Қазақстанды 60-80 жылдардағы ғылымның дамуы мен жаңғыртудың кеңестік үлгісі


1 XX ғасырдың 20.жылдарының басындағы аграрлық секторды түбірлі өзгерістерге дайындаудың бастапқы кезеңінде
2 Кеңестік қуғын.сүргін мен қатаң идеологиялық қысым кезеңі тұлғаларының тарихи келбеті
3 Кеңестік кезеңдегі Қазақстан мәдениетінің тарихы туралы ғылыми түсініктің қалыптасу үрдісі
4 Кеңестік Қазақстанның мәдениет тарихнамасындағы жаңа кезеңі
XX ғасырдың 60—70-жылдарына қарай, ең алдымен А.Н. Нүсіпбековтің, С.Б. Бәйішевтің, С.А. Нейштадттың, Б.Н. Әбішеваның, М.Х. Асылбековтің, Н.Г. Панның, С.Б. Нұрмұхамедовтің, В.К. Савоськоның, Р.Б. Сүлейменовтің, А.Е. Ержановтың және басқалардың монографиялық зерттеулерімен байланысты экономиканы, республика өнеркәсібінің даму тарихын зерттеу проблематикасының ауқымы айтарлықтай кеңейді. Жекелеген фабрикалар мен зауыттардың тарихын зерттеумен бір мезгілде, ғалымдар жұмысшы кадрлардың, оның ішінде ұлттық кадрлардың қалыптасу мәселесіне көңіл аударды.
Бұл ретте академик А.Н. Нүсіпбековтің «Қазақстандағы кеңестік жұмысшы табының қалыптасуы мен дамуы» (А., 1966) атты іргелі монографиясын және ғалымның басқа да зерттеулерін ерекше атап өтуге болады, бұл еңбектерде XX ғасырдың 20-40-жылдарында республикадағы кәсіби жұмысшыларды дайындау үрдісі отандық тарихнамада алғаш рет егжей-тегжелі сараланды. Республика жұмысшы табының тарихы «Қазақ КСР тарихы. Социализм дәуірі» (А., 1963, 1967); «Қазақстан Компартиясы тарихының очерктері» (А., 1963) тәрізді іргелі енбектерде көрініс тапты. Аталмыш проблемаға арналған жұмыстардың ішінде М.Х. Асылбеков, С.Б. Нұрмүхамедов, Н.Г. Панның «Қазақстандағы жұмысшы табы индустриялық кадрларының өсуі (1946—1965 жылдар)» [5].деп аталатын ұжымдық монографиясын айтуға болады. Сондай-ақ М.Х. Асылбековтің теміржол көлігі кадрларын, оның ішінде ұлттық кадрларды дайындау үрдісі алғаш рет талданған «Қазақстан теміржолшы кадрларының қалыптасуы мен дамуы (1917-1970)» (А., 1973) деген монографиялық зерттеуін айта кету керек.
Жоғарыда аталған жұмыстардың жарық көруі зерттеу аясы мәселесінің тарихнамасын елеулі түрде байытты. Оларда республика жұмысшыларының құрамында болған сандық және сапалық өзгерістер көрсетілген. Бұл ретте өнеркәсіпте, құрылыста және көлік қатынасы саласында жұмыс істейтін нақты индустрия жұмысшыларына ерекше назар аударылды. Республика жұмысшы табының жекелеген отрядтарының қалыптасуы мен дамуы, оның мәдени техникалық деңгейі тақырыбын зерттеу дағдылы іске айналды. Социалистік жарысты ұйымдастыру, жұмысшылардың еңбекке деген құлшынысына арналған көріністер сол жылдар зерттеулерінен көрнекті орын алды [6].
Авторлар ұжымының «Лениндік идея туы астында (Қазақстандағы пролетарлық революция мен социализмның жеңісі жолындағы күреске партиялықбасшылықтың тәжірибесінен)». (А., 1973); «Капитализмгесоқпай социализмге апарар жол (1917-1937 жылдары Орта Азия мен Қазақстанда жүргізілген социализм кұрылысы мәселесі бойынша КОКП-ның тарихи тәжірибесі)» (М., 1974) деп аталған еңбектері Қазақстандағы социалистік құрылыс проблемасыныңтарихнамасында үлкен рөл атқарды. Оларда 1926—1937 жылдары республикада жүргізілген социалистік құрылысқа басшылық жөнінде айтарлықтай нақты-тарихи материал қамтылған. 1987—1988 жылдары академик М.Х. Асылбековтің жетекшілігімен жарық көрген авторлар ұжымының «Кеңестік Қазақстан жұмысшы табының тарихы» деп аталатын 2 томдық еңбегінде бай фактілік материалдар негізінде Қазақстандағы өнеркәсіп құрылысы мен жұмысшы кадрлардың қалыптасу үрдісі кешенді түрде зерттелінді. С.К. Жақыпбековтің «Жеңіл индустрия тарихы» (А., 1984) монографиясында Қазақстандағы жеңіл өнеркәсіптің даму тарихы қарастырылды.
Алайда, айта кету керек, аталған проблема бойынша тарихи білімнің қордалану үрдісі Компартияның идеялық-саяси басшылығымен тікелей байланысты болды, сондықтан Қазақстан өнеркәсібі дамуының тарихы, ұлттық жұмысшы табының қалыптасуы айқын белгіленген партиялық нұсқаулар тұрғысынан қарастырылды. Тарихнамалық еңбектерде «зерттеушілердің негізгі міндеті партияның өсіп келе жатқан басшылық және бағыттаушылық рөлін көрсетуде, КОКП-ның лениндік ұлтсаясатын бұрмалаушы буржуазиялық жалған сыншыларға соққы беруде» [7].екендігі атап айтылды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақстанды 60-80 жылдардағы ғылымның дамуы мен жаңғыртудың кеңестік үлгісі
XX ғасырдың 60—70-жылдарына қарай, ең алдымен А.Н. Нүсіпбековтің, С.Б.
Бәйішевтің, С.А. Нейштадттың, Б.Н. Әбішеваның, М.Х. Асылбековтің, Н.Г.
Панның, С.Б. Нұрмұхамедовтің, В.К. Савоськоның, Р.Б. Сүлейменовтің, А.Е.
Ержановтың және басқалардың монографиялық зерттеуле рімен байланысты
экономиканы, республика өнеркәсібінің даму тарихын зерттеу
проблематикасының ауқымы айтарлықтай кеңейді. Жекелеген фабрикалар мен
зауыттардың тарихын зерттеумен бір мезгілде, ғалымдар жұмысшы кадрлардың,
оның ішінде ұлттық кадрлардың қалыптасу мәселесіне көңіл аударды.
Бұл ретте академик А.Н. Нүсіпбековтің Қазақстандағы кеңестік жұмысшы
табының қалыптасуы мен дамуы (А., 1966) атты іргелі монографиясын және
ғалымның басқа да зерттеулерін ерекше атап өтуге болады, бұл еңбектерде XX
ғасырдың 20-40-жылдарында республикадағы кәсіби жұмысшыларды дайындау
үрдісі отандық тарихнамада алғаш рет егжей-тегжелі сараланды. Республика
жұмысшы табының тарихы Қазақ КСР тарихы. Социализм дәуірі (А., 1963,
1967); Қазақстан Компартиясы тарихының очерктері (А., 1963) тәрізді
іргелі енбектерде көрініс тапты. Аталмыш проблемаға арналған жұмыстардың
ішінде М.Х. Асылбеков, С.Б. Нұрмүхамедов, Н.Г. Панның Қазақстандағы
жұмысшы табы индустриялық кадрларының өсуі (1946—1965 жылдар) [5].деп
аталатын ұжымдық монографиясын айтуға болады. Сондай-ақ М.Х. Асылбековтің
теміржол көлігі кадрларын, оның ішінде ұлттық кадрларды дайындау үрдісі
алғаш рет талданған Қазақстан теміржолшы кадрларының қалыптасуы мен дамуы
(1917-1970) (А., 1973) деген монографиялық зерттеуін айта кету керек.
Жоғарыда аталған жұмыстардың жарық көруі зерттеу аясы мәселесінің
тарихнамасын елеулі түрде байытты. Оларда республика жұмысшыларының
құрамында болған сандық және сапалық өзгерістер көрсетілген. Бұл ретте
өнеркәсіпте, құрылыста және көлік қатынасы саласында жұмыс істейтін нақты
индустрия жұмысшыларына ерекше назар аударылды. Республика жұмысшы табының
жекелеген отрядтарының қалыптасуы мен дамуы, оның мәдени техникалық деңгейі
тақырыбын зерттеу дағдылы іске айналды. Социалистік жарысты ұйымдастыру,
жұмысшылардың еңбекке деген құлшынысына арналған көріністер сол жылдар
зерттеулерінен көрнекті орын алды [6].
Авторлар ұжымының Лениндік идея туы астында (Қазақстандағы пролетарлық
революция мен социализмның жеңісі жолындағы күреске партиялықбасшылықтың
тәжірибесінен). (А., 1973); Капитализмгесоқпай социализмге апарар жол
(1917-1937 жылдары Орта Азия мен Қазақстанда жүргізілген социализм кұрылысы
мәселесі бойынша КОКП-ның тарихи тәжірибесі) (М., 1974) деп аталған
еңбектері Қазақстандағы социалистік құрылыс проблемасыныңтарихнамасында
үлкен рөл атқарды. Оларда 1926—1937 жылдары республикада жүргізілген
социалистік құрылысқа басшылық жөнінде айтарлықтай нақты-тарихи материал
қамтылған. 1987—1988 жылдары академик М.Х. Асылбековтің жетекшілігімен
жарық көрген авторлар ұжымының Кеңестік Қазақстан жұмысшы табының тарихы
деп аталатын 2 томдық еңбегінде бай фактілік материалдар негізінде
Қазақстандағы өнеркәсіп құрылысы мен жұмысшы кадрлардың қалыптасу үрдісі
кешенді түрде зерттелінді. С.К. Жақыпбековтің Жеңіл индустрия тарихы (А.,
1984) монографиясында Қазақстандағы жеңіл өнеркәсіптің даму тарихы
қарастырылды.
Алайда, айта кету керек, аталған проблема бойынша тарихи білімнің
қордалану үрдісі Компартияның идеялық-саяси басшылығымен тікелей байланысты
болды, сондықтан Қазақстан өнеркәсібі дамуының тарихы, ұлттық жұмысшы
табының қалыптасуы айқын белгіленген партиялық нұсқаулар тұрғысынан
қарастырылды. Тарихнамалық еңбектер де зерттеушілердің негізгі міндеті
партияның өсіп келе жатқан басшылық және бағыттаушылық рөлін көрсетуде,
КОКП-ның лениндік ұлтсаясатын бұрмалаушы буржуазиялық жалған сыншыларға
соққы беруде [7].екендігі атап айтылды.
Сол кездегі зерттеулердің тұғырнамалық көзқарастары мен бағыттарын
неғұрлым толық бейнелейтін тарихи-партиялық жұмыстар аталмыш проблема
бойынша кеңестік кезеңдегі жүмыстардың негізгі шоғырын құрағандығы
кездейсоқ емес. Деректемелік негіздің кеңеюі проблеманы зерттеудің
дерекнамалық жағын байытты, алайда үстем идеологияның қатаң шектеуі
оқиғалар мен құбылыстарға объективті талдау жасауға мүмкіндік бермеді.
Жоғарыда аталған үрдіс, большевиктік тұғырнама бойынша республиканың
аграрлық саласын социалистік қайта құрудың бірден-бір мүмкін сара жолы деп
саналған ұжымдастыру тарихына қатысты жұмыстарда да барынша айқын көрініс
тапты. Бұл проблеманың тарихнамасында 30-жылдардан бастап, шамамен 80-
жылдардың сонына дейін ауыл мен селоны социалистік қайта құру
тұжырымдамасын он бағалаған бірынғай тұғырнама үстемдік етті.
Айта кету керек, XX ғасырдың 20-жылдарының басындағы аграрлық секторды
түбірлі өзгерістерге дайындаудың бастапқы кезеңінде әдебиеттерде
республиканың ауыл шаруашылығын дамыту стратегиясын анықтауға сәйкес екі
көзкарас орын алды. Радикалдық бағытты жақаушылар 1925 жылға дейін қазан
төнкерісінің ауылмен ісі... болмады, Қазан дауылы ауылға соқпай, оны
жанап өтті деген оймен, көшпелі ауылды қысқа мерзім ішінде отырықшыландыру
қажет деп санады. Осы себептен байларды түбірімен жоюды, көздеген мақсатқа
жетудің алғышарты ретінде қарастырды. Көшпелі және жартылай көшпелі
шаруашылык ауылды социалистік қайта құруға кедергі келтіреді деген
тұжырымдамаға сүйене отырып, радикалды бағытты жақтаушылар тек өндіріс
құралдарын (малды) қайта болу ғана кедейлердің орташаға айналуына мүмкіндік
туғызады, ал отырықшылыққа көшу — өркениет жолы деп есептеді [8].
Қазақ ауылын өркендетудің дәстүрлі баламалы жолын жақтаушылар
объективті талдауларды негізге ала отырып, материалдық-техникалық базаның
болмауы және өндіргіш күштердің жеткіліксіз дамуы жағдайында байырғы
тұрғындарды шұғыл отырықшыландыруға және экстенсивті мал шаруашылығын
шектеуге жол беруге болмайды деп санады. Олар қазақ шаруаларының әлеуметтік
жіктелісінің әралуандығын жоққа шығармай, байшылдыққа экономикалық
әдістермен шек қоюдың мүмкіндіктерін қарастырды. С. Сәдуақасовтың сөзімен
айтқанда, қазіргі кезде ел тіпті де сілкіністерді тілеп отырған жоқ,
керісінше, жасампаздық жұмыстарды күтеді және оны жаңа экспроприациялар
емес, енбек пен ғылым ғана құтқарады [9]. деген сындарлы тұжырым айтылды.
Алайда бұл тұжырымға бірден тойтарыс берілді және оны жақтаушылар
буржуазиялық ұлтшылдарға жатқызылды. Іс жүзінде 50-жылдардың орта тұсына
дейін аграрлық тақырып ұжымдастыру науқанының қорытындыларына және деревня
мен ауылды социалистік қайта құрудағы Компартияның жетекшілік рөліне
негізінен он баға берді. Қазақстандық тарихнама да бүкілодақтық
тұғырнамалық көзқарасқа арқа сүйеді. Зерттеушілік жұмыстар республикадағы
ауыл шаруашылығын ұжымдастыруды жүзеге асыру, ұжымшар қозғалысын дамыту
жөніндегі жаңа материалдармен толыққан көптеген диссертациялар және
монографиялар санының өсуімен сипатталды [10].
Сонымен қатар кейбір зерттеулерде (А.Б. Тұрсынбаев, А.П. Кучкин және
басқалар) жаппай ұжымдастыру барысында кездескен жекелеген жағымсыз
салдарлар туралы мәселе де ішінара қозғалды, бірақ бұл шаралардың қажеттігі
туралы негізгі қорытындыны теріске шығармады [11]. Бұл тұғырнама ұзақ
жылдар бойы басым идея болып қала берді.
60—80-жылдар әдебиеті ұжымдастыру проблемасына жаңаша көзқараспен
сипатталады. Ұжымдастырудың бірқатар жақтары сынға алынып, оны жүргізу
барысындағы келеңсіз құбылыстар ашылды. Алайда көшпелі және жартылай
көшпелі өндірістен социалистік жолға түсу мәселесі бойынша негізгі
қағидалар қайта қаралған жоқ [12]. Осы ретте 30-жылдардағы ашаршылықтың
қайғылы қасіреттері, қазақ ауылының дәстүрлі өмір сүру қалпын бұзудың ауыр
салдарлары, адамгершіліктен тыс жүргізілген шаруақожалықтарын ұжымдастыру
әдістеріне тұрғындардың қарсылық білдіруі, бүкіл республиканы дерліктей
қамтыған көтерілістер мен бас көтерулерде зерттеушілердің назарынан тысқары
қалды. Шаруалардың наразылық қозғалыстары бұрынғыша бай-құлақтардың
қарсылығы, бандиттік-басмашылық әрекеттер т.б. ретінде бағаланды. Өзгеріс
тек 80-жылдардын соңында ғана байқалды. XX ғасырдыцң 80-жылдарының
сонындағы тарихи білімдерді идеологиясыздандыру Кеңестік кезеңдегі
Қазақстан тарихын зерттеу саласында қарқынды зерттеушілік ізденістер
кеңістігіне шығуға мүмкіндік берді. Бұл ретте теориялық тұғырнамалық
бағыттардың тұтас бір объективті қатары қалыптасты, жаңа ғылыми-танымдық
және әдіснамалық аппарат игерілді.
80-жылдардың соңында қазақстандық тарихнамада алғаш рет Ш .Ш. Уәлиханов
атындағы Тарих және этнология институтының ғалымдары күштеп ұжымдастыру,
байларды тәркілеу, саяси қуғын-сүргін, 1931-1933 жылдардағы жаппай аштық,
шабындықты-көшпелі шаруашылық кешенін және бүкіл дәстүрлі агроқұрылымды
күйрету жағдайларымен байланысты трагедиялық оқиғаларды кешенді түрде
зерттеуге кірісті [13]. 1988 жылы алғаш рет академик М.К. Қозыбаевтың
бастамасымен Қазақстанда және Орта Азия республикаларында ауыл
шаруашылығын ұжымдастыру: тәжірибе және проблемалар атты Бүкілодақтық
ғылыми конференция ұйымдастырылып, онда 20-30-жылдар басындағы трагедияның
себептері мен салдарлары талқыланды [14].
Академик М.Қ. Қозыбаев жетекшілік етіп, құрамына ғалымдар К.
Нұрпейісов, Ғ.С. Сапарғалиев, Ж.Б. Әбілғожин, М.К. Қойгелдиев, К.С.
Алдажұманов, Т.О. Омарбеков, М.Б. Тәтімов, В.К. Григорьев, Ю.И. Романов,
М.Ж. Хасанаев және басқалар енген К.Р Жоғарғы Кеңесі арнаулы комиссиясының
(1991 жыл) жұмысы нәтижесінде бұрын құпия жатқан құжаттар ашылып, 30-
жылдардағы аштық пен саяси қуғын-сүргіннің қаралы ақиқатын зерделеуге қол
жеткізілді. Осымен бір уақытта, 90-жылдардың басынан, Қазақстанға көшіріліп
әкелінген халықтардың тарихы да зерттеле бастады. 90-жылдардың бас кезінде
алғаш рет мемлекеттік деңгейде қуғын-сүргінге ұшырағандарға және
ұжымдастыру мен жаппай террор кезеңінде зардап шеккендерге қатысты
зерттеулер жүргізу және әділетті қалпына келтіру проблемалары күн тәртібіне
қойылды. 1993 жылы 14 сәуірде Қазақстан Республикасының қазірде
қолданыстағы Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау
туралы Заңы қабылданды.
Жалпыға мәлім болғандай, КСРО-ның әр түрлі аймақтарына еріксіз
көшірілген миллиондаған арнайы қоныс аударушылар проблемасы секілді,
кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін, ұжымдастыру науқаны тұсындағы
халықтардың жаппай қырылуы туралы да мүлде айтылмай келді. И.В. Сталин
қайтыс болғаннан кейін және Л. П. Берия саяси аренадан кеткен соң 50-
жылдардың ортасында басталған жаппай саяси қуғын-сүргін кұрбандарын ақтау
үрдісі аяғына дейін жеткізілмеді. Оның үстіне, қуғын-сүргін құрбандарын
ақтау барысында сан мыңдаған қарапайым адамдарды, сондай-ақ
белгілі мемлекет пен қоғам қайраткерлерін, ғылым мен мәдениеттің аса
көрнекті өкілдерін жаппай қудалауға негіз болған нақты себептер мен
жағдайлар атап айтылмады және ашып көрсетілмеді. Мұның бәрі Олар И.
Сталиннің жеке басына табынудың кұрбаны болды деген желеу сөзбен
бүркемеленді. Сөйтіп ол кезде 30-жылдардағы саяси қуғын-сүргін ұғымының
өзіне де баға берілмеді, тоталитаризмнің реакциялық мәні ашылмады, ал
режимнің репрессиялық саясатына қарсылық білдіру, 20-30-жылдар соңында
жаппай ұжымдастырылған аудандарда бұқаралық көрініс алған шаруалар
бүліншілігі мен көтерілістері туралы тіпті сөз де болған жоқ. Сонымен қатар
ішкі оппозицияға және БК(б)П мен Кеңес үкіметінің жоғарғы эшелонындағы әр
алуан жіктерге қатысушылар троцкийшілдер, оңшыл оппортунистер және басқа
партияға қарсы топтар деп аталатындарға жатқызылып, соған сәйкес олар
ешқандай да ақтауға жатпады. Большевиктік емес партиялар мен қозғалыстардың
бұрынғы мүшелерінің істері де дәл осындай күйде қалды. Сол қатарға Алаш ұлт-
азаттық қозғалысы мен Алашорда автономиясына қатысушылар, IV Бүкіл
украиндық Рада, Милли Фирка, Иттихат ва-Таракки және 1917
жылғы төңкеріс пенАзамат соғысы кезеңінде Ресейдің ұлттық шет аймақтарында
қызмет еткен көптеген басқа да саяси топтар мен құрылымдар да жатқызылды.
Оның үстіне, 60-жылдардың ортасынан бастап, Н.С. Хрущев КОКП ОК-нің
бірінші хатшысы және КСРО Министрлер Кеңесінің торағасы қызметтерінен
алынғаннан кейін, 30-50-жылдардағы саяси қуғын-сүргін туралы айтылғандар
баспасоз бен оқулықтардың беттерінен біржола көрінбей кетті. Сонымен,
демократиялық үрдістер КСРО-ның барлық аймактарын камтыган 80-жылдардын
соңына дейін саяси қуғын-сүргін тарихының проблемалары, 20—30-жылдардағы
ашаршылық, тұргындардың аштықтан жаппай қырылуы, тұтас халықтар мен
этникалық топтардың еріксіз қоныс аударуы және кеңестік кезеңдегі басқа да
қайғылы проблемалар туралы ешқандай ғылыми жұмыстар жүргізілмеді.
Өзгеріс тек 80-жылдардың соңында, қоғамдық күштердің талап етуімен
мерзімді баспасөз беттерінде саяси қуғын-сүргін кұрбандары туралы
жарияланымдар қайтадан көріне бастаған кезде кылаң берді, тек сонда ғана
ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мен тұрғындардың аштықтан жаппай қырылуының
шынайы тарихын қалпына келтіру туралы мәселе алғаш рет қойылды. 80-
жылдардың соңында академик Б.А. Төлепбаевтың, ол кезде ҚРҰҒА-ның мүше-
корреспонденті К. Нұрпейісовтің дарихшы-ғалымдар М.К. Қойгелдиевтің, В.К.
Григорьевтің, әдебиеттанушы Т. Кәкішевтің және басқалардың бастамасымен, XX
ғасырдың басындағы қазақ халқының ұлт-азаттық күресіндегі Алаш қозғалысы
және Алашорданың алатын орны мен рөлі туралы мәселе алғаш рет талқыланды.
Көп ұзамай Ш. Кұдайбердиев, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж.
Аймауытов және басқа да көптеген ұлттық мәдениеттің аса көрнекті өкілдері,
Алаш қозғалысының көсемдері мен мүшелері ақталды. Олардың шығармашылық
мұралары көп жылдар өткеннен кейін қайтадан халықтың рухани игілігіне
айналып, қоғамдық пікірде үлкен дүмпу тудырды. Алаш азаматтарын саяси
тұрғыдан ақтауға (олардың қылмыстық-азаматтық істері, қылмыс құрамы жоқ
болуына байланысты, 60-жылдардын бас кезінде-ақ тоқтатылған болатын)
республиканың мемлекет және қоғам қөайраткерлері, сондай-ақ сол кезде
Қазақстан Компартиясы ОК комиссиясының құрамына енген ғалымдар Ө.
Жәнібеков, Ә. Кекілбаев, Ж.М. Әбділдин, Р.Б. Сүлейменов, Ә.Т. Қайдаров,
Р.Ғ. Сыздықова, С.А. Қасқабасов, С.С. Қирабаев және басқалар көп күш салды.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі арнаулы комиссиясының (1991 жылы
қарашада құрылған) қызметі арқасында бұрын мұрағаттарда құпия жатқан
құжаттар көтерілді, олардың ішінде ОГПУ-НКВД мұрағаттары, БК(б)П ОК және
Қазақстан К(б)П ОК-нің Ерекше папкаларда сақталған материалдары да бар.
20—30-жылдары кеңестік азаматтарды аса ауқымды түрде саяси қуғындау мен
ізіне түсу әрекеттерін жүргізуге негіз болған партиялық және мемлекеттік
органдардың заңды бұрмалаушылық актілері мен қаулыларына баға берілді.
Қазіргі кезде бұл жұмыстардың нәтижелері көпшілікке белгілі болып отыр.
Комиссия жұмысының қорытындыларын Жоғарғы Кеңес қуаттады, комиссия
қорытындысы 1992 жылдың 21 және 22 желтоқсанында республикалық баспасөз
беттерінде жарияланды.
Кейінірек, комиссия жұмысының материалдары негізінде 1931-1933 жылдары
Қазақстанда болған күштеп ұжымдастыру мен ашаршылық (А., 1998) деп
аталатын құжатты жинақ жарық көрді. Қазақ тілінде К.Н. Нұрпейісовтің Алаш
һәм Алашорда (А., 1995), М. Қойгелдиевтің Алаш қозғалысы (А., 1995), Т.
Омарбековтің 20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті (А., 1999) атты терең
мазмұнды монографиялары, орыс тілінде Ж. Әбілғожиннің Очерки социально-
экономической истории Қазахстана (А., 1999) және басқа көптеген сындарлы
ғылыми еңбектер шықты. Осымен бір уақытта 90-жылдардың басынан, Қазақстанға
қоныс аударылған халықтардың тарихы қоса
зерттелді. Корейлердің депортациясы туралы Г.В. Кан мен Г.В. Кимнің
кітаптары бүгінде зерттеушілер мен көпшілік қауымға кеңінен таныс. Күштеп
қоныс аударылғандар туралы басқа да зерттеушілердің кітаптары мен
жарияланымдары жарық көрді (,қараңыз: Депортированные в Қазахстан народы:
история и судьбы, А., 1998; Депортация народов и проблемы прав человека,
А., 1997; және басқалар).
Кеңестік қуғын-сүргін мен қатаң идеологиялық қысым кезеңі тұлғаларының
тарихи келбетіне баға беру тарихнамадағы жаңалық саналды. Мұның алғашқы
сүрлеуі әйгілі тарихшы Е.Б. Бекмахановтың қазақхалқының ұлт-азатгық
қозғалысы мәселесіне қатысты ғылыми тұғырнамасын саралаған С.Ф. Мәжитовтің
зерттеуі арқылы салынды. Сөйтіп 90-жылдардың басында 30-жылдары қуғын-
сүргінге ұшырағандарға, сондай-ақ ұжымдастыру мен жаппай террор кезеңінде
зардап шеккендерге қатысты әділеттілікті қалпына келтіру және тақырыпты
тыңғылықты зерттеу мәселесі алғаш рет мемлекеттік денгейде күн тәртібіне
қойылды [15].
Қазақстан аумағындағы Н КВД лагерьлері Бас басқармасының қызметі мен
тарихын зерделеуге байланысты жұмыстар зерттелінетін проблеманың құрамды
бөлігі етіп алынды. Лагерьлер тарихы Д. Шаймұханов пень С. Шаймұханованың
КАРЛАГ (Қарағанды, 1999), А.Р. Кукушкинаның АЛЖИР (Қарағанды, 2000), С.
Дильмановтың Қазақстан аумағындағы НКВД - КСРО ПМ-нің енбекпен түзеу
лагерьлері (А., 2002) монографияларының зерттеу нысанына айналды. Ғалымдар
ұжымы (А. Росляков, Г. Молдаханова, А. Оразбаев, С. Орынбаев, Ж.
Байсалбаева және басқалар) Қазақстан қауіпсіздік органдарының тарихы (А.,
2003) атты көлемді монография шығарып, 20-50-жылдардағы саяси қуғын-сүргін
жағдайын ауқымды түрде құжаттық негізде зерделеді. Айта кету керек, саяси
қуғын-сүргін тарихын зерттеу, оның құрбандарын ақтау мәселесінде
қазақстандық Әділет тарихи-ағарту қоғамы үлкен жұмыс жүргізуде. Әділет
қоғамы өзінің алғаш құрылған сәтінен бастап ғылыми семинарлар мен
конференциялар өткізуге, деректік жинақтар мен кітаптар шығаруға ұйытқы
болды.
Әділет тарапынан Алматыда және бірқатар облыстарда 20-40-жылдары
атылғандардың тізімі - Книга скорби - Азалы кітап жарық көрді. Қазіргі
кезде мұндай кітаптар Алматы қаласы, Алматы және Жамбыл облыстары (3-
басылым, 1996, 1999, 2004), Манғыстау облысы (1998), Актөбе облысы (1997)
бойынша қайта басылып шықты, бұларда барлық қуғын- сүргінге ұшырағандар,
оның ішінде атылғандар туралы деректі мәліметтер берілген. Тағзым кітабы
(Книга скорби), Карағанды (2001), Шығыс Қазақстан облыстары (2002) және
басқа аймақтар тізімдері бойынша да жарық көрді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Жарлығымен 1997
жылдың Жалпы ұлттық келісім және ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ ИДЕЯСЫНЫҢ ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ
Қазақстан кеңестер одағы құрамында
Қазақстан Республикасындағы саяси модернизацияның ерекшеліктері
ХХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы этноконфессиялық үдерістер
Индустриалды-инновациялық даму
Өркениет және мәдениет
Олжас Сүлейменов Қазақстанның заманауи тарихы хақында
Педагогикалық практика бойынша есеп
Қазақстанның қазіргі заман тарихы
Индустрия жылдары
Пәндер