмысында
мәдениетпен байланысқан нақтылы- тарихи түбірлердің көрініс беретінін
сезілбей білім беру ісінде ... ... жету ... ... ... ... беру ... келеңсіз жағдайлар туып
отыр, айта ... ... ... ... ... ... оның орнына
ақылға қонбайтын субъектпен объект ... ... ... ... пен ... мәні ... ... келтіре кетсек, мұнда ішкі
қатынас сыртқы қатынасқа үстемдік етеді. Субъективтің ... ... ... ол ... ... ал ... білімге деген құштарлықтан,
екпінінің жоғары болуына, өз-өзі құрбан етуі ... ... ... термині, Франкфурт мектебі бұл терминді әлеуметтік-мәдени
контексте қолданған). “Мен” (“Эго”) , саналы ... ... екі ... қамтуға тырысады. Біріншіден, инстинктерді тежеп, не реттеу ... ... ... ортаның тым қатаң талаптарын жұмсарту
үшін олардың әрқайсысын сананың жарық дүниесіне тартып, ... ... ... ... жағдайлар белгілі бір мәдени ... ... ... нормаларына қайшы келетін болса (әрине,
ол ... сол ... ... де ... ... ... ... пиғыл саналы түрде оның өзі білетін нәрселерден, яғни сана аясынан
бейсаналықтың қараңғы түкпірлеріне ... ... ... ... ... ... саналы және бейсаналы
яғни санасыз әрекеттер арқылы адам өз танымын сонда бағыттап, дұрыс жолды
таңдай білу ... ... ... білімге қарай ұмтылса, онда ол қорғану үшін ... ... ... үшін ... ... ... – барлық батыс елдері
ұстанған, өркениетті қоғамға негізделген ... ... Ал, ... ... ... ... орынға қойылады да, “адам кім” оның әлемдегі орны
қандай сұрақтарымен айналысады. ... үшін ... ол ... ... дәлелді болуы керек. Адам өзін-өзі тудырушы ретінде, білімді
үстемдік үшін тұтыну мақсатында философиялық білім ... жаңа ... ... ... ... позитивті білім, “тәрбиемен” қатынастағы
білімді қажет етеді.
XX ғасырда батыстың рациональды ... беру ... ... ... ... болуына себеп онтологиялық деформация еді. Осыдан Хайдеггер
адам-әлем қатынасын қалыптастыру үшін ... ... XX ... ... ... ... түрін жаңадан жасағысы келеді. Бұл Кьеркегор
мен Ницшеден ... еді, әлі ... ... ... ... ... ... өркениетті елде білім деңгейін көтеру мақсатында ... ... ... ... қоршаған ортаның ықпалын жоққа
шығармай, ... ... ... ... пен ... ... орны,
мезгілі болатындығы сол құбылыстардың әлеуметтік ортамен тарихи бірігіп
біте қайнасып ... ... ... ... осындай түп-тамырымен өзгертетін, үстемдік үшін
адамның субъективті пікірінің өзгермелілігі, ... ... ... айтқанда доинистік кейіпте болуы, білім мен білімдендіру ісінде
алма-кезек орын ... Адам ... ... яғни ... ... ... ... қатынастарда айкындалады. “Мен” әрбір адамның
адамдық кеңістікте бөлектелген, уақытта шектелген тәні ғана емес, сол ... ... ... да ... ... қатынастарының түйіні
десек, білім алуға келгенде “ Мен” ... мен ... орын алуы ... ... ... ... ... түзеп өзіндік “менін” сақтайды.
Ойлау мен құпиялардан адамның басы қатады. Сондықтан адам ішкі белсенділік
арқылы шығармашылық деңгейге ... ... ... ... фактілер арқылы
өзін-өзі сақтап, өзіндік менін ... ... ... үшін ... адамды қанағаттандырмайды, адам қорғану үшін
білімденуі керек. Осыдан білімдендіру концепциясы басқа бағытқа ... ... ... негізсіз жаңа европалық модель. ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық бағытта да емес,
керісінше білім зат сияқты бір-біріне беріліп отырды. Бұл ... ... оқу ... ... шығармашылық деңгейге көтерілмей, өз-
өзінен жабық болып қала берді. ... ... ... ... ... ... ... Сократтың диалогтары соншалықты құнды
болса да, ... ... ... ... ... ... ... Осыдан білімдендіру ісі жабық күйінде қалды деп айта аламыз ба? Егер
солай деп келіссек онда, ... ... ... ... ... құр
қалған деп есептер едік.
Осындай білімдендіру радикальды ... ... ... ... яғни мен ... ... өзін-өзі қалыптастыру, ізденіс
арқылы ішкі әлемін нығайту. Білімдендіру – тек қана ... ... ... ... ... ... қайдан жаратылғандығын, адамның
санасының оянуына ықпал ететін ғылым. Білімдендіру ... ... ... ... ... ол ... адамдық болмысының
жиынтығын белгілеп отыратын форма”.
Білім ... қай ... да ... ... ... ... елдерде экономика төңірегінде нарықтық қатынастар орнап,
білімдендіру бұрынғыдай біріншіден ... ... ... ... онда логика қолайсыз жағдайға ... Егер ... ... ... онда ... кім және ... ...
деген сұрақ туады. Екіншіден, егер еске түсірер болсақ, адамды адам ететін
білім деген сөзді, онда ... ... ... ... жағдай
туғызатын күш. Мемлекеттегі шығындар білімді талап етпей, ... ... жол ... ... және ... ... ... экономика төңірегіндегі табысты және табысты емес шешуші өмірлік іс-
әрекеттерді шешті.
Білімдендірудің негізгі мәні – адамның адам ... ... мен ... түп ... ... ... Бұндағы
философия адамның болмысы мен ойлануының негізінде ... ... ... ... ... ойлап оны қалай жеткізе білу ... ... әділ де ... өмір сүру керектігі туралы оқытады. Көне ... ... ... ... ... дәуірде, яғни XIX
ғасырдың ортасына қарай философия Батыс пен ... ... ... орын ... ... ... болды.
Философия біреуден алып, біреуге бере салатын ғылым емес. Философиялық
ғылымның қалыптасуы ол ішкі ... ... ... ... ... ол
білімдер жүйесі емес... Қысқасы ... ... ... ... ... ... қалыптасады. (37(
Ал олай болса білімнің қалыптасу жолдарын ... ... ... ... және оның ... ... ... жаратылыстық мәнінде сезім
органдарының функциясынан басталатыны ақиқат. Ол функционалдық сезімдік
түйсіксіз ешқандай білім ... ... емес ... сөз. ... ... сол білімнің формасы ретіндегі заттың жеке дара қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... жалпыға
қарай меңгеруін қамтамасыз етеді. Демек, абстрактлы ойлауды ... ... ... ең жоғарғы басқышы ретінде ... ... ... ... бұл ... ... ... түсіндіреді. Өйткені абстрактлы ойлау бірнеше ... ... Ұғым ... ... формасында, ой қорыту формасында. Міне
осыдан ... ... ... мен ... ... ... бірлікте, білім
меңгертуде пайдаланылады. Абстрактлы ойлау білімнің ақиқат негізін әрі
терең, әрі ... әрі ... ... ... ... рационалдық
танымда білімнің негізгі түпкі мақсаты ретінде тәжірибені ... ... ... ... ... ... мектеп пәнінен шығарып тастады.
Философияы оөушылар өз деңгейлерінде оқи ... ... қиын ... ... бос деп ... ... XX ғасырда философияға басқаша ... ... бар және бола ... өйткені ақиқат білімдердің негізі,
өмірден көп ... ... ... ... ... әрбір сөзі мәнді
де мағыналы деген жаңа ойда ... ... ... кай ... оқуға болады?”. Әрбір өсімдіктің
өсер, жеміс берер уақыты болады, сол сияқты мектеп ... ... ... бола ма ... ой ... Қандай қызық идея, сонда мектеп
бағдарламасына сәйкес келмейтін болса ол ... ... ... Осыдан
Эпикурдың мына бір сөзі ойға оралады “кімде-кім ... ... ... ... ... өтіп кетсе, ол бағытқа кенелмеген
немесе бақытты кезден өтіп кеткен десе де болғандай”.(20(
Келесі дәуірде басқа мәдениеттің негізін қалаушы ... ... ... ... ... ... түсіндіреді: “Ол философияны терңдікке
теңеп, терең ол ... ... ... ол балаларға арналмаған,
сондықтанбалаларды одан алшақ ұстау ... ... ... ... ... маскасын киіп, балаларды алыстату жолында әрекеттерету керек. ... ... ... есту мүмкін емес деу тиіс... Философиялық ойларда
адамның жаны кеңейіп, жай табады”. (20(
Неге осы келтірілген пікірлер философияны балаларға ... ... ... ... ... философтар қарапайым әңгімелесу арқылы
философиялық ойлардың дамытқанын, оның ішінде Платонның ... ... ... ... ... ... Гегельдің “Логика
ғылымы” деген сияқты тілге ауыр, ғылымы және ... ... ... терминдердің көптігі мен қиындығынан балаларды ондай
ғылымдарға үйретпеген жөн. Философия мәдениеттің феномені ретінде ... ... ... мен ... ... өзінің бастапқы
қалпына әкеледі. Витгенштейннің айтуы бойынша ... ... ... ... ... іс ... ... іс-әрекет бар.
Философияда мұндай іс-әрекетті Эпикур мен Монтень қолданды. Мұндай іс-
әрекетті ... ... ... ... директоры Жак
Деррида балаларға ортақ деп философия көлемінде ғана емес, сонымен ... де іс ... ... ... ... ... шығып, оның бастапқы формасы балаларға арналған білімдендіру
ісіне қайта келді.
Балалық кезең парадоксальды ... ал ... ... яғни
философия ғылым және ғылым емес, философиядін және дін де ... ... ... бұл ... ... ... гүл, ... құс қана емес
табиғаттыңбасқа да ... ... Ол ... жоғары күштерін,
дауыстарын естиді. Ақылға келсек ... әлі ... ... ... ... ... ... Кейінірек өмірденсабақ алып, өмірдің қиын
жақтарын танып, содан алшақ ұстап, ақылына өзі ... ... оны ... ... ... ... “Біз рациональды өмір сүріп,
рациональды өлеміз”, - деп Г. ... ... Орта ... адам ... ... ... ол ... соңғы нүктесінен алыстатып, туу ... ... ... ... ... қоғамдағы басқа адамдардан артық
сияқтанады. Қарттар өмірден көп тәжірибе жинаған дана адамдар ... ... ... да ... ... ... ішкі ... әлемінің
философияға жақындығын тек қана ... ғана ... ... ... Оны Лев ... “біз бала күнімізде құпия нәрселердің қыр-сырын
дер ... ... ... ... ... ... философия осы
жерден бастау алады” – дейді. Ал Абайдың ... ... ... ... ... ... ... қайсысы болмасын балаларды дұрыс
жолға салудағы іс-әрекеттер. “Баланы бастан ... ... ... ... жетістікке жеткізетінін ұмытпауымыз керек. Абайдың өзі
айтпақшы бала ... “ол ... ... ... ... ... ... ұлғайған шақта кемелін тауып өз орнына жұмсамайды екеміз
деген ... ойға ... ... бала ... ... екеміз білсек те,
білмесек те білсек деген үмітпен оны сұрап, бұны ... ... ... ... ... едік дейді. Сондай-ақ “үнемі қайғысыз жүретін
адамдардың сау дегеніне ... ... – деп, ... ... ... оңай деп, өзі ... дертпенен, үмітпенен, ойменен жүретіндігін осылай
жеткізеді. Дүниені тану, ақиқатты білу, ... ... ... ... тән ... болуға тиіс. “Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын
түгелдеп, ең болмаса денелеп ... ... орны ... ... соң, ол адам жаны ... хайуанның жаны болады”, - деп адам
атану үшін іздену керектігін айтады. ... ... ... ... ... ... ортақұбылыстарына зер
салып ойлы көзбен қарап қыр-сырын танып білу керектігіне үндейді. Бұл жерде
Ыбырайдың да Абайдың да ... ... ... ... ... ... оның
білім, ғылым сияқты адам баласы үшін мағыналы жақтарына мойын бұру. Таным
барысында адам өзін қоршаған ортаны ... ол ... ... ... ... адамның заттар мен құбылыстар туралы жалпы мәліметі ... ... ... жүйелі, шынайы білімге айналады. Ендеше, ... жаңа әрі тың ... ... ... баюы деп ... ... (3(
Балаларға арналған философияның болуы заңды оны алда аргументтермен
келтіреміз. ... ... ... философия деген сөзді әртүрлі
мағынада түсіндіруге болады. Біріншіден, философия әртүрлі ... ... пән ... енгізіле алмайды. Себебі философия физика,
биология, историяның сұрақтарын қамти отырып талдаушы функциясын ... ... ... ... ... ... Осындай жағдайда бір-
бірімен байланысты екі пән өзінің маңыздылығын, мақсатын жоғалтып ... ... ... ... олар ... өз деңгейіне оралады. Математика да,
жаратылыстану ғылымы да адам жайлы ғылым деп ... ... Әл ... ... ... ... ... кіреді, сол себептен адамның
мақсаты мен құпиялығын білу керек”.(33(
Осы айтылған бәрі әлі де ... ... ... ... ... ... философия” – басқа пәндермен байланысты ғана
емес, ол білімдендіру ең ... ең ... ... Ол ... ... ... ... оқып немесе жаттап алып, айтып беретін білім емес. Бұл ... ... ... ... ... ... және ол адамның
жас ерекшелігіне де қатысты емес. Айта ... ... ... ... ... ... студенттерде, аспиранттарда, мұғалімдерде
пайда болуы мүмкін, оны іске ... ... ... байланысты жеміс
береді.
“Балаларға арналған философия” XXI ... жаңа ... ... көп елдерде осындай ... ... ... ... ... бір ... ... қарама-
қайшы екі теоретикалық жолмен анықтағысы келді. Оның алғашқысы ... М. ... ... ... Аристотелден Пиажеге дейін ала отырып
ғылыми білімге ... ... еді. ... ... ... бас ... өйткені олар адамның толық мәніне ие бола алады.
Пиаже де ... ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне сай тексеру арқылы өзінің ... ... ... ... ... ... ... ойлауы баспалдақпен
жоғары көтерілгені сияқты дамиды және де бұл жоғарылау ... оңды ... ... ... ... ... ... рациональды ойлауына бірақ
сай келе бермейді. (40(
Осы “Балаларға арналған философия” ... әрі ... ... Липман.
Оның басты мақсаты үлкендердің яғни ... ... ... сынау,
логикалық ойлаудың негізгіойындар дең арқылы, оның заңдылықтары ... ... Осы ... ... ғана ... бала ... сферасын жетілдіреді. Әрбір бала өзінің сана-сезімінің ерік
эмоцияларының т.б. ... ... ... ... ... ... білім меңгерту барысында сөз жоқ, ең алдымен табалдырығы ретінде
қарастырылатын қабылдаудан басталатындығы заңды. ... ... ... ... ... Қабылдаудан кейін білімді ... ... Осы ... ... ... оқу – ... оқусыз ой катер“ деген
сөзі ойға оралады.(20(
Білім жалаң, адамнан қос үзген процесс емес, адамның ... ... ... ... айтуынша білім-ізгілік. Мұндай көзқарас білімнің
мәнін терең ашады. Адамның алдына қойған мақсаты, оның ... ... ... ... ... ғана емес, өмір сүрудің әдісі ретінде пайдалануға жол
бастады. Сондықтан білім адамның белгілі бір ... ... ... оның ... ... ... тиіс. Білімді ізгілік ретінде ... ой ... ... білсек, білім шын мәніндегі мағынасына ие болады.
Ал логикалық ойлауға келсек Липманның ойынша басқа барлық ... ... ... ... ... ... ... өмірдің маңызды
мәселерін талқылап, оған логикалық анықтама кетіріп, классификациялап,
талдап, ... мен ... ... мен ... ... ... аргументтеу, әшкерелеу арқылы филисофиялық ой шығарады. Өмірдің
маңызды ... ... ... ... ... ойлау мен критикалық
пікірмен шешілетіндіктен, бұл пән басқа мектеп бағдарламасындағы пәндердің
алдына шығады. Философияны өсиет ... ... ... оның логикалық
формалары мен заңдылықтарын қолданып, пікір алысу мен ... ... ... ... ... ... толық, зерделі ой қорыту
мүмкіндігі бар, сол арқылы өз-өзін бағалай ... ... ... ... ... алғаш рет өзінің диалогында “бала-ересек” деген өсиетті
берсе, ал Мэтьюз керісінше балаларды ... ... ... ... кітабын
“Балаларға арналғанфилософия” және ”Балалар – ... деп ... ... ойлы ... ... ... Осы ... философия
туындайды деген. Осыдан Мэтьюздың айтқанындай фило-софиялық жауаптан гөрі
оған қойылған сұрақ әсерлі, ойдың жүруіне ... беру ... ... ... ... ... ол сұрақтардан құрылған” – демекші
сол сұрауларға жауап іздеу әрбір саналы азаматтың ісі.
Метафизикалық сұрауларға балалар дәл, ... ... ... деген
сұрауларға жауап ересектердің бір тығырыққа әкеліп тірейді, ал балалар
керісінше, осы ... ... ... ... ... ... ... Ересектер осы сұраулардан тезірек кұтылғысы келіп тұрса, балалар
да таным процесінің әсерінен үздіксіз әрекеттер арқылы ерінбей ... ... ... ... ... ... алдындағы сұраулар:”біз
неге өмір сүреміз?” “Неге өмірде қайғыру мен жамандық, ... ... ... ... қйда ... ... ... қайда болдым?”, “Уақыт
қайтадан айнлып келе ме?”, “Әлемді құдай жаратқанға ... ... ... кім ... ... айту ... пе?”, “Мен заттарға қарамай
тұрғанда, олар өмір сүре ме?”, “Ештеңенің жоқтығы шынба?”, “Басқа ... ... ... мен ... ... ... “Ой дегеніміз не?” Бұл
балалардың ... ... ... туралы ойлану керек пе? Осыдан
онтологиялық мәселе ... пен ... өмір мен ... уақыт пен мәңгілік
сияқты адамның басында үнемі ойландырып ... ... ... ... ... ... ... ересектерден
жоғары болып қана қоймай, кейде өздерінің сұрауларына ... ... ... ... ... Августин, Гегель т.б. философтардың пікірлерімен
кейде ниеттес келіп, кейде жұмбақтарға көпті көрген, көпті білетін адамдай
жауап ... Осы ... ... ... мен оған берген өздерінің
жауаптарынан жеке философиялық кітап жазуға ... ... ... жақсы болған, құдай өзін өзі жаратқандығы” (Августин
құдай өз-өзін жаратқан) “Егер біз ... ... ... ... ... онда өмір ... ... еді” (Гераклит: адамның
барлық армандары орындалса, адамда қолайсыздық ... ... ... ... ... ... мен ... Мен ойлай отырып өзімнің
сезетіндігімді ойлаймын. (5(
Балалардың тағы бір қызығатын тақырыбы – адамдық қарым-қатынас. ... пен жек ... ... пен ... ... ... ... сараңдық – бәрі балалардың көз алдынан өтіп жатады.
“Өмірдегі ең бастысы – махаббатты, ... ... ... ... ... ... ... күнінде балалар туылып жатады, олар өздерінің
аналарын ... ... ал ... балаларын жақсы көреді. Сондықтан
махаббат ең ... ... ... ұлы адам ... ... себебі ол адамды
жалықтырады”
Мэтьюздің балалар философиясын түсіндіру позициясы Липманның тезисімен
негізделеді. Онда Липманның пікірінше ... ... ... ... ... та ... басқаша логикадан барып туады. Осыдан Мэтьюздың
пікірімен келісуге болады. Оған ... ... пен ... ... ... ... қауымдық адамдардың мифологиялық ойларын салыстыру ... ... ... ... философия білімдендірудің жаңа моделі ғана емес,
“ересектер” философиясының алдынна шыға ... ... ... ... және ... тыс, ойлау мен сана, зерде мен инстинкт сияқты
мәселемен айналысып жаңа ... ... ... ... ... ... бола алмайды, оған аристотельдік декарттық ойлау
логикасымен ... ... ... ... ал бірақ та ... бола қоюы ... Егер ... ... ... ... келер болсақ, олар метафораны ойлаудың алғашқы формасы қиын
дейді, ал ұғым формальды-логикалық ... екі ... ... ... балалардың бастапқы ойының ... ... ... ... шығармайды. Мэтьюздың айтуынша балалардың ойлау
жүйесінің ... айта ... ... ... ... ... түркі
болмайды, керісінше бала мұғалімді метафоралық ойлауға, ізденіске әкеледі.
Балалар мен ересектер диалогынан Мэтьюздың көзқарасы ... ... ... ... деп ... болмайды. Осыдан Липман мен ... ... ... ... ... екі ... ... Постмодернистикалық дискурсия ... ... ... ойын-қиындық т.б. Балалардың ересектер
туралы жаңалық ашуға мүмкіндігі бар, ал ересектердің балалар ... ... ... ... ... ... (Липман)
қалпына келтіру немесе қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... теріске шығарамыз.Әңгіме “бала-ересек”
жайында болғандықтан, екеуін тең деңгейде қарастырсақ, онда ол философиялық
ойлауға мүмкіндігі бар. Сократ мысалы ... ... да ... ... ... ... әрекет әзер орнаса, ал ересек адамды барлық күш сонда
ол білімденген, ол ағартушы деп ... оған онда ... ... ... ... ... жаңалықтардан хабардар, дамыған. Көп білгендік ақылға
үйретпейді – деп ... ... ... ... ... ... ... қалдырады. Ересектер балалармен әңгіме барысында ... ... ... ... ой ... болып алға қарай жылжу яғни,
философиялық дүниетанымы қалыптасады. Бұл қай саладағы білімге де қатысты,
мысалы: математика, ... ... ... ... ... туындап, соның негізінде тұтас танымдық ... ... ... іс - әрекеті қалыптасады.
“Балаларға арналған философия” орта мектептегі ... ... ... Бұл ... дейінгі балаларға қатысты ойланатын сұрақ.
”Балаларға арналған философия” білімдендірудің жаңа ... ... ... ... ... ... қарқынды ғылыми
зерттеулерді талап етеді. Балаларға арналған ... ... ... ... ... ... көп ... бері әртүрлі
бағыттарда еңбек етіп келді, еңбек нәтежиесі де жаман ... Бір ... ... ... яғни ... ... ... алып, оны
мектепте қолдану мүмкін ... ... ... ... ... ... тіл ... құрасы, әлеуметтік – экономикалық жағдайлар
моделге кері әсер ... ой ... үшін ... ... жасап, оқу үлгісіне сай дүниетанымдық
және методологиялық ... ... ... мен балалардың
психологиясын зерттеу арқылы тұлғаны қалыптастыратын, білім беретін жаңа
философияны жасау ... Бұл ... ... ... жолы. Демек білім
берудің қалыптасуы мен заңдасуы кездей соқтықтан тумайды. Өйткені олар
оқыту ... ... ... ... ... оны
ұйымдастырудың формаларын, оны іске асырудың механизмдерін жалпы мақсаттар
мен міндеттерді заңдастырудан пайда ... тек ... ... ғана ... ... ... ... мен тереңдігі
қамтамасыздандырылады. Бұл жерде жеке адамның ... ... ... ... ... ... ... құбылыс ретінде қарастырылады және ол
педагогикалық процесс ретінде сол тұлғаның іс-әрекеті ... және ... ... ... және адамның қоршаған ақиқаты бар ... ... ... жетіледі. Бұл жерде біздің айтпағымыз ... оның ... мен ... ... жеке ... ... ... көтеретін, өзін-өзі қалыптастырып, анықтайтын
процесс ретінде мынадай сұрақтармен айналасып жүрүі ... ... ... ... ... ... ... тыс субъективті адам,
шегіне жеткендікті терістеу, “Меннің” мәні мәселелерді ашу. (50(
Мұғалім “плюралист” бола ... Ол бір ... ... қалған ба?
Осыдан біз қиын дилемма қоямыз: плюрализм-догматизм. Осы екі позицияның
айырмашылығы: әлемдік қатынас, көзқарастар ... ... ... ... ... егер қосындысы көп болса, бұл ... ... ол ... ... іске асыра алады және
әртүрліліктің бірлігінен пайда болады.
Демек, ... ... ... дүниетанымдық позициясы болу керек.
Материализм-идеализм дилеммасы философия тарихындағы “екі партияның күресі”
деп оқытылған Демокриттан және Платоннан басталған ... және ... еске ... ... ... ... ... ықпалымен өмір
сүрсе, ал философтар барлық дәуірде мәдени іс-әрекетте болды. Біздің өмір
сүрген ... ... ... ... ... ... болар философия прагматикалық, жансыз сипат алды. (12(
Әрине, ... ... ... ... догмамен “сусындаған”,
мені қызықтыратыны әлі де идеализм бағытында, құдай, дін ... ... ... жауап береді. Менің түсінгенім ... ... ... ... ... сонымен тек философтар ғана айналысуы
керек, және ... ... ... ... бірліктің әртүрлі
формада іске асырылатынындай сезілуі ... Бұл ... ... іске
асырылады? Қазақстандық философиялық мектеп диалектикалық логиканың
принциптері мен ... ... ... өту ... ... ... қарама-қайшылық принциптерін қарастырған.
Идеологиялық реформа диалектикадағы материализмнен бас тартты (ешқашан
Гегелдің ... ... ... ... мектептің методологиясы
көбіне Гегелдің методына сүйінеді, тек Маркс ғана ... ... ... қайта өңдеді. Демек қазақстандық мектеп методологиясы,
қазіргі ... ... ... ... ... ... еңбек етеді. Философия
институтында көп жылдардан бері басының ақыл ... даму ... ... ... ... ... қарастырылған.
Осыдан шығарған қорытындым, басқа ... ... ... ... ... ... ... жоқ, бізге керегі қазақстандық
мектептің методологиялық базасына ие болып, өзіміздің ... ... ... мен ... ... ... бұрын қазақтың
ұлттық мәдениетін қалыптастыру керек. Бұл жерде ... ... ... Осы ... ... “Егер жүзу білмейтін болсаң, суға түспе” ... еске ... ... осы ... ... ... Гегелдің сөзін
еске алып тоқтап қалмай, іс-әрекет ... ... Мен ... ... ... ... жеке ... колледждегі тәжірибелік сабаққа “Балаларға
арналған философия” сабағын енгізу керек. ... не ... не ... әр ... осы ... беру ... ... бір қорытынды алатын
шығармыз. Көп жылдан бері осы мәселе төңірегінде ізденіетін кейін, маған
қазіргі білімдендіру ... ... ... тұр.
Маған бұл жерде оқытудағы балалардың ойлауы ... ... ... ... ... қызықтырады. Менің мақсатым - балаларға
арналған философия қазіргі білім ... жаңа ... ... ... ... ашу. Жеке ... негізгі даму сатыларын алып тастап, мектеп
жасындағы балалардан жоғарғы оқу орындарындағы студенттер, аспиранттар өз-
өздігінен білімденетіні түсінікті. Алып ... ... ... жеке ... айтылып отыр. Адамның адам болып қалыптасуы жас ерекшелігіне
байланысты деп, мектеп ... ... ... ... ... балалардан бастау қажет. Бұған логикалықтан тыс ... ... ... оқушылардың арасынан әрбір жас “қалаларға
арналған философияны” білімдендірудің жаңа турі ретінде ооқыту үшін , ... ... ... ... Мысалы (Душанбеда “Адамға кіріспе” проектісі
бар) сол сияқты ондағы кіріспеге ену тәжірибесі бар. Осы ... ... пен ... ... ... ... ... мен мүмкіндіктер арқылы
баратыны ойы болуы тиіс.
“Балаларға арналған философияны” ... ... ... енгіріп, тұлғаны дамытудағы ролі мен ... ... бос ... ... іске асыру туралы ойым бар. Ондай ... ... ... ... Осыған көзқарас өзгеріп, білім тәсіл
ретінде ... ... ... ... ... ... осы ... талап, мамандықтың осындай шарттарды қолдауын бекерге ... өкім ... ... адам ... ... оның ... ... деңгейі жоғары деп айта ... ба? ... ... бағдарламасын толық көлемде іске асыру үшін, мен мүмкіндіктердің
шектілігін, ... пән ... ... менің көзқарасым бойынша, екі мағынасы сияқты. ... ... ... ... ... бәрімізге белгілі. Олар әлем
жаратылған, адамның мәні, өмір мен әлім, жақсылык пен жамандық, ... ... ... пен ... ... басты мәселелер
төңірегінде сөз қозғайды. Сондықтан да философия ғылымдардың ғылымы ретінде
танылған, ал басқа ... ... ... осы ... ... ... ... логикаға тірек жасап, ... ... ... оны ойда ... ... ... қабылдау үшін
нақты білімдер, мектеп пәндері тынымдық, этикалық, эстетикалық ... ... ... ... ... Бастысы жаңа білім беретін модель қалыптастыру.
Мұнда өмір сүру ... ... ... ... ... ... бұрып, Диалогтардың бәрі рациональды деп айту мүмкін емес, қатынас
арқылы адамның дүниетанымы ашылытынын ескеріп, оны ... ... ашу ... ету ... ... ... жаңа ... бағдарламасы атты семинарда, үлкен
сұрақ туындасты. Ол мектепке неге ... жаңа және ... ... ал ... ... ... ... пәндео неге
кірмейді? Соған себеп ... ... ... ... ... оған кіретін қайырымдылық пен адамгершілік қана білімге қатысты.
Оған мысал Сократтың: ... ... ... ... сол қайырымды”.
Демек гуманитарлы пәндерге мәні, экзистенциалдық тұлғалық жағынан
бірдеме жеткіліксіз. Тек қана ақыл, логика, жирек, ... ... ... ... ... мәніне қажетті толық білім керек және оны анықтайтын
диалог болу керек. Сабақтың мұндай типі – ол ... ғана ... ... ... Оның ... ... ... болмыс. Басқа класпен, басқа
кезде, басқа ... осы ... осы әдіс ... өтсе де ... ... ... Карл Ясперс “философия ғылымсыз” болуы мүмкін
дейді. Философиялық ойлау Ясперс ойынша алғаш оянуы керек ... ... ... бізге Ньютон мен Энштейн шығарып берсе, онда философиялық
ақиқат тек қана оны әрқайсысымыз өз санамыздан өткізгенде ғана және ... ... ғана ... ... ... ... ... Ясперс ойынша адам туылғаннан бастап философиялық мәселелермен
айналысады, кейін ... ... ... ... ... Біз
балалардың аузынан естіген сөздеріміз философиялық рефлекцияның ... ... ... ... ... бірсе де, өздерінің мақсатына
жете алмайды, егер білімнің ғылыми және рациональды түрімен қалатын болса
онда экзистенциалды ... ... ... ... жоғары
бағалап, одан шыққан қайырымдылықтан әнлымдықты ... ... па? ... адам “жаны бар нәрселерге киліксе” ло адамдың мәнінен айрылып, адам
деген ... ... яғни ... ... кедергі
келтіріді. Екініші сынып оқушылырының сұрағына философия былай жауап
қатады: “Біз ... ... үшін ... Сонда адам білімдену
нәтежиесінде танымдық процестің оң және сол ... ... ... ... ... ... жолдармен қабылдауға болады. ... ... ... ... қатысы жоқ талқыланып отырған
тақырыпқа нақты ... ... бола ма ... сұрақ туындайды. Диалог
адамның көзқарасын өзгертіп білімнің жаңа негізін туындатады. Тақырып
диалог ... ... ... ... ... ... маңызын орындайтын
тақырыптан бас тарпау керек, өйткені дәлелді философиялық бағдарламамен
басқа тактикамен ... ... ... бағдарламасы үлкен екі
бөлімге бөлінеді. “Адамның әлемі” және “адам әлемде” осы ... ... ... ... яғни адам жер ... ... ... ол неден баста алады, басқа тірі жануарлардан айырмашылық ... ... ол ... ... ... және ... ... үміт артуы
керек (осы жерде Кантын үш сұрауы еске түседі, мен нені білеуім ... ... ... ... және неге үміттенуім керек). Осы сұрауларға жауаптарды
адамның ... пен ... ... қоғам, мәдиниеттің тарихы мен
табиғаттың басқа да ... зер ... ала ... ... ... ... да ... болуы да мүмкін: өсімдіктер мен жануарлар,
өлі мен тірі жануарлар, адам мен жануарлар. Өсімдіктер мен ... бар ма? ... ... бола алады ма? Роза гүлдер күледі ме? Ал,
жануарлар жайында: үй ... ... ... ... мысығым мен менің итім; табиғатқа сақтық қатынасы; өмірдің алдындағы
табыс сияқты табиғат пен адам ... ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Екініші бөлім қоғам жайында болмақ. Мен және менің жанұям. Менің
жанұямның ... ... ... ... мен және ... мұғалімім; бедел мен
жаза; таныс пен көрші; мен және менің досым; өзара ... пен ... ... пен ... алғашқы болуға ұмтылу; әлеуметтік әлем; ар
намыс; ... және ... ... бұл ... ... пен адамдармен
бірге болуы мүмкін; менің өмірбаянымен адамдық тарихилық. Тарихи ескерткіш.
Үшінші бөлім – тарих. Аңыздар мен ертегілердегі ... ... ... ... пен ... ма? ... мәні – ... ұрыс, жаулап алу,
белгілі адамдардың өмірі, олардың ойлары, қуанышымен қайғысы ма? Адам ... ... ... ... ... ... шешкісі келеді ме?
Ең экзистенциональды және ... ... ... тіс: ... ... Адам мен ... ... өмір
сүретіндігін дәлелдеу дұрыс па? ... ... адам бар ма? ... ... па? Ұлт пен ... ... бар ма? Ұйықтап жатқанда
құдай мен сөйлесесіндер ме? Әлемдік діндер. Будданың өмірі; Төрт ... ... ... ... жаңалық; Құран; Исламның моралді
қағидалары.
Қалай аталса да, діннің көзі ... ... ... күш тен ... Дін дегеніміз не? ... ... көп. Осы ... таласының негізінде дүниеге ... ... ... ... Оның ... мәні ... ... туындайды, олар: “құдай”, “абсолюттілік” делінеді. Мұндай көзқарас
теологтар мен объективті идеалистерге тән. Егер ... ... ... ... ... ... рухани бастамалардан іздейді, оны
философ идеалистер ... ... ... ... ... ... ұмтылады.
Қоғамдық сананың түрі ретінде дін өзіндік белгілерімен ерекшелінеді.
Ол ерекшелік біріншіден, қоғамдық ... бұл түрі ... ... ... нені ... ... ол ... қандай түрде өтетіндігін
белгілейтіндігінде жатыр.
Бағдарламаның екінші бөлімі “Адам әлемде” философиялық антропология
мен психологиямен (ақыл мен ақылсыздық, ... мен ... күй; ... ... тәсіл, ес, қабылдау, мінез, сонымен бірге ... жан мен ... ... Бұл ... ... қатар этикалық, эстетикалық және
логикалық бөлімдер енеді. Бұл өмірде кездесер ... ... ... ... ... қайрымдылығы, даналық пен сараңдық, ерлік пен
қорқақтық, әділдік пен әділетсіздік, байлық пен ... ... ... ... пен ... ... пен трагедиялық, ақиқат пен
жалғандық мәселелерін шешуге қатысады. ... ... ... ... ... тағдыр, идеальды қала мен ... ... ... ... барлық адамдардың
мақсаты”хайуаннан адамның ерекшелігі ... ... ... ... ... ... табиғаттан тыс өзің қарай алады”. Өзінің
уақытша екенін сезінеді. Адам рухани болғандықтан өзінен тыс өзін ... Бала ... ... ... өмір сүреді. Ол тұтастықтан
туады. Осындай табиғат-адам арасындағы ... ... ... адам
баласының ойында жүреді.
Мен бұл жерде бағдарламаға қатысты мәселелерді түгел ... ... Тек ... ... ... ... яғни, адам
құпияның сырын шешумі, қоғам, мәдиниет, тарих Құдай мен Адам іс-әрекетінің
өлшемі жайына тоқталамын. “Адам ... ... ... кейін, адамның
өзіне қарай, оның психологиялық антропологиялық құрылымдары мен танымдық,
этикалық, эстетикалық қатынасын айтамын.
Оқу ... ... ... үшін осы ... ... ... деп әрбір мұғалім сурауы ... ... ... ... ... өзі осы ... ойланады емес пе? Ал балалармен әңгіме
басқаша. Балалар өзі ... ... үшін оны ... ... ... ... зат жөнінде мағлумат береді. Осыны түсіндіру үшін
кішкене мысал келтірейік. ... ... болу үшін ... ... ... ... ... үлгілі оқушыны. Иә, үлгілі оқушы сабақта керемет жауап
береді, бірақ ол ... ... ... ... ... Еске ... аралда қалып, оның білімі ештеңе бермейді; ештеңеге көмектеспейді.
Бірақ ол қандай “ақылды” ? Ақылды ол-тек білетін емес, ... оны ... ... ... ... ... ... білмейтін нәрселерді білуге құштар? Бір ... ... сол ... тұтас бейнесін алып, оған қатысты нәрселермен
байланысты ... ... ... ... сол зат ... білім,
герменевтикалық ой береді. Заттың қыр-сырын білу үшін ол ... ... ... не ... таным процесінде ол зат туралы мағлұмат ала алмаймыз.
Осылай анықтау тек сырттай қараудың, салыстырудың ңәтижесі сияқты
көрінеді. ... ... ... ... ... үшін біз ... ... сөздерді қолданамыз. Яғни ол бірдеңені басқалардан сырттай
бөлу, оқшаулау. Бірақ екінші жолы ... бір ... ... ... ... ... процесінде заттарды ажырату балаларға да тән. Алдын ала
тану, көру сияқты таным жолындағы ... ... ... ... ... ... Бұл ерте ... бері жалғасып келеді. Ересектер түгелі
балалардың өзі өзін ... ... ... және ... ... ... ... құштар. Таным адам санасын дамытудың негізі
десек, сана ... ... ... ... ... ... ... ақиқат, балалардың өмірлік тәжірбиесінен жинақталған,
ойлау, оқу, көру ... ... ... ... білімнің шекарасын
білмейді. Мейлі ол, мектеп балаларына қатысты ... ... ... ... оны ... ... білуге ұмтылады. Ал ұмытқан, өтіп кеткен
жәйттар жайында тұтас бейнесі ғана ... ... тек қана ... ... ғана ... ... транценденттілікпен ішкі байланыс, табиғаттан жоғары күш сияқты
жағдайлар әсерін ... ... ... ... ... ... – ол өмір,
ол адамдарды, шөптерді, жапырақтар мен құстарды жаратқан”. “Құдай адамға
көмектеседі, Құдай – ол ... ... – ол ... Адам ... ... Осы жерде Платонның теориясына сүйенуге болады. “Жан ол эйдостың
таза ... ... ... ... ең бастысы методикалар қолдана білу ... ... ... ... ... ... ... Осыдан мектеп ойлауға, тек қана ойлауға ғана емес, ... ... ... Э.В. ... айткан. Әрине, осыдан-ақ индукция,
дедукция, классификация, ... ... оның ... ... ... ... Сұраулар текрациональды түрде емес,
экзистенциальды түрде қойылады (мысалы, “әділдік” тақырыбы жайында; әділдік
дегеніміз не? Сен әділетсіз ... ... бе? ... ... ... ме? Сен әділетсіз болған жағдайда, өзінді жақсы сезінесің бе? т.б.)
Мұғалім төңрегіндегі қарама-қайшы ... ... ... ... ... керек деп түсінеді. (Сократ осыны өзінің диалогында “тазару” деп
атайды) ... ... табу үшін ... етеді. (Сократ оны өзінің
терминологиясында “майевтик” деп атайды)
Осыдан қарама-қайшылық философиялық ертегілер мен тарихтада кездеседі.
Мысалы: ... мен ... ... ... оларды достары, ұрысы,
қуанышы, қайғысы жайлы көрсетіледі. Ал осы көрініс ертегіде ... ... ... ... ... ... тап болады.
Балалар осыдан басты ... ... ... сенеді. Ал, біз бұл жерде
шешімнің әртүрлі нұсқаларын көрсетуім қажет.
Бірақ ... ... ... ... ескеруіміз керек.
Ертегілердің өзі әртүрлі сипатта “Ертегідегі физика”, “Ертегідегі биология”
сияқты сипатта болады. “Балаларға арналған ... ... ... ... ... ... ... бейнеленгені дұрыс па? Бастауыш
мектептерде ауызша, ал жоғары сыныптарда философиялық әдебиеттер бай ... ... ... ... ... ... ... хаттар,
ертегілер, романдар, диалогтар, жұмбақтар ... ... ... ... ... және ... ... түрінде беріледі.
Балаларға арналған нақыл сөздерді талқылаудан тағы бір жол шығады. Екі
қарама-қайшылы афоримзді ... оны ... және бір ... екі
афоризмді алып, оның бастапқысын, екіншісін сонымен аяқтау ... ... ... ... ... ... ретінде қойыла отырып,
философ, психолог, педагогтардың ғылыми және ... ... ... ... оқу ... сай келетінін, оқу
бағдарламасынан ... ... ... ... Қазақстан үшін
сапалы білім қажеттігі туып отырған жағдайда “Балаларға арналған философия”
бағдарламасы қол жетпес ... ... ... ... білімдендірудің ролі
Білімдендіру – қоғамның рухани өміріндегі, тұлғаның әлеуметтенуінде
маңызды роль атқаратын, әлеуметтік ... ... ... ... ... дағдарыс болып тұрады. Б.Шнейдер мен А.Кингден айтуы
бойынша білімдендіру жүйесі әлеуметтік қатынаста қиыншылыққа тап ... ... тым ... ... ... ... дұрыс қолданылмағандықтан
болып отыр.
Білім беру жүйесі соңғы уақытқа дейін мектепте шығармашылық “маңызын
жойып” келеді. ... ... алуы ... ... ... ... жемісі –
саналы адам, ал тәжірибеде – тек естігенді орындаушы. Білім беру ... ... ... өсіп келе ... ... ... мәдени негізде
тәрбиелеу. Мұнда мәдени іс-әрекет қоғамның рухани өмірінің кеңеюінде біздің
танымымыз рухани әлемді түсінуде қиындыққа келетінін аңғара ... ... ... деңгейіне дейін көтеру.
Белгілі испандық мәдениеттанушы Х.Ортега-и-Гассет білімдендірудің
негізгі мақсаты ... ... деп ... Мәдениет оның ойынша адамның
тура жолын тауып беретін және тығырықтан алып шығар, ... ... оң ... тигізеді.
Мәдениет рухани дамуға көмектеседі. Білімдендірудің мәдениеті жаңа
ғылыми бағыт ретінде философия мен ... жаңа ... ... ... ... ... сияқты және заттардың мәдени
бейнеленуі мен ... беру ... ... ... ... мына ... негізінде қамтылады:
- мәдени мазмұн (құндылық, қызмет, бағыттылық, пәндік ... ... ... ... методика, қабылдау)
- білімдендіру жүйесіндегі мәдени модель
- педагогикалық мәдениет (қоғамда өмір сүретін идеалдылық, реалдылық)
- білімдендіру ... ... беру ... ... сапасы.
Білімдендіру сферасындағы мәдениетті қалыптастыра ... ... ... ... жетілдіру, қоғамда мәдени қатынас жасау мұндағы
басты мақсат болып ... ... ... ... қатар қызмет атқарып, мәдени
құндылық, идеал мен білімдерді сақтай отырып, ... ... ... ... ... ...... ой-толғамын аса маңызды, әрі терең теориялық
мәнді ұғымдарының бірі. Мәдениет ұғымы ... ... ... ... жиі ... ... қатар адамзат тарихын зерттеушілер
мәдениет мәселесін қамтымайынша дұрыс пайымдаулар жасай алмайды. ... ұғым ... ... ... даму ... ... ... жаңа материалдық белес мәдениеттің де жаңа, неғұрлым жоғары деңгейде
көтерілуін білдіреді, яғни мәдениет ... ... ... кеңейтіп, кең саланы қамтитындығын айтып өткен жөн.
Мәдениет ... бола ... адам ... өз ... ... Ол ... ... сыйымды болса, мәдениет табыиғаттың
көркейіп, гүлденуіне демеуші болады. Керісінше, ол белсенділік бүгінгі бір
күндік мақсаттан туатын ... ... ... ... ... ... Себебі, тарихи процесте табиғат пен мәдениет ажырамас
бірлікте болап ... ... ... қорытынды мәдениет иесі адам білімді
болуды талап ... ... еш ... адамды теріс жолға апармайды. Жеке
адам мәдениеттің субъектісі де, объектісі де ... ... Адам өз ... ... өз ... ... арқылы қоғамға оң қатынас жасай алады.
Мәдени әлем дегенде алдымен, ... ... ... рухани және
материалдық ... ... ... ... ... белгілі бір
идеяның жүзеге асуы, білімнің заттай айғаққа айналуы болса, рухани мәдениет
көбінесе ... мен ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабілеті алдымен ой қиялында туындап, артынан белгі
мен заттай айғақтарға ұласады.
Рухани өмірдің ... ... ... ... ... ... Мәдениет жеке адамның өмір сүру мақсаты
мен құндылық жүйесі, адамның өмір сүрген ортасымен қарым-қатынасы. Ол ... ... ... ... ... Мәдениет адам
жасаған әлем ... ... ... ... ... ... ... келмейтін адамзаттың тура жолы” – деп Бердияев айтқандай
мәдениет бір уақыттағы көпшіліктің өмір сүру ... ... ... ... оның әлеуметтік мәдени қатынастары әсер етеді, өзгертеді.
Олар оны өз ... ... ... ... ... мұра ... ал ол мұра ... жағдайда үнемі дамуда болады. Мәдени-
әлеуметтік фактор қоғамның қозғаушы күші мәдениеттің ... ... ... Жеке адам ... мен ... ... тікелей байланысты.
Мәдениеттің диалектикалық дамушы процесі есебінде екі жағы бар: ... ... ... жаңашылдық заңы. Бұл заңдылықтарды әрине,
қоғамды ... адам ... Бұл ... ... ... ... ... білімді адамның иелігіне берілсе, нәтижесі де оңды ... ... ... беру ... оң ... жасауы қажет.
Мысалы, Чикаго университетінде оқыту бағдарламасы ... ... ... – философия, шығармашылық, музыка, батыс ... ... ... екі жыл ... ... ... ғылым
салаларының пәндерін толық оқытқандықтан қоғамда қайшылық та тумайды.
Білімдендіру жүйесінде қандай ... ... ... ... болу ... деген зерделі ойды талап етеді. ... ... ... ... зор ... ... тап ... оның нәтижесі білімді адамды қоғам қажет етуде. Адам ... ... ... ... ол мәдениетті, мәдениетті адам қоғамға қажетті
басты тұлға.
Қазір Қазақстанда білім беру жүйесі түбегейлі өзгеруде. Мұнда ... ... Адам ... қай саласына қызығушылығы артса
нәтижелі іс-әрекет етеді деп ... ... ... ... ... ... классикалық моделіне
қайта оралу идеясы, ... ... жай ... ... ... ... әлеміне ену. Сондықтан білімдендіру жүйесінде
өркениетті сақтап қалу мүмкіндігі туып ... ... ... ... ... түлект ерін қоғамдық өмірде өіндік
іс-қимсыл ... ... ... ... ... процесінде
қалыптастыруы шарт.
Осыдан жас таланттардың шығармашылық ... әр ... ... гармониялық, профессионалдық, этетикалық сапалары
көрініс береді. Өндіру мен басқару сферасында жай специалист қалыптастыру
ғана ... ... ... ... әр ... ... эстетикалық сұраулармен
айналысып, оны саналы шешетін тұлғаны қалыптастыру.
Сондықтан білімдендіру мәдениеттің ... мен ... ... ... ... мен ... ... бір-біріне жақын. Білімдендіру
саласында мәдениетті қолдау ұғымын нақтылап көрейік.
- Қазақстан Республикасының мәдени паспорты ... ... ... ... өнерге қолдау көрсету. Олардың ішінде рухани дамуға ... ... ... ... топтары, классикалық өнер түрлерінің
орындаушылары, белгілі өнерпаздар.
- Мәдени және ... ... ... жазуша, ақын, суретші,
композитор тағы басқалардың түрі, жанры, мазмұны жаңашыл, көркемдігі ... ... ... бен ... ... және болашақ мүддесіне,
демократиялық нығаюына айтарлықтай қызмет етіп келе ... ... ... ... ... жетілдіруге жағдай жасау.
- Салауатты өмір салытан жетелейтін өнер туындыларына, ... ... үй мен ... ... ... ... ... мен мақалаларға орын беру.
- Дәстүрлі ұлттық мәдениеттен бастау алатын жаңашыл, ... ... ... жаңа ... пен өнер үлгілеріне қолдау көрсету.
- Халықтың мәдениеті мен өнеріндегі салауатты, білікті адам ... ... ... ... ... бәрі адамның рухани әлемінің өнер,
білім, шығармашылықпен баюына негіз болады және соған ... ... ... ... ... ғылымды сүю, түсіну, құрметтеу,
соған ұмтылу әрбір жас ұрпақтың жатса-тұрса мұратына ... ... екі ... ... ... ... болсақ,
материалдық мәдениет белгілі бір идеяның ... ... ... ... ... ... рухани мәдениет көбінесе символдар мен заттар арқылы
көрініс табады. ... ... ... ... ... алдымен ой-
қиялында туындап, артынан белгі мен заттай айғақтар ұласады. Қалай болған
күнде де мәдениет – ... және ... ... ... көне ... ... ... мәдениет адам бойында орын ала отырып,
адамның білім, шығармашылық, ғылым жолында дамуына жағдай туғызуы ... ... ... ... өз ... ... пәндер
ретінде кеңістік арқылы беріледі екен.
Шығармашылық, ұғыну, байқау, баға беру – ... ... ... ... ... адам өмірлік әрекеттер мен мәндерде жаңа жаңалықтар енгізе
алады.
Білімдендіру редукциясы ... ... оқу ... ... беру ... Егер адам ... пәндерді дамытқысы келсе, онда Декарттың
қарастырған схемасы бойынша, формальді-логикалық ойлауды пайдалануы тиіс.
Оның көзқарасы ... ... ... ... ... әрі қарай
дамиды. Розакка мен Декарттың пікірінше ой, ... ... ... ақыл
маңызды роль атқара отырып, адамдар тәжірибесінен көрініс ... ... ... ... ... ... ... “өмір сапасына” өту,
информационалды технология мен құндылық гуманизмі арасында зерделі көзқарас
орнатып, дұрыс жол таңдай білуге ұмтылыс туып отыр ... ... ... ... арқылы жүргізу дәстүрлі
жағдайға айналып отыр. ... ... ... түсіндіре отырып, гуманитарлы
білімдер жайында: “Кімде-кім жас ... ... ... тілдерін оқыса,
антикалық авторлар, тарихшылар мен философтарды, математиканы ... дін ... ... әр ... ақындарын оқыса сол адам ... ... ... мағыналы әрекет ете алады”, - деген болатын.
Демек, білімдендірудің мәдени бейнеленуі қоғамды сақтай ... ... ... ... ... ... бөлу ... мәдени әлеміндегі білім, ол әртүрлі мағынада айтыла келе,
басты мақсаты – жас ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік рухты тәрбиелеу – тәуелсіз мемлекетіміздің барша оқу
жүйесінің алдында тұрған аса ... де, аса ... ... ... маңызы мынада: “Қоғамды ізгілендіру ХХІ ғасырдағы ... ... Ал ... өзі ... қатынастарды алдымен әлемнің
тұтқасы ретінде адам факторы мейлінше ... ... ... ... ... ... жету ... – зиялылықты қалыптастыруды,
сезім, көңіл-күй мәдениетін ... ... ... ... ... бір ... ... көздейтін сан қырлы процес
білімді гуманитарландыру болып табылады” [21].
Білім беруді ... ... ...... ... ... ... және мәдениет кешенін гуманистік бағдардағы адам
тәрбиелеуге жұмылдыруға келіп саяды.
Жастар арасындағы идеялық тәрбиелік жұмысты күшейту ... ... ... ... ... қоғам құрудың қажеттілігінен туындап отыр.
Қандай да болмасын азамат ... өз ... ... ... ... ... өз орнымен жұмсауы міндет болып табылады.
2.2.Таным теориясы оқыту процесінің методологиялық негізі
Білім беру процесі өзінің тарихи бастауын ... ... ... ... ... бастайды. Яғни, білім берудің құрылым, оның
негізгі бөліктері және олардың ғылыми сипаттамалары педагогикалық ... ... ... сөзі ... тілінен алғанда “ілгері
қозғалыс” деген мағынада, яғни жеке тұлғаның ақыл-ой ... ... ... білеміз. Бұл процесс білім алушылық объективті
дүние ақиқаттарын санада ... ... ... ... беру
процесі өзінің табиғатында тұлғаның таным процесімен тікелей байланысты.
Егер оқыту процесі ... ... ... ... ... ... онда оқытудың кең мағынадағы ... ... ... ... қарай қозғалысы деген сөз. Сондықтан теориялық
зерттеулерде ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Яғни, білім алушының білім меңгеруінің алға ... ... ... да, ол ... беру барысында оқытудың заңдылықтарын
қалыптастыруға бірден-бір мотив ... ... ... ... берудің
мақсаты мен міндеті ақиқатты тану арқылы саналы іс-әрекетке білім ... ... ... ... процесі ақиқатты сәулелендірудің
универсалдық жолы. Білім беру ... және оның ... ... табиғи
жаратылыстық мәнінде сезім органдарының фунцкиясынан басталатыны ақиқат. ... ... ... ... ... ... ... емес.
Түйсіну білім меңгертуде сол білімнің формасы ретіндегі заттың жеке ... ғана ... Ал ... сол ... ... ... ... толық меңгерілуін қабылдау қамтамасыздандырады. Павлов
бойынша: жоғарғы ми қабығында “із” қалдырса білім меңгеріледі екен ... ... ... білім жүйесі болмайды. Демек, осы іздердің негізінде
ғана білімнің қаңқасын құрайтын ұғымдар ... ... ... Сонда, осы
ұғымдардың пайда болғаны арқасында ғана, енді сезім органдары функциясы өз
міндетін ... ... ... ойлауға ауыстырады. Егер сезім органдары,
соның ішінде түйсіну ақиқатты мида жанамалай сәулелендірсе, онда ... ... ... ... ... Ойлау білім меңгертудің
сәулеленудегі жекеден жалпыға қарай ... ... ... ... ... ... меңгертудегі таным процесінің ең жоғары басқышы
ретінде дидактика ... ... да ... ... ... ... ... деп түсіндіреді. Өйткені абстрактылы ойлау
бірнеше формада танымды көрсетеді. Ұғым формасында, пікір ... ... ... Міне, осыдан келіп рационалды таным мен ... ... ... ... ... ... Егер Павлов пен Сеченовке
сүйенсек, абстрактылы ойлау білімнің ақиқат негізін әрі терең, әрі ... ... ... ... ... рационалдық танымда, сезімдік
танымда білімнің негізгі түпкі мақсаты ретінде тәжірибені алады. Өйткені
тәжірибе ... ... ... беру ... ... ... ... процесінде білім меңгертудің
мынадай буындарын қамтиды: қабылдау, ... ... ... ... ... ... беру процесі білім меңгерту барысында сөз жоқ, ең алдымен
табалдырығы ретінде қарастырылатын қабылдаудан ... ... ... ... ... ... ... сәулеленуі. Қабылдаудан
кейін білімді ақылға тоқу басталады. Содан кейін білім алушыда ... ... ... ... ... ... ... ғана білімді түсіну
басталады. Түсінік барысында, ойлаудың ... ... ... ... ... арқылы меңгеру барысында
білімнің алғашқы талқылауы басталады. Осыдан келіп, ой –іс әрекеті ... ... ... ... ... ұғымдар жиынтығын жалпылай
түсіне отырып, санада нығайтып бекіту мүмкіндігін туғызады. Демек, таным
процесінде білімнің ... ... ... Енді ... ... ... ... қарастырып көрсек,
жастарға жоғарғы ғылым деңгейіне сәйкес жан-жақты рухани ... ... ... ... ... отырып, бойындағы қасиеттерін аша білу,
санасына біліммен қатар халқымыздың ертеден ... ... ... Әр ... алғашқы еңбектенуі және дүниетанымы,
басқалармен қарым-қатынаста анықталады. Халқымыздың “бала кезінде нені әдет
етсең, өскенде ... ... ... ... ... ... ... ұстаздың шеберлігі білім алушының танымдық іс-әрекетін
жандандыратын қарама-қайшылықтарды білу, айқындау және ... ... ... ... ... тән ... ... Таным процесінің ғылымдағы объектісі белгісіз құбылыстар. Білім
алушы керекті әдебиетті, материалды өздігінен оқу ... ... ... ... ... ... жетістіктерін танып біледі. Яғни, ұстаз ізденушіні
ғылыми ізденіске талпындырады.
- Таным процесі тек ... ... ... ... ... ... ... болады. Танымдық ... ... ... ... ... ... ... олардың көзқарастары
мен сенімдері қалыптасады [48].
Басқаша айтқанда, таным барысында адам өзін ... ... ... ... білімі кеңейіп, тереңдей түседі; адамның заттар мен құбылыстар
туралы жалпы мәліметі ішкі мәнге ... ... ... ... ... ... танымды адамның жаңа әрі тың білімді игеріп, рухани баюы
деп есептеуге болады.
Кант заттардың құбылысын (біздің заттар) және шынайы ... ... ... ... ... Біз шын ... сол күйінде танып
білмейміз. Біздің біліміміз ... өзін ... тек ... ... біле ... “Өзіндік зат” бар дейді, бірақ ол “тануға болмайтын
зат” құбылыстан принциптік айырмашылығ бар зат, ... ... ... ... білуге болатын зат деп жариялайды.Сондықтан біздің ... ... ... деп ... ... ... білмеушіліктен білушілік қалай
туатынын, толық емес, дәл емес, білімнің ... ... ... білімге
айналатынын талдау керек. Осы орайда, сана мәселесі ойға оралып саналы
ойлау әрекеті ғана шын ... ... бере ... ... үмітпен білімді сана
мәселесінде қозғап көрейік.
2.3. Білім беру процесіндегі білім, сана, өзіндік сана мәселері.
Білім бір ... ... ... оның өзі жоғары дәрежеге
көтеріліп, адам баласы оның бас ... ... ... ... Бұл ... ... өзіндік мәні де бар еді.
Ғылым мен техниканың ... оның ... ... ... алшақтата бастады. Білім адам үшін емес, ... ... үшін ... ету ... ... ... ... адамның адамшылығы кайда?
Адам басқа тірі жандармен салыстырғанда бағалы деп ,ол өзі ғана ... ие ... деп ... ... ... ол қандай іс-әрекет етпек?
Оысда ... ... адам үшін ... өйткені ол адам “, - ... сөзі ойға ... ... ... ... ... ... ғылым мен
техниканың жетістіктеріне масаттана бастаған қоғамдағы ... ... ... ... ... да алмай ядролық ... ... ... ... экологиялық трагедияға тап
болғандығын толық ... ... ... адам ... ... оның ... ... ескере бермейді. Сол үшін сапалы білімді қажет ете
отырып, сапалы ... ... ... ... оның ... ... елімізде оншақты жыл бұрынғы
қоғамды жайлаған білімге деген табынушылық бүкіл білім ... ... ... ... ... ... беру мен ... қауымның білім
алуы адамға ешбір қатысы жоқ ... ... ... ... ... беру ... ... сонша, олар жеке адамның, тұлғаның ойы
мен сана-сезіміне бойлай еніп, оны бағындырып ... ... ... сәйкестендендіру әрекеті басталды. Сөйтіп білім алатын әрбір
адам белгілі бір идеалогияның илеуіне ілініп, сол ... ... ... ... ... біріне айналып “көп айтса көнді, жұрт ... ... ... ... өмір сүре ... Білім адамның рухани
дүниесін қалыптастыратын, оның ой-санасын өсіретін ... ... ... орнына берілетін “алатын” зат, нәрсе сияқты роль атқаруға
кірісті. Ғылымдардың ... ... ... ... ... ... ... бере салатын ғылым емес.
Философиялық білімнің ... ол ішкі ... ... ... менің
білуімше, ол білімдер жүйесі ... ... ... - ... ... ... ... көмегімен қалыптасады” – демекші,
білім берілетін, алатын нәрсе ... ол ... ... да ... мен ... ... еш ... да ескірмейді, оларға
деген сұраныс әруақытта болып тұрады. Тек сол ... ... ... методологиясы өзгеруі мүмкін. Білімді тыңдаушысына жеткізе білу, сол
арқылы адамның ой-санасына ғажап ... ... оның ішкі ... ... әсер ... бойдағы буырқанып жатқан ынта мен ... ... ... ... ... ... деп айтуға болады. Ұстазды
жасөспірімдердің рухани дүниесінің мүсіншісі деп анықтасақ, ... ... ... ең ... ... ... сеніп тапсыратын мемлекеттік
сенімді өкілі деген сөз. ... ... бұл ... ... оның
мейлінше творчестволық қажет ететіндігі. Оқып-білушіні біліммен
сусындататын ... ... ең ... көңіл бөлген жөн.
Мұғалім творчествасы дегеніміз оның белсенділігі мен дербес іс-әрекетінің
ең жоғарғы формасы деп ... Осы ... ... ... ... байланыстырады. Білім беру процесін жүйелі ... ... білу және де ... ... ... ... ұстау және де үнемі ізденістер барысында жаңаны тауып, соған жету
педогогикалық, психологиялық, философиялық зерттеулерде ... ... ... жаңа ... ... ... ... сапалы білім беру
шеберлігінің іргетасы болып есептеледі.
Осы жерден оқыту мен білім берудің басты ... кім? Яғни ... ... ... ... ... ... адамға, кез-келгенге білім беру –
абстрактлі болар. ... ... ... ... адам ғана ... ... ... оны өз жанына терең бойлата алатын шығар?
Ендеше білімді ... оны ... ... ... етіп ... ғана осы ... ... “мойнымен де, ойымен де көтерер ... ... ... ішкі ең ... қасиеттерінің бірі ерекше бой
көрсетіп, оның ... ... ... ... Ол – ... көне ... ... халқымыздың ерекше қадірлі, барынша көңіл
бөліп қастерлеп келгені осы сана ғой. ... ... ... философия”
курсынан белгілі, бала жан-жағына ойлы көзбен қарап, әр нәрсенің мәнін
ұғыну деңгейіне де жетеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... оқып жазудан бұрын келетін сана адамды шын
мәнінде адам етуге ... ... ... ... ... Сол ... сананың
негізінде ғана білім адамға қонақтап, өз мекенін, неге қажет екенін таба
алады. Ал, санасызға ... ... ... жоқ. ... ол оның ... ... те, ұғынып та көрмеген. Ондай адам сауатсыз, көбінесе шала
игерілген білімдерді ... ... ... ... ... онша бір ... пәле емес, ал нашар меңгерілген
ілімдерді жинақтай беру – одан да ... – деп ... ... ... ... нәтижие бермейді. (46(
Қазіргі білімберу жүйемізге көз жүгірте отырып, осы қағиданы ... жан ... ... ... да ... біздің білім біру
әдістемеміз бен ... ... әлі де ... ... ... ... ... да білім алушы санасын ... ... ... Сана ... ... ... құқықтық, ғылымдық, моральдық ... Бұл ... ... сана ... ... ... ... береді. (37(
Бірақ та саналы тәрбиелеуге болатынын ұмытпауымыз керек. Ол үшін
адамға әртүрлі ... ... ... ... қату қажеттігі бар. Әрбір
жеке тұлғаның, оқушыдан бастап, студент пен білім алушының ішкі ... ... күші ... ... ... сана ... Өзіндік
сана әрбір адамның рухани өмірінің өсу ... Адам ... ... ... ... ... оның ... мәні.
Міне осыдан келіп біз орта мектептер деген мәселеге ... ... бе, жоқ па ... ... ... ... ақыл-ойын өзіндік сана
деңгейіне жеткізе дамыту ең маңызды мәселеге айналуы қажетболып отыр. ... сана ... ... тануға, бет алған жерден басталмақ. Өзіндік
сана – адамның өзін-өзі ойлай ... сезе ... ... ... түсіне бастауы. Өзіндік сана бір жағынан танымдық, екінші ... ... ... ... адам өзін-өзі танып қана қоймай, өзіне-
өзі баға береді, өзінің ісін ой ... ... өзін ... ... өз-өзін түзейді. Адам білімді ... ... ... оның өзіне қажетті жақтарын алып, өз дәрежесіне сай ... ... ... да тез ... ... грек ... бірі Гераклиттің “көп білгендік ақылға
үйретпейді”, - деген тамаша сөзі бар. ... ... ... не? Көне ... ... ... - өлген адам” деп айтқанындай адам білген сайын
ескі қалпынан жаңа ... өтіп ... ... ... ... ... қызмет
атқарады. Бірақ ол құрал бола тұрса да адам ... ... ... болып табылады. (6(
Ал білім беру дегеніміз адамның ойлау процесін іске қосу ... ... ... ... ... процесіне көңіл аудармайынша саналы ұрпақ
тәрбиелеу қиынға соғады. Оған қазіргі қоғадағы көпшілік ... ... куә ... ... ... ... саналы техникаландыру қаупі
байқалады. Ол адамның өлуіне, өзіндік сананың жойылуына жол бастамақ. ... ... жол бар. Ол ... беру ... ... ... ... отырып, адамның өзіндік санасының туындауына оның ... ... ... ... Адам ... көкірек көзінің ұйықтамай, сергек ояу
болуы оның жоғары руханилығын көрсетпек. Сондықтан ең алдымен рухтың ... ... болу ... ... ... ... санасы арқылы
қалыптасатын болса, рух өзіндік санада орын алып ... ... ... ... ... ... бүкіл өміріне қажетті, сол үшін оған
көңіл қою керек. Үздіксіз өмір үшін ... оқу ... ... ... ... білімнің қажеттігі айтпаса да түсінікті
және бұл дәлелденуді қажет ... Ал, ... ... сана ... ... ... ... бірден-бір жолы. Ол үшін адамның рухы
оянып, білімді тек өзі үшін ғана емес ... ... үшін ... игі ... ... ... – руханилық пен мәдениеттің берлігі ретінде.
Өмір мағыналық философтялық мәселелер арасында шығармашылық ... орын ... ... ... ... ... ал мәдениет – техникалық
шеберлік деген анықтамалардан адам бойындағы ішкі мен ... ... ... рухани бастау – бұл адамның өзі, сырқы дегеніміз – оның әлемде
әртүрлі сипатта көрініс берілуі.
Адамдар болмысында пайда ... көп жаңа ... ең ... ... ... ... Ол ... міндетті түрде саналы формада емес,
бейсаналық дәрежеде болуы мүмкін. ... ... ... соның
тарихында ендірген, іске асқан нәрселерінің бәрі дерлік бұрын табиғатта
болмайтын, кездеспейтін құбылыстар. Ең ... ... өзін ... ... қарасақ та соны көреміз. Ғылым саласындағы шығармашылық та
болмаған, қолданылмаған күйінде кездеседі. Жаңадан жаңалық ... ... ... ... Ол ... ... де кездеседі. Мысалы,
кремний иасынан өткірлеп қашалған ... ... ағаш ... ... шандыған
түрін алсақ, ол да бір кезде жаңа бір ... қару ... ... ... ... құралған бүтін тәжірибені, қатынастарды, ... мен ... ... қосқанда да, олардан тікелей
балтаның бейнесі тумайды. Олар тек алғышарттар ғана. Адам өз ойында, ... ... ... Бұл ... ... айтпағымыз, пайда болған балта
адам қиялында туған өз бейнесінің іске ... ... Сол ... ... ... ... ... туады. Осыны ойлаудың творчестволық қасиеті дейміз.
Адамның қалыптасқан шегінен әр сәтте ... ... да ... ... ойлау дүниесінде басталады. Ол үнемі өзгеруде болады. Осы өзгерулер
адам жанында болатын ... ... ... ол ... ... көрінеді,
немесе сырттай көрінбеуі де мүмкін. Адамның ... ... оның ... Ал ... ... ... ... қызметтердің саласында,
әсіресе жеке адамның жан әлемінің үнемі басқа дүниемен шекаралығында өтеді.
Орыстың XX ғасырдағы белгілі ойшылы М. М. ... ... баса ... ... ... ... дүние ретінде ішкі территориясы жоқ,
оның барлық өмірі, барлық өзіндік мәні шекарада өтеді ... . Ол ... ... ... Ол ... ... сыртқы емес, ішкі шекара. Олай
болса адамның ойлауын ... ... ... ... ... ... тек сыртқы дүниеге тәуелді деп қарау қате болар еді. Ойлау
объективтік процесс. Адамның сыртқы дүниеге тәуелділігі ... ... ішкі жан ... ... мәнділіктері мен талпыныстарына
байланысты.
Егер адамдар тарихында алдымен болмыстық формалар туып, ал ... ... тек ... ... отыратын болса, ойлаудың айрықша
мәні де болмас еді.
Ойлау мен іс-әрекет, ... ... екі жағы ғана ... ... ... ... қалыптасады, ал іс-әрекеттерде көрі-
неді, субъект өз қатынысын басқаларға айқындайды, бағыттайды. Осы ... ... сол ... өзін ... ететін ойлау, ойлау-дың
ұмтылыстары болып көрінеді. Сол сияқты көп адамдардың ... ... ... олардың ешқайсысы білмеген, ұм-тылмаған үлкен
өзгерістер, нәтижелер де пайда ... ... ... ... болдыру ғана емес, шығармашылық адамның неғұрлым ... ... ... ... осы ... (ішкі) пен мәдениет
(сыртқы) өте жиі біріктіріліп жіберілетінін байқаймыз. Тіптен, бұл бірлік
кейде абстрактлы ... ... ... ... пен мәдениет бір
ғана нәрсе сияқты кейіпке ене бастайды. Бірақ, бұл жағдайда әрбір ұғымның
ерекшелігі ғана ... ... ... ... ... қателік
жіберіледі, яғни бір нәрсе екінші нәрсемен ауыстырылып, жалған тұжырымға
алып келеді. Бұл көзқарас бойынша ... ... ... ол ... адам мәні деп ... пен “мәдениет” ұғымдары сәйкестендірудегі шетке шы-ғушылық
басқа шетке шығушылықпен тікелей байланысты, бұл жолы ұғым-дық емес, нақты
... ... ... ... ... көп ... білдіргенмен,
бірақ рухани құлдырауды тоқтатуға практикалық қадамдар ... ... ... ... ... ... келеді. Соның нәтижесінде руханилық пен
мәдениет екіге бөлінеді: біріншісі, қазіргі күні бос ... ... ... ал ... таза техникалық шеберлік, өзіндік мақсат ... ... ... ... ... мен ... және ... материалдарды ұсыну түрінде көрініс берді.
Бұл көзқарас бойынша (бүкіл адамзат тарихын нақтылай айтқанда алдыңғы
тарихын қарастырғанда өзін ... ... ... ... мәдениеттің
көптеген анықтамалары, жіктемелері, бөлшектенулерін көтермейді, нағыз дұрыс
жіктеме бойынша мәдениет пен рухани (рухтанған) неменсе ... ... ... адамшылыққа жат) болуға тиіс.
Руханилық пен мәдениеттің бірлігі өмірде бар дерек емес, ол ... ... ... ... пен ... үйлесімділігі іс жүзінде
махаббат, яғни әсемдікті туындатушы жақсылық ретінде түсінілуі ... пен ... әр ... ... ... ... ... адамдардың бірілігінің өрісі, олардың ... ... ... бірге туындату ретінде қалады, ал мәденеиет
нағыз өзінің шынайы мағынасында рухани даралықтардың ... ... ... ... ... ретінде бейнеленеді.
Нағыз мәдениетті, яғни рухани ... ... ... ... ... ... ең маңызды және ауқымды ... ... ... ... түсу және оның ... адами
руханилықты дамыту қажеттілігі көп этникалық және көп ... үшін ... ... ... бар. Бұл ... бірнеше салалармен тікелей байланысты. Біріншіден, адам дамуының
шынайы заңдары дегеніміз, бұл алдымен ... да ... ... қарым-қатынасының заңы. Екіншіден, қазіргі кезеңде жер ... ... көп ... және ... ... Міне, сондықтан аталған міндет глобалтді, бола түсуде.
Мәдениеттің руханилыққа ие болуы, негізінен екі іргелі ... ... ... ... мәні ... рухани махаббатты үйрену үшін және оның
өрбіп жетілуі үшін дүниедегі адам ... ... ... түсу ... ... ... болу керек. Міне осыдан адамның басқаларға ... ... ... ... ... сөздермен айтқанда Махаббаттың
жаңа тілін, жаңа деңгейін қалыптастыру жөнінде ... ... ... ... әр ... бұл қабілет бар, тек оны әр ... оң ... өмір ... ... ... адамдардың
басқалардан және әлемнен жабықтығын женуге болады. Сондықтан мәдениеттің ... ... және ... ... мен қызмет ету өз бойында теріс
нәрсені ұстануы тиіс, агрессия көріністерінің көлеңкесі де болмауы ... жаңа ... тек қана оң ... ... үлгілерге
арқа сүйеуі және құрылуы керек.
Екінші принциптің мәні мынада: ол адамдар мен ... ... ... ... ... ... ... керек, яғни ол шығармашылық
еңбегінің мәдениеті және ғалам үйлесімділігін өз ... ... ... ... тұрады.
Адам өз шығармашылығын адамдар мен әлемге ... ... ... ... ... ... құрсауында қалады, соның
нәтижесінде басқаларды төмендету арқылы өзін-өзі көтеру құбылысы кө-ініс
береді. ... ... ... ... түрткі болуы қажет.
Бұл мәсіленің басқа қырына тоқталу керек. Атап айтқанда, руханилық
мәдениеті мәселесіне, ... ... ... қалай тәрбиелеп, дамытуға
назар аударуға болатындығына ... ... ... ...... ... ... болмысқа сене білуінде және өз бойына шынайы
рухани құндылықтарды қордалай ... ... ... даму ... шығуында.
Міне, сонда ғана адамдарға бір күш рухани өркендетудің келесі бір белесі
іспетті өмір мен ... ... ... ... ... ... ... қатынасының негізінде сезімдер жатыр.
Міне сондықтан бүгінгі күні сезімталдыққа үйреніп, сол ... ... ... ... ... өмірде алатын орны, әлеуметтік жай күйі толығымен
өз еңбегінің сана мен сапасына, әлеуметтік ... ... ... ... Ол өмір ... ... оның ... қалпын, қадір-қасиетін
тек осы жолмен ғана анықтап, оны іске асыруға тиісті.
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді, - демекші ... ... ілім ... ... ... ... ... жасайтындығы осы
өмірде-ақ білініп тұр.
Бұл – адам проблемаларының ... ... ... Адам – небір
ғаламат табыстардың қайнар көзі, ақыл-ой туындыларының құдірітті ... өзін ... ... ... Адам ... ... өзінің
саналылығы арқылы үлкен жетістіктерге жетті. Бұл ... ... ... идеясын, іс-әрекет арқылы өндіріп, ... ... ... Мысалы, ғылыми техникалық революция, адам өміріне көп
жеңілдік әкелді. ... ... ... ... биіктігі көрініп,
адамдық мәні бағалауда үлкен роль атқарады. ... ... ғана ... адам ... сол ... ... ... білім жолында болу
керек. Философияда шығармашылық жоқтан бар жасау. ... ... ... санасы арқылы келеді деп санасақ, табиғатта оған келер
кедергілер көп, сол жолда адам еш ... алға ... ... ... мәдениет бірілгінен қалыптасқан шығармашылық – ол ең ... ... ... белең алып, оның ... ... ... ... ... деп ... келе айтқанда, “Білімдендіру философиясы дүниетанымның жаңа
моделі” ... ... орын ... ... ... ... ... пікірлерде болды. Оның ішінде ... ... ... ... де ... бар. Десек те, мұның бәрі білім алар ұрпақ
игілігінен туған еңбектер. Өздеріңізге мәлім осы кезге дейін елімізде ... ... ... икемсіздеу құрылым мен фактологиялық мазмұн
күйінде қалып келді. Мұның өзі ... ... ... ... ... оның ... өмірдің өзгермелі және ... ... ... жаңа ... ... ... келді.
Қазіргі қоғам ғылыми техникалық революция жетістіктерін меңгерген
заманда білімдендіру процесі ... ... ... ... ... туады. Осы
мақсатта “Білімдендіру ... ... жаңа ... ... ... ойшылдар мен педагог ағартушылардың білім беру
жайында келтірілген пікірлерін ұсындық. ... ... ... үлкен екі
бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім бойынша, философия ... ... ... ... Білім мәселесі бастауын тереңнен алған ... ... ... ... өмір сүреді. Сондықтан Көне Қытай
философиясындағы Конфуций іліміндегі оқу-білім ... ... ... вэнь ... ... кең, әрі ... Оған ... әдебиет, рухани байлықты жатқызамыз. Онда Конфуций “Кеңес пен толғам”
атты трактатында оқу-білім жайлы ... Ол ... ... ... жайлы былай қорытады. Күндіз ас ішпедім, түнде ұйықыдан
бездім, ойландым, толғандым бәрі пәс. Ақылдың мәйегі – оқу ... - ... ... сөзінен бәрі білімге келіп тіреліп тұрғандай. Бірақ,
білім кімге де, қай ... да ... ... ... ... тұра ... бағаламаймыз деген сұрақ төңірегінде ойланбаймыз. Конфуций оқу-
білімді мойындап, шәкірттерін соған үндейді. Адамды адам етер ... ... ... ... ғана ... ... ол туралы ойланып та жатпайды.
Адам өз ... ... қалу үшін ... жолында өзін көтеру керек.
“Білім инемен құдық қазғандай” деп дана халқымыз айтпақшы, ол оңай ... ілім ... ... болу үшін әр ... қыр ... ... ... себебін ашу жолында қызмет ету керек. Осының ішінде айтпағымыз жай
оқу бар да, көңілге тоқу бар. ... ... ... ой ... ... ... арқылы ойда қорытып, өз ... ... ... ... ...... ... ынтазарлықпен, барыңнан
айырылардай қауіп-қатермен”, - демекші білімді қабылдап алатын сана ... ... Адам соны ... ... өзіндік санасы арқылы жаңа
тың ойлар тауып, ... ... ... ... ... ... тұрар еді.
Білім – байлық, сол байлыққа қол жеткізу үлкен куаныш. Адам өмір ... ... ... ... құбылыстардың қыр-сырын, мән-мағынасын
білуге құштар. Онсыз адамдық мәнділік жоқ. Сол арқылы себебін ... ол ... ... ... ... ... өзі, көпшіліктің дау-дамайына
айналған. Конфуцийдің көзқарасында да ... ... ... оқу, оны
көңілге тоқу жайлы көп айтылады. Осыдан байқайтынымыз ... ... ... да ... ... ... ... көңілінен орын тапқан.
Білімсіз-ақ бірдеңе тындыратын ... бар ... мен өйте ... ... естіп, кемелін таңдау, келісімін табу, көп көріп, көңілге түю, - ... ... ... кезектегі нәрсе – демекші білім алу үшін көпті көрген
ұлағатты, ... адам болу ... ... конфуцийдің оқу-білім жайында
берген көзқарастарының легі осылай. Оның кайдан бастау ... мен ... жіне де ... ... берілетіндігін бәрін жүйесімен көсете білген. Оқу-
білім алу жолының қиындығын және де ол ... ... ... ... ... ол ... мінездің күшті түрлерінен, яғни төзімділік,
сабырлық сияқты кез-келген кедергіге ... ... ... ... ... ... ... білім алуға, меңгеруге деген қабілет
адамның табиғатынан барлық адамға беріледі. Оны кай ... ... ... ... Бұл ... ең алдымен білімге деген құштарлық
керек. Білімді ынта-ықыласпен, зейін қойып кіріскен адамға білімнің өзі
ашыла ... ... ... ... ... ... білімдендіру
мәселесін қорытындылай кетсек, білім мен ілімнің көзі сыртқы дүниені тануда
жатыр. Осы жайында ... ... ... адам ... дүниені,
әлемді, ғарышты тани отырып, оларданалғаш ... өз ... ... ... ішкі дүниесі оның сырттан алған білімінен ғана
емес, ... ... де ... ... ... ... Сократ білімді
адамның ішкі рухани дүниесімен тығыз байланыстырады. ... ... ... қол ... ... ... ол ... адамдардың іс-әрекеті қызметінен
келіп шығады. Сократтың осы көзқарасы қазіргі жағдайда, біздің ... өз ... ... жоқ. ... гөрі ... ... ... алудан гөрі
адамгершілікті қалыптастыру – қазіргі басты ... ... Ал, ... ... білімді әркімнің қолына түсе беретін дүние емес – ... ... ... ... өзі көне гректердің “даналықты сүю”
деген мағынасын берсе, ол көрінгеннің қолындағы құралға анала алмайды. ... ... ... ... ие адамға керегі жоқ, сондай-ақ ол ештене
білмейтінге де ... ... ... ... кісі ... ... ойламайды да, білімге де ұмтылмайды. Білім дүниетанымдық жүйе ретінде
қызығушылықтан басталады. Білім ... жаңа ... ... үшін, адам
танымы қозғалыста болып, білсем деген ... алға ... ... ... ... ... мен ... адамды ұмытылысқа шақырады, оған
үлкен де кіші де, тіпті бала да білсем деген үмітпен таным ... ... ... ... ... ... анықтап өзіне білім ретінде
қабылдайды. Оның ішінде ақиқат білім де, шала ... де бар, адам ... ... ... ... жолын таңдай білу керек әрі қарай
Аристотель дамыта келе білімнің негізгі танымда жатыр ... ... ... ... аса ... ... ... алынған білім шын мәніндегі
білім деген болатын. Тәжірибені одан әрі дамытқан жаңа ... ... ... ... берілген. Бұл дәуір ғылымның едәуір дамуынан, ... ... ... ... ... дейін көтерілген . ... ... ... ... - ... – деп атай отырып, ... ... ... ... ... оның киындығын да білдереді. Ал, Декарт
білім “туа ... ... ... Туа ... ... білімді олар сүру барсында
тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... мүшелері
үнемі алдайды, олар нақты білім жасауға дәрменсіз. Олай болсабіз ... тек ... ... ғана ... ... ... білім “туа
пайда болады” деген идеясын сынай отырып, Локк ... жоқ ... ... ... емес деп, эмпирикалық таным әдісін ұсынады. Адаиның жаны ақ
қағаздай тап-таза, оған ... ... жазу ... ... ... деп ... Шынында да адам анадан туғанда, дүниенің қыр-сырын білмейді.
Кейін өмір сүру ... ... ... ... ... бойына жинақтай
береді. Мектеп жасына келгенде, ұстаздың берген білімдерімен мейлі ол дұрыс
болсын, ... ... ... ... ... оны ... ... жасау
арқылы дұрыс білім алуға ... ... ... баланы жастан
дұрыс білім мен тәрбиеге баулу керек. Ересек шаққа қарағанда, ... бала ... ... жүреді екен. Мектеп жасына дейінгі балаларды
тәрбиелеп, оқытудың ...... ... туралы
түсініктерін қалыптастыру және басқаның іс-әрекетіне және ... ... ... ... ... болып табылады. Осы жерде Әл-Фарабидің
“Адамға білім емес, тірбие керек, тәрбисіз алған ... ... ... -
демекші, бұнда тәрбиенің орны елеулі. Тәрбие мен оқыту қатар жүріп, адамның
рухани дамуына негіз болса, мұнда бала білім ... ... , ... ... еді. Осы ... ... ... философиясында елеулі
орны бар ағартушылық қызметімен белгілі Абай мен Ыбырайдың ... ... олар ... орны ... бағалап, білім жолына
шақырады. Абай өзінің жетінші қара ... бала ... ... ... те, ... те білсек деген үмітпен әр нәрсенің қыр-сырын ұғыну
үшін еңбек етеді екеміз демекші, дүниетанымды ... “ол не?” ... ... ... ... сұрақтардан туындайды. Бұл бала жастан жүретін
процесс. Осы жолда аянбай, өзінсло жолға арналған адам соңында ... ... ... Адам ... ... сондықтан таным арқылы
қалыптасатын білім де шексіз. Дүниені ... ... ... ... ... ... адамға тән қасиет.”Дүниенің көрінген Һәм ... ... ең ... ... білмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны
белмеген соң ол адам жаны ... ... жаны ... - ... ... ... ... бірден-бір жолы білімжолында еңбек ету. Жаңа, тың
жаңалық ... үшін адам ... ... өтуі ... Адам ... ... ... жүрген білім әдісіне көңілі толмау жаңа енгізулер
жасағысы келеді. Бастысы ... алға ... ... көрсету. Сондай-ақ
ағартушылық мақсатындағы Ыбырайдың еңбектері де ... ... ... көзінің ашық санасының олу болуына барынша ат салысқан Ыбырай
мектептер ашты. ... ... бар ... Тастан сарай салғызды. Айшылық
алыс жерлерден, Көзінді ашып – ... ... ... алғызда”,- деп
қазіргі ғылым жетістіктері арқылы пайда болған яғни самолет, телефон сияқты
құралдардың ... ... Бұл да ... жолындағы адамның
еңбегінің айғағы. Дүниетаным барысында қалыптасқан құралдар күш өте ... Бұл адам ... ... ... ... ойы ... ... соншалықты жаңа сипатқа ие. Содықтан дүниетану барысында оны бала
жастан баулып, ... ... ... ... ... ... сусындату
арқылы нәтежесін күту керек. Екінші тарауда айтылғандай “Балаларға арналған
философия” білімдендірудің жаңа моделі демекші, мұнда ... ... ... ... ... деп ... ... балалардың
артықшылығы айтылады. Дүниетаным қалыптастыру барсында балалар ... ... ... бермейтін философиялық сұраулармен айналысып, кейде өздері
өздері көңілге толарлық жауап береді. Дүниенің ... ... ... өмір мен өлім ... ... ... әлемнің жаратылуы
жайлы сауалдар береді. Осы ... ... ... ... ... ашып та жатады. Бірақ, оған негіз болған бала ... XVI ... ... ... процесі жайлы айтылады, оған
түрткі болған соңғы кездері білім беру ... ... ... ... көптеген пікірлер туды. “өзіндік өз таны” – деп Сократ
айтпақшы. “Өзін-өзі тану” ... ... баға ... өз ... және адам бойындағы барлық рухани құнды қасиеттерді жүзеге асыру,
бұл бала санасының бір сатыға жоғарылылауына ждағдай жасайды. өзін-өзі ... ... ... жеке тұлға ретінде сезіну, шығармашылық қабілетін
айқындау. Бала жаста ... ... өз ... ... ... ... Олар дүниенің әрбір құбылыстарын бақылап, жасырын нәрсенің
мәнін, ақиқаттын тану жолында ... ... ... Содықтан таным
процесі жетіліп, танымның негізінде сана қалыптасады. Дүниетаным барысында
“балалар ... ... ... ... ... ... ... негіз болады.
Адамның мәдени әлеміндегі білімдендірудің орны бөлімін қорытындыласақ,
білім адам әлемінде ерекше орыналады. Білім беру жүйесі ... ... өсіп келе ... ... ... мәдени негізде тәрбиелеу. ... ... ... ... ... ... біздің танымымыз
рухани әлемді түсінуде өиындыққа ... ... ... ... танымның
жоғары деңгейіне дейін көтеру. Сондай-ақ адам мәдени ... ... ... оң, ... ... ... саралай біледі және өзіне қажеттісін
тиімді жолмен алады. Адам қаншалықты білген сайын, ... ... ... арта ... екен. Рухани өмірдің жаңартылуы негізінде, адамдық
қарым-қатынастың гуманизациялану принципі жатыр. Адам ... ... ... жан ... ... ... ... деген талпынысы басталып,
ғылымның әрбір салалары бойынша өзіндік пікір қалыптастырады.
Білім беру ... ... ... ... таным процесімен қатар
қалыптасатын болғандықтан, білім беру ісінде өзіне қолайлыжүйе ... ... ... ... ... арқылы қалыптасатын білім де
үздіксіз. Күнделікті өмір сүру барысында ... ... адам ... сл ... адам ... жолын іздейді. Таным процесінің өзі ... ... бұл ... беру ... сай келе ... деу
қисынсыз. Сондықтан білімді қажет ете отырып, адам оның ... ... ... Ал, ... ... сана, өзіндіксана мәселелері жөнінде
қамтылған. Сананың ... ... ... ... ... оқып жазудан
бұрын келетін сана адамды шын мәнінде адам етуге негзгі, басты ... ... Сол ... ... ... ғана білім адамға қонақтап, өз
мекенін, неге қажет екенін таба алады. Ал санасызға білімнің ... ... ... ... ішкі ... қозғаушыкүшә ол өзіндік санасы. Өзіндік
сана әрбір адамның рухани дүниесінің өсу деңгейі. Адам ... ... ... ... ... санасы арқылы оны бағалап, қыр-сырын ашуға
ұтылып, білімнің негізін ... Сана мен ... ... ... осы ... ... да, ... бөлімде шығармашылық –
руханилық пен ... ... ... ... ... ... ... өйткені оған адам рухани бай болуы керек. Мәдениет пен ... ... ... ... білім адамды шарықтатып, бағалататын білім.
Шығармашылық кез-келген адамға беріле бермейді. Ол үшін ... ... ... ... ... ... жолында жемісті еңбек ету үшін
еілген қызмет. Сондай-ақ ойлаудың жоғары деңгейін қажет етеді. Сондай-ақ
“Білімдендіру ... ... жаңа ... ... ... ... ... қалыптасар кезеңдері жолдарыжәне одан
үлкен шығармашылық туынды қалыптастыру. ... ... ... ... көкірек көзі ашық жүріне себеп бола отырып, жаңарып ... ... ... ... ... елім қазағым А .1995. 5- 7 ... ... Р.Ф. ... информационной цивилизации М.1994
3. Алтынсарин.Ы. Ағартушылық кезеңі мен ... ... ... ... Сочинение в 3 томах М.1976
5. Әбдімәлік Нысанбаев ,Төлеуғазы Әбжанов. ... ... ... ... Т.Ы. ... Б.Қ. ... ... сана Қ.2002 194
бет
7. Әбішев Қ. Философия ... ... ... /құр. ... Н.О- Қ.1998
9. Василькова Т.А. Василькова Ю.В. Социальная педагогика М.2000
10. ... Н.Ф. ... Т.А. ... взрослые и мир вокруг
М1993
11. Гегель Г.В. ... духа ... ... Гершунский Б.С. Философия образования М. 1998 112 ... ... Б.С. ... ... для 21 века ... Гершунский Б.С. Компьютеризация в сфере образования ... ... ... Гусинский Э.Н. Введение в ... ... ... ... ... ... мен ... қазіргі кезгі проблемалары
ҚарМу 2001
17. Давыдов В.В. ... ... ... ... ... А.Н. Развитие образования в современном мире М.1999 ... ... ... Д. Абай ... А.1994 23-31 ... Джуринский А.Н. История педагогики древнего и средневекового мира
М.1999 57-58 ... Дьюи ... ... и ... М.1999 132-135 ... ... В.К. Сотрудничество в обучении М.1991
23. Загвязинский В.И. Противечия прцесса обучения Свердловск 1972
24. ... ... и ... от зарождение воспитание в первобытным
обществе до ... 20 ... А.И. ... ... ... ... Е.Н. Учебная деятельность и ... ... ... З.И. ... ... как основа обучаемости М.1981
27. Камю А. Творчество и ... ... ... Д.К. ... Ұ.Е. Студенттердің белсенді өмірлік ... ... ... пен ... . ... 1998 187-181 ... ... В.А. Образование в современном мире /Своб.мысль 1991 70-71 стр
31. Құнанбаев.Абай./Қара сөздер 2 томдық ... ... А.1977 2 том. ... ... Абай . Қалық елім қазағым А.1986. 51-56 бет
33. Қр-да ... ... ... ... ... Қ.Е. Ахметов
Ә.Қ. Әбілқасымов А.Е. А. ... ... ... В.С. ... ... ... Локк.Дж Сочинение М.1985 1 том 80-81 стр
36. Лякович Е. ... и ... ... 1991 15-23 ... Мамардашвили М.К. Как я понимаю философию М.1992 14-15 ... ... Ж. ... ... ... ... стр 79-81
39. Мырзахмет М. Абайтану тарихы А.1998
40. Новикова Л.И. Педагогика детского коллектива М.1978
41. ... Н. ... ... ... ... ... Образование, которое, мы можем потерять /под.ред. Садовниченко В.А.-МГУ
2002 13 стр
43. Орынбеков М.С. ... ... Абая ... ... идей Абая и ... воспитания молодежи Қар. 1995
45. Педагогикалық білім берудің стандарты. Под ред. ... Н. Д – ... ... ... в 3томах М1976 334-376 бет.
47. Проблемы философии К.1982.
48. Рассел. Человеческое познание. М.2000. 81-89 бет
49. ... ... ... ... в двух ... М: ... ... өмірің сиқырлы әлем /құр.Әуелова С. Шымкент: 2002. 72-73 бет
51. Серікқалиұлы З. Дүниетану даналығы. А.1994.
52. Современный философский словарь.
53. ... Ә. ... ... ... ... мен ағартушылық
қызметі. А: “Мектеп”, 1969.
54. ... ... ... ... Ж. Абай – ақындық тағлымы. А.1994
56. Шиянов Е.Н., Котова Н.В. Равзитие личности в обучении. М. ... ... ... А.1996
58. Философские проблемы общественного развития. М.1975.
59. Фрейд Зигмунд. Введение в психоанализ. М.1991
60. Фрейд Зигмунд. “Я” и “Оно” // Зигмуд Фрейд “Я” и ... ... ... ... Г., ... А. ... ... Общество.// учит.изд.
1992, 28 январь, № 4. ... ХХІ ... ... ... мен ... өзекті мәселелері. Қарағанды:
2001

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Адамның дүниетанымдық өзін-өзі анықтауы және философияның ондағы ролі3 бет
Дүниетаным мен ғылыми дүниетаным11 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет
Педагогикалық технология20 бет
Философия дүниетаным ретінде21 бет
RDF моделінің синтаксисі33 бет
Актив бағаларының үзіліссіз моделі34 бет
Ашық желілерінің байланысуының эталондық моделі5 бет
Ашық жүйелердің өзара байланысының эталондық моделі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь