Қалаубек Тұрсынқұлов

Кіріспе

І тарау
ҚАЛАУБЕК ТҰРСЫНҚҰЛОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

ІІ тарау
ҚАЛАУБЕК ТҰРСЫНҚҰЛОВ.ДЕРКТІ ПРОЗА ШЕБЕРІ

ІІІ тарау
ҚАЛАУБЕК ТҰРСЫНҚҰЛОВ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ДОСТЫҚ ТАҚЫРЫБЫ

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе

Біз тәуелсіздіктің он төртінші жылында өмір кешіп отырмыз. Қалай десек те Қазақстанның бүгінгі тәуелсіздігі бізге өзінен-өзі көктен түсе қалған жоқ. Небір иір-қиыр тарих көштерінің, талай-талай ұрпақтар күрестерінің, армандарының өткен ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында заңды жеміс беруінде тарихи әділеттіліктің көп мәні жатыр.Өмір мен қоғам, заман мен адам, тарих пен уақыт диалектикасының түптің түбінде сыйға тартар құдіреті мен қолға ұстатар сыйы осы болса керек!
Ешбір халық өз тарихынан ешқашан бас тарта алмайды. Өйткені күні кешегі социалистік дәуірдің де жалпыадамзаттық құнарлар мен қайнарлардан нәр алған, соны жүзеге асырған, талай ұрпақтар көкірегінде арман болып қалатын тарихи шындықтары мен тарихи жеңістерін, әрине, ешкім ешуақытта жоққа шығара алмайды.
Заман мен қоғамның терең тамырластығы оның әлеуметтік құрылысынан, идеологиялық мұраттары мен мақсаттарынан ұдайы нақты көрініс тауып жатады. Көркем әдебиет пен өнер соның негізгі бір тұрлаулы айнасы, рухани-әлеуметтік айнасы.
Жаңа заман мен жаңа қоғам да өз әдебиетін тудырмай тұра алмайды. Тәуелсіз Қазақстан да қазіргі өзінің жаңа әдебиеті мен жаңа өнерін дүниеге әкелу үстінде. Ал әдебиет, әрине, жаңа қоғам мен жаңа заманның, тәуелсіз мемлекеттің сөзін сөйлейтіні, соның сан алуан тынысын көркем түрде бедерлеп кейінгі ұрпаққа қалдыратыны мәлім. Заманалардың көш керуенінде небір қыруар көркемдік құндылықтарымыз да қоғам мен уақыттың сұранысына, талай-тілегіне сай сұрыпталудан, екшелуден өтеді. Өмір заңы да, өнер заңы да мұны жоққа шығармайды. Мәселен, күні кешегі кеңес заманындағы өскелең, әдебиетіміздің өзі де міне, бүгін тарих фактісіне, тарих шындығына, тарих ақиқатына айналып отыр.
Шынайы қаламнан туған шығармалар өзінің көркем шындығымен қоғам мен уақыт, заман мен адам талаптарына кезінде қандай зор қызмет етсе, кейінгі дәуірлерде де сол өткен күндердің әлеуметтік-рухани шежіресі ретінде сонау алыс жылдарды жақындату үшін жемісті түрде қызмет ете берді. Сондықтан шынайы да шыншыл, дәйекті суреттеген туындылардың барлығы біз үшін қымбат.
Кешегі кемелденген социолизмнің кемелденген әдебиетін тарих та, уақыт та, жаңа қоғам, сол көркем дүниелерді тарих тағылымы ретінде құрметтей де, бағалай да түседі. Сол шынайы әдебиеттің де гуманисттік қуаттарынан, көркемдік құдыретінен үлгі-өнеге алып, жаңа үрдіс, жаңа мазмұнмен байыта отырып, жаңа буынның әрі жаңа қоғамның рухани кәдесіне жарата береді.
Демек, қайсы бір дәуір болса да бұрынғы өткен кезеңдерде сол өз тұсының әбден ашым-айырық танылған биігінен зер салады. Бұл бүгінгінің сырын тереңірек танып-білу үшін қажет. Яғни, адамзат жасаған жақсылықтың бәрін игеру үшін де өткенді білу қажет.Бұдан туатын маңызды талап-тарихи деректі осы заман игілігі үшін, болашақ сәулеті үшін зерттеу керек десек, онда күні кеше ғана осындай туындылар берген қаламгерлеріміздің бірі–Қалаубек Тұрсынқұлов екендігі дау тудырмайды.Өйткені бұған белгілі жазушы әрі қоғам қайраткері Қалаубек Тұрсынқұловтың қырық жылға жуық шығармашылық жолы мен еңбектері нақты дәлел. Жазушының қазақ, өзбек, орыс, якут, татар, башқұрт, тәжік, украин және т.б. тілдерде шыққан кітаптары осы автордың өзіне ғана тән көркемдік әлемін құрайтыны, түзетіні анық. Сондықтан белгілі жазушы Қалаубек Тұрсынқұловтың шығармашылық тұлғасын нақты әрі толық көрсету барысында, оның еңбектерін деректі проза тұрғысынан қарастыруды осы дипломдық жұмысымның мақсаты еттім. Қаламгердің өзіне тән көркемдік әлемі байыпты қарастыру мен талдаудың объектісі бола алады деген пікірдеміз.
Диплом жұмысының өзектілігі. Деректі проза жанры өз дәуірінің қоғамдық, рухани қырларын суреттеумен қатар, іргелі тарихи тақырыптарды да игере отырып, ұлт өмірінің шежірелі болмысын танытып келеді. Деректі шығармалар халқымыздың өткен шежірелі күндерін тарихи тұрғыда зерделеп, бүгінгі уақыт ағысына, әсіресе, өткенді тану, ұлтымыздың өткен жолын бүгінгі ұрпаққа жеткізіп келеді. Осы тұста Қалаубек Тұрсынқұлов қаламына тән еңбектер деректілігімен, келешек күндерге қасиеттілігімен құнды болмақ. Жазушының деректі дүниелерін бүгінгімен сабақтастыра, тірілте зерттеу, деректілігіне көз жеткізу дипломдық жұмыстың өзектілігі болып табылмақ.
Елбасының осы жылдың 1-наурыз күні “Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы” атты халыққа арнаған кезекті Жолдауында негізгі басымдық ретінде білім саласына тоқтала отырып: “Бізге еліміздің экономикалық және қоғамның жаңару талаптарына жауап бере алатын қазіргі заманғы білім жүйесі қажет”–дейді. Яғни тәуелсіз елімізді әлемдегі дамыған елу елдің қатарына қосу үшін қарқынды еңбек етіп қана қоймай, оның сапасын арттыруға да үлес қосуымыздың қажеттігін ескертті.
Міне, осы талаптарды дипломдық жұмысымда басшылыққа алдым. Осы міндеттердің үдесінен шығу біздің ең басты парызымыз деп білемін.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті. Қазақ деректі прозасының дамуы барысында Қалаубек Тұрсынқұлов шығармаларының әдеби құндылығын табу дипломдық жұмыстың басты мақсаты болып табылмақ. Жазушы еңбектерінің деректі прозаның жанрлық талаптарына сай екенін анықтау, тарихи шыншылдығына көз жеткізу, эстетикалық мәнін айқындау жұмыстың міндеті болмақ.
Диплом жұмысының нысаны. Қалаубек Тұрсынқұловтың әр жылдары жарық көрген еңбектерімен қоса, ол жөнінде жазылған О.Бөкеев, Қ. Ергөбек,
Қ.Найманбаев, Т.Рамбердиев, К.Сыздықов, Д.Исабеков, З.Серікқалиев, С.Жұмабектің мақалалары зерттеудің нысаны етіп алынды.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қ.Ергөбек. “Алысты жақындатқан”// Арыстар мен ағыстар: -Астана: “Таным” баспасы, 2003.-360 бет.
2. К.Смайылов. “Деректі прозаға ден қойғанда” // “Қазақ әдебиеті” 1991 жыл. 12 сәір.
3. “Қазақ әдебиеті энциклопедиясы”-Алматы, 1999 ж.
4. С.Жұмабек. Қазығұрт перзенті.-Алматы: “Жібек Жолы”, 1998.-168 бет.
5. Қ.Ергөбек. Арыстар мен ағыстар: -Астана: “Таным” баспасы. 2003.-360бет.
6. Т.Жұртбаев. “Деректі проза” //Әдеби өмір шежіресі. Құрастырған-Ә.Нарымбетов, Алматы; “Ана тілі” баспасы, ЖШС. 2005ж-488 бет.
7. Әдеби өмір шежіресі. Құрастырған-Ә.Нарымбетов, Алматы; “Ана тілі” баспасы, ЖШС. 2005ж-488 бет.
8. З.Серікқалиев. “Ерлік ізімен” //Тағдыр және біз.-Алматы: Ана тілі, 1996.-320 бет.
9. Қ.Ергөбек. “Баянғұмыр:( Сын мақалалар).-Алматы: Жазушы, 1991.-332 бет.
10. О.Бөкеев. “Қарапайымдылық логикасы”. “Жұлдыз”, 1983 жыл, №4.
11. Қ.Тұрсынқұлов 50 жаста. “Қазақ әдебиеті”, 1984 жыл, 16март.
12. Қ.Найманбаев. “Қарымды қаламгер”. “Қазақ әдебиеті”, 1984 жыл,
16 март.
13.Т.Рамбердиев. “Өміршеңдік өрісі”. “Оңтүстік Қазақстан” 1984 жыл,
31 март.
14.Әдебиеттіің қазіргі жағдайы. “Қазақ әдебиеті” 1994 жыл, 18 наурыз.
15.Ә.Бейсебаев. “Кемел шақ”. “Қазақстан пионарі” 1984 жыл, 24 матр.
16.Т.Жұртбаев. “Алысқа тартқан жол”. “Жетісу” 1984 жыл, 24матр.
17.М.Байғұтов. “Қаламгер әрі қайраткер”. “Оңтүстік Қазақстан” 1994 жыл,
19 наурыз.
18.С.Жұмабек. “Қазығұт перзенті”. “Қазақстан Заман” 2004 жыл.
28 мамыр.
19.Д.Исабеков. “Қазақ арасындағы Саха”. “Қазақ әдебиеті” 2004 жыл,
21 май.
20.К.Сыздықов. “Қазығұрттың төл перзенті”. “Оңтүстік Қазақстан”. 2004
жыл, 25 наурыз.
21.Ш.Бектай. “Халқының қазынасын қастерлеген”. “Оңтүстік Қазақстан”
2004 жыл, 25 наурыз.
22. Қ.Тұрсынқұлов. Алысқа тартқан жол. Повесть және әңгімелер.
“Жазушы” баспасы, Алматы, 1969 жыл.
23. Қ.Тұрсынқұлов. Алыста қалған ағалар. Әңгімелер. “Жазушы” баспасы,
Алматы, 1970 жыл.
24. Қ.Тұрсынқұлов. Есіңде ме, сол бір кез? Повестер. “Жазушы” баспасы,
Алматы, 1973 жыл.
25. Қ.Тұрсынқұлов. Олар оралған жоқ. Повестер мен сапарнамалар.
“Жазушы” баспасы, Алматы, 1976 жыл.
26. Қ.Тұрсынқұлов. Есіңде ме, сол бір кез? Таңдамалы. “Жазушы” баспасы,
Алматы, 1980 жыл.
27. Қ.Тұрсынқұлов. Анды-Қарақыз. Повестер мен әңгімелер. “Жалын”
баспасы, Алматы, 1982 жыл.
28. Қ.Тұрсынқұлов. Поляр шеңберінің маңында. Якутия туралы жазбалар.
“Жазушы” баспасы, Алматы 1986 жыл.
29.Қ.Тұрсынқұлов. Қазығұрт: аңыз бен ақиқат.-Алматы: “Тоғанай Т”
баспасы, 1998 жыл-336 бет.
30.Қ.Тұрсынқұлов. “Алматыдан келді де Қалдаяқов, Оңтүстігін әнімен
алды оятып”. “Шымкет келбеті” 1998 жыл. 16 қазан.
31.Қазығұрт энциклопедиясы. “Тоғанай Т” баспасы, 2002 жыл. 538 бет.
32. Қ.Тұрсынқұлов. Қазығұрттың баурайында.-“Ана тілі” баспасы, 2004-378 бет.
        
        Кіріспе
І тарау
ҚАЛАУБЕК ТҰРСЫНҚҰЛОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
ІІ тарау
ҚАЛАУБЕК ТҰРСЫНҚҰЛОВ-ДЕРКТІ ПРОЗА ШЕБЕРІ
ІІІ тарау
ҚАЛАУБЕК ТҰРСЫНҚҰЛОВ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ДОСТЫҚ ТАҚЫРЫБЫ
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Біз ... он ... ... өмір ... ... ... те Қазақстанның бүгінгі тәуелсіздігі бізге өзінен-өзі көктен
түсе ... жоқ. ... ... ... көштерінің, талай-талай ұрпақтар
күрестерінің, армандарының өткен ХХ ғасырдың соңғы ... ... ... ... әділеттіліктің көп мәні жатыр.Өмір мен қоғам, заман ... ... пен ... ... ... ... сыйға тартар құдіреті
мен қолға ұстатар сыйы осы болса керек!
Ешбір халық өз ... ... бас ... ... ... ... социалистік дәуірдің де жалпыадамзаттық құнарлар мен қайнарлардан
нәр алған, соны жүзеге ... ... ... ... ... болып
қалатын тарихи шындықтары мен тарихи жеңістерін, әрине, ешкім ешуақытта
жоққа шығара алмайды.
Заман мен қоғамның терең ... оның ... ... ... мен ... ... нақты көрініс тауып жатады.
Көркем әдебиет пен өнер ... ... бір ... ... ... айнасы.
Жаңа заман мен жаңа қоғам да өз ... ... тұра ... ... да қазіргі өзінің жаңа әдебиеті мен жаңа өнерін дүниеге
әкелу үстінде. Ал әдебиет, ... жаңа ... мен жаңа ... ... сөзін сөйлейтіні, соның сан алуан тынысын көркем түрде бедерлеп
кейінгі ұрпаққа қалдыратыны мәлім. ... көш ... ... ... құндылықтарымыз да қоғам мен уақыттың сұранысына, талай-
тілегіне сай ... ... ... Өмір заңы да, өнер заңы да ... шығармайды. Мәселен, күні ... ... ... ... өзі де ... ... тарих фактісіне, тарих шындығына, тарих
ақиқатына айналып отыр.
Шынайы қаламнан туған шығармалар өзінің ... ... ... ... ... мен адам талаптарына кезінде қандай зор қызмет ... ... де сол ... ... ... ... сонау алыс жылдарды жақындату үшін жемісті түрде қызмет ете берді.
Сондықтан шынайы да шыншыл, дәйекті суреттеген ... ... ... ... ... ... ... әдебиетін тарих та,
уақыт та, жаңа қоғам, сол көркем ... ... ... ретінде
құрметтей де, бағалай да ... Сол ... ... де ... ... ... үлгі-өнеге алып, жаңа үрдіс, жаңа
мазмұнмен байыта отырып, жаңа ... әрі жаңа ... ... ... ... қайсы бір дәуір болса да бұрынғы өткен ... сол ... ... ... танылған биігінен зер салады. Бұл бүгінгінің
сырын тереңірек танып-білу үшін қажет. ... ... ... ... ... үшін де өткенді білу қажет.Бұдан туатын маңызды ... осы ... ... ... ... ... үшін зерттеу керек десек,
онда күні кеше ғана ... ... ... қаламгерлеріміздің
бірі–Қалаубек Тұрсынқұлов екендігі дау тудырмайды.Өйткені ... ... әрі ... ... ... ... ... жылға жуық
шығармашылық жолы мен еңбектері нақты ... ... ... ... ... ... ... тәжік, украин және т.б. тілдерде шыққан кітаптары осы
автордың өзіне ғана тән көркемдік әлемін ... ... ... ... ... ... Тұрсынқұловтың шығармашылық тұлғасын
нақты әрі толық ... ... оның ... ... проза
тұрғысынан қарастыруды осы дипломдық жұмысымның мақсаты еттім. Қаламгердің
өзіне тән ... ... ... ... мен ... ... бола
алады деген пікірдеміз.
Диплом жұмысының өзектілігі. Деректі проза жанры өз дәуірінің қоғамдық,
рухани қырларын ... ... ... ... тақырыптарды да игере
отырып, ұлт өмірінің шежірелі болмысын танытып келеді. Деректі шығармалар
халқымыздың өткен шежірелі күндерін ... ... ... бүгінгі уақыт
ағысына, әсіресе, өткенді ... ... ... ... ... ұрпаққа
жеткізіп келеді. Осы тұста Қалаубек Тұрсынқұлов қаламына тән ... ... ... қасиеттілігімен құнды болмақ. Жазушының
деректі дүниелерін бүгінгімен сабақтастыра, тірілте зерттеу, деректілігіне
көз жеткізу дипломдық жұмыстың өзектілігі болып ... осы ... ... күні ... ... ... ... 50 елдің қатарына кіру стратегиясы” атты халыққа арнаған
кезекті Жолдауында ... ... ... ... ... ... отырып:
“Бізге еліміздің экономикалық және қоғамның жаңару талаптарына жауап бере
алатын қазіргі заманғы білім жүйесі қажет”–дейді. Яғни ... ... ... елу ... ... қосу үшін қарқынды еңбек етіп қана
қоймай, оның ... ... да үлес ... ... ескертті.
Міне, осы талаптарды дипломдық жұмысымда басшылыққа ... ... ... шығу біздің ең басты парызымыз деп білемін.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті. Қазақ деректі ... ... ... Тұрсынқұлов шығармаларының әдеби құндылығын табу
дипломдық жұмыстың басты мақсаты ... ... ... ... ... ... талаптарына сай екенін анықтау, тарихи
шыншылдығына көз ... ... ... айқындау жұмыстың міндеті
болмақ.
Диплом жұмысының нысаны. Қалаубек Тұрсынқұловтың әр ... ... ... қоса, ол жөнінде жазылған О.Бөкеев, Қ. Ергөбек,
Қ.Найманбаев, Т.Рамбердиев, К.Сыздықов, Д.Исабеков, ... ... ... ... етіп алынды.
Зерттеу әдістері. Диплом жұмысын жазу ... ... ... ... жүйелілік, жинақтау, тұжырым жасау, хронотоп әдістері
тиісінше пайдаланылды.
Теориялық және әдіснамалық негіздері. Диплом ... ... ... ... ... ... ... және сыни ой-
тұжырымдары, қағидалары мен ... ... Атап ... ... ... т.б. ... әдебиеттанушы
ғалымдарының, сол сияқты Қ.Ергөбектің, ... ... ... ... Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі үш
тараудан және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ӨМІРІ МЕН
ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Қалаубек Құдайбергенұлы Тұрсынқұл (Қалкен Шарболатұлы) 1935 жылдың 25
наурыз күні қазіргі Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... отбасында туған. Қаратас
ауданындағы Ленин атындағы орта мектепте оқи ... ... оқу ... ... аға пионервожатый қызметтерін қоса атқарған. 1953-1957
жылдары Қызылорданың Н.В.Гоголь ... ... ... ... орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі мамандығын ... ... ... өзі ... Ленин атындағы орта мектепке қайта оралып, мұғалім,
оқу ... ... ... ... ... ... ЛКСМ Қаратас аудандық комитетінің бірінші
секретары, 1961-1962 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық, 1962-1963 ... ... ... ... комитетінің секретары, 1963-1966
жылдары Шымкент облыстық комсомол ... ... ... 1966-1969
жылдары Қазақстан ЛКСМ Орталық Комитетінің секретары қызметтерін атқарады.
1969-1972 жылдары Қазақ ССР ... ... және ... ... ... ... ... председателінің орынбасары, 1972 жылдан
Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының ... ... ... ... алғашқы шығармаларын елуінші жылдардың екінші
жартысында ... ... ... ... ... ... драмалық
туындысы мен әңгіме, повестері мерзімді баспасөзде жарық көрді.
Қ.Тұрсынқұл аударма ... да ... етіп ... Ол К. Яшен
пъесаларымен қатар Рахмат Файзидің “Айналайын атыңнан” романын, Хамит
Гулямның ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерін және басқа да туысқан
республика жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударды.
Жазушының жекелеген өз повестері ... ... ... чех, өзбек,
тәжік, якут, татар, башқұрт, армян және тағы басқа тілдерге аударылған.
Қ.Тұрсынқұл 1959 жылдан КПСС мүшесі. Шымкент ... ... ... ... болып сайланды, Қазақстан Компартиясы ХІ съезінің
делегаты болды. Жас ... ... V ... ... ... ... белгісі” орденімен, “Еңбектегі ерлігі үшін” медалімен,
Қазақ ССР ... ... ... Грамотасымен екі рет награтталған. Якут
АССР-нің мәдениетіне еңбек сіңірген қайраткер.
Жазушы Қалаубек Құдайбергенұлы Тұрсынқұл әдеби ... ... 1950 ... ... ... жаза ... ... кезде әлі студент, әлі жас маман. (1957-1959 жж) Жазушының ол ... ... ... ... ... ... ғана мегзеп
отырған сияқты.
Ал арманшыл жүректің, бозбала жігіт ... ... ... ... ... ... ... мерзімдік басылымдарда Қалкен Шарболатұлы
деген әдеби псевдониммен, лақап атпен шыға білу ... ... ... ... ... ... өзі ... жазушыға бір жағынан қанат
бітірсе, екінші жағынан әдеби ... ... ... қосып, мүмкіндік
те тудырады.
1950 жылдардың екінші жартысында болашақ қаламгер Қалаубек Тұрсынқұл-
Қызылорда педогогикалық институтының филология факультетін орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... етіп жүреді.
Мектепте екі жыл мұғалім, оқу ... ... ... ... жас ... жылы ... аудандық комсомол комитетінің бірінші секретары болып
сайланады.
Асылы, ұстаздық пен жастар ұйымының жетекшісі болу ... ... ... ... ... ... өзгешеліктері,
қиындықтары мол болатын ... ... Енді ... ... ... әрі жастар жетекшісі ретінде ... ... ... ... ... проблемаларымен тікелей қоян-
қолтық араласуына тура келді. Жастар жетекшісінің қайраткерлік жолда өсуі
енді осылайша жалғаса берді. ... бәрі ... ... қайраткерінің алғашқы
өсу баспалдақтары болса, кейіннен оқырмандарына ... ... ... ... мазмұны да еді.
1962 жылы Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театрында премъера
болды. Сахнада Қалкен ... ... ... атты екі бөлімді
трагедияның алғашқы қойылымы болды.
Трагедиялық спектакль кезінде сахнада табыспен жүрді. ... ... ... де алып ... ең қиын жанры. Бұл салаға қаламы төселген,
таланты қуатты деген авторлардың да ... көп ... ... әрі ... ... ... үшін театр мен сахналық қойылым
мүддесіне сай ... ... ... саналы түрде бара білу
шарт. Ал мұның өзі екінің бірінің ... келе ... ... да
драматургия өнері- шығармашылық азаптың азабы... қиынның қиыны...
Бұған “Кәпірзада оқиғасы” трагедиясы арқылы ... ... өзі ... ретінде мейлінше тез көзін жеткізді.
“Кәпірзада оқиғасы” атты екі ... ... ... ... ... өзін-өзі іздеп табудың кілтін көрсеткендей болды.
Аңызды өмірдің өзінен, өзінің замандастарының бойынан табу керектігін ... Ең ... өзің мен өз ... ... кешкен өмірлік
жайіттерге баса назар аударып, сол тұрғыда қалам тарту керек ... ... ... Тұрсынқұл жақсы түсінді.
Автордың әдебиеттегі ендігі қадамы қандай болмақ? Оны ... ... Тек қана ... ... ... ... өмірбаянына
сәйкес жүрсек жеткілікті.
Драматургияның өзіне қол еместігін мейлінше ... ... ... , енді ... ... бет бұру қажеттігін анық ... ... бар ... нық ... ... Қолы қалт ... ... отырды. Жұмысбастылық еріксіз илеп алады. Мұнан соң ол ... ... ... ... ... ... ... секретары (1966-
1969 жж) қызметін атқарады. Солай бола тұра Қалаубек Тұрсынқұл қаламнан ... жоқ. Ат ... түбі ... ... ол сонау 1962 жылы –ақ ... Тек ... ... ... күту ғана ... жылы жас ... Қалаубек Тұрсынқұлдың “Алысқа тартқан жол”
атты тұңғыш прозалық кітабы “Жазушы” баспасынан ... ... ... ... ... ... іскер қабілетіне зор сенім көрсетіп,
идеологиялық қызметінде жақсы абыройда жүрген оны ... ... ... соң, 1969 жылы ... ССР ... ... және кітап саудасы істері
жөніндегі Мемлекттік комитеті председателінің ... ... ... өзі ол ... отыз бес ... жігіт үшін үлкен сенім әрі
үлкен ... ... ... ... ... ... ... “Алысқа тартқан
жол” атты кітабымен жүздесті. ... тек ... ... ... ... ... ... қауым үшін жазылады. Қажет болып жатса әркім
өзіне керегін іліп-теріп ... ... ... жоқ қой. ... ... ... бір ... шаң басып қалар. Бірақ мұның бәрін ... ... ... ... ... де осы. ... та осы. Тек ... тоқтатпау қажет.
Отыз бес жаста прозаға келу кештік етпейді. Дегенмен енді ... ... ... ... тартқан жол” тек кітаптың аты ғана емес. Яғни ... жазу ... тағы да жазу ... ... ... ... ... ақиқатқа қызмет ету. Әрине,
қаламмен қызмет ету. Шынайы қаламгерлік бақыт сонда қолға ... ... ... ... ... ... жазып үлгірсең де жеткілікті.
Тақырыпты алыстан іздеп жатудың қажеті шамалы ... ... атақ ... ... ... ... щыққан шындығыңды, ақиқатыңды қағаз бетіне
түсіру, қағаз бетіне қалдыру. Соның шынайы сәулесінен өзіңнен басқа ... ... ... ... ... ... асқақ сезімге шомылу,
пендешілік ғажайып бір рахатқа бөлену. Өзіңнің ... ... ... ... мен ... ... ... мен бойыңа жинаған
қазына-қорыңды мейлінше шыншыл жеткізе білуден, мейлінше сарқа ... ... ... Оның ... соны ... адал, мейлінше нақты орындап
шығу бақытынан асқан ләззат бола қояр ма екен?!
Сонымен, оқырман қауым Қалаубек Тұрсынқұлдың ... ... ... ... ... жүздесті. Жинақы “Арман азабы” атты бір повесть ... ... ... ... ... бір ерлік” , “Жұмақтың төте
жолы”, “Сайтанның ... ... ... ... “Алысқа тартқан жол”
атты алты әңгіме еніпті.
“Алысқа ... ... ... прозалық кітабы оның ... ... ... та бергендей болды. Жазушы ... ... ... ... әрі ... ... ... ғана жеңіске жетеді екен. Бүкіл ... ... ... принципті жеке жазушының еншісі етіп те ... ... ... да ... ... ... мен конондар әрқашан
жекелеген ... ... ... ... ... эстетикасына тән ұлы құдіреттер де осындай сипаттардан
құралады.
Комсомол жастар жетекшісі ... ... ... ... өмір
сабақтары мен өнеге тағлымдарынан көп үйренді. Бұған оның қызмет аясы
итермелесін, ... ... ... ... ... есептер мен
ақпарлар үшін істесін, өмірдің сан алуан ... ... ... мен ... ... ... орындасын, әйтеуір, мұның
бәрі бекерге кетпепті. Ал ... ... оң ... ... қуанышы өз алдына, оқырмандардың алғысы мен ризашылығы мүлде
бөлек еді.
1960-1965 ... ... ... ... ... жұмыстарының
біткеніне де біраз жылдар болған. Жаңа бесжылдықтардың ғаламат әлеуметтік
қарқын алып, елдің еңсесін көтерткен ... ... бір ... ... орындау. Кешегі совет заманының бүгін тарихқа ... ... ... зор ... ... ... ... Ұлы Отан
соғысындағы Жеңістің жиырма жылдығын зор табыстармен қарсы алу науқанының
қолға алына бастаған кезі. Ұлы Жеңістің ... ... ... ... ... ... ... бастамалар қолға алынды. Осындай әлеуметтік
әрі рухани ірі шаралар партия мен комсомолдың, бүкіл совет халқының саяси
зор ... ... ... да ғажайып акцияларына айналды. Ұлы Отан
соғысындағы Жеңістің әуелде жиырма жылдығы, жиырма бес ... ... ... ... жылдығы өз тұстарындағы небір ғажап мемориалдар мен
небір тарихи ... ... ... ... ... көркем
полотноларды, небір көркем фильмдерді, небір деректі туындыларды, небір
деректі ... ... ... спектакльдерді тудыруға зор қозғаушы күш
болды. Қазақ әдебиетінде “Жоқ ұмытуға болмайды! ” 1965 жыл атты классикалық
поэма дүниеге келді.Қазақстан ... ... ... ие ... ... авторы – қазақтың ХХ ғасырдағы ұлы ақындарының бірі ... еді. ... ... ... әрі бір жас кіші Жұмекен
Нәжімеденовтың осы поэмасындағы өмірлік шындық барлық қазақ ... ... Ақын ... ... ... келді. Ал Қалаубек Тұрсынқұл болса, өзінің
қаламына етене жақын тәсілмен-деректер шындығын қаз-қалпында беру жолымен
келді.
Ұлы Отан соғысы жылдарының ... да, ... да, ... ... да ... ... аяқ жар кешіп жүріп көрген. Ол сонау ... ... ... ... трагедиясына түгелдей кәу болған.
Жетімдік пен жесірліктің зарын, қайғы мен қасіреттің тақсіреттерін, ... ... ... атты ... ... та шықты. “Иә, сол ұлы жорық
жолында, бауырластар елін жаудан азат ... ... ... от пен ... ... ме. Сол от пен ... аман ... келгендері жеңіс үшін бізбен
бірге қуанса, енді бір қатары қартая алмай, мәңгі жас болып жер ... жоқ па? Олар ... біз үшін қиды ғой, ... ... ... ма жалмауыз жаумен. Солардың көпшілігінің ерлігі еліне белгісіз
болып та ... ғой. Соны неге паш ... ... ... естісін!
Осы бір ойды шет елге ... мен ... ... ... ... ... совет солдаттарының басына барып, ізет ... ... ... ... ... да ... жүретінбіз. Осы
бір жайды қызметтес болған бірқатар ... да ... ... ... ... ... деген деректер қаламгердің бұл тақырыпқа келу
жолының ... 1960 ... ... ... ... ... ... 1959-1969 жылдар аралығында аттай он жыл бойы ... ... мен ... ... ... ... жетекшілік
қызметтерде жүрген еді. Ол бұл жылдары, әрине, ... ... ... шет ... ... ғой. ... сол ... қойын дәптерге
тірнектеп түсірген деректер, ... ... ... хат ... ... әралуан тарихи, әскери құжаттарға назар ... ... ... ... өзінің тамаша жемісін берді емес пе?!
Осы тұста Қалдарбек Найманбаевтың “Қарымды қаламгер” атты ... ... ... ... кешеуілдеңкірлеп келген жазушы. Бірақ,
сол жас кезінен-ақ оның әдебиет ауылына ... көз ... ... ... Көп жылдар комсомол қызметінде болғанда да оның әдебиетті
бір сәт есінен шығармағаны анық. ... ... қолы ... қалт ... көп ... қағазға түсіріп те қойғаны анық. Бірақ, ... ... де ... Жеті қат ... ... сақтағаны анық.
Сол жазғанының бәрі құпия сақтайтын кезде ол әр жанрға қалам тартып
көрді. Әңгіме де жазды, повесть те ... ... да ... ... жүріп ол
бірде Чехословакияға барып қайтты. Туысқан елдің талай қаласын ... ... ... ... ол Ұлы Отан ... ... ... бостандығы жолында
құрбан болған боздақтар жерленген талай бейітті көрді. Мәрмәр ... ... ... оқыды. Қай қалға бармасын үлкенді-кішілі ондай
бейіттер ... ... ... ... ол ... ... жүрді. Талай
есімді қойын дәптеріне жазып алды.
Жол жөнекей де, Алматыға келгесін де әлгі боздақтардың мәрмәр ... ... оған ... ... Көп күндер ылғи толқумен жүрді. Сол
толқу ... ... ... ... Алғашында ол жүрексіне ... ... ... ... Келе-келе сол боздақтардың тым ерте
үзілген өмірі оған ауыр жүк ... ... Енді ол ... ... соғыстан бұрынғы өмірін зерттей бастады. Бұл бір инемен құдық
қазғандай хикая болды. ... олар ... ... жүру оңай ... ... жүздеген хат жазды. Іздеу салды. Талай ауылға барыпта қайтты. Соғыста
жақынынан айырылған талай жандардың қайғысына ортақтасты, ... ... бір қиын ... ... кетті. Өзі де жан-жақтан жүздеген
хаттар алды. Әр ... әр ... ... ... ... ... ... Міне, осындай тебіреніс үстінде, толқу үстінде “Алыста қалған
ағалар” деп аталатын жақсы шығарма ... ... Оны біз ... ... ол ... ... ... өлгенін тірілтіп, өшкенін жандырды. Талай
әкені отыз жыл бойы күткен хабарына қанықтырды. Талай ананың көз ... ... шын ... ... ... ... ... туған
әдебиетімізге алып келді. Бұл жолы ол әдебиетке именбей ... Өз ... ... ... ... ... ретіндегі шынайы
танылуы, шынайы мойындалуы “Алыста қалған ағалар” атты ... ... 1970 ... басталады. Сондықтан шығар,ол 1972 жылы Қазақстан
жазушылар одағының ... ... ... ... ... ... алады. Әуелдегі Қалкен Шарболатұлы деген фамилиясы енді ресми
түрде лақап ... ... ... Арада оттай он жыл өткенін осыдан-
ақ біліңіз. Жазушының әдебиетке өз тұрғыластарынан кеш келдім ... ... ... осы ... ... ... ... келеді.
Сонымен жазушы Қалаубек Тұрсынқұлдың 1980 жылы “Жазушы” баспасынан
“Есіңде ме, сол бір кез?” атты ... ... еді. ... ... “Алыста қалған ағалар” атты деректі циклы орын алған. Бұл циклы
негізінен “Алыста қалған ағалар” (1970) және ... ... ... (1976) ... ... ... ... құралған.
Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының 1972 жылғы кезекті бір
пленумында жазушы Қалаубек ... ... ... ... ... ... ... хатшысы болып сайланды.
Қазақстан Жазушылар одағы ... ... ... ... ... шын ... ... аппараты үшін құт болды. Өйткені,
ол міне сонау 1972 жылдан бері осы қызметті ... ... ... ... ... құрамы әлде неше рет ... ... ... ... ... ... ... Тұрсынқұл
әлі табан аудармай еңбектену үстінде. Қазақстан Жазушылар одағының 1972-
1998 жылдар аралығындағы өткізген ... ... ... ... ... ... ... күндері, конференсиялар, симпозиумдар,
конгрестер коллеквиумдар, дөңгелек столдар және тағы басқа да жұмыстардың
жоғары деңгейде өткізілгенін ... ... ... біледі.Мұның бәрінде де
ұйымдастыру мәселелері жөніндегі хатшы Қалаубек Құдайбергенұлы Тұрсынқұлдың
сөз жоқ, қомақты үлесі бар.
Алпыстан асқан ғұмырының ... ... ... ... ... ... әрі таң ... әрі қайраткерлік қажырының тұрақтылығына
риза боласың.
Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы болып жүрген ... яғни 1973 ... ... ... оқырмандарға жазушы Қалаубек
Тұрсынқұлдың “Есіңде ме, сол бір кез ... ... ... ... ... ... ... үш повесть еніпті. Үш повестің үшеуі
де негізінен жастық шақтың әр мезеттерін –албырт та ... ... ... ... де қайсар мезеттерін кәдімгі өмірдің ... ойып ... ... ... түседі. Атап айтсақ, “Кешіккен хат”, “Хал қалай,
хатшы жолдас?”, және ... ме, сол бір ... өте ... ... ... ... желісі оқырманды
жалықтырмай, жетелеп отырады. Өзара ұшырасу, өзара танысу, өзара табысу
сәттері мейлінше ... ... ... ... ... ... жарасымды юморға негізделген әзіл-қалжың, аңсарлы сезімдер буына
елтіген масаң көңілдер мен армандар ұшқыны әрі ... ... ... ... бірден тартып, баурап алады.
Шығармашылықтың одақтың басқарма хатшылығына келгелі бері жазу столына
отыруға ... ... ... Тұрсынқұл екі жылғы үзілістің ... ... ... Әсіресе сонау 1970 жылғы “Алыста қалған ағалар”
атты деректі прозасы, аяқталмаған осы ... ... ... ... ... ... енді таяп қалған Ұлы Жеңістің 30 жылдығы онан сайын ... ... ... ... ойда ... ... нәрселерін қағазға
түсіруге отырды. Соның нәтижесінде дүниеге “Олар оралған жоқ” атты ... (1976 ... ... ... ... ... ... деректер ақыры өзінің лайықты көркемдік бітіміне ие болды.
Дегенмен “Алысқа тартқан жол” (1969), “Алыста қалған ... ... ме, сол бір ... (1973), ... ... жоқ” (1976) атты қарапайым
кітаптар –жазушы Қалаубек Тұрсынқұлдың қаламын ... ... ... ... ... ... еді. ... осы жолдағы қаламгерлік
ізденістер жазушылық айдау жолға, ал жазушылық жол ... ... ... ... жатты. Ысылған, төселген қалам профессионалдық
шеберлік кәмелетіне ұмтылды. Шеберліктің соңына шам алып ... ... жоқ. ... ... тек ... мен ... мінажатынан шыңдалған
қаламгер ғана көтеріледі. ... ... шек жоқ. ... ... мазмұны өзіне сай шырайлы түрге ие болғанда ғана, шеберліктің
бір сипаты көрініс табады. Қалам шыңдала ... ... жазу ... ... ... ... береді екен. Қалаубек Тұрсынқұл бұған іс жүзінде ... ... ... өз ... ... ... ... тастау және
оны кітап етіп шығара салу авторға енді қиындық тудырып отырған жоқ.
Қырықтан асты. Елуде енді иек ... ... ... ... ... ... ... сезінген қаламгер енді шабыт отын
неғұрлым таразылап барып әрі тікелей көркемдік мақсатқа сәйкес ... ... ... назар аударды.Профессионалдарға қойылар талап
жоғары. Жастық, балаңдық, тәжірибесіздік және тағы ... ... жол жоқ. ... ... енді профессионал қаламгер ғана емес,
шығармашылық одақ хатшыларының бірі. Мұның өзі де сын ... ... ... ... ... Ысылған қаламгерлік тәжірибе мен заман,
қоғам, өмір ... ... ... қаламгердің жаңа туындыларында өзгеше
нақышта, өзгеше сапада көрініс табуы қажет.
Көркем шығарманың әлеуметтік-адамгершілік проблемалары ... ... жүк ... ... ... парасат пен суреткерлік
шеберліктің өрімі бір болғаны дұрыс. ... ... ... мен ... ... өріс ... тиіс. Қалаубек Тұрсынқұл жазушы ретінде мақсатын
осылайша ... ... ... түсті. Енді соны өзінің көркем
туындыларымен нақты дәлелдеуі ... ... ... ойда ... ... ... Онсыз да асықпауға, аптықпауға әрі әу ... ... анық ... ... ... ... ... пен
төзімділікті дарытқан үстіне ... ... ... ... бұл ... туындылары орыс тіліне және өзге тілдерге аударылып, ... ... ... ... ... ... ... орысша кітаптары Алматыдан
да, Москвадан да қатар-қабат, іле-шала ... ... ... ... ... беделінде жазған жаңа дуниелері арқылы
профессионал қаламгер Қалаубек Тұрсынқұл ... ... ... жаңа ... ... айрықша мықтап ... күні ... ... ... деректі прозаны қабылдау мәдениеті өз
деңгейінде емес. Бұл ... ... ... ... ... бір ... деп қарайтындар әлі де жеткілікті.
1982 жылы Қалаубек Тұрсынқұлдың ... ... ... ... мен ... ... ... көрді. Алғашқы кітаптар барысында
қоғам қайраткері болып жүрген авторға кейбір сенімсіздік пен ... енді ... ... ... ме, сол бір ... (1973) ... ... мықтап арылғанын жақсы ... ... ... ... соң ... өз ... “Олар оралған жоқ” (1976) атты
деректі кітабымен қайта жүздесіп еді. ... ... ... қайтадан
журналист Қалаубек Тұрсынқұлға айналғандай күдік туды. Бұл, әрине, ұшқоры
ұғым болғанмен, алып-қашпа пікірлердің ... ... ... ... енді мына “Анды-Қарақыз жинағы қаламгер Қалаубек Тұрсынқұлдың
суреткерлік ... ... ... қана ... жоқ, ... ... зиялы
жұртшылық, әдеби қауым орталарында, оқырмандар алдында шынайы өз биігіне
көтеріп жіберді. ... ... ... енді ... деп
қабылдау мықтап орнықты. Мұның да өз заңдылығы бар еді. Өйткені, “Анды-
Қарақыз” кітабы ... ... ... ... ... “Анды-Қарақыз” жинағына жазушының “Қызғалдақ”, “Жалғыз долана”,
“Бүйрек”, “Каштан жанғағы”, ... атты ... ... хикаялары”
деген циклмен “Анды-Қарақыз” повесть-аңызы және ... ... ... “Бір қиырдан-бір қиырға” (Якутия ... ... ... ... 1986 жылы “Жазушы” ... ... ... атты әссе ... ... көрді.Бұл -әссені ... ... ... әр ... беделіндегі сапарлардың собығы десек те
болады. Бір кітаптың он үш жыл жазылуының да терең мәні бар. ... пен ... ... ... бір ... осы әссе кітабы
болып табылады. ... ... ... (1976), ... ... ... (1980), ... қиырдан-бір қиырға”(1982), “Сәлем, саған, саха
елі” (1983) және тағы басқа осындай ... ... ... ... ... ... беттерінде жарық көрген. Оқырмандар
өздеріне таныс-бейтаныс Якутияны, якут халқының өткені мен бүгінінен бір
қатар жаңалық ... бұл ... ... ... ... ... дәндері іп-ірі, сап-сары, ... ... ... ... ... ... тиер алдында түбегейлі
толықтырулардан, сүзгілеулерден, мүлдем жаңа акценттер мен жаңаша ... ... жоқ. Жыл ... ... ... сол ... түбірлі өзгерістер, шұқшия зерттеулер “Поляр шеңберінің
маңында” атты әссе кітапта ... ... ... берген.
Қалаубек Тұрсынқұл аудармашы ретінде өзбек ... ... ... ... ... “Айналайын атыңнан” , Хамит Гулямның
“Ташкенттіктер” атты ... ... ... ... Иван
Тургеневтің “Бейбақ” туындыларын орыс тілінен аударған.
1998 жылы Қалаубек Тұрсынқұлдың “Тоғанай Т” ... ... көне ... ... ... ... ... талдау жасайтын
“Қазығұрт: аңыз бен ақиқат” атты ... ... ... ... ... “Қазығұрт: аңыз бен ақиқат” атты әдеби-ғылыми танымдық ... ... шолу ... ... “Қорқыт ата”, “Оғызнама”, тағы
басқа түркі тайпаларына ... ... ... ... ғылыми еңбектерін де қарастырған. Кітап “Қазығұрттың басында
кеме тұрса”, “Басында Қазығұрттың кеме ... “Ел мен ... атты ... ... Бұл үш бөлімнің өзі Қазығұрт өңірінің ұзынырға тарихын
белгілейтін бірнеше тарауларға бөлінеді. ... ... ... ... бір топ ... қоса берілген.
2002 жылы “Тоғатай Т” баспасынан Қалаубек Тұрсынқұлдың тікелей
бастамасымен, және З. Әбдірасыл, Б.Шетенов ... ат ... ... ... атты кітап жарық көреді. Бұл “Энциклопедия” деп
аталатын кітапта Қазығұрт өңірінің ... ... ... ... орындарын, осы өңірді қасиетті санап, қызғыштай қорғаған хандары,
билері мен батырларының өмір жолдарын, кейінгі ... осы ... ... елі үшін еңбек еткен және етіп жүрген азаматтары ... ... ... ... ... Кітаптың соңғы тарауы “Қазығұрт: аңыз
бен ақиқат” кітабының (1998) екінші бөлімі, яғни “Қазығұрттың басында кеме
калған” тарауы ... ... жылы ... ... баспасынан Қалаубек Тұрсынқұлдың “Қазығұрттың
баурайында” атты кітабы жарық көрді. ... бұл ... әр ... ... ... ... ... белгілі жазушы, қоғам қайраткері, Якутия (Саха) ... ... ... ... ... одағының Сәкен
Сейфуллин атындағы “Алаш” сыйлығының иегері Қалаубек Тұрсынқұлдың өмірі мен
шығармашылық жолы, ... ... ... ... 16 ... 1998 жылғы шыққан номерінде,
Қалаубек Тұрсынқұловтың “Алматыдан келді де Қалдаяқов, ... ... ... атты ... ... ... Бұл ... компазитор Шәмші
Қалдаяқовтың Оңтүстік аудандарына жасаған сапары жөнінде ... ... ... газетінің 20 ақпан 2004 жылғы шыққан номерінің
“Мөлтек мәліметтер” атты ... ... деп ... ... ... Шәмші Қалдаяқов жөнінде кітап жазу ... ... ... өмірбаяны немесе шығармашылығы туралы емес,
ұлы сазгердің адамдық қасиеттері жөнінде сөз қозғайды”. Кітаптың ... ... ... ... ... ... дайын болатын көрінеді”.
Бұдан біз автордың қазіргі кезде тікелей шұғылданып, бет бұрған
еңбегінің бірі- ... ... ... ... екенін аңғарамыз.
Міне, Қалаубек Тұрсынқұлдың еліне сыйлаған еңбектері осылай ... ... ... еңбектерімен ел ықыласына бөленген Қалаубек
Тұрсынқұлдың елі үшін жақсы ... ... ... даусыз.
ІІ тарау
ҚАЛАУБЕК ТҰРСЫНҚҰЛОВ-ДЕРКТІ ПРОЗА ШЕБЕРІ
Әдебиет-кешегі мен бүгінгінің айғағы. Әдебиетте ... ... ... дарасы мен данасы, шыны мен шыңы жатыр. ... өз ... ... ... ... тарихқа жетелейді. Тарих шындыққа апарып
тірейді.
Тарихқа ... оны осы ... ... ... ой елегінен өткізу
енді осы күнгі толғақты мәселелердің табиғатын тануға мүмкіндік береді.
Қазақ әдебиетінің сыршылдығынан ... ... ... ... әдебиет . “Әттең сыншысы кездеспей, ... ... ... бұл ... Әйтпесе, қазақта да тәп-тәуір деректі әдебиет
бар. Ол керекті ... ... ... жастарымызды тарих сабағына
шұғылдандыра тәрбиелеу үшін керек”. [1.122б]
“Болашақтың әдебиетін болжай келе, Лев ... ... деп ... болашақта жалпы көркем туындыларды ойдан ... ... ... ... ... тек ... ... байқаған маңызды,
мәнді, нақты деректі жайлар туралы баяндап беріп отырытын болады”.
Көрдіңіз бе, ұлы суреткер жазушылардың ... ... ... ... ... ... отыр. Соңғы жылдары бүгінгі заман туралы деректі
оқиғаларға құрылған шығармалар ... Бұл ... ... көрсетеді.
Документті, деректі фактылар көп шығармаларға тақырып қана емес, сюжеттік
арқау, конфликт ... ... ... ... ... ... Өмірде
сирек ұшырасатын ғажайып тағдырлар мен ойламаған оқиғалар негізінде қаншама
көркем шығармалар туған. Әрине, ... ... ... документтік оқиға
көркем шығарманың шындықты топшылау, типтеп ... ... ... ... ... көркем шығарма бір ғана (қанша ғажап, тамаша болса да )
өмірбаянды, не бір оқиғаны көшіре салмайды. Мақсат-шындықты жіті көре ... ... ... өзі берген дайын материалды пайдалану. Демек, мұнда
жазушы ... ... ... ... шыға ... ... ... Ал, әдебиеттің мақсаты мен ... ... ... мен ... ... ... ... оның даму, өркендеу
бағыттарын, ағымдарын өрнектей білу. Мақсат –жеке ... ... ... ... ... алу ... ... деректі документті материал
құшағында қалмай, соған сүйене отырып, көркемдік, типтік бейне жасауда.”
[2.8б]
Яғни, “деректі жанр-өмірде ... ... ... анық ... ... сүйеніп бейнелеу тәсілі қолданылатын ... ... ... өмір ... (автобиографиялық), естелік ... ... ... көркем очеркті жатқызуға болады.
Деректі жанрда әдеби шығармаға тән ... ... ... нақтылы
шындық баяндалып отырған жай-жағдайлар автордың ой-елегінен өткізіліп, оның
сезім-әсерлерімен нәрленіп ... ... ... ... ... ... жеке
фактілер жинақталып, қорытылып, типтік дәрежеге ... ... ... ... ... бола ... Маңызды өмір құбылысын, адам
мінезінің елеулі өзгешелігін танытатын жайлар, деректер ғана жазушы назарын
өзіне аудара алады.Деректі ... ... ... ... фактілер мен
деректердің шеңберінен шықпай отырып-ақ, шығармаға үлкен ... ... ... ... байқалады. Бұл жанрдың өзгешелігі де ... ... ... ... ... ... ... тарихы тым көне дәуірлерден бастау алады. Ал
көркем әдебиет ... ... ... бір бөлігі, елеулі де жанды, өткір
де өміршең бөлшегі ретінде ХІХ ғасырдың бері, әсіресе ХХ ... ... бері бұл ... әрқилы туындыларға мейлінше лайықты әрі
мейлінше жете мән беріле ... ... ... ... ... ... ... танымдық жазбалар, сапарнамалар, күнделіктер,
хаттар және тағысын-тағы туындылардың ең басты сипаттары неде? ... ... ... ... бар. ... ... әдебиеттің, әсіресе,
деректі прозаның жанрлық ... ... мен ... ... ... ... көптеген
мамандардың қызу пікірталасын әлі күнге дейін тудырумен, жалғастырумен
келеді.
“Әлемдік өркениеттің қазынасына елеулі үлес ... ... ... ... атап ... ... Мысалы, француздар-
ағайынды Гонкурлардың ... екі ... ... ... екі том ... Анри ... ... Моцарт және Метастазионың ғұмыры”,
“Россинидің ғұмыры”; Ромен Ролланның “бетховеннің ... ... ... ... революциясының тарихы”; американдық Джон Ридтің
“Дүниені дүр сілкіндірген он күн”; ... ... ... және ... ... ... “Бальзак”, “Жозеф Фуше”, “Мария Стюарт”,
“Магеллан”; орыстар-Александр Пушкиннің ... ... Петр ... ... ... Герценнің “Өткендер мен ойлар” , Евгений
Тарленнің ... ... ... ... Шкловскийдің “Лев
Толстой”, Сергей Смирновтың “Брест қамалы”, Илья ... ... ... ... ... ... тас жолы”, “Арпалыс”, Данил
Гранин мен Александр Адамовичтің “Құрсаудағы ... Юрий ... ... ... ... ... ... Шатровтың
“Алтыншы ибль”, “1918 жыл”, Виктор ... ... ... ... ... ... жол, ... кешу”, Бауыржан ... ... Әбу ... ... ... ... пен Әди Шәріповтың партизандық ... және тағы ... ... ... шығармалар қазақ әдебиетінде бар дәстүрді
жалғастырып келеді”. [4.39-40б]
“Деректі проза соңғы жылдары ... ... ... өсті. Жанрлық
шарты, өсіп-өркендеу процесі көңіл толарлықтай. Жанрда талмай ... ... ... ... ... бірсыпыра. Шын дарын деректі
прозаға да ауадай ... Шын ... ... бір ... ат басын бұруы-
әдебиеттің сол саласы үшін ырыс, құт-береке ... ... ... Жұтбай деректі проза туралы мынадай өзіндік
пікір білдіреді: “Біз құлдықтың құрығына үйреніп қақпайлаған жаққа жүріп
дағдыланған ... ... ... өз бетінше ел болуға мүмкіндік туып
отырған “Шақпалы кезеңде де” (М.Әуезов) басымызды бодандықтың мойынтырығына
одан әрі ... ... ... ... ... ... құлады,
бірақ империялық диктат құлаған жоқ. Дүние-дүние болғалы, түркі-түркі,
қазақ-қазақ болғалы, “Жеке ел ... деп ... де, ... де,
сартауылмен де, жоңғармен де қан төгісіп келеді емес пе. Біз сол ... күні кеше ғана ... ... кеше ... ... ... жүрген
Әлтханның, Ахметтің, Міржақыптың, Мағжанның, Жүсіпбектің әруағын сатып
кеттік.
Әйтпесе, “Жеке ел боласың ба?” деп ... ... 90 ... ... ... ... күніміз жоқ” –деп жауап бере ме?
Ұлттың санасын оятатын шақ туса да ... ... ... Демократияның туын ұстағандардың аяқ астына империя шаңырағы
шайқалған кезде олардың қалай диктат болып шыға ... ... ... ... ... ... берген сарайымыздың құнын төлеттіреміз,
әскерімізді әкетпейміз, бізсіз күніңді көре алмайсың деп сес те ... ... ... ... Енді не ... ... жанымызды амал алып
қалармыз-ау, бірақ, ішіне шөп толтырған тұлыпқа мөңіреп отырған жоқпыз ба,
осы біз?
Сіздер бұл пікірдің деректі ... ... ... бар деп ... ... ... қатысы бар. Халықты ... ... ... ... ... ... осы жанр”. [6.308б]
Демек, қайсы бір дәуір болса да бұрынғы ... ... сол ... ... ... танылған биігінен зер ... Бұл ... ... ... үшін ... ... ... жасаған жақсылықтың
бәрін игеру үшін де өткенді білу қажет.Бұдан туатын ... ... осы ... ... ... болашақ сәулеті үшін зерттеу керек.
Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының бірінші хатшысы Нұрлан
Оразалиннің Қазақстан ... ХІІ ... ... ... ... рухы” атты баяндамасында әдебиеттің деректі саласына
ерекше ... ... ... кемелденуін мына есімдермен
байланыстырады.
“Қаламгерлеріміздің соңғы кезде ел өмірінің өткені мен ... ... ... ден қоюы ... байқалады. Деректі прозада
тегеурін көрсеткен Қасым Қайсенов, Камал Смайлов, ... ... ... ... Өмірбеков, Әмен Әзмев, Қалаубек ТҰрсынқұлов,
Сейдәлім Тәнекейев, Сұлтан Оразалинов, ... ... ... ... ... Адам ... Ілия Жақанов, Мұрат Әуезов, Әбілмәжін
Жұмабаев, Шәрбану Бейсенова, ... ... ... ... Қажығали
Мұқамбетқалиев, Тұрсын Жұтбай, Файзулла Оразаев, Мереке ... ... ... ... ... ... Жақау Дәуренбеков,
Жанболат Аупбаев, Қуаныш Жиенбайев шығармалары өз ... ... ... ... ... ... сыр шертетін
деректі туындаларымен зор үлес ... ... ... ... ... ме, сол бір кез”, “Кәпірзада”,
“Поляр шеңберінің маңында”, “Олар оралған жоқ”, “Қазығұрт: аңыз бен ... ... ... өмірлік материалдарға сүене отырып,
замандастарлдың бейнесін суреттеу ... тың ... ... ... ... өзара өзектесіп, тілдесіп жататын өміршеңде
өрісті ерекшеліктер бар. Шынайы мөлдір ... ... елге ... ... ... арасындағы достық, бауырмалдық, ар тазалығы секілді
асыл сезімдер ... ... ... желі болып, алтын
арқаға айналады.
Жазушының қаламгерлік мүмкіндігін ... ... ... ... әңгімелері, сапарнама-жолжазбаларын тұтас бір шолып
қарасақ, ең алдымен, автор ешқашан жаза ... ... ... ... ... ел намысын, жер намысын ... ... ... ... толғандырар тағдырлар шындығын табар едік. Бұл
тақырыпта жазылған шығармаларының өзі бір ... ... ... ... өзін бір сала деп қарастыру керек.
Қ.Тұрсынқұлов ... бір ... ... ... ... ... роль атқаратын деректі дүниелері.
Жазушы Отан үшін от ... ... ... ... зерттеуге, олардың ерлік
істерін бүгінгі ұрпаққа паш етуге зор ... ... осы ... ... ізденген. “Партизан Көшіков және оның достары”, ... ... ... ... ағалар”, “Қияда қалған қыран” сияқты деректі
повестерінде, отан үшін от ... ... ... ... ... ... ... болашақты қасық қанымен сыйлап кеткен, ұмытылмас
есімдер, тағдырлар шындығын деректі ... ... ... Бұл
туындыларының мән-маңызы олардың тек докуметтерге, ... ... ... әңгімелеріне сүйеніп жазылғандығында ... ... ... ағалардың ерлікке толы жолын, жас
ұрпаққа неғұрлым шынайы қалпында, ... ... ... ... ... ұмтылғандығында.
Жазушының 1980 жылы Жазушы баспасынан “Есіңде ме сол бір кез?” атты
таңдамалысы шығады. Міне, осында қаламгердің “Алыста қалған ... ... ... орын ... Бұл цикл ... ... қалған ағалар” (1970)
және “Олар оралған жоқ” (1976) атты кітаптарына енген деректі туындыларынан
құралған.
Осы таңдамалыда бір тұтастыққа ие болған ... ... ... ... ... ... ... осыған сұранып тұр. Толығымен
ақтап та тұр. Мәселен, “Олар оралған жоқ ” атты ... ... ... айқындауыш және бұдан басқа “Қияда қалған қыран”, “Қияға
самғарда”, “Партизан Көшіков және оның ... атты үш ... ... ... ... берілген.Мұның кез келгені деректі
прозаның жанрлық белгілеріне сай нақты қойылғаны көзге бірден түседі.
Меніңше, осынау ... цикл ... ... жеке
қарастырмай, баршасын біртұтас күйде қарастырсақ, шындықтың ауылынан алшақ
кетпейтін тәріздіміз.
Өйткені бұл туындылардың ... ... ... ... мен ... мейлінше өткір, мейлінше азаматтық ... бар ... ... ... куә ... ... деректі проза бойынша нақты бір орындалуының куәсы ... ұлы ... ... ... ... ... ... өршіл суреткерлік пен азаматтық позицияға жазушы әрі қоғам
қайраткері Қалаубек Тұрсынқұл ... ... ... ... біз ұмытқан
жоқпыз!”-деп, суреткерлік–азаматтық позициясымен шынайы үн қатады. Мұның
өзі екі ... да ... ... ... ... ... керісінше,
шырқыраған ащы шындықтың өрттей шалған шерінен туған жан ... ... ... ... ... ... тілімен, бірінде
деректер тілімен нақты берілген.
Партизан Әлихан Көшіковтың соғыс ... ... ... ... ... Әбдірайымовтың соғыс кезіндегі жауынгерлік жолы;
талант Ұлы ақын, татар халқының ұлы перзенті Мұса ... ... ... ... ... ... Ж. ... С.Сұлтанова және тағы басқа бірталай жауынгерлердің бейттері
басындағы жазылған деректер бойынша ізденістері-осынау деректі ... ... ... ... Бұларға қатысты шым-шытырық жайттердің әр түрлі
жорамалдары әр қилы сипатта, бірақ неғұрлым ... ... ... ... қиялға еріп берілмейді. Өз жанынан қосып жазылмайды.
Деректі жанрдың құнын ... ... ... ... ... мейлінше дұрыс сөйлете білуде. Ең бастысы–Қалаубек Тұрсынқұл
осынау деректі циклындағы туындыларында тек деректерге ғана ... ... ғана ... Оқырмандардың үміті мен дәмесін де, күдігі мен
ұсыныстарын да сол ... ... ... ... ... ... төрт туындының төртеуіне де жазушы ... ... ... ... тек қана ... ... деректердің сиқырымен,
деректкердің сюжетімен, деректердің тартысымен ... ... ... ... Төрт ... ... мақсатымен кілті де сол шығармалардың
құлақ күйіне алған авторлық алғы сөзінде жатыр.
Ал осыны ... ... ... ... ... көз салып көрейікші:
“Бұл әңгіме арманда кеткен ағалар ... ... ... деген сөзді естімей кеткен адамдар туралы.
Бұл әңгіме жиырмадан жаңа ... ... ... ... жер ... ... ... туралы.
Бұл әңгіме ауылдан аттанған азаматтар туралы.
Бұл әңгіме алыста қалған ағалар туралы.”
(“Олар оралған жоқ,” 1976 жыл, 87-бет)
Немесе:
“Қияда қалған қыран...
Олар көп еді . Бәрі де көк ... ... ... ... кеңістікте
сұңқардай самғап ұшқан болатын.
Олардың арманы мөлдір аспан, кеңістік, еркіндік, бостандық болатын.
...Олар оралған жоқ. Олар өз ауылынан алыста, қияда ... Өз ... ... бостандығы үшін жан қиды.
Солардың бірі Дәріпбек Әбдіраиымов пен оның достары”.
(“Қияда қалған қыран”.130-беті)
Болмаса:
“Не десе де, Мұса ... ... ... ... ... тәрбие мектебінен өткені хақ. Сол кездегі ... ... ... ... ... ғалымдардың үлесі ғой. Бұл болашақтың жұмысы,
тарихшылардың анықтайтын тарауы. Ал Қазақстан комсомолы болса өз ... ... ... ... ... ... ... мақтан тұтуына
праволы, ал оның Орталық Комитеті осы бір ... ... өз ... ... ... ... құба-құп болатын секілді. Архивтерден табыла қалса,
оның ... ... ... ... ... онда ... мөрі ... ғой.
Біз бұл жерде Мұсаны Қазақстандық ете қояйық ... ... ... ... ұлы ... адал ұлы. ... ... Мұсаның өмір жолының
Қазақстанға байланысты ... ... ... оны өз ... деп ... біздің де жерлесіміз еді деп айтуға неге құқы жоқ. ... ел ... ұлым деп ... ... ... емес ... достығымыздың түп тамыры осы бірлікте ғой.”
(“Қияға самғарда.”165-бет).
Немесе:
“Ал Әлихан Көшіков дейтін ... Ол ... ... ... , байланысты,
“Эфир снайпері”, кеудесіне совет елі мен ... ... ... қатар таққан Ұлы отан соғысының ардагері”.
(“Партизан Көшіков және оның достары” 6-бет)
“Алыста қалған ағалар” атты ... ... ... төрт ... ... ... ... Мұндағы мақсат жазушы Қалаубек
Тұрсынқұлдың тек қана деректерге жүгініп, тек қана ... ... ... Фактіге ғана сүйенген әдебиет туындыларының ішкі әрі мазмұн
қуаты құжаттар мен деректердің өзіндік тағдыры ... ... ... ... ... ... ... енетін жоғарыдағы төрт туындыдағы
деректердің өзіндік тағдыры, өзіндік мазмұны, өзіндік психологиясы, өзіндік
әлеуметтік-рухани алауы ... өріс ... ... жүрегін осылайша
баурап алады. Әдетте, деректі дүниелер ... ... ... ... ... онда Қалаубек Тұрсынқұлдың аталмыш деректі ... ... ... көз ... ... ... ... болмысын тап
басқан.
“Мәселен автордың “Партизан Көшіков және оның достары” атты ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысының ардагері,
Чехословакия мен ... ... ... ... ... ... бейбіт өмір жылдары барша күш-қайратын жас ұрпақ ... ... ауыл ... ... ... омырауындағы Чехословакия
партизан қозғалысы Батырының Алтын Белгісі, өз елі мен өзге де ... ... ... ... ... ... тегіннен-тегін
берілмегенін тілге тиек ете отырып, ерлік шежіресі ... ... мен ... сөйлеткен. Қазығұрт баурайынан жол тартқан жалын
жүрек балалар үйінде тәрбиеленген өз тұрғыластары ... ... ... т.б.), ... ... ... ... бірде өз аузымен
әңгімелеп отырса, бірде автор бейнелеуінде Ворнеж майданы, жау тылына өтіп,
халық ... ... ... ... ... шығару
тапсырмаларымен жүрген радуст Көшіков қимылдары тізіліп өте береді. Әсіресе
лейтенант И.Иванов ... ... ... ... ... құтылу соғыстары аяулы азаматтың ар-ожданы, азаматтық ... ... үшін ... ... бір ... ... партизан қозғалысымен байланыс” кітабын жазу мақсатымен
Ә.Көшіков ... ... ... ... Конер хаты-кеше мен бүгінді
жалғастырып, сабақтастырып, келешек күндерге ... ... ... ... ... ... ... сыйы.
Әрине, бұл повесть суреткерлік көркем прозаның нар жүгін ... ... ... очерктік нышаны басым ... ... ... ... ... өмірбаян сұлбасы билеп, тым ... бар. ... ... ... мұрағат құжаттарын тек тірілер
естілгенімен ғана ... қан ... ... осы ... ... ... қила көзімен толықтыра отырып, оқушысына да індетіп іздетіп,
әзірше қолда бар хикаяларды әлі де өз ... ойша ... ... ... ... ... ... жалпы Қалаубек Тұрсынқұлов
жазбаларына айрықша бір ажар ... ... ... ... ұқыпты саралай, талдай білудің
келісті көрінісі Дәріпбек Әбдіраймовтың ерлік жолына арналған повесін ... ... ... ... ... жау жендеттерінің ортасында жүріп, өз
елінің бостандығы үшін қыршын ... ... ... ... ... барлаушы өмірдің лайықты ескерткіші ауыр да азапты партизан
соқпағының көп ... көз ... ... ... ... Өмірдің ақтың
сәтіне дейін Брянск Украина ормандарында, партизан сапында асқан ... ... ... ... ... ... хабарды жеткізіп
аңызға айналған халық ұлының есімін ұрпақтар жүрегінде мәңгі қалдырып отыр.
Енді ... ... ... деректі повесіне ден қойсақ. Адам
құдыретінің ғаламат ескерткішінің жалынды жырларымен жазып ... ... ... мен өлімі-адамзат ұрпағын дәйім қараңғылыққа, ел ... ... ... ... ... бірі. Ерлік өмір,
өшпес өнеге қаншама ... ... ... ... ... ... ... сапары”–Мұса Жәлилдің сонау жиырмасыншы жылдары
Қазақстанда өткен өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... Құрылыс жұмыстары туралы сыр шертеді. Орынборда
Сәкен Сейфуллинді тыңдап, ... ... ... аңыз ... бес
саусағындай білген, комсомол қызметінде қазақ жастары арасында ... ... ... ... ұлы ... ... ... жолы да
Қазақстаннан басталған. Мұсаның ... ... жүз ... естеліктер, қойын дәптер, фотосуреттер, хаттар хикаясы уақыт, заман
шындығын дәл жеткізіп жатыр. Қалаубек Тұрсынқұлов та ақын ... ... ... екі елдің достығын нығайта отырып, келесі ұрпаққа паш
етеді.
Моабит дәптерінде есімі ... он екі ... бірі ... Тұрсынқұлов жазбаларында тағдыр жолы кең қамтылған ең
басты, күре тамыр тұлға. Ақтөбе ... ... ... дейін ұстаздық
еткен талантты жас ақын өмірімен де жау ордасында, тұтқындар ... жан ... ... ... ерлік өлімі де ... ... ... боп ... ... Тұрсынқұлов еліміздің әр қырынан іздеп тапқан ондағы адамдар-
Ғайынның жан ашыр жақын жолдастары, бір кездегі қызметтес ... ... ... ... ащы ... ... жұтқан тағдырлар серіктері
естелігі, сарғайған суреттері осы бір аяулы есімнің тіршілік деректері
туралы ... ... ... мағлұматымыздың мейлінше байытады. ... ... ... ... ... мінсіз атқарған барлаушы жігіт
концлагерде қиын-қыстау күндерде кеңес әскери желілерімен байланыс жасау
үшін азан ... ... ... ... ... ... көтеріліске
дайындай, Демблинде антифашесттік астыртын ұйымды құру сияқты ең жауапты
қимылдардың әрдайым бел ... ... ... ... ... ... ... Европаны азат
ету жолында, туған жердің бір ұыс ... ... ... ... Чехословакия жоталарында қалған талай ондаған жерлестеріміздің тағдыр
жолын толғайды. ... мен ... ... ... ... ... ... да жақын беттерінің бірі әр түрлі
адамдарымен, тірі ... ... екі мың жеті жүз ... тынысын
тыңдау, белорус радиосы сияқты, “Лениншіл ... ... ... ... ... ... бойынша ағылып жатқан хаттар шындығын саралау
Қалаубек Тұрсынқұлов еңбегіне кең өріс ашып берген.
Ерлік ешқашан ескерусіз ... ... бірі ... бөленетін Қалаубек Тұрсынқұловтың осы ... ... Бұл ... ... ... ... ... отырып,
кешегі, бүгінгі талай тағдырларды табыстыратын кітап”. [8.285б]
“Жазушы Қалаубек Тұрсынқұловтың осынау деректі циклы алыстап кеткен
өткен күндерді ... ... ... жаңғыртты. Жүрегімізді
жадыратты. Бұрындарына соғыстың иісі ... ... оны тек ... ... фильмдерден, тарихи оқулықтары мен әдебиеттерден,
теледидар мен радио хабарларынан, әр ... ... ... ... неше буын ... ... сақтандыруға, отыншылдық-патриоттық
қастерлі сезімдерін арттыруға тәрбиелеуге осынау ... ... ... үн ... ... көркемдік олжа”.[4.44-45б]
Қалаубек Тұрсынқұлов қаламынан өрлеген деректі шығарамалрдың ендігі
бірқатары, ... мен ... ... ... ... ... Бұл
орайда жазушының шынайы суреткерлік қолтаңбасын нақты танытатын әңгімелері
мен повесттеріне деректілік тұрғыдан ... ... іс ... ... ... 1973 ... ... баспасынан “Есіңде ме,
сол бір кез?” атты повесттер жинағы жарық көрді. Бұл ... ... ... еніпті. Үш повесттің үшеуі де негізінен жастық шақтың ор мезеттерін-
албырт та думаншыл, арманшыл да ... ... де ... ... ... ... ойып ... қалпында жеткізумен көзге түседі.
Бұл шығармаларды деректі проза үлгісі ретінде қарастырсақ, онда автор
деректі қайдан ... ... ... туады. “Қазақ деректі прозасы үшін
материалдың мынадай ... бар. ... олар ... ... ... ... ... тұтқан. Екіншіден, бұл автор кейіпкерлері
жайында біле тұрып, материал іздеп құлақты, шежіре ... ... олар ауыз екі ... ... ... ... ... істеген”.[9.5б] Міне осындай дұрыс шығармаларға арқау болған.
Ал жазушы Қалаубек Тұрсынқұлов шығармаларына негіз ... ... дәл ... ... әрі ... Бәрі де ... көріп, күнде
даусын есітіп жүрген өз маңының таныс-бейтаныстары.
Енді жоғарыда аталған повесттің ... ... ... жосдас?” деп
аталады да, нақты өмірбаяндық дерекке негізделеді.
Мәселен повес авторы–жазушы Қалаубек Тұрсынқұлдың 1959-961 жылдары
Қаратас ... ... ... ... ... болғанын білеміз.
Аудандық комсомол комитетінің бірінші секретары Арман ... ... өзі ... еш күмән тудырмайды. Демек, ол аудандық
комсомол ұйымының ... ... ... ... ... ... ... көрінісі арқылы суреттеп беру, бейнелеуі қажет.
1950жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басындағы қоғамдық өмір шындығы ... ... ... яғни ... ... ... ... бұл повеске осылайша арқау болды.
Шығарманың өмірбаяндық сипаттары тек жазушы Қалаубек Тұрсынқұлдың
немесе аудандық комсомол ... ... ... ... ... тікелей жайіттерімен ғана шектелмейді. ... сол ... ... ... жатқан әралуан ... ... ... ... мен ... ... тіршіліктің мәнін атқара түсетін бастамашыларға социолистік ... ... ... ... ... ... құндылана түсуі
барысындағы нақты шындықтары да тікелей байланысты.
Өнегелі де өміршең тәрбие көздерінің ... ... ... ... және ... жүрегі мен іс-әрекеттеріне жол табуы оңайлықпен
жүзеге аса бермейді. Бұл орайда басшылықтың ескі не жаңа ... ... ... ... ... орындаушылық тәрізді шектеулер де өзін
байқатып қалады.
Ақпаршылдық, көзбояушылық тәрізді орын алып ... ... ... ... ... ... ... комитетінің бірінші хатшысы. Арман өмірде ... ... ... ... ... ... мен жергілікті билік
иелерінің, шаруашылық басшыларының әралуан әр типтерін ... ... ... ... ... ... ... тек-тебінен ғана өткен жоқ. Оған
қоса Өміртану, Адамтану мектептерінен де енді өте ... ... ... ... ... ... ... ақылдаса отырып, жаңа келбет қосуға
ұмтылды. Ол мұны өз ... өз ... ... ... ... ... да. Мәселен, бітпей жатқан колхоз
мектебінің құрылысына көмек ретінде сенбіліктер мен ... ... ... ... ... ... заң ... арқылы емес, қоғамдық
талқы арқылы қатарға қосу (33-бет); әуелде аудандық мәдениет уневирситетін
аша ... ... ... ... ... әр ... әрі күшейту бастамасы (38-бет), аудандық спартакияда өткізу және оған
спорттың ұлттық түрлерін енгізу (47-бет); көркем-өнерпаздар күшімен ... ... ... ... қысқа желе-шөп қорының жеткіліксіздігінен
мал ... ... қалу ... жастар күні мен белсенділігі (67-бет);
советтік жаңа салт-дәстүрлерді ... ... ... нақыштарды пайдаланып, комсомол-жастар тойын өткізу (87-
бет); кәсіптік ... ... әр ... ... ... ... немқұрайдылық, жемқорлық тәрізді былықтарды әшкерлеу
(113-бет); көктемгі егіз қамышын жасанды су қоймасын-қол тоғам жасау (117-
бет); ... ... ... ... ... шектеліп
қалмау (130-бет); жастардың талап-тілегіне орай жұмыстарды ұйымдастыру мен
нақты жүргізу (131-бет) тәрізді әралуан шаруалар аудандық комсомол ... ... ... ... іс-әрекеттеріне нақты дәлел.
Міне, осындай күнделікті шаруардың басы-қасында негізінен аудан
жастары мен оның жетекшісі ... ... ... ... бір ... ... оқылады. Сондықтан шығар, аудандық партия комитетінің бірінші
секратары Сұлтанбек Жұсайынов пен ... ... ... ... ... ... ... бірінші секретары Қырғызәлі
Әжібеков сияқты тәжірибелі де іскер, қамқор ... ... ... қолдау
көрсетіп отырады. Мұның бәрі Арманның қоғамдық еңбегін аңғартса, шығармада
оның жеке өмірінің де кейбір жайттері ... тыс ... ... комсомол комитетінің бюросынан сөгіс алған ... ... ... ... сәтте кейбір қызметі бар ... жалт ... ... Кісіліктен гөрі пендешілік сатқындылықтың тіпті аяқ астынан шыға
келуі Арманның зығырданын қайнатады. Бірақ ... ... ... Өмір
тағлымы осындайдан басталады екен ғой...
Арманның жеке тіршілігіндегі Ләззат немесе Сәуле сияқты эпизодтардың
болғанын ... ... ... ... ... ... да ... махаббат арманы. Ал Сәуле болса-Арманның бюродан
сөгіс алып, ішкілікке бой ... ... бір ... бұлдыр сезімі.
Дәрігер Сәнен өміріндегі Зарқұм эпизоды да осындай өткіншті ... ... те, ... та ... ... ... өзіндік көркемдік
ролі мен жүгі ... ... ... ... ... ... ... бұралаң тұстарындағы Арман мен Сәненнің бойындағы ... ... қана ... ... ... мен ... ... жастардың повестің онбойында
танысып–табысуы нанымды шыққан. Олардың әсіресе қыс ... ... әрі ... әрі ... мәні бар. ... олар бұған
дейін өмірдің әралуан сынақтарынан дербес ... өтіп ... еді. Енді ... ... олар бір-бірі үшін жауапты екен, бір-бірі үшін жанашыр екен,
сыңарларын таппай, адасып жүрген жандар екен. ... ... ... ... ... ... ... өз кейіпекрлерінің басындағы небір
әралуан жайттерді тәптіштеп жатудан аулақ. ... ... мен ... сол ... ... ... бастан кешіп жүре береді.
Тым фәлсафа соғып, тым толғанып жатпайды. Әйтпесе бұл да қолынан ... ... ... ... өз ... оқиға арқауы болсын, іс-
әрекеттер мотивировкасы болсын, психологиялық хал-күйі болсын, ... ... ... түгелдейді, толықтыруды, талдау мен
таразылауды көбінесе ... ... ... тек ... ... ... ... болады.
Тым қалтық, тым қатты бағалаудан аулақ. Мұның да лайықты бағасын
беріп жатуды оқырманның талғамы мен ... ... ... ... ... ... өмірімен шектелмейді. Автор
да, оқырмандар да өмір ағысымен ілгерілей береді.
Жастар жетекшісі Арманның тіршілігі, ... ... ... “Хал қалай, хатшы жолдас?” атты шығарманың өмірлік те ... де ... өз ... ... таңа ... ... Толстойдың “Талант дегеніміз шындық” деуінде терең философиялық
мәні бар. Ал өмір шындығы, өмірлік шындықтар ... ... ... ... ... Әркімнің өзіндік еркі мен мүддесіне байланысты.
Жазушы өз шындығында оқырмандарды иландыра алды ма? ... ... ... ... шыға алғанында. Бұл орайда аудандық комсомол
комитетінің ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттері, сөз жоқ, оқырмандарын иландыра алады. ... ... ... ... ... желісі, кейіпкерлерінің
тіршілігі тым стихиялы, тым бояуы, тым қарапайым көрінеді. ... бәрі ... қана ... ... ... ... мен қайшылықтары жастар жетекшісі
мұрындық болған жоғарыдағыдай ... ... ... мен ... мен ... нақты бой көрсетіп жатады. Ал мұның өзі
Арманмен ... ... да ... ойға ... ... ... ... да жастар жетекшісі Арманның өсу, қалыптасу
жолын ... ... ... ... ... білуінде.
Кейіпкердің дайын түрдегі, шартты түрдегі, жалпылама түрдегі дайын
рецептілер мен таптаурын рупорлық ұрандарымен ... ... не ... өз еңбегімен, өз күресімен, өз ұмтылысымен ... ... ... да табысы болуға лайық. Өйткені “Хал қалай, жолдас хатшы?” атты
повесть ... біз енді ... ... ... комсомол тұрмысының 1960
жылдардағы қазақ ауылындағы көрінісін көз алдымызға толық елестете ... ... ... Қалаубек Тұрсынқұл мен бас кейіпкер жастар
жетекшісі Арманның ... ... ... ... қарапайым көркемдікке
осылайша нақты көтерілген.
Осы жинаққа енген повестің ендігі бірі–“Кешіккен хат”. Бұл повестің
кейіпкерлері ... мен ... ... ... ... ... тән
албырттықтың неге апарып соғатынын көрсетеді. ... ... ... оның
әкесі Шырынға құда түседі. Бірақ Қалқа ... ... ... ... тек ... арқылы біледі. Бірақ ойда-жоқта Қалқа мен Шырын бірімен бірі ... ... бірі ... ... ... бір түн ... болады. Шырын
әуелде Қалқанмен Тәтішпін деп танысқан. Тәтіш-жеңгесі қойған та. ... өрт ... ... пен ... ... дәнекері болған сол
Тәтіштің өзі. Ол Қалқаның есіне Шырынды салады. Наз жасаймын деп ... ... ... кеш ... Ал Қалқа болса Шырынды өңі түгіл түсінде
де көргісі келмейді. Өйткені аттастыру, құда түсу арқылы махаббат табу ... ... ... ... жайт қой. ... басында достарының ойыншыны
аралас болашақ құда болайық деуіне бар жан-тәнімен ... ... ... жан ... оқиға желісінің арқауы. Оқырман енді Тәтіш
жазған “Арманым, алдадым ба?” ... хат пен ... ... ... ... ... ішкі жан-сырына біртіндеп қаныға түседі. Шынайы
махаббатқа астамшылық, шолжаңдық, жасанды ширықтыру жүреге тиіс емес екен.
Өйткені таяқтың екі ұшы бар ... біле ... ... ... ... ... ... бір басын өзіне тигізгенде, оның екінші басы
Қалқаға тиді ғой. Шырын ... ... қана ... Қалқаны соған
итермелеп жүрген Тәтіншті ... ... ... дей ... ... ... ... нақты зияны ең алдымен өзі көрді. Сонан соң өзгерді
азапқа салумен бірге, өзінен де айнытты. ... ... мен ... өзара
сенімнен кетісуі шындыққа деген екі түрлі көзқарастық ... ... ... хаттың Қалқа кешігіп тиюі, ... ... ... ... ... еді. Ал бұл ... ... қызметке
шетелге жүріп кеткен. Ол сонда бес жыл ... ... елге ... ... ... соң ... жақсы ырыммен құда боламыз ... ... ... ... ... ... сонау жылдардағы Қалқа мен
Тәтіш махаббатының кебін кимесін ... ... да еді, ... ... ... ... әдебиетінің классигі Ион Лука Караджаленнің : “Великая
боль-любить” Великое несчастье-освобоиться от этой ... ... ... бұл ... ... ... бекер алынбаған болу керек.
“Есіңде ме, сол бір кез?” атты ... ... ... ... ... “ Осы бір ... ... маған жіберген Әбіш. Өзі бір ауыз да
сөз жазбапты. Шәкеннің хатының жалғасын білмеймін, өмірінің жалғасынан ... ... ... ... жоқ. ... өзі де ... айналған. Көпшілік жерін қиып алып, талай жолын беліне былшыйтып
тұрып, қара ... ... ... ... хаты да аяқталмай қалған
сияқты. Сондықтан мен олардың өмір жолын көз алдыма елестетпек ... ... ... ... ... ... орналастырылған болдым ... ... ... ... ... ... кездескенде сұрамасам,
тағдырларының қалай қарай бет ... ... ... ... ... ... түюімізге болады. Повестің
кейіпкерлері–Шәкен мен Кәрім ағайынды қоңыр қаз сияқты. Үнемі жұбын жазбай
жүреді. Бұлар ... жаңа ... жас ... ... ... танысуы,
кейіннен атау құруы қандай шапшаң болса, өмір өз дегенін істеткен ... ... екі ... ... ... ... достыққа жанымен-
тәнімен мейлінше адал Кәрімнің дәнекерлігі де, түптің түбінде ... ... бар ... Ал Нәбира болса күндердің
күнінде Шәкеннің ... ... ... ... бір ... ... сығат түсіріп алған екі жас- ... мен ... ... гөрі ... үстемдік алады. Екеуінің ... ... ... ... ... қақпа қылына түсу ... ... тым ... ... де ... ... ... емес. Набираның
практикаға келген кезінде күлкісіне, ашық-жарқын, ... ... ... ... де тәп-тәуір өзімшіл. Жас-жұбайлар ... ... бәрі сол ... ... ... алып ... Қайта-қайта
күн күркіреп, найзағай шатырлағанда екі жақты да икемге келтіретін Кәрімнің
еңбегі ем ... ... ... ... ... Шәкеннің
хаттарындағы өмір-тіршіліктің шындықтары бәз-баяғы “үйлену оңай, үй болу
қиын” деген мақалдың шындығын тағы бір ... ме, сол бір ... ... сөз тек ... ... Кәрім,
Сәкен сияқты кейіпкерлер ғана емес, оқырмандарға да ... ... қызы ... ... ... түптің түбінде Шәкеннің де, Сәкеннің
де маңдайына сыймай, аспанға ұшып кете ме екен? Біріне әу бастан ... әу ... ... ... ... бола ... Мұның себептерін
Шәкен мен Набира әр қайсысы өз бастарынан іздеуі ... Ал ... ... кінәні бір-біріне аударып жүр. Сәкен ... ... ... ... Өмір осылай кінәлаумен өте берер ме екен. Сөйте тұра
өзімшілдіктің Набира еркелігінен, шолжаңдығынан, өз бағасын өзі тым ... ... ... өмір ... енді асқына түсіп, шалып жақынынан
аңғарылады.
Олардың ендігі тағдыры авторға да, оқырмандарға да беймәлім. Өйткені
тіршілік ырзығы не ... кім ... ... ... ... ... желісі оқырманды жалықтырмай,
жетелеп отырды. Өзара ұшырасу, өзара ... ... ... ... ... ... ... диологтардағы жастыққа тән батылдық, жарасымды
юморға негізделген әзіл-қалжың, аңсарлы сезімдер ... ... ... мен ... ұшқыны әрі қарапайымдылығымен, әрі көркемділігімен
оқырман назарын бірден тартып, баурап ... ... те, ... ... пен “ Есіңде ме, сол бір ... ... ... ... жазылу формасының ортақтылығымен, оқиғалар
жемісінің жинақылығымен, ширақтығымен мейлінше тез ... ... ... ... жету барысында жазушы Қалаубек Тұрсынқұл үнемі
тосын тәсілдер арқасында шығарма арқауын да, оқырман ... да бір ... ... ... ... саналуан мелодрамасы да, тартысы да,
сентиментализмі де, оптимизмі де, романтикасы да, ... ... да ... араласып, қат-қабат қарбаласымен, жанталасымен бірге кездесіп, бірге
жүріп, өзара мидай араласып жатады.
Бір ... ... ... соншама шым-шытырық. Енді бір сәт көз
салғанда соншама қарапайым, ... ... ... ... таңба
басқандай...
Мұның бәрі қаламгерлік шеберліктің өскеніне, кемелдене ... ... ... тән ... әлем ... қалыптасады...
1982 жылы Қалаубек Тұрсынқұлдың “Жалын” баспасынан ... ... мен ... ... жарық көрді. Бұл жинаққа жазушының
“Қызғалдақ”, ... ... ...... ... ... ... “Қазығұрт хикаялары” деген циклмен “Анды-Қарақыз” повесть-аңызы
және “Кәпірзада оқиғасы” драмалық повесі; ... ... ... ... атты ... ... осы ... бүкіл бітім-болмысын нақты әрі жарқырата ашып
тұрған ... ... ... ... ... аты ... біз, шын ... нағыз жазушымен, нағыз суреткермен
жүздесеміз, табысамыз, тәнті боламыз. Бұл ... ... ... ... ... келгендігін, шынайы суреткерлік қолтаңбасын
нақты ... ... ... ... ... айдар бойынша әңгіме
делінген. Ал бұл туындылар, меніңше новеллалар болып табылады. ... бір ... ... көз ... ... естіген тамаша оқиғалар
туралы шындыққа сыйымды ... ... ... ... теориясының
негіздері”, 1970жыл, 318-бет.)” [4.66б]
“Енді, міне, қайтып келеміз. ... екі күн ... ... ... жүрген көңіл жоқ. Су сепкендей басылып қалған. Оның ... ... ... едік, қазір төртеуміз. Төртеуміздің көңіліміз
төрт жақта. ... әлі де шарқ ұрып дала ... ... ... қала ... ... әлгі ... адам. Ол қайда кетті? Неге кетті ... мен ... ... ... ... ... байлам жасап келеді? Оны
білу оңай емес. Олардың байламы түгілі өзімнің ... ... ... ... ... анық болжай алмаймын. Сонда бесінші ... Оны ... ... тек өзі ... ... ... Ол–Орынша
болатын”–деп басталады “ ... ... ... ... 5-бет)
Баяндаушының автор екенін және осы новелланың бір кейіпкері екені
айтпаса да ... ... Бұл ... енді Иса мен ... Кәрім мен
Шәріпті, жеңіл машинаның жүргізушісін қосып қойыңыз.
“Қызғалдақ теріп, көкке ... ... ... ... ... ... ... мұрындық болған мен едім” (5-бет).
Автордың бұл мойындауында өзін кінәлі сезіну бар. ... ... ... ... Иса мен ... ... сөзге келіп қалуы мүмкін емес еді.
“–Ой, қойыңдаршы, әкесі өлген ... ... бұл ... ... жалтақ-жалтақ қарап қойды.” (6-бет); Оның бұл сөзінен не
аңғарар едік? Өзін-өзі жұбатуы ма? Жоқ, әлде ... ... ... ... ... ... ... болмысы ма? Әлде оның өзгелерге “Орынша қайда
кетер, тәйірі” ... қыр ... ме? Әлде ... ... ұрды ма ... ме? ... әлде, әлде... Тек менікі дұрыс, менікі жөн.
Онда тұрған не бар ... ... ... пе?! Жоқ, ... ... ... өзінен басқалардың бәрін сезіктендіретін нышандар сияқты.
“Тіптен алдындағы жолдан көз айыпмай келе жатқан шофер жігіт те жалт
қарады. Сол ... ... ... ... ... ... ... жігіт
және алға үңілді. Ол тіптен мына сөзді есіткеніне өкінгендей ... ... ... кілт ... шофер жігіт рульді ... әлгі ... ... да жай барақат ... ... ... ... ... түспеген секілді. Бәз-баяғы қалпы. Жоқ ... ... ... түсті, бәйек болып ... ... өңін ... ... ... ... Мен оны ... қағылез, ашық-жарқын жігіт деп
бағалайтынмын, қазір де сол ойымнан қайтпаймын, бірақ мына ... ... ... ... секілдімін.Сонша жыл бірге жүріп байқамағаным ба,
сезбегенім бе? Исаның ... жаңа ... ... ... басу
айтқанмен, өзі томсырайып отыр. Тек бұл сырт пішіні сияқты ғана, ал ... ше? Бар ма сол ... ... ... бұларды тастап кеткен Орынша кім? Ол қандай адам? ... ... ... ... ма? Әлде ... бір нәрсеге ұрынып қала ма деп
сескендіре ме? Ол ... ... күрт әлі ... ... ... ... ... Шәріптен, Кәрімнен безуіне жол ... ... ... ... ... қыр ... ме? Әлде оның автор, Кәрім,
Шәріп сияқты достарына әдейі жасағаны ... ... ... ат ... ... ... ... күлімдер
тұратын жайдары қыз. Сыңғырлаған күлкісі көңіліңді қытықтайды. Ол әр кез
ашық жарқын ... ... ... ... ақ жарқын амандасып,
қолтығыңнан ала қояды. Күлімсірей үн қатады. Сынай қарап, сызыттана сөйлеу
дегенді ... ... ойын ... ашып ... ... ... ... ала-құлаға бөліп жатпайды. Тіпті ренжігенінің
өзінде де қабағын шытып, бір сәт ... да, ... ... ... салып,
сыңғырлай жөнеледі. Осы мінезі үшін ... ... ... көреміз,
алақанымызға сап аялағымыз келеді” (6-бет);
Аяқ асытынан тас-талқан болып, Исаны, Шәріпті, авторды, ... ... ... ... осылайша бейнеленген, осылайша суреттелген.
Сонда бұл қалай болғаны?! Орыншаның оқыс шешімге келуіне не итермеледі? Ол
автордың аулына–Қазығұртқа ... ... ... бірі еді ғой? ... қызғалдағын терді. Қозықұйрығынан дәм татты. Иса оған не ... ... ... ұсынғаны ма? Немесе басқаша
түйткілдері бар ма?!...
Қазығұрттың көктемгі шағы-автор сағыныш. Оның бұл ... ... бәрі ... ... ... ... да жоқ. Қазығұрт
өлкесінің сұлулығына автормен бірге, новелла кейіпкерлері де, оқырмандар да
шынайы ден қойды. ... ... ... бас ... Еріксіз сұқтанады.
“Ауылдың көктемгі көрінісі көздің нұрын алады. Айнала төңірек қызыл-
жасылға бөленеді де ... Сол ... ... шыға ... бар ... ... ортасын жүргендей болсың. Мен сол ауылды сағындым.
Ол ауыл-менің ... ... ... ... рет ... ... күні ... бұғатқа салған ұясын бұзғаным үшін ... ... ... ... ... ... асуына жармасқанда таң атып, күн
Қосмоланың ... иек ... ... ... еді. Бұл ... маған бес
саусағымдай белгілі. Қазір мына белге көтерілсек болды-табиғаттың адамзатқа
деген бар тартуы табаныңның астында жатады. ... кере дем ... бата ... екен ... дала ... ... аға әсем! Әне көз ... ана ... ... ... жел ... ... басы ... кең дарияның толқынын
елестетеді көз алдыңа. Әне, әне бірін-бірі қуып, толқын кетіп барады. ... жет, ал қуып ... ... ... бара ... ... ... бір аумайды. Жүгіріп барып күмп беріп қойып кетер ме едің тереңіне”
(6-7 ... ... ... сүйсінуіне сіз де еріксіз ... ... ... ... ... көктемдегі ғажайып сұлулығын
ертеңіне тастап ... ... емес ... Бұл ... мүлдем басқа.
Сұлулыққа іңкәр Орынша. Ертеңіне ... ... ... ... ... ... ұқсамайды. Сонда бұл қалай? Сонда бұл неден басталды?
“Дөңге көтерілген соң алдымыздағы жазықтықта қораланып ... ... ... де ... ... кетті. Орынша орнында кілт тұра
қалды. Иса тұра ұмтылды. Ол қызғалдаққа жете бергенде, Орынша да ... ... ... Иса ... ... ... ... жыла бастады. Осы
кезде : “Иса, жұлма!”–деп айқай салған Орыншаның ... өте ащы ... ... күйі кері ... қарай беремін дегенше орынша жетіп барып,
итеріп қалды. Иса ұшып түсті. Орынша ... ... адам ... ... тұра ... Біз ... келдік. Иса орнынан тұрып,
Орыншаның ... ... ... Иса. ... ... ... Осы бір ... қызғалдақ мынау
өңірді түгел әсемдікке бөлеп тұр.
–Оу, ... ... ана ... ... не ... Оларды қазір
ғана жұлмап па еді өзің?
–Мейлі, жұлдым. Бірақ мына жерге тиме. Бұл тұнып тұрған ... ... ... Бұл ... ... сенсің. Сенен өткен әсемдік жоқ. Мен
бұлардың бәрін жұлып қолтығыңа құшақтатсам, сен одан да әсем ... ... қара да ... Иса ... жұла ... ... , Иса.Қатыгездік жасамашы.
–Табиғат әсемдігі менің көңілімді көтеру үшін жаратылған. Мен қаласам
әсем болады табиғат, қаламасам, әсем емес. Бітті ... ... ... ... кірісті. Орынша қолына жармасып еді, қағып
жіберді. Осы сәт Орынша:
–Мен сенің сұлулықиты ... ... ... ... ... отыра кетті.
Иса және бірнеше қызғалдақты жұлғанда ол орнынан қарғып тұрып:
–Қатігез! –деп айқай салды да, ... ... ... алдына
тастай салды.
–Солай ма? Қатігезбін бе? Иә, солаймын. Мен ... ... ... ... үшін ғана ... деп есептеймін. Мен әсемдіктің құлы
емеспін, әсемдік маған құл болу керек. ... ... ... ... ... ... мен ... сөзге келуі, өзара жүз шайысу осылайша басталды.
Қызғалдақтың табиғат көркі екені рас. Мұны ... де ... Әрі ... ... ... көркі тамырынан нәр алып ... ғана сұлу ... ... ... мезетін Орынша терең сезінеді. Сұлулықтың ... ... ... ғана солай көрінетіні тайыздықты аңғартады. Исаның
тайыздығы қазіргі өткінші сипатымен ... ... бір ... ... ... ... ... ойламайтын өзімшіл тоғышарлықтың
асқынған түрі.
Ол –қызғалдаққа ғана емес, барлық нәрсеге тек ... ... ғана ... ... ... солай деп бағалайтын жан. Табиғаттың
ішкі жан дүниесі де адам ... ішкі жан ... де оған тек ... қажет.
Өзінен басқамен жұмысы жоқ. Өзгелердің бәрі Исаға ғана қызмет етуі
керек. Сөйткенде ғана бәрі әсем, бәрі әдемі, бәрі ... ... ... ... бірінен соң бірін пытырлатып
жұла бастады. Мен ... ... ... ащы ... ... Бір қыдыру әбіржітіп тастады. Мына ... ... ... ... ... сөзін сөйлерімді білмеймін. ... ... ... ... ... Тек ... ... өлмектің
арқауын дәл басу қиын болып тұр” (9-10 беттер);
Сұлулық туралы Иса мен Орынша екеуі қарама-қарсы екі ... ... мұны ... ... ... . Сырты жылтыр, іші буалдыр Исаға
қалай тұрмысқа шықпақ болып жүрген?! Орынша кілт есін ... ... ... қарап көрді. Осы уақытқа дейін қалайша басыр болып ... ... ... ... ... Исадан түңілді. Шын мәнінде, қатты
түңілді. Қайран, Қазығұрттың қызғалдағы ... ... қор ... ... ... ... жоқ жерде ешнәрсеге жанашырлық, аяушылық туа
қоймайтыны және белгілі. Мұны Орынша ұқты. Ал Иса ұқты ма ... ... ... ... сыңар езу болмысында қалып қоймаса игі
еді?... Әй, қайдам?...
“Көзіне қарасам мөлтілдеп жас тұр. ... ... жас мұң ... ... ... ... көз ... бұрын-соңды байқаған
емеспін. Жүзінде өзгеріс жоқ, көзінде ғана бар өзгеріс. Мен мелшиіп ... ... ... ... кетті. Шәріп пен шофер жігіт машинаға ... ... Иса ... ... жұлып жұр”(10 бет);
Осынауа тоғыз сөйлемді жеке-жеке жолдан бастасаңыз тұп-тұра қара ... өлең ... ... Тыныс белгілерінің бәрі нүкте болғанмен, көп
нүкте қойылғандай әсер етеді. Қысқа-қысқа, ... да, ... ... ... айтылмай қалған, көкейге кептеліп қалған талай
жәйіттер бар ... ... ... ... ... ... осы ... бүге-шігесіне
дейін жазса, артық тұр дей алмас еді. Новелланың тартыс арнасымен кейіпкер
көңіл-күйінің психологиясы қалай болса, солай ... алар ... ... Қалаубек Тұрсынқұл бұған бармаған. Мұның өзі
новелладағы оқыс жәйіттердің ширығуын босаңсытып ... ... өзі ... ... ... көркемдік салмағын
әлсіретіп алмау мақсатынан тұған еді.
“Қалада жүргенде бәрімізден таза ... ... ... ... ... түк сезбейсіңдер”,-деп түбіимізге жететін осы ... ... ... ... Жоқ, бұл тек ... ... реніштің әсері
болса керек. Әйтпесе, Иса бәрін түсінеді, ... ... осы ... ... деп-ақ діңкемізді құрттың. Сол ... ... бір ... бар ... ... ... сөзін қоздырғысы
келсе де, сөндіргісі келсе де әдейі нықтап сөйлеп” (12-бет);
“–Табиғат, табиғат... Оның әсемдігі маған байланысты. Мен әсем ... әсем ... ... ... деген нәрсені ойдан жасап ала қоятын
мына біздің өзіміз. Әйтпесе, ана қызғалдағыңның мына ... ... несі ... ... де ... Екуі де өседі, екеуі де өшеді. Ал
мен шеңгелді әсем десем, шеңгел әсем, шөпті әсем ... шөп ... ... ... ... ойға ... отырған Орынша оқыстан.
–Адамдар ма? Адамдар әр-түрлі. Мәселен, сен дүниедегеі ең әсем ... мен сені ... ... ... ... бар сымбаты сенің қабылдауыңа қарап тұрғаны ма?-деді
Шәріп.
–Мүмкін.
–Па, шіркін! –деді Шәріп ахахалай күліп.-Мүмкін керісінше ... ... ... ойлы жүзбен. –Исанікі дұрыс. Әрине, ... ... ... ... ... ... ... керісінше
болғаным...
Әңгіменің насырға шабатынын сезе қойған кәрім тосқауылдың жөнін
бірден тапты.
–Орынша, ... алыс ... да ... ... ауылға да жетіп
жатады. Алдағы мерекеде сендердің тойларың болады деген сыбыс естіп едік...
–Рас, –деді ... ... ... ... Орынша.
Иса үнсіз қалды” (13-бет);
Орынша мен Исаның өмірге, қоршаған ортаға, ... ... ... мүлде алшақтығы, мүлде кереғарлығы жоғарыдағы
келтірілген үзінділерден айқын ... ... ... әлі де ... ... Орыншаның сұрақ қойған Кәрімнің демесі болашақ отбасы
мүшелерін татуластыру, табыстыру. Іштей Исадан күдер үзіп ... ... ... олар естіген өсекті растай салады.
Үнсіз қалған Иса әлі өзіне сенімді қалып көрсетеді. ... ... ... ... Орынша оның ойына күдік түсіргісі келмейді. Жаздым,
жаңылдым деп кешірім сұрап, аяғына жығылғанын көргісі келмейді.Өзі ... ... ... ... кигісі келмейді. Бұрын таныдым деп
келген адамын, сөз байласқан ... ... дәл ... ... ... ойланбапты ғой. Орынша өзгені кінәлағаннан гөрі, өзін кінәлайды. Өз
кемшілігін мойындай алады, түзей де ... Ал Иса ше? Ол өз ... ... өз ... ... жан. Оған ... та бір, ... де
бір. Мұндай немқұрайдылық ешкімге опа бермейді емес пе?! Өйткені болашақ
жары болатын ... ... де тек ... ... бірі ... Бұдан масқара қандай нигилизм бар?! Оған қызғалдақтай Орынша да,
тырбиған тікендей Орынша да бірдей. Сөйте ... ... ... ... ... кеселдер дипломды-дипломсыздыққа қарамайды
екен. Исаның орынша сияқты ... ... ... ... ... Орыншадан айрылды ма, айрылмады ма, Исаға бәрібір. Азаматтық-
адамгаршілік сордың соры осы емес пе? ... қоры осы емес ... ... ... ... ой ... ... бізді осындай немкеттіліктен, немқұрайдылықтан
сақтандырады.
Новелланың күрт ширығуы мен күрт ... ... ... ... ... арттырып-ақ тұр. Өмір, тағдыр Орыншаға,
Исаға енді не бұйыртар ... ... ... ... тынышын алады, беймаза
күйге түсіреді.
“Қызғалдақ” новелласының әлеуметтік-көрсемдік қуаты осындай терең
қатпарлы әрі соншама қарапайым өміп ... ... ... ... көп ... ... бізді мейлінше баурап алады. Біз жазушы
Қалаубек ... ... ... ... бүкіл болмысына, бүкіл
тіршілігіне жаңадан, жаңаша үңілеміз.
Небәрі он-он бес беттік осы новелланың өн ... ... ... ... адамдар болмысының небір қалтарыстарына, небір
күрделі де күрмеулі іс-әрекеттеріне жаңаша көз саламыз.
Орыншаның оқыс шешімге ... ... күш ... ... критерийлер мен принцптердің әлеуметтік ... ... ... ... ... Қазығұрт қызғалтағы төңірегіндегі пікір талас арқылы
әдемі шешкен. Қызғалдақ яғни ... ... да, ... да ... ... ... ... осы арада Орынша, Иса тәрізді кейіпкерлердің
бүкіл өмірлік-адамгершілік мұраттары өздерін толық көрсетеді. Қызғалдақ-
мәңгілік ... ... ... ... ... мен ... орнында біздер болсақ, қандай іс-әрекеттерге, қандай
пиғылдарға барар едік??
Барлық гәп, барлық мәселе осында!!!
Барлық гәптің осында екеніне ... ... ... ... ұлы ... ұлы ... ... Достоевскийдің “Красота спасет
мир” деген қанатты философиясына “Қызғалдақ” новелласының кейіпкері Орынша
арқылы жауап ... ... жоқ па?! ... ... да ... ... осындай биік көркемдігімен мейлінше көз тартады.
“Қызғалдақ” новелласы-осындай адамгершілік нысанасы мен ... ... ... ... ... мейлінше ойлы, мейлінше қуатты,
шыншыл шығарма!
Жазушы Қалаубек Тұрсынқұлдың қаламгерлік биік бір табысына “Каштан
жаңғағы” ... ... ... ... мен Оксана тәрізді
кейіпкерлердің тағдыры оқырманды қызықтырады. Екеуінің де қазіргі тіршілігі
аянышты. Он жылдан ... ... ... ... мен Оксананың тап мұндай
жағдайға тап болуына кім кінәлі?! Бәз-баяғы ... ... ... ... не шара деп ... ... ба?! Әлде екеуі бірдей он жыл не
ойланып жүрді екен?! Жарайды, бірі ... ... ... ... Бұл, ... ... ... қатысты. Ал Оксанаға не жорық? Шын сүйе
тұрып, өз бақытын өз уысынан неге шығарып алды? Әлде ... ... ... сол ... өзі өте ... ... ... ақтай алады екен? Өзгеге
қояр талабын өзіне қойып кесірліктің ... ... ... ... он ... кейін Киевтің ауруханасында кездесіп отыр.
Еркін автомобиль авариясына тап болған. ... ... жыл ... ... ... Ұлы Отан ... ... әкесі мен анасы
қаза тапқан Киев қаласында кезекті демалысын өткізіп жүр. Оксананың новелла
аяқталар тұста: “Мен де ... ... ... ... өршіл мінезін
есіне салмақ болып едім, аяғы қайғыға ұрындырды. Шабытына қозғау салып,
көзін ашамын ба ... ... зая ... ... көп ... ... көп ... көп өкініші бар.
Еркін – мүсінші. ... да ... ... ... ... ... ... де бір қонақүйде. Бірі болашақ мүсініне материал
іздеп жүр. Оксана болса әкесі мен ... ... ... ... етіп, гүл қойып, ғұмыр бойы басылмайтын шерін-өкінішін, өксігін
осылай басып, өзін осылайша ... ... ... ... ... жүр.
Соғыстың лаңы мен зардабын екеуі де көрген, басынан ... ... ... ... Қазақстандағы Еркін мен Оксананың балалық шақтары
соғыс кезіне тап болған. Еркіннің арманы сол ... опат ... ... ... қалған ағаларының рухына арнап, Қазығұртта мемориал жасау.
Ол шығармашылық шабыты мен ... бір өрім ету ... ... жобаларды
қайталамау үшін, Ұлы Отан соғысының құрбандарына қойылған әралуан
ескеткіштермен танысып жүр. ... осы ... ... ... ... терең
түсінген, нақты идеяларымен көмек берген Оксанаға құлай беріледі. Оксана
екеуі ... ... ... ашық хат ... Ашық хат ... ... ... ғаламат қолдау табады. Еркінді іске тікелей
кірісуге шақырады. Барлық мүмкіндікті тудыратын болады. Мүсінші Еркінде ес
қалмаған.
“–Тсс–деп ... ... ... Оксана. – Менсіз ескеткішіңді
бітіресің. Мен ... ... Ал егер мені ... ... ... жылы нақ осы ... мен осы ... келемін. Жалпы
есіңде болсын, мен соңғы бес жылдан бері ... ... ... Оның себебі бар. Бабий Ярда жазықсыз қырылған жүз мың ... ... анам ... ... ықтимал. Тұтқынға түскеннен соң ол ... жан жоқ. Жау ... опат ... Ал анау қатар-қатар орнатылған
құлпытастардың бірінің астында жатқан менің әкем. Мен демалысымды осында
келіп сол ... ... ... Дәл ... ... қолтықтасып
тұрғанымызға сол куә. Көрдің бе, әкемнен қаймықпай-ақ сені ... ... ... ... ... да, шыным да жоқ.” (58-бет); Парк ішінде түсіп
жатқан каштан жаңғақтары. Екеуінің ... ... ... ... бір ... ... осы каштан жаңғағының дәні болар.
“Оксана қолына алды да: –Осы каштанның дәнін ұмытпа, Еркін, –деп
қол сумкасына салып қойды. ... ... ... деп ... ... сақталсын” (59-бет);
Міне, Еркін мен Оксана осылай сөз байласқан болатын. Киев қаласындағы
Батырлар бағында ... ... мен ... каштан жаңғақтарының дәнін
ескеркішке алып, екі ... бұл ... он жыл ... ... қайтесің? –деді Еркін жұлып алғандай.
–Мен қайтушы ем. Елге қайтамын. ... ... ... ... ... ... ... де бала сияқтысың, Еркін–деп күлді Оксана. Мені іздеп қайтесің.
Әлі-ақ ұмытасың. Өткен күннен бір елес боламын да қаламын.
–Жо-жоқ, ... Оған ... ... ... ... Мен
сенсіз...” (59-бет);
Бірақ жан- дүниесі өте сезімтал, өте нәзік Оксана ... ... ... ... ... сене алмады. Мұның әртүрлі себептері бар.
Жазушы Қалаубек Тұрсынқұл оның ... ... не бір ... ... ... қалай дегенде де оқырман сенеді, күдіктенбейді. Оксананың
жауабы осыны мегзейді.
Содан кейін өмір қарбаласы Еркінге өз дегенін істетеді. Енді ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... оралмаған боздақ
ағаларының рухына арналған ескеткіш-жобаға кірісіп кетеді. Талай күндер,
талай түндер, талай айлар, талай жылдар сарсылумен ... ... ... ... да, Ұлы Отан ... ... қалған жауынгерлеріне
арналған ескертеіш-мемориалын орнатады. Мұның жоба ... ... ... ... ... ... жүзі болды. Мүсінші Еркін әуелгі кезде осы
ескерткіш жобасының ... ... ... келе ... ... ... сөзі, өзінің оған деген ынтызарлығы осылайша орындалмай,
бірте-бірте көмескілене береді. Оксана осыны ... бір ... ... осы ... ... ... елге ... болады.
Қазығұртта, Еркіннің туып-өскен өңірінде орнатылған ескеткіш-
мемориалды жазушы осы новелласында былай берген:
“Бес қанатты ақ ... ... Көп адам ... ... ... ... ... от жанып тұр. Осы бес жұлдыздың айналасына түрлі-түрлі мүсіндер
орнатылған. Ол Ұлы Отан ... ... ел ... бейнелейді. Солардың
арасындағы шашын желбіретіп, қозы қайтарып ... жас ... ... ... жас баланың мүсіндері де бар”(59-60 беттер);
Жас қыздың ... ... жас ... ... ... деп кәміл айтуымызға болады. Новелланың ... ... ... мен ... сырласуы барысында, балалық шақтың белгілері ретінде
айтылғаны оқырман ... ... ... ие ... ... сыйлық та
алады. Бірақ, бәрібір Киевқа қайтып бара алмайды. Дегенмен сонау бір кезде
яғни ескерткіш-мемориалының ... ... ... ... бар-жоғы жеті-ақ сөзден ... ... ... ... ... жүректен құттықтаймын. Менің атымнан гүл
қойыңыз”. Бар болғаны осы. ... ... ... ... жете ... Сюрприз жасағысы келген тілеулестерінің бірінің әрекетіне жорыған
да, балаған да қойған.
Міне, ... он жыл ... ... ... іздеп Киевке келді.
Келгенін қатерсіз, қапияда автомобиль авариясына тап болды. Авария ... ... ... ... ... ... ... жатқан ессіз-түссіз кезінде де каштан жаңғағының дәнінен дәрмен
алатындай, уысынан шығарғысы келмейді. Өйткені Еркін өнердегі атақ-даңқының
шынайы махаббатсыз бос ... ... көз ... Шынайы махаббаты
бар кезде өзіне атақ-даңқ әперген туындысы – ескерткіш-мемориалын жасады.
Ал сол ... ... және ... ... мүсіндері бар?!
Бұған палаталас жатқандар да, Оксана да жауап таба алмайды.
Еркіннің шығармашылық шабытын ... ... ... ... ... ... ... отыр. Оның өкініші де, трагедиясы да осы іс-
әрекетінен анық байқалады. Ал ... ... өз ... мен ... тап ... ... жеткізіп жатыр.Сонда Еркін Оксанасыз өткізген
жылдарында шығармашылық тоқырауға ұрынған. Бұл кризистен ... үшін ... ... ... ... бірақ мұны хош көрмеді ғой деймін, ... ... ... ... мен ... өмір ... жәйіттер арқылы іске асып жатады екен. Тек ... ... ... ... Неге ... ... мұндайда баршамыздың кежегеміз кейін
тартып тұратыны өмірлік ... ... ... ... әрине, кеш
болады. Бұған Оксана мен палаталас науқас жігіттің өзара диалогы ... ... ... ... бері бұл кісі ... неге ... –деді жігіт
қасында отырған әйелдің Оксана екенін білсе де “апай” деген сөзінен таймай.
–Оксана неге іздемеді? –деп неге сұрамайсың?
–?
–Әне, солай, ... Өмір ... ... жолы ... ғана ... дала ... Сол ... дәл баспасаң, талай сарсаңға салады”
(62-бет);
Еркін мен Оксана он жылдан кейін қайта табысты. Тағдыр бұларға ... ... ... ... нені ... ... тартар екен?
“Әйел оның үстінде жатқан каштан жаңғағын алып, Еркінге ... ... ... ... ... апарып, каштан жаңғағымен бірге қысып ұстады
да көзін жұмды” (62-бет); Міне, осы ... ... ... бір уыс ... Ажал ... Еркінді де, өзіңізді де жеңбесе екен деп тілейсіз.
Оксананың үміті...
Еркіннің үміті...
Оқырманның үміті... Сөне ме, әлде ... ме?! ... ... ... 1987 жылы ... ... ... “Махаббат хикаялары” атты
антологиялық сипаттағы жинаққа енген “Каштан ... ... да ... қалдырады...
Новелланың парасат өрісі де көркемдік құдіреті де ... ... деп ... Новелла, сөз жоқ, Қалаубек Тұрсынқұл
қаламының ... ... ... әрі ... құдіретті
туынды!
Шығарма, сөз жоқ, шынайы бауырмашылықтың, жанашыр да ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, көркемдік құдіретке
көтерілген көркемдік сезімдер стенограммасы! Өміршең Өнер Туындысы!
Туынды–қажеттіліктен туған адам органдарының трансплантациясы ... ... ... ... жайында ғана емес, қайта керсінше, немқұрайдылық
тәрізді қоғамдық- әлеуметтік кеселдердің салдарынан семіп бара ... ... ... ең бір ... ең бір ... ең бір ұлы сезімдерді – ... ... ... тым құрымаса енді трансплантация арқылы
болсын сақтап қалу ... ... ... ... ... айтамыз (осы кітаптың 8-беті) ... сөз ... ... кез келген таңдаулы ... ... ... ... ... көшелі шығарма – классикалық новелла! Енді
осы ... ... ... ... ... ... атты новелласын ағайынды Әлхановтарға ... ... ... ... ... шын мәнінде өмірде ағайынды
Әлхановтардың басында болған жәйіттер.
Бір үйдің үш перзенті–Нағипа, Берікбай, Серікбай. Серікбай–ең ... екі ... де ... ... шыққан. Ем- домға көнбейді. Екеуін алып
тастап, жаңа ... ... ... ... ... ... осы. ... бүйректің табылуында. Онда да донор бүйрек медециналық
тұрғыдан науқас Серікбайдың организміне түгелдей сай ... ... Ал ... тек ... ... мен ... ... бүйректері ғана сәйкес
келеді. Бір ғажабы, бауыр дегенде екеуінде де тек ... жан ... ... екеуі де бүйректерінің біреуін беруге де, ... ... ... қан ... донорлар болады. Бұған біз әлде қашан үйренгенбіз.
Ал белгілі бір органын беру жәйіттері ... де, ... да ... озық медецина әртүрлі себептермен кенеттен қайтыс болған
адамдардың ... асар ... ... ... ... ... пайдаланып жатады. Ал бұл кеңестік қоғамда өте құпия өте ... ... ... ... ... новелла оқиғасына өзек болған ағайынды Әлхановтардың теңдесі
жоқ ерлігі, ғаламат ерлігі қалай жырлауға да, қалай әспеттеуге де ... ... ... қоң ... ет ... ... парапар ерлікті сирек
ұшыратамыз. Бауырдың бауыры ғана баралатын, басын бәйгеге тігетін сүйегі
асыл, рухы мықты, ... ... ... ... сирек!!! Мынау ненің болсын
құнсызданып, әу бастағы ... де ... ... ... ... ... жатқан заманда ағайынды Әлхановтар сияқты азаматтардың
барлығына шексіз ... ... дәл ... ... ... деп ... ... Өмірдегі нақты бауырларыңды осындай биік те
ұлы сезімдердің таразысына ... ... ... ... түк те ... жаныңды жегідей жейді. Неткен бишаралық, неткен дәрменсіздік...
Тіпті әзір ... ... ... –ақ қойсын. Дегенмен басыңа іс түскенде
сен өзің де ағағйынды Әлхановтардай бір организміңді беруге ... ... қояр ма ... Әй, ... Жан себіл кесіртке тіршіліктің ... ... ... кім білген?!
Бір Серікбай бауыры үшін әпкесі Нағипа да , ... ... ... ... беру үшін Москваға келеді. Бірақ осында ... ... ... өз байламын ағайын- туыстарына, дос-жарандарына
жариялап қойған. Тек енді облыс басшылығынан ... жол ... ... ғана
қалған.
Әпкесі Нағипа да өз шешімін айтқан. Алайда ... ... ... Өйткені Серікбай екеуі әпкесі Нағипа мен жездесінің арқасында өсті.
Оқыды. Білім алды. Жоғары білімді ... ... ... бір заводта цех
бастығы. Берікбай –бір ауданның партия комитетінің бірінші секретары.
Москваға жүрер алдында Нағипа да, ... да көз ... ... ... ... тұрғыдан алайық, олардың толқуы мен
толғанысы түсінікті. Нағипа да , Берікбай да өз ... ... түні ... ... ... ... Серікбайдың балалық
шақтарындағы естен кетпес, жүрек ... ... көз ... ... ... әрі ... қарапайым шыққан. Оның үстіне
інілерінің сол бір қылықтары Нағипа шешімінің күшейе ... онан ... бола ... ... екі інісінің отбасын ойлап, уайым
жегенде көзіңнен еріксіз жас шығады. Сүйсінген ... баға ... ... Егер ... ... жер ... бар ... аяғына жығылып, мың да бір
тағзым етіп, тек соған іні-бауыр болғың кеп тұрады.
“Қос бүйрегін алып тастамақ. Жаңа ... ... ... көнсе, ол ағасының бүйрегі болады. Әрине, ағасы бүйрегін ... Ал ... ... ... ... ... ... ма, жоқ па? Екеуі де
жарымжан болып қалса не болғаны? Жо-жоқ, олай етуге ... Ең ... ... ... ... болу ... ... Берік!–деді Нағипа інісінің көзіне тік қарамай. –Сен ... да. ... ... ғана ... ... менің де бауырым. Маған сен
де ... ... ... ... ... ... ... Екеуінде қимаймын, екеуі де өз қолым емес пе?”(39-бет);
Ал енді осы екі үзіндіге комментарий ... ... жоқ ... Текст
өзін-өзі алып шығып тұр. Өмірдің өз шындығы-көркем шындыққа айналып ... ... ... ... артық бояусыз, қоңыр қалпымен айрықша ұтып тұрған
жоқ па?! Жазушы Қалаубек Тұрсынқұл көркемдік дозасын ... ... дөп ... дөп ... ... Кейіпкер жан-дүниесінің
психологиялық ішкі ... көз ... ... ... әпкесі де Берікбай да қазақтың “жаман айтпай жақсы жоқ” деген
нартәуекелге ... қаны ... ... нақты көрінісі ... ... ... да, ... да ... пендешілік,
туыстық шеңбердің аясына сыймайды. Екеуінің де бүйрек беру тұсындағы ... мен ... ... ұлы ... мен, адамгершілік
биік парыздарымен айрықша көз тартып, айрықша баурап ... ... ... ... сөзіңіз менің де көкейімде сайрап
тұр. Сондықтан да ... ... жоқ. ... ... туысқандары бар,
аналары алдында. Ал мен де, келініңіз де ана бола алмаймыз” (40-бет);
Немесе:
“–Әпке, осы сіз Серікбай ... ең ... ... ... ... ... үні ... шықты. Нағипа үн-түнсіз отырып қалды” (40-
бет); деген үзінділер нені ... ... ... ... ... жолы да ... Ең бір ... ең бір осал тұсты Берікбай дәл
тауып тұр. Бұл арада өмірлік дәлел өзінен-өзі көркемдік ... ... Басы ... ... жоқ. ... ... бір қаз-қалпында көшіріп ала
салған тәрізді сезіледі. Ал меніңше, бұл кемшілік емес, ... ... ... ... бір ... ... Операция қалай өтті?! Нағипа
соны ... ... ... ... бағында тілеулес-күзетші болып
жүреді. Көз ілген жоқ.
“Нағипа аурухананың ауласына қайта келгенде сағат ... ... ... Нақ осы ... аулаға кірген жеңіл машинадан түсіп жатқан
дәрігерді көрді” (41-бет);
Немесе:
“–Апай, сіз тіптен ерте ... ғой, ... ... ... ... ... тіл ... қайтейін, інім...
–О... о.. қойыңыз, апай. Ақыр ... онда ... Іште ... Мен ... ... ... ... Сіз қуантып, сүйінші
сұрайын.
–Аузыңа май, айналайын!” (42-бет);
Болмаса:
“Нағипа дәзілде отырған медсестраның қасында қалды. Жүрегі ... ... ... тұр. ... әлгі ... келгенге дейін сабырлы
сияқты еді, жүрегі онша толқыған жоқ-тын, ал ... ... ... ... ... ... Бір кезде мемсестра орнынан ... ... ... де ... су алып ... Нағипаға ұсынды.
Бір жұтым су ұрттаған соң Нағипаның тұла ... ... ... ... ... ... ... өткен. Нағипа тек дүлей үреймен іштен
арпалысып отыр. Жаратқан иесінен тілеп ... ... ... Бір ... де шықты-ау, әйтеуір.
“Соның түріне көзі түскенде Нағипаның зәресі ұшты. Жүзінен әлгі
жылуарлықтың нышаны да ... ойға ... ... ... ... ... ол.
–Неткен бауырмашылдық, -деді дәрігер әлі де өз ойымен өзі болып тұрып.
–Таң қаламын. –Сонан соң барып ... көз ... ... ... ... не дегенін? Жоқ, білмейсіз. Есін жиғанда ағасының ... ... ... “Інімнің жағдайы қалай?” Ал інісі ше? Ол есін ... ... ... сөзі: “Ағамның жағдайы қалай?” Мен ... ... ... Әлі өзіме-өзім келе алмай тұрмын. Әлі...
Медсестра дәрігердің бұдан арғы ... ... жоқ. ... ... әрең ... ... ... тұра жүгірді. Жай жүгірген
жоқ, “сүйінші, апай!”-деп айқайлай ... ... ... ... ... есіткенде буындарына ие бола алмай тұрған орынан отыра кетті... (42-
43 беттер);
Міне, “Бүйрек” новелласы Нағипа үмітімен ... ... ... аяқталуға тиіс болатын. Өйткені, Нағипа мен Берікбайдың ... толы ұлы ... ... ... тиіс еді. ... ... ... нысанасы да осы болатын.
“Бүйрек” новелласының бүкіл көркемдік-әлеуметтік құдіретін дәрігер
Иван Ивановичтің ... ... ... таң ... дәл ... тұр. ... ... абыройын өзге ұлт өкілінің сүйсінуі шырқау биікке реалды
түрде көркем түрде шығарып тұрған ... бір ... ең бір ... ең бір қастерлі, ең бір ұлы сезімдердің
адамгершілік-әлеуметтік болмыстың ... ... ... көру қандай теңдесі жоқ бақыт! “Бүйрек” ... ... ... де ... ... ... Берікбайдай ағаң болса,
сенің жер баспай жүруің мүмкін емес! Ал Серікбай болса, жер басып ... ... ... ТҰРСЫНҚҰЛОВ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ
ДОСТЫҚ ТАҚЫРЫБЫ
1970-1985 жылдар... Осынау он-он бес жыл –қазақ әдебиетінде ... соны бір ... ... ... қанат жайған, зор өрлеу кезеңі
болды. Мұның ... ұлы ... ... ұлы ... ұлы гуманист
Мұхтар Әуезовтың классикалық “Абай жолы” эпопеясынан, соның құнарлы да
мәуелі, ұлы мектебінен ғажайып өріс тауып ... ... ... ... көптеген қаламгерлеріміздің қалам тартуға ұмтылғанын
жасыра алмаймыз. Міне, осы кезеңдегі ұлттық сананың жаңа бір ... ұлы ... ... ... абыройлы атқарғаны, жаңа бір
биікке көтергені тарихи шындық, ... ... ... ... ... ... “Болашаққа аманат”
трагедиясы, Тәкен Әлімқұловтың “Қараой”, “Сарыжайлау”, “Көк қаршыға”,
“Көкейкесті”, ... ... ... атты ... ... Ахтановтың “Ант” классикалық трагедиясы; Шерхан Мұртазаның “Қызыл
жебе” роман-эпопеясы, “Сталинге хат” трагедиясы; ... ... ... “Ұстаздың оралуы” романдары; Ілияс ... ... ... Жүнісовтың “Ақан сері” ... ... ... ... ... ... ... ; Асқар
Сүлейменовтың “Бесатар”, “Адасқақ” романдары ; Софы ... ... ... ... “Жойқан төбе” повесі; Сәтімжан
Сәнбаевтың “Аруана” повесі; Дүкенбай Досжановтың “Отырар”, ... ... тағы ... әр ... ... ... өтуге болады.
Міне осы кезеңде жазушы Қалаубек Тұрсынқұлдың “Анды-Қарақыз”
(Қазығұрт аңызы) повестер мен әңгімелер жинағы ... ... 1982 ... ... ... танысып, баспа бетінде өз ... ... аз ... жоқ. ... ... Оралхан Бөкеевтің “Жұлдыз”
журналының 1983 жыл, №4 ... ... ... ... ... аталмыш кітаптың нар жүгін көтеріп тұрған “Анды-Қарақыз”
повесть –аңызына былай ... ... ... ... көлемі шағын
болғанымен, айтар ойы, қаптаған оқиғасы өте бай, тіпті ... ... бір ... ... ... ... да тың, қазақ әдебиетінде
бұрынды –соңды аз ... ... екі ... ... қазақ пен
қырғыздың тағдыры, ертеден ... ... ... екі ... бауырластығы,
мызғымас достығы жайында. Расында да Алатау сынды алып құстар қос қанаты
секілді қазақ-қырғыз ... ... ... жоқ туыс ... ауылы
аралас, қойы қоралас, қыз алып, қыз ... ... жұрт ... ... бола тұраса да, “Анды-Қарақыз” повесін оқығанда
бұлтартпайтын дәлел ... ... ... ... ... ... екі
елдің екі жасы бір біріне ғашық болады. Айту батырдың жалғыз ... ... ... ... ... ... Андыны алғашқы көргенде-ақ
құлай сүйеді, ұзақты түн ... ... ... ... ... сыр ғып айтады. Ағасы Айтудың тойында Андыны жақыннан көріп
жүрек дерті, көңіл құштарлығы үдей ... Анды да ... ... басынан
кешеді. Бірақ қос ғашықтың оңаша сырласып, жүздесуіне мүмкіндік ... ... бірі ... ... қазақ қызы Қарақыз қырғыздың батыр
жігіті –Анды сезім сергелдеңінде жүргенде күтпеген оқиға болады.
Бейбіт ... Айту ... ... жау ... Қарт ... ... ... болар деген ақылын тыңдамай, қиқулап шапқан есерсоқ жігіттер
жылқышыларды сойылға жығып, барын талап кетеді. Бұл ... ... Анды ... “Батыр аңқау, ер күдік” дегендей, ойланбай жасаған жалғыз әрекеттің
ақыры ... ... ... ... бас ... ер-азаматты ала
кеткен алаңсыз Айтудың ауылы тал түсте талай жылқысы талапайға түскен соң
барымташы қырғыздардың соңынан қуғыншылыққа ... өзі ... ... ... ... арғымақ, аттандап шапқан жеке батырдың қыз екенін
қырғыздар білмейді, жекпе- жекке ... Анды да ... ... ... қыз қаншама әрекеттенгенімен, жігіттен күшті басым түсіп, опат етудің
қапысы ... рет ... ... қарайып, намыстанған Анды көнбейді.
Қарақыз оны ... ... тік ... тұрғанда қанжарымен арқасын ала
сұғып жібереді. Жерге сұлық құлаған қарсыласының басынан дулығасы шешіліп,
қап-қара шашы жайылғанда ғана оның қыз ... қыз ... да ... рет ... ... ... танып, есінен тана құшақтап ... ... ... жат жымысқылықпен, қанжар жұмасағанда
“Анды!” –деп , аһ ... ... пен ... ... мен ... толы
үні құлағына мәңгілікке қатып қалғандай, керең де мәңгірген күй кешкен
жігіттің алдында дара ғана ... ... ол ... Өз ... өзі ... ... қызының соңынан қайтпас сапарға Анды да аттанады. Осы ... ... Айту ... қол, ал, енді бір ... қырғыз жігіттері
келеді. Бітіспес дау, өшпес кек, қан шайқас қаупі туады. Бұл ел мен ... ... ... ұлы дауды Тоқ би мен қарт қырғыз тияды. Тоқ би, ... ... ... ... ... мен қырғыз батырының елі мен
жерін жаудан бірігіп қалай қорғағанын айта ... ... ... ... ... ... ... деп татулыққа шақырады. “Қол
ұстасқан қос ... ... ... ... ... бара жатты...”.
“Ана тұрған Қосмола шоқысы туралы осындай аңыз бар. Сол екі шоқы екі ... ... ... ... ... екі елдің достығының, бірлігінің,
елдігінің куәсі. Тізе қоса қимыл жасағанда беті ... жау ... би. ... ... қос ... қырғыз бен қазақ болып,
Қосмоланың түбіне жерлейді.”
Міне осындай ... ... ... ... ... білдіреді:
“Автордың осынау повесіне көбірек тоқталуымыздың себебі сол – ... ... ... әрі ... ... ... болғандығы ғана
емес, аңыздық сипаты басым бола тұра ... ... ... ... ... ... ... ұлы достық, ынтымақты
өмірге, үндейтін қуатынан дер едік. ... ... ... ... баяндау үшін трилогияның жалына жармаспай–ақ бас–аяғы үш баспа
табақтан ... ... ... ... боларын байқадық. Сондықтан да
Қ.Тұрсынқұлов творчествосындағы соны бетбұрыс ... ... ... оқып ... Төгіліп тұрған тіл болмағанымен,
қарапайым да жатық баяндалған повесттің тіліне риза да ... ... ... ... тарихи шығарманың маңдайына жазылмаған ... ... ... ... та түсіне алады екенбіз.
Бәлкім қарапайымдылық логикасы өз жемісін келесі кітапта да тергізетін
шығар деген ... ... ... ... ... шығармашылық тұлғасын
көрсетуге ұмтылған, ол туралы ... ... атты ... ... ... ... Сайлаубек Естайұлы Жұмабек “Анды–Қарақыз” повесть-аңызының
бүкіл көркемдік құдіретін сын тұрғыдан талдау ... ... ... ... ... повесть-аңыз деген айдар таққан.
Мұнысы өзін-өзі ақтап тұр. Туындының ... дәл ... Ал ... ... ... ... ... де сол белгілі бір уақыттың тарихи
шындығын нақты жеткізе алғанында. Ал аталмыш ... ... ... ... ... мәні ... ... болып, жазушы Қалаубек Тұрсынқұл
трактовкасында тамаша көркемдік бітім тапқан.
Туынды, сөз жоқ, ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... таңғалдырады,
мейлінше тәнті етеді.
Туынды, сөз жоқ, тарихи пафосымен таң қалдырады, ... ... аңыз осы ... ... трагедиялық повеске айналып
кеткен!
Трагедиялық повесть осы шығарманың өнбойында трагедиялық ... ... ... ... ... көтерілуі, сөз жоқ, шебер ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан шығар, бүгінгі
күнге ... ... ... ... Қалаубек Тұрсынқұл
прозашылығын –шығармашылығының шыңы, тәжі десек, әсте қателеспейтін
болармыз. Енді ... ... ... ... ... ... мейлінше шиыршық атып тұр. Алтын ... ... ... атты ... ... композициялық
ықшамдылығына, мейлінше бір тұтастығына әдемі қызмет еткен. Айту батыр
жоқта ... ... ... ... ... ... соңынан
құғыншы болып Қарақыз шығады.
Қарақыз бен барымташылар ішіде жүрген қырғыз қартының ... ... ... ... ... қалады.
Қарақыз өз шартын қойған соң, сөзге бәтуаға тоқтаған ... ... ... ... ... ... ... пен батыр аты бар, дегенмен
бұл жолы барымташы болған қырғыз Анды жекпе-жекке шығады.
Қарақыз Анды ... ... ... ... достыққа шақырады.
Жекпе-жекке ең алдымен бейбітшілік пен ... ... ... ... пен арсыздық, парасат пен парықсыздық, әділет пен
әділетсіздік, елдік пен ессіздік, ... пен ... ... пен ездік,
адалдық пен қараулық тәрізді ... ... ... ... ... осынау жекпе-жекте Қарақыз үстем түсіп, Анды батыр жеңіліске
ұшырайды. Ал бірақта жалған намыс ... ... ... ... мен Андының жеңілісі әлеуметтік-көркемдік-психологиялық
тұрғыдан мейлінше сығымдалып, мейлінше шымыр шыққан.
“Анды-Қарақыз” атты ... ... ... ... ... бір қол, бір ... шыққандай. Түйілген жұдырықтай. Композициялық
құрылымы мейлінші шиыршық атып тұр. Мұның бәрі ... ... ... ... ... суреткерлік шеберлігін, кемелдігін нақты
көрсетеді.
Қазығұрт аңызының шып-шырғасын шығармай-ақ көшқұлаш роман жазуға ... ... ... ... ... ... ... оң жамбасына келетін
жанрын, сүйікті жанрын, повесть-аңызын дөп тапқан, дәл тапқан.
“Анды-Қарақыз” атты повесть-аңыздың бүкіл ... ... ... ... ... қызы ... әрі ... әрі рухани жекпе-жегіне құрылған
және соған негізделген. Дәл бүгінгі жекпе-жекке дейін екеуінің ұпайы тең.
Қырғыз жігіті ... қызы ... ... ... ұнатады. Екеуі
қазір жердің түбіне бірге баруға ... ... үшін ... неге болса
да әзір. Әзірше тек іштей табысқан махаббат. Әзірше бір-біріне сыр ашпаған,
айтылмаған махаббат. Осындай да ... ... да ... ... ... Кездеседі екен. Соған сізді де елтітеді екен, іңкәр етеді ... біз ... ... ... . ... ... ... пен сордың арасы не бәрі бір ... ғана ... ... өмір ... ... ... ... көрсетеді.
Осының растығына, ақиқат екендігіне көз жеткізеді. Тарата айтсақ:
–Андының бақыты сол, кезінде текті сұлу Қарақызды әрі іштей әрі ... ... ... сол, ... Қарақызды тікелей төнген қатерлі ажалдан,
шапши атылған барыстан құтқарып қалғанында;
–Андының соры сол, ... бір ... ... ... ... Алтынның мысқа айналуы да оп-оңай екен-ау дейсің;
–Андының соры сол, құғыншының бас иегіне, ... ... ... ... ... ... жанарды шел оп-оңай басады екен-
ау дейсің;
–Андының соры сол, мәмілеге, бітімге, татулыққа ... соры сол, ... ... ... ... ... садақасы деп
жүріп, енді арын қазір барымталаған малының садақасына ... соры сол, ... мен ... ... пен әділеттілікті
аттағандығынды. Сөйтіп өзін-өзі өлтіргенінде. Тізе ... ... ... ... бәрі ... екі ... ... үстінде шым-
шымдап көркем түрде көрсетіледі.
–Қарақыздың бақыты сол, кезінде жігіттің сұлтаны Андыны әрі іштей, ... ... ... ... сол, ... ... Андыны ағайындық мәмілеге,
көршілік бітімге, елдік татулыққа ынты-шынтымен шақыра білгенінде;
–Қарақыздың ... сол, ... ... ... көзінің
қарашығындай сақтай білгенінде;
–Қарақыздың бақыты сол, арман мен адалдықты, әділдік пен ... ... соры сол, өзі ... ... сұлтаны Андыға тағдыр
бұйыртып жар бола алмағанында;
–Қарақыздың соры сол, өзі сүйетін ... ... ... ... ... ... майдандасуға шыққанынды;
–Қарақыздың соры сол, өзінің сүйген жігітінің-Андының қолынан қапияда
қаза табуы.
Осының бәрі повесть-аңыздың екі кейіпкерінің жекпе-жегі ... ... ... ... ... сондай-ақ, қырғыз қартының, Айту батырдың, данышпан би, данышпан
қайраткер Төле бидің тұлғалары да ... ... ... ... детальдар, нақты іс-әрекеттер арқылы тамаша сомдалған.
Сондықтан да шығар, әсіресе Анды мен Қарақыздың мейлінше қарапайым,
мейлінше ерекше, мейлінше ... ... ... ... ... ... тұрғысынан да, образдық, ... ... ... реалистік көркемдік тұрғысынан да мейлінше ... ... ... ... ... ... парыз бен ерлік, пендешілік
бақастық пен астамшылдық Анды мен ... ... ... ... ... Тұрсынқұлдың суреткерлік табысы да, жеңісі де, жемісі
де “Анды-Қарақыз” повесть-аңызында осылайша нақты көрініс табады.
“Анды-Қарақыз” повесть-аңызының бүкіл көркемдік, ... ... ... философиясы-халықтар арасындағы достықты, татулықты,
бейбітшілікті, ынтымақтастықты, бірлікті сақтау. Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... Анды-Қарақыз бейіттеріне байланысты
Қазығұрт аңыздары шығарманың ... ... ... ... ... роль ... бабамыз Төле бидің бүкіл ұлттық санамыздағы қалыптасқан ғажайып
әділдігі ғажайып даналығы, ғажайып ... ... ... ... туындаған Анды-Қарақыз трагедиясын енді Алатаудың күнгейі мен
теріскейінде ... ... ... ... ... пен қырғыздың, екі елдің
арасындағы кан төгіске, жауапкершілікке, шапқыншылыққа, ... ... ... ... күш ... ... төрелігінен нақты әрі әдемі
көрінеді. Ұлы жүз Төле бидің ... да ... ... Төле ... ... ... қалыптасқан ғажайып әділдігі,
ғажайып даналығы, ғажайып шешендігі, ғажайып қайраткерлігі Анды–Қарақыз
трагедиясын ... ... не ... ... бері ... екі
өркешіндей, биенің екі емшегіндей” (Кенен Әзірбаев) болып келген қазақ ... ... туын ... ... соны келер ұрпақтардың санасына
сіңіру үшін мейлінше күш салған кесім-шешіммен, шешім-кесіммен әрі ... ... ... бүкіл көркемдік құдіреті осындай”.
[4.90-100б]
Міне, ықылым заманғы бір аңыз ... ... Сол ... өміріндегі “кітапқа түспеген” заңдар мен сал-сана, әдет-ғұрыптар
шығарманың өн ... ... ... халықтар достығының құпияларына
жетелейді.
“Қазақ ... ұлы ... бірі ... ... “Әдебиет
халық пен халықты жақындатады, ұлт пен ұлтты бауырластырады, шалғайды ... ... ... ... ... ... ... белгілі
жазушы Қалаубек Тұрсынқұлдың 1986 жылы “Жазушы” ... ... ... маңында” атты эссе кітабы толық дәлел бола алады.
Бұл–эссені Қиыр Солтүстіктегі Якутия ... әр ... ... ... ... те ... Собық кітаптың сап-сары дәнекері
қаламгер ... мен ... ... әрі ... сүйіспеншілігінің,
он үш жылғы (1972-1985 жылдар) сарп еткен шығармашылық шабыты мен еңбегінің
бір шоқ букеті іспеттес. Кәдімгі деректі проза ... ... ... ... ... дербес қолтаңбасының шоқтығы биік бір көрсеткіші.
Сонымен, сіздер мен біздердің қолымызға сонау 1986 жылы тиген, жанрлық
жарасымын әдемі тапқан, бітім тұрпаты ... бұл ... – Саха елі ... ... ... ... өңделіп, толықтырылып, жылдар
бойындағы жемісінің біртұтас дүниеге- салиқалы эссеге айналған шырайлы бір
туындысы. Бұл орайда ... ... ... атты эссе ... ... Мұхтар Әуезовтің “Индия очерктері” (1956), “Америка әсерлері”
(1960), Сәбит Мұқановтың “Алыптың адымдары” (1958), Бауыржан ... ... (1965), ... ... ... пен суда елу ... (1962), ... найза” (1976), Тахауи Ахтановтың “Үндістан
хикаясы” (1971) және тағы басқа да ... ... ... ... ... ... ... он үш жыл жазылуының да ... мәні бар. ... пен ... ... ... бір ... осы эссе ... таылады. Әуелде “Бауырластарға барғанда” (1976), “Мәңгі тоңмен қайта
кездесу” (1980), “Бір қиырдан бір ... (1982), ... саха ... және тағы ... дегендей осынау сапар намалар жол жазбалар
күйінде кезінде республикалық мерзімді ... ... ... ... өздеріне таныс-бейтаныс Якутияны, якут халқының өткені мен
бүгігінен бір қатар жаңалық тауып, бұл ... ... ... ... ... дәндері іп-ірі, сап-сары, ... ... ... ... оқырмандар қолына тиер алдында
түбегейлі толықтырулардан, сүзгілеулерден, ... жаңа ... мен ... ... күмән жоқ. Жыл сайынғы тікелей байланыстар, сол ... ... ... ... зерттеулер “Поляр шеңберінің
маңында” атты әссе кітапта өзінің тамаша жемісін берген. Біз енді осы ... ... ... ... ... ... талаптарына әрқилы
тұрғыдан жауап беретін бірнеше мысалдармен ғана шектелуді жөн ... ... ... тоң елі ... тек ... ... де сол
мәңгі тоңға байланысты әралуан қиындықтар мен ерекшеліктерді біле бермейміз
ғой.
“Ал бұл құдықтың сыры олай емес. Жұрт бар ... ... ... алты жыл бойы ... бір ... су шықпаған. Одан ары да қазуы мүмкін
екен, тек су бәрібір шықпайтынына көзі ... соң қара ... ... Бір ... су ... ... әрі ... жоқ бір ғылымның ұшығы
көрінген. Ол қазір тек қана Якут жері ... ... мұз ... ... ... үшін ... болып тұрған ғылым. Оның аты-тоң зерттеу ғылымы.
Нақ осылай ... Тоң ... ... ... ... ... ... бар.Ол әрі әлемдегі жалғыз ғана институт” (10-11бет);
“Ауыстыратынын жылы бас киім мен кәдімгі сырма (ватниг).Соған оранған
топ түгелімізбен мұзға ... те ... ... біз алып ... шофер
жігіт “қазір мұзға сүңгисіздер” деп әзілдеп келген). Кабинадан ... суық леп қари ... ... бәрі ... аяз. Еден де,
қабырға да, шаңырақ та ақ моншаққа ... ... ... ... кәдімгі
топырақ аралас тоң. Саусақпен түрту түгілі жұдырығыңмен ... да қыңқ ... ... Сіресіп тұр.
Якутия жерінің бәрі осындай томға мініп тұр. Жер бетінің жайқалып
тұрғаны да осы ... ... Тоң ... тоз ... ... ... ... тереңдігі жүз он алты метрге жетіпті, бірақ су шықпаған.
Он-онбес метр тереңдікте топырақтың ... төрт ... ... ... жер ... мәңгі тоң дейтін осы. Ол бүкіл Якутия жерінің
астын түгел алып жатыр. Кей ... ... бір ... ... ... Ал Якутск қаласы тұрған маңда екі жүз шақырым метрдей” (13 ... ... ... ... ... ... жас ... (қазіргі Санкт–Петербург қаласы–С.Ж.) небәрі төрт-ақ жас кіші.
Бүгін емес өткен ғасырлардан-ақ үлкен қалалардың ... ... ... ... ... ... ... ретінде
әдейі мешеу ұстап келуі болса, екіншіден, кешеуілденуі айыпкердің бірі- ... ... (14 ... ... ... ... төл баласы, көп этажды үйлері
бар әсем қала. Бірақ ... ... оның ... біздің
құрылыстардың іргетасын әуелі жерді арқан бойы ... ... ... ... ал онда ... жер ... адам бойы жоғары тұр. Үй салу
үшін алдымен жерге темірбетон діңгектерін қағады. Оның төменгі ұшы міндетті
түрде ... тоң ... ... ... ... жетуі тиіс. Сонан соң осы
діңгектердің үстіне барып үйді орналастырады. Ал ... беті мен ... ... ... жел ... ашық тұр. Жер мен ... ... жылу алмасуы болуы мүмкін емес, демек жер қыртысы да ... әрі ери ... (14 ... су ... ... ... кабель, газ құбырларын мәңгі
тоңның ішке бүгіп жатқан сырын есепке ... ... ... сөз. ... ... діңгектің жанынан жүргізу аварияны қолдан ... ... жылу ... ... да ... ... ... ғалымдар бұған
да бұғалық сала бастапты. Әйгілі Мирный қаласының құрылысшылары ... ... ... ... ... ... жер қыртысы жыл өткен сайын қатая түседі. Бұл қала ... ... және ... ... ... ... (15 ... мәңгі тоңды дұрыс зерттеп пайдаланбағанда, мәселен, Норильск
сияқты қаланың дүниеге келуі ... еді. ... осы ... ... ... ... бастады. Әсіресе, Аляскада қала салу ұқсас. Америка
ғалымдары ... ... ... ... ... (15 бет);
“Шынын айтсақ осы тоң біздің ... ... ... ... ... негізі. Ол жер бетіндегі топырақтың температурасын бірқалыпты сақтап
тұр. Ал ... тоң ери ... не ... еді? Онда ... орны үлкен бір
теңізге, тіптен болмағанда бет қаратпас батпаққа айналып кетер еді” (15-16
беттер);
“–Мәңгі тоңның және бір ... бар. Мына ... ... ... Бұл ... мұздатқыш болмаса, тағамның бұзылып кететіні белгілі.
Ал осы кезде әлгі еден мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл мәңгі тоңның достығы емес пе?-деді ... ... ... ... музейіндегі мамонттың аяғы мәңгі тоңның
мұздатқышында сақталған екен ... біз. ... ... ауа ... ... ... ... күрт
өзгеретін аймақ дүние жүзінде жоқ та болар.Ойға ... ... ... ... жүз градустан асады. Қыстың күні суық алпыс
градустан асса, жазда ыстықтық қырық градусқа жетеді.
Сонда бұл өлке қыстың күні-солтүстік, жазды ... Ал ... жер ... ... ... ... ... не болатынын
ойлай беріңіз” (17-бет);
“–Аса көрнекті ғалымдар якут тіліндегі сөз қорының алпыс проценті-түркі
халықтары, жиырма ... ... ... ... ... ... мен ... тілі дейді. Демек, тілінің алпыс
проценті түркі халықтарына тән болса, якут ... өзі де сол ... бір ... ... ... Ал ... бұл ... қалай келді? Ол
жөнінде аңыз былай дейді.
Аңыз бен ертегіге айналып, атадан ... ... ... ... ... ... бойынша бағы заманда якуттардың арғы аталары гулденген бір
далаларда тұрыпты.
Ол далада қыс ... ... күн ... ... шөп ... екен,
бұлбул құстар жыл бойы сайрап ... ... ... ... ... ... бойынша ол кезде елдің малы аспандағы жұлдыздан көп
екен, ал ұланғайыр-кең ... ... ... ... ... ... ... ескі мекені осындай дейді” (25-26 беттер);
“Біраз уақыт өткен соң мұнда қырғыз ... ... ... ... немесе әйтеуір түркі тұқымдас елдің кезкелгені деп ... ... ... ... ... ... Оның елі өз жазу ... бар,
мәдениетті ел болса керек. Бірақ ұзақ жол шаршатып-шалдықтырмай қойсын ба-
Ленамен ұзақ жүру ... ... ... қалыпты. Эллэй келе сала-ақ
Омогойдың қызметшісі болып күн көре береді. Қызметшісінің ... ... қарт ... ... жігіт өзінің ең көрікті қызна үйлендірмек
болыпты. Бірақ Эллэйдің ойы басқа. Ол ... көп бала ... ... өз ... Кунняйды ұнатады. (Кунняй-біздегі Күнзада, Күнқыз
сияқты)
Қарт ... ... өз ... ... ... күйеу баласы мен қызын
өз мекенінен жыраққа қуып жіберіпті. Эллэй мен ... ... ... ... ... Бұл––шөбі шүйгін, балығы тайдай тулап жүрген өзені мен көлдері
көп алқап ұлы тоймада (Великая Туймада) деп аталады–қазіргі Якутск ... жер. ... ... ... ... ... ... жылқы, ірі қара мал, уақ мал қаптап кетеді. Шүйгін шөп іздеген ... ... ... ... ... ... шет ... да
жайлай бастайды. Эллэй байиды, балалары көп болады. Міне, осы екі кісіден
якут халқы тарапты” (25-27 ... ... да ... ой ... бір ... осы ... ... мың жыл уақыт бұрын келгені...” ... ... саха деп ... ... ... ... аты осы дейді.
Оның “якутқа” айналуын осы маңда тұрған байырғы ... ... ... ... ... көршілерінің кім екенін сұрағанда
олар тек “еко”, “еко” дей беріпті–мыс. Оның себебі эвенкі тілінде ... сөз ... ... ... Оның ... ... тілінде сөздің аяғына
жалғанатын “т” әрпі көптік жалғауы. Сонда “екот” деген сөз ... ... ... ... бұлардың аты “еко” болды деп түйіп, сонан “якут”
деп атап ... Осы ... ... ... ... байланысты бір
сыры бары рас. Қазірге дейін эвенкілер ... ... деп ... ... ... ... ... Мұны орыстардың “ну, еще” деген сөзінен
шыққан деп болжам айтады тіл мамандары” (27-бет);
“Саха” деген сөздің өзінің ... ... Ол ... ... “жырақ”
деген мағынаға жақын. (Қазақ тіліндегі “жаға” деген сөзді еске алыңыз.
Мәселен, ... арғы ... ... ... ... ... ... байланысты якуттар өздерін ата-бабалары өз мекенінен жырақ
алшақтап, бөлініп кеткендіктен “саха” деп атаса керек деп ... ... ... өлкетану музейіне бардық. Барлық астаналарда болатын тарихтың
сонау алыста қалған пұшпағынан ... ... ... ... көз ... жақсы ұйымдастырылған музей. Бізді көбірек ұстаған бөлмелері
–көне тарих бөлімшесі. Үй ... ... ... ... тұла
бойыңа әсіресе әйел жолдастардың киімін безендіретін әшекейлер-бәрі де
таныс көрінеді. Көзіңе оттай басылады, өзіміздің ... ... жоқ ... Ертеректе қазақ қыздарының таққан шолпысын якут
қыздары да таққан, білезік-сақинаның да ... түрі бар. Ою ... ... де бар. ... ... байырғы үйлері киіз үйден айнымайды.
Айырмасы ағаштың молдығы. Тіптен желбауды “Ілбірге” деп ... ... ... ... ... ... бұл жалпы ұқсастықтар ғой” (29-
бет);
“Бір кезде біздің якуттар руға бөлінген. Бірақ бір де бір ру ... ... діні ... дін ... ... қалып қойған. Демек
біздің Қазақстан немесе Орта Азия ... ... ... рас ... ол
кез ислам дінінің кең тарамаған мезгілі. Осы ... ... ... ... ... ... дініне зорлап енгізді. Шоқындырған
кезінде әркімге жаңа есім белгілеп ... ... ... ... ... көрінетіні осыдан. Келе-келе сол есімді
сататын ... ... ... ... ... ... садақасына
қарай ат таңдайтын болған. Топырлап жүрген аттас фамилиялардың көп болуы да
содан” (29-30 беттер);
“Кейбір аудан, жер аттары баяғы ру ... ... ... ... ... үш ауданның бірі –жоғарғы Қаңлы, екіншісі-төменгі
Қаңлы, үшіншісі-Қаңлы ауданы деп аталған. Якутск қаласы ... ... ... ... ... Ал ... бір кезде мұндай ру түгілі бір
мемлекетке татитын тайпа болғаны белгілі” (30-бет);
“Және бір көңіл аударатын ... ... ... ... ... ... жазбаларындағы кангюй қазақтардағы қаңлы, якуттардағы
қаңғалас фонетика заңдарына ... ... ... ... ... аты).
Якут аңыздарының кезкелгенінде осы қаңғаластар негізгі топ боп келеді.
Якуттардың көпшілігі осы ... ... Аты якут ... ... ... атақты Тығын патша осы қаңғаластардың қолбасшы-билеушісі”
(38-бет);
“Өзі одақтағы жер көлемі жағынан ең үлкен республика ... ... бір ... ... процентін орман қаптап тұр. Сол
орманның бір ... ... өзі ... ... текше метр екен. Ал қазіргі
кезде осы жылдық өсімнен жыл сайын бес-ақ процент ағаш пайдаланылады” ... осы ... көп ... ... ... ... көріңізші. Эллэй
сияқты бір палуан шығып, сол ағаштың бәрін отынға кесіп тастады ... ... ... көлденеңі де биіктігі де он метр етіліп Якутск мен
Алматының арасына төселсе кемінде отыз қатар ... ... ... ... мектепте география пәнінен алған хабарым бар, дегенмен
бір жолы ... көл ... ... Финляндияға барғанда көлдің көптігіне таң
қалып, ... ... ... ... ... Якутияны көрмей жүр
екенмін.
Жоғарыда біз якутия халқының жалпы саны алты жүз сексен мыңдай екенін
айтқанбыз. Егер осы ... ... ... ... ... дейін бір-
бір көлге иелік еткісі келе қойса, еншілеседі де ... ... ... жетеді. Өйткені көлдің саны да алты жүз жетпіс мыңдай. ... ... бір ... ... ... 708 мың). Оның ... үлкенді-
кішілі жиырма үш мың өзен барын және ұмытпаңыз” (49-бет);
“Пироп кездессе алмазды іздей ... ... ... ... ... минерал. Кәдімгі қарындаштың графит өзегін білесіз
ғой? Күнде жазып жүрген жоқсыздар ма сол графитпен? Алмаз бен сол ... бір. ... куб ... ... ... ... ... Сол кристалға
түскен сәуленің сынуы мен жан-жаққа шашырауы оның аса әсем боп ... бір ... ... ... зат сәулені дәл осылай ойната ... аса ... ... ... -3,56. ... шашыранды кен
түрінде де, түбірлі кен түрінде де ... ... ... үшін аса ... температура мен қысым қажет.
Ондай жағдай жер астында газ қопарылысы кезінде елу километрлік ... (102-103 ... ... бір ... түбінен түлкі қаша жөнеледі. Оның түсі
өзгеше. Жүніне бояу жағып қойғандай ... ... інге ... ... ... өмірге келуі осыдан басталған.
Әрине, түлкінің іні кездейсоқ нәрсе. Егер ол ... ... ... деп ... ... ... барлық есебі осы маңға жетелеп
келге” (105-бет);
““Поляр шеңберінің маңында ” атты, көлемі 23 ... ... ... ... да сан алуан мысалдарды көптеп келтіруге болады. ... ... кез ... ... ... ... мен ... жайында тамаша
құбылыстарға мейлінше мол қанығасың.
Қазығұрттан ... саха ... ... ... мен бедер-пішіміне
риза боласың. Әрбір қаламгер өзінің эссе кітабын дәл ... ... ... Тұрсынқұл іспетті он үш жыл тер төгіп еңбектенсе, талай
шоқтығы биік ... ... ... ... эссе ... ... Якутияда еңбек етіп жүрген, түтін
түтетіп, отбасы болған қазақтар жайында да ... ... ... еңбектеніп, шаңырақ құрған сахалар жайында да небір жан
сүйсінтерлік, жан ... ... ... ... ... ... ... құдіретінің осындай бір сиқыры болады.
Өйткені сен де жазушымен бірге сол елді –Якутияны жаңадан ашып ... ... ... маңында” атты эссе деректі прозаның айтулы
туындысына заңды көтерілген.
Осы эссе кітаптан ... ... ... ... ... ... деген адалдығын көріп, соған тағы бір куә ... ... ... ... ... шынайы сүйіспеншілігін көрдік.
Осы эссе кітап бойынша жазушы Қалаубек Тұрсынқұл Саха ... төл ... ... ... ... ... ... оның
шығармашылығы жоғары бағаланып, Якутия республикасының ... ... ... Саха ... ... ... Якутия
жазушылар одағының әдеби сыйлығы атағы берілгені”.[4.155-156б]
“Ұлттар әдебиетін бауырластыру, халықтар арасындағы достық-туысқандық,
мәдени қарым-қатынастарды ... ... ... ... рухани
еңбек лайықтығы бағасын алған. Қалаубек Тұрсынқұловқа “Яут АССР-інің еңбек
сіңірген мәдениет қызметкері” атағының ... ... ... ... ... ең ... Қазақстан жазушылар ұйымының мерейін көтеретін қуанышты
хабарлардың бірі” [8.287б]
Эссе ... ... ... ... тамырлас туысқан Саха елін
–Якутияны мүлдем жаңа тұрғыдан, жаңа сападан жетік таныдық деп айта аламыз.
Соны ... ... ... ... ... ... ... деп
білеміз. Бұған деректі прозаның табиғатына тән әралуан факторлардың,
деректердің, ... ... ... ... қызмет еткен. Ал мұның
өзі қаламгерден қыруар еңбекті, қыруар уақытты талап ... ... ... осындай үде биігінен көрінгені еріксіз сүйсінтеді”[4.145-
157б]
80-жылдардың бас кезінде өткен қазақ ... ... ... ... ... бірге барған бір топ жазушының бірі білгілі
жазушы, драматург –Дулат Исабеков болатын. Ол өзге ... ... ... куәсі болып, өз көзімен көрген ... ... ... ... қайраткерлік еңбектерін жоғары бағалайды.
“Шынайы әдебиет–ел мен елдің ... ... ... ... ... ... сол ... әдебиетті шыншыл жүрекпен, сыршыл сезіммен
жасай білген таланттардың бірі. Ең бір ... ... ... ... ... бір жер ... ... мәңгі тоңның мекені, күнінен
түні көп, Тундырана мекендеген Саха елі өз ... А.И. ... ... ... ... шығармаларын сүйіп оқиды.
Қазақтар оны қазақтан шыққан саха ... ... оны ... ... деп бағалайды. Сондықтан да болар, Қалаубек Тұрсынқұлов Якутия-Саха
Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Саха ... ... ... ... ... ... одағының хатшысы ретінде ол кісі екі
елдің арасында ... ... ... ... ... бас ... ... әдебиетінің Якутиядағы апталығы кезінде Қалаубек Тұрсынқұловтың
ол елде өте сыйлы азамат, аса қадірлі қаламгері екендігіне көзім жетті.
Түп-тамырын ... сақ ... ... ... ... ... болып саналатын сахалар да жер шалғайлығына қарамай, ... ... ... ... Осы ... ... ... (Лена) өзенін бойлап,
Қаңғалас тауына барып ... ... ... ... ... Қаңлымыз
деп есептейді екен. Қалай болғанда да жазушы –ел мен елді жақындастыратын
алтын көріп десек, ... екі ... ... салған көпірі- тарихи
көпір, ұмытылмайтын, жаңғыра түсетін ... ... ... ... ... ... ... шығармаға
тарихи шындықтар мен тәлкекке түскен тағдырлар негіз болған. Жазушының
қаламгерлік ... ... ... көркем-публицистикалық хикая,
әңгімелерін, сапарнама-жолжазбаларын тұтас бір шолып қарасаңыз, ең алдымен
автор ешқашан жаза баспайтын, күретамыр, ... ... ... ел ... жер ... қорғап, қыршын қиылған боздақтар өмірін,
олардың ерлік шежіресін, бүгінгі ұрпаққа бақытты ... ... ... ... ... есімдер, толғандырар тағдырлар ... ... ... ... жылдарында өткізіп, от-жалынға өздері оранбаса
да, әкелері мен ағаларының қазасын ... ... ... ... көз ... қоса жұтып, бар тауқыметті жанымен, тәнімен сезініп
өскен кейінгі ұрпақ та жер бетінде баянды бейбітшілік ... үшін ... өз ... ... ... күнге-болашаққа өз сөзін айтуға тиіс
еді.
“Иә, сол ұлы жорық жолында, бауырластар елін жаудан азат ... ... от пен оқ ... ... ме. Сол от пен ... аман қайтып
келгендері жеңіс үшін бізбен бірге қуанса, енді бір ... ... ... жас болып жер жастанып қалған жоқ па? Олар өмірін біз үшін қиды ... ... үшін ... ма ... ... ... ... еліне белгісіз болып та қалды ғой. Соны неге паш етпеске ... ... ... күндерге қасиетті ерліктің мәңгіліік мәнін
жеткізуге ... ... ... екені дау туғызбайды. “Партизан
Көшіков және оның достары”, “Қияда қалған ... ... ... ... ... ағалар” сияқты деректі повестерінде ағалардың ерлікке толы
жолын жас ұрпаққа не ғұрлым шынайы ... ... ... ... ... ... ұмтылған.
Жазушы Қалаубек Тұрсынқұловтың осынау деректі циклы алыстап кеткен
өткен ... ... ... ... жаңғыртты. Жүрегімізді
жадыратты. Мұрындарына соғыстың иісі тимеген, ... оны тек ... ... фильмдерден, тарихи оқулықтары мен әдебиеттерден,
теледидар мен ... ... әр ... ... ... ғана
білетін неше буын ұрпақты мәңгүрттіктен сақтандыруға, отыншылдық-патриоттық
қастерлі сезімдерін арттыруға тәрбиелеуге осынау ... ... ... үн қостын елеулі көркемдік олжа.
Ерлік ешқашан ескерусіз қалмайды. Соның бір төлеуі –ұрпақтар сауабына
бөленетін Қ.Тұрсынқұловтың осы ... ... ... Бұл ... –белгісіз батырлар тіршілігін демдей отырып, кешегі, бүгінгі талай
тағдырларды табыстыратын кітап. Жылдар ... ... ... жазыла беретін,
сарқылмайтын кітап. Мүмкін күндердің күнінде ... ... ... ... бір ... болмаса бір түйінін шешер.
Жазушы Қ.Тұрсынқұлдың шығармашылығында өзара өзектесіп, ... ... де ... ... бар. Шынайы мөлдір махаббат, тұған
елге, жерге деген сүйіспеншілік, адамдар арасындағы достық, бауырмалдық, ... ... асыл ... ... ... ... кітапқа желі
болып, алтын арқауға айналады. “Бүйрек”, ... ... ... ... ... ... ... өмірдің дәл өзіндей қарапайым
әрі тартымды. Бұл повестер мен әңгімелер жинақтарының қазақ ... орын ... ... ме, сол бір ... “Хал қалай, жолдас хатшы?”, “Кешіккен хат”
сияқты туындыларындағы ... адал ... ... ... ... “Поляр шеңберінің маңындағы” ақ жүрек азаматтар қашан да, ... ... ... ... автор повесть-аңыз деген айдар таққан. Ал
ғасырлар сынына төтеп берген аңыздардың құдіреті де сол ... ... ... шындығын нақты жеткізе алғанында. Анды мен Қарақыздың
ерекше, күрделі болмыстары-өмірлік шындықтар ... ... ... әрі
шыншыл. “Анды-Қарақыз” повесть-аңызы мазмұнының тереңде жатқандығынан,
ұлағаттық ... ... ... ұлы ... ... ... ... көркем шығарма. Аңыз бен тарихи деректер аралас келіп отыратын ... ... ... ... бір ... дер ... ... терең тамырлы туыстығын халық аңыздары ғана сақтап
қалды. Жазушы Қ.Тұрсынқұлов сол көне аңыздарды арқау ете отырып, саха ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, аталмыш
кітаптарында бұл екі халықтың бауырластығын дәлдейтін тарихи ... ... ... Тарихи байланыс үзіліп қалмай бүгінгі күнге жетіп
келеді. Қазақ дәрігері ... ... ... ... ... ... ... Эристин отызыншы жылдары Оңтүстік өңірінде жүріп қазақтар
өмірінен “Ревалюция ұландары” аталатын роман жазған. Бұл, әрине, ... Лена ... ... Угар ... ... кен қазған
Рысқұл, 1936 жылы Мәскеуде ВЦИК ... ... ... ... ... жасауы, Эрилик Эристиннің “Марыкчан қырандары” романын Шерхан
Мұртазаның қазақшаға аударуы, автор ... ... ... ... ... ... ... маңында” атты деректі ізденіс
жазбалары қазақ оқырманына көп-көп дерек берерлік, бауырластық іздерін
көрсетіп, ой саларлық ... деп ... ... ... ... ... атыңнан”,
Х.Гулямның “Ташкенттіктер” романдарын, И.Тургеневтің “Бейбақ”, С.Даниловтың
“Манчары” повестерін, Л.Толстойдың әңгімелері мен повестерін ... ... Ал ... өз ... орыс, украин, белорус, чех, өзбек,
тәжік, саха, татар, ... ... т.б. да ... ... ... “Қазығұрт: аңыз бен ақиқат” атты еңбегі ... көне ... ... ... ... тарихына талдау жасайтын
танымдық көркем шығарма. Бұл еңбек туралы: “Нұх пайғамбардың кемесі жайлы
әлемдік ... ... мен ... таулары ғана айтылып жүр. Ал Қазығұрт
жайлы сөз де жоқ. Оның ... ... ... ... Барды
баяндап бере алмайтын шектен тыс “ұяңдығымызда”. Осы ... ... ... аңыз бен ақиқат” атты еңбегінің орны ерекше.Осы
кітаптағы айтылған, жиналған аңыз-әңгімелер мен ... ... ... ... ... ... ... ғылыми айналымға, сөз жоқ,
түсуі керек деп ойлаймыз”-дейді белгіл жазушы, ... ... ... ... ... ... ... деректі
проза, публицистикалық хикая, көркем ... ... ... тұрақты тірегі, еркін жүзетін, айнымайтын адал ... ... ... ... ... ... ... жаңа кейіпкер
ұсынбайтын, таптаурын сүрлеумен белгілі жайларды қайталай ... ... ... ... ... да ... ... Жазушының
осынау ел өмірінен сыр шертетін, ... мен ... ... ... ... ... деректі әдебиеті дамуының бір
көрінісі болса, ал сол дүниелердің ұрпақтар мұратын нұрландыратын ... ... қала ... ... ... Қ.Ергөбек. “Алысты жақындатқан”// Арыстар мен ... ... ... ... ... ... “Деректі прозаға ден қойғанда” // “Қазақ әдебиеті” 1991
жыл. 12 сәір.
3. “Қазақ ... ... 1999 ... ... ... перзенті.-Алматы: “Жібек Жолы”, 1998.-168 бет.
5. Қ.Ергөбек. Арыстар мен ... ... ... ... ... ... “Деректі проза” //Әдеби өмір шежіресі. Құрастырған-
Ә.Нарымбетов, Алматы; “Ана тілі” баспасы, ЖШС. 2005ж-488 бет.
7. ... өмір ... ... Алматы; “Ана тілі”
баспасы, ЖШС. 2005ж-488 бет.
8. З.Серікқалиев. “Ерлік ізімен” //Тағдыр және ... Ана ... ... ... ... Сын мақалалар).-Алматы: Жазушы, 1991.-332 бет.
10. О.Бөкеев. “Қарапайымдылық логикасы”. “Жұлдыз”, 1983 жыл, №4.
11. ... 50 ... ... ... 1984 жыл, ... ... “Қарымды қаламгер”. “Қазақ әдебиеті”, 1984 жыл,
16 март.
13.Т.Рамбердиев. “Өміршеңдік өрісі”. “Оңтүстік Қазақстан” 1984 жыл,
31 март.
14.Әдебиеттіің қазіргі жағдайы. “Қазақ әдебиеті” 1994 жыл, 18 ... ... ... “Қазақстан пионарі” 1984 жыл, 24 матр.
16.Т.Жұртбаев. “Алысқа тартқан жол”. “Жетісу” 1984 жыл, 24матр.
17.М.Байғұтов. “Қаламгер әрі ... ... ... 1994 ... ... “Қазығұт перзенті”. “Қазақстан Заман” 2004 жыл.
28 мамыр.
19.Д.Исабеков. “Қазақ арасындағы ... ... ... 2004 ... ... ... төл перзенті”. “Оңтүстік Қазақстан”. 2004
жыл, 25 наурыз.
21.Ш.Бектай. “Халқының қазынасын қастерлеген”. “Оңтүстік Қазақстан”
2004 жыл, 25 наурыз.
22. Қ.Тұрсынқұлов. Алысқа ... жол. ... және ... ... ... 1969 ... Қ.Тұрсынқұлов. Алыста қалған ағалар. Әңгімелер. “Жазушы” баспасы,
Алматы, 1970 жыл.
24. ... ... ме, сол бір кез? ... ... ... 1973 ... ... Олар оралған жоқ. Повестер мен сапарнамалар.
“Жазушы” баспасы, Алматы, 1976 ... ... ... ме, сол бір кез? ... ... ... 1980 жыл.
27. Қ.Тұрсынқұлов. Анды-Қарақыз. Повестер мен әңгімелер. “Жалын”
баспасы, Алматы, 1982 жыл.
28. Қ.Тұрсынқұлов. Поляр шеңберінің ... ... ... жазбалар.
“Жазушы” баспасы, Алматы 1986 жыл.
29.Қ.Тұрсынқұлов. Қазығұрт: аңыз бен ақиқат.-Алматы: ... ... 1998 ... ... ... ... де Қалдаяқов, Оңтүстігін әнімен
алды оятып”. “Шымкет келбеті” 1998 жыл. 16 қазан.
31.Қазығұрт энциклопедиясы. ... Т” ... 2002 жыл. 538 ... ... ... баурайында.-“Ана тілі” баспасы, 2004-378
бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы6 бет
Ұлттық киім10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь