Ұ. Есдәулетов поэзиясындағы азаматтық үн

Мазмұны

Кіріспе 3

1 Қазақ әдебиеті тарихындағы азаматтық әуен,
ол туралы ғалымдар зерттеулері 6
1.1 Азаматтық лирика және ұлттық рух 12
1.2 Қазіргі қазақ поэзиясы, ондағы азаматтық сарын 20

2 Ұ.Есдәулетов поэзиясының ұлттық болмысы 26
2.1 Ауыл, туған жер, ондағы адамдар . Ұлықбек шығармашылығының
асыл қайнарлары 40
2.2 Тарихи дүмпулер Ұлықбек поэзиясында 44
2.3 «Заман.ай» . замана зары 49
2.4 Экологиялық проблеманың ақын жырларындағы көрінісі 51
2.5 «Ақзу тілім ақ сор боп шұбарланып...»
(Тіл, оның өзекті мәселелері Ұлықбек жырларында) 55
2.6 «Қара пима» және өмір шындығы 57
2.7 Жергілікті ақындар жырларындағы Есдәулетов үні 62

Қорытынды 67

Әдебиеттер тізімі 70
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы.
Әдебиеттану ғылымында азаматтық лирика мәселесі ертеден қозғалып келе жатқаны мәлім. Әдебиеттегі азаматтық лирика мәселесі туралы көптеген зерттеу еңбектері бар. «Жалпы, қай дәуір ақындарын алсақ та, негізінен өлеңіне өміршең қуат, сөнбес от беріп тұратын тағы да осы азаматтық әуен, ақынның дүниетанымдық позициясы. Оларды ғасырлар қойнауларынан табыстырып, жалғастырып жататын дәстүр өзектері де сол төңіректен туындайды» [1, 143 б].
Азаматтық үн бірлігі ақынның даралығына нұқсан келтірмейді. Азаматтық жырлар саяси тақырыпқа да, махаббат, табиғат тақырыбына да жазылатынын көріп жүрміз. Бұл күмәнсіз. Кей-кейде айтылып жүретін азаматтық әуенге тек күн талабына, болмаса, саяси тақырыпқа публицистикалық леппен жазылып жүрген жырларды еншілеп айдар тағып қоятынымыз өрескел. Тіпті, әрі-беріден соң, азаматтық әуен мен публицистикалық өлең дегендердің теориялық, түрлік ұғымдары, сипаттары екі басқа.
Азаматтық әуен жөнінде сәл де болса, бөле-жара пікір білдіруге талпынғандағы мақсатымыз – ол тек поэзия ғана емес, жалпы өнер атаулысының ең бір өміршең, әрі қасиеттісі екенін айта кету.
Біз ендігі әңгіме етсек деген ақын жырларына да осы тұрғыдан келдік. Әрі азаматтық әуен, әлеуметтік тереңдік бүгінгі поэзияның да жарқын бояу - нәрі ғой. Бұл бояу қазіргі ақындардың жырларында шама шарқынша өз реңімен көрініп жүр.
Тақырыптың өзектілігі.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік «Алаш» сыйлығының лауреаты талантты ақын Ұлықбек Есдәулетов шығармашылығы туралы аракідік мақалалардан басқа іргелі зерттеулер жоқ. Мақалалардың басты көпшілігі ақын шығармашылығына жалпылама сипаттаулар жасаудан аса қоймаған. Әсіресе оның азаматтық үні, ұлттық болмысы, өз заманының өрелі де келелі мәселелерін көтерген шығармашылығы арнайы зерттеуді қажет етеді.
Диплом жұмысы осы бір тың да күрделі тақырыпты ашуға бағытталған.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың негізгі мақсаты Ұ.Есдәулетов шығармашылығындағы азаматтық лириканың тақырыптық-идеялық көрінісін зерттеу. Осыдан келіп, жұмыстың негізгі міндеттері туындайды:
- Осы ақынның өлеңдерінің негізінде азаматтық лириканың поэзиялық шығарманың бейнелілігі арқылы танылатынын дәлелдеу.
- Бүгінгі поэзиямыздағы азаматтық сарынның ашылуына жанрлар мүмкіндігінің ықпал ететінін көрсету.
- Ұ.Есдәулетов шығармашылығы арқылы азаматтық әуен мен ұлттық болмыстың өзара қатынасын айқындау.
- Азаматтық лириканы бейнелеу жүйесі аясында қазіргі қазақ поэзиясының негізгі жетістіктерін, көркемдік ізденістерін саралау.
Зерттеудің объектісі.
Жұмыстың негізгі нысанасы ретінде Ұ.Есдәулетовтың «Жұлдыз жарығы», «Жүректегі жарылыстар», «Ұлыстың ұлы күні», «Заман-ай», «Киіз кітап» атты өлең жинақтарын алдық.
Жұмыстың теориялық негіздері.
Аталған мәселелердің шешімін табу үшін көптеген ғалымдардың, әсіресе поэзиялық шығармалардың стильдік, жанрлық мәселелеріне арналған бірқыдыру еңбектерді басшылыққа ала отырып, олардың ой-тұжырымдарына сүйендік. Атап айтсақ: З.Ахметов «Өлең сөздің теориясы», «Поэзия шыңы-даналық», Б.Кәрібаева «Қара өлең және лирика», А.Егеубаев «Сыр мен сымбат», Қ.Мырзалиев «Сөз сиқыры», Қ.Бекхожин «Өлең өткелдері», С.Негимов «Өлең өрімі», Қ.Мәшһүр-Жүсіпов «Өлең-сөздің патшасы», Ә.Жөмішев «Жыр жанры».
Жұмыстың жаңашылдығы.
Ұ.Есдәулетовтің поэзиясындағы азаматтық лирикасына жан-жақты талдау жасалуы.
Азаматтық лирика ақындық тұлға арқылы танылатыны мәлім. Ұ.Есдәулетовтің шығармашылығын талдай отырып, қазіргі қазақ поэзиясындағы азаматтық сарында ашу жұмыстың жаңашылдығы болып табылады.
Жұмыстың практикалық маңызы.
Зерттеу жұмысын орта мектептердің, педагогикалық колледждердің әдебиет пәнінде қазіргі қазақ поэзиясы туралы сөз қозғағанда пайдалануға болады. Әсіресе, Ұ. Есдәулетов шығармашылығы туралы ғылыми жоба қорғау, реферат жазу, тағы басқа жұмыстарда еңбек қосымша материал қызметін атқара алады.
Жұмыстың құрылымы.
Бітіру жұмысымыз кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдан тұрады. Негізгі бөлім екі тараудан құралған.
Әдебиеттер тізімі

1 Егеубаев А. Сыр мен сымбат/А.Егеубаев.-Алматы:Жазушы,1981.-224 б.
2 Белинский В.Г. Таңдамалы шығармалары. 2-кітап/В.Г.Белинский.-Алматы,1950.-324 б.
3 Айбергенова С. Мен даланың қызы едім/С.Айбергенова.-Алматы,1999.-141 б.
4 Ахметов З. Әдебиеттану терминдер сөздігі/З.Ахметов.-Алматы:Ана тілі,1998
5 Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық/З.Ахметов.-Астана:Фолиант,2002.-408 б.
6 Қабдолов З. Сөз өнері/З.Қабдолов.- Алматы:Қазақ Университеті,1992.-528 б.
7 Қирабаев С. Шығармалар 2-том/С.Қирабаев.-Алматы:Жазушы,1992.-544 б.
8 Құрманғали Қ. Қоңыр күз күмбірі/Қ.Құрманғали.-Алматы:Санат,2002.-472 б.
9 Зақанқызы Р. Ұлттық мінездің көркем көрінісі /Р.Зақанқызы // Ақиқат, 2001.- №3
10 Төрт ана.- Алматы:Білім, 2002.-160 б.
11 Мұқашева Р. Қазіргі қазақ поэзиясындағы ұлттық характерді бейнелеу жүйесі. Автореферат /Р.Мұқашева.- Алматы, 2000
12 Есдәулетов Ұ. Өр мінезді өлең /Ұ.Есдәулетов // Жұлдыз, 1986.- №8
13 Райымбекұлы М. Ай/М. Райымбекұлы.-Алматы: Жазушы, 2001-168 б.
14 Боқаев Қ. Ұлттық салт-дәстүр! Махаббат! Қайсысын насихаттаймыз? /Қ.Боқаев // Қазақ әдебиеті, 2004.- №11
15 С.Торайғыровтың 110 жылдығына арналған Республикалық студенттер мүшәйрасы. Өлеңдер жинағы.-Павлодар, 2003-83 б.
16 Байбатыров Ғ. Шабыт керген көкірегінің шанағын /Ғ.Байбатыров // Дидар, 2002.- 2 қараша
17 Қаңтарбаев Ә. «Ұясы тұғыр болмас тас түлекке»/Ә. Қаңтарбаев // Дидар, 2004.- №42
18 Қуантайұлы Н. Кестелі жырдың кемелі /Н.Қуантайұлы // Ана тілі, 2002.- №48
19 Қазақ поэзиясының антологиясы // Егемен Қазақстан, 2004.- 28 қаңтар
20 Әлібеков Ә. Ұлттық поэзиямыздағы Ұлықбек жырлары/Ә.Әлібеков // Астана хабары, 2004.- №56
21 Есдәулетов Ұ. Жұлдыз жарығы/Ұ. Есдәулетов.-Алматы:Жазушы, 1977.- б.
22 Шәкіров М. Перзент парызы /М.Шәкіров // Дидар, 1999, 11 мамыр
23 Медетбек Т. Баба дәстүрдің мұрагері кім?/Т.Медетбек.-Алматы: Өлке, 2001.-248 б.
24 Уақыт және қаламгер.-Алматы:Жазушы, 1986.-316 б.
25 Амантай Д. «Мойыныңдағы қамыт қажап» /Д.Амантай // Ана тілі, 2004.-29 сәуір
26 Әлімбай М. Жанымның жапырағын жамыратып/М.Әлімбай // Жас Алаш, 2004.- №53
27 Ақсұңқарұлы С. «Түсіме енеді жылқының кісінегені»/С.Ақсұңқарұлы // Жұлдыз, 2002.- №8
28 Кемелбаева А. Өлеңдерім – жанымның жылнамасы/А.Кемелбаева // Жас Алаш, 2004.- №34-35
29 Сәрсенбай О. Менің мекенім/О.Сәрсенбай.-Алматы: Қайнар, 2002.-340 б.
30 Тұрғынбекұлы С. Сөзге ғашық жүрек/С.Тұрғынбекұлы // Егемен Қазақстан, 2002.- №263-264
31 Елубай О. Алтайым, алтын тамырым/О.Елубай.-Алматы: Әл-Фараби, 2000.-210 б
32 Бозтаев К. Семей полигоны «Қайнар қасірет»/К.Бозтаев.-Алматы:Қазақстан, 1997.-296 б.
33 Баешов А. Экология және таза су проблемалары/А.Баешов.-Алматы: Дәнекер, 2003.-280 б.
34 Раев Қ. Ұлағат/Қ.Раев.-Алматы:Жазушы, 2001.-246 б.
35 Толғауы тоқсан қызыл тіл.-Алматы:Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы, 1993.-20 б.
36 Қосбармақов Т. Мемлекеттік тілді қайтсек көркейеді?/Т.Қосбармақов //Заң және заман, 2004.- №1-2
37 Жұмахметұлы Е. Көзіміз, құлағымыз қазақ тілінде ауыз ашпаса /Е.Жұмахметұлы // Ана тілі, 2002.- №29
38 Байбатыров Ғ. Қыран жырлар самғауы /Ғ.Байбатыров // Тіл мен діл, 2004.- №4
39 Тоқпатаев У. Санамда сәулесі мол жыр-таңым бар /У.Тоқпатаев // Дидар, 2001.- 2 қазан
40 Байбатыров Ғ. Жүрек сөзі, жан сыры/Ғ.Байбатыров // Дидар, 1995.- 12 тамыз
41 Құмарбекұлы М. Сөнбейтін үміт /М.Құмарбекұлы // Дидар, 1999.- 11 мамыр.
42 Уәлханова Р. Ақын аға, сізді іздеп жүрміз /Р.Уәлханова // Дидар, 2002.- 30 қараша

Қосымша әдебиеттер
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақ филологиясы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
тақырыбы Ұ.ЕСДӘУЛЕТОВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ... ... ... әдебиеті тарихындағы азаматтық әуен,
ол туралы ... ... ... ... және ... ... Қазіргі қазақ поэзиясы, ... ... ... Ұ.Есдәулетов ... ... ... ... ... жер, ... ... – Ұлықбек шығармашылығының
асыл ... ... ... ... поэзиясында
44
3. ... - ... ... ... ... ақын жырларындағы ... ... ... ақ сор боп ... оның ... ... ... жырларында)
55
6. «Қара ... және өмір ... ... ... ... ... үні
62
Қорытынды
67
Әдебиеттер ... ... ... ғылымында азаматтық лирика мәселесі ертеден қозғалып келе
жатқаны мәлім. Әдебиеттегі азаматтық лирика ... ... ... ... бар. ... қай ... ... алсақ та, негізінен
өлеңіне өміршең қуат, сөнбес от ... ... тағы да осы ... ... ... позициясы. Оларды ғасырлар қойнауларынан табыстырып,
жалғастырып жататын дәстүр өзектері де сол төңіректен ... [1, ... үн ... ... ... ... ... Азаматтық
жырлар саяси тақырыпқа да, махаббат, ... ... да ... ... Бұл ... ... айтылып жүретін азаматтық әуенге тек
күн талабына, болмаса, саяси тақырыпқа публицистикалық ... ... ... еншілеп айдар тағып қоятынымыз өрескел. Тіпті, әрі-беріден
соң, азаматтық әуен мен публицистикалық өлең ... ... ... ... екі басқа.
Азаматтық әуен жөнінде сәл де ... ... ... ... ... – ол тек поэзия ғана емес, жалпы өнер атаулысының
ең бір ... әрі ... ... айта ... ... ... ... деген ақын жырларына да осы тұрғыдан келдік.
Әрі азаматтық әуен, әлеуметтік тереңдік бүгінгі поэзияның да жарқын бояу ... ғой. Бұл бояу ... ... жырларында шама шарқынша өз реңімен
көрініп жүр.
Тақырыптың өзектілігі.
Қазақстан ... ... ... ... ... ақын ... ... шығармашылығы туралы аракідік мақалалардан
басқа іргелі зерттеулер жоқ. ... ... ... ақын
шығармашылығына жалпылама сипаттаулар жасаудан аса қоймаған. Әсіресе оның
азаматтық үні, ұлттық болмысы, өз заманының ... де ... ... ... ... ... ... етеді.
Диплом жұмысы осы бір тың да күрделі тақырыпты ашуға бағытталған.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... көрінісін зерттеу. Осыдан келіп, жұмыстың
негізгі міндеттері туындайды:
- Осы ақынның өлеңдерінің ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу.
- Бүгінгі поэзиямыздағы азаматтық сарынның ашылуына жанрлар мүмкіндігінің
ықпал ететінін көрсету.
- Ұ.Есдәулетов шығармашылығы арқылы азаматтық әуен мен ... ... ... ... ... ... ... жүйесі аясында қазіргі қазақ поэзиясының
негізгі жетістіктерін, ... ... ... ... ... ... ... Ұ.Есдәулетовтың «Жұлдыз жарығы»,
«Жүректегі жарылыстар», «Ұлыстың ұлы күні», «Заман-ай», ... ... ... ... ... ... негіздері.
Аталған мәселелердің шешімін табу үшін көптеген ғалымдардың, әсіресе
поэзиялық шығармалардың стильдік, жанрлық мәселелеріне арналған бірқыдыру
еңбектерді басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... «Өлең сөздің теориясы», «Поэзия ... ... өлең және ... ... «Сыр мен ... «Сөз сиқыры», Қ.Бекхожин «Өлең өткелдері», С.Негимов «Өлең
өрімі», Қ.Мәшһүр-Жүсіпов «Өлең-сөздің патшасы», Ә.Жөмішев «Жыр жанры».
Жұмыстың жаңашылдығы.
Ұ.Есдәулетовтің ... ... ... жан-жақты талдау
жасалуы.
Азаматтық лирика ақындық ... ... ... ... ... ... отырып, қазіргі қазақ поэзиясындағы
азаматтық ... ашу ... ... ... ... ... ... жұмысын орта мектептердің, педагогикалық ... ... ... ... ... ... сөз қозғағанда пайдалануға
болады. Әсіресе, Ұ. ... ... ... ... жоба ... ... тағы басқа жұмыстарда еңбек қосымша материал қызметін атқара
алады.
Жұмыстың құрылымы.
Бітіру жұмысымыз ... ... ... ... ... бөлім екі тараудан құралған.
1 ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ ТАРИХЫНДАҒЫ АЗАМАТТЫҚ ӘУЕН, ОЛ ... ...... де ... сөз. ... ... ... десек, оны
ашатын алтын кілт – ақын жүрегі. Ақын ... ... де ... ... ... ... ... болу ақынның тілге шешен
болуы ғана емес, сонымен бірге халық ... ... ... ... ... ... қайғысына бірге қайғыруы.
Орыстың ұлы сыншысы В.Г.Белинский поэзияға мынадай анықтама береді:
«Поэзия – ... ... ... жарқын жанары, күміс күлкісі, жанды
қуанышы. Поэзия – көрікті қыздың жүзіндей ұялшақ, албырт қызғылт, теңіздей,
көгілдір ... ... ... ... ... Әйтпесе оның қара
көзіндегі өткір от, мәрмәр ... ... ... ... ... торғын
кеудесінің демігіп тыныстауы, күміс ... ... ... ... тал ... сұңғақ сымбатының мінсіз мүшелері, сұлу қозғалыстарының
ғажайып сиқыры… Поэзия – қайраты қайнардай балғын жігіттің отты ... ... ... ... ... мен ... ... құшағына сыйдырмақ болған
тойымсыз талабы… Поэзия – ұйығандай, құйылғандай орныққан, өз еркін әбден
билеген, өмір үшін ... ... ... ... күші ... көзі ... ойға ... майданға батыр ер қуаты. Бүкіл әлем, гүл.
Бояулар, дыбыстар, бар жаратылыс, барлық өмір – ... ... ... ... ... ... тіршілік, ойнақы өмір беретін сырлар –
поэзияның тетігі мен жаны. Поэзия - ... ... қан ... ... ... қаны мен оты, ... мен күні» [2, 126 б].
Поэзия Фариза ақынша ... - ... ... ... ... ... тұлға да кем
Жаны – тұнған тұңғиық тереңдікте
Қимылы – ... ...... жылдап әрең…» [1, 38 б]
«Шетсіз де шексіз кең ... ... ашық ... ... таулар
мен жазира жайлау болған қазақ халқы әу бастан өлең мен жырды еншілеп өскен
небір төкпе, суырып ... ... ... өз елін өнер ... ... Бауыры жазыла түскен бәйге атындай арқалы ақындар алқалы топта жыр
төккенде, бойында қаны ... бала ... шаңқ ... ... ... перзенті болмаған. Сол ақын халық, батыр халық елдің дәстүрінен ... оны ... ... ... ... барған сайын жаңарта,
құлпырта беру болашақтың міндеті» [3, 3 б].
Қазіргі қазақ поэзиясы ақынға да, ... ... ... да ... ... ... өлеңдеріндегі ең қымбат, ең қызықты проблемалардың
қатарында өзекті екі желіні атап едік. Олар – ... ... ... ... ... ... [1, 197 б].
«Азаматтық үн… Жалпы, қай дәуір ақындарын оқысақ та, негізінен
өлеңіне өміршең ... ... от ... ... тағы да осы ... ... ... позициясы. Оларды ғасырлар қойнауларынан тыбыстырып,
жалғастырып жататын дәстүр өзектері де сол төңіректен туындайды» [1, ... ... ... ... ... анықтама береді:
«Азаматтық лирика – лирикалық поэзияның әлеуметтік мәселелерді
қозғайтын үлкен бір саласы. Өмір ... ... ... ... ой-
толғамдар ақынның өз көңіл-күйімен терең ұштасып, өзінің өмірге қатынасын
суреттеу арқылы көрінеді. ... ... бір ... ... ... мақсатын жырлайды, жалпы ... ... ... азаматтық лириканы кейде саяси-әлеуметтік лирикаға ... ... ... ... ... ... ... түрінде
кезедеседі. Халық қамын, оның қоғамдық ... ... ... ... ... лирикасында азаматтық сарын басым болмақ. Тақырыпты көтеру арқылы ... ... ... ... оның қайшылықтары мен кемшіліктерін көрсетеді,
алға, болашаққа жол сілтегендей ой қозғайды» [4, 32 ... ... ... жеке ... жан дүниесін, толғанысын,
тағдырын бейнелеп, сол арқылы бүкіл бір ... ... ... ... [5, 239 б] ... ... ... өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-
жағдайына байланысты, өзін ... ... ... ... Ол қуана шалқыса да, жабырқай толғанса да лирикада сол кезеңнің
шындығы мен сыры жатады» [6, 310 ... ... ... «Ұлы ақын өзі ... ... ... туралы айтса, жалпы жұрт туралы, бүкіл адам ... ... ... оның ... ... адам ... тән ... қасиеттердің бәрі
бар». [2, 135 б].
«Поэзиядағы азаматтық үн әрқашан оның өнерлік күшін де, ... де ... ... ... азаматтық дегеннің де мазмұны
өзгерді. Бір кезде ұран үлгісінде жазылған ... ... мен ... үгітке толы жырларды ғана азаматтықтың үлгісі ... ... де ... ... ... бәріне қарсы күресе отырып,
қоғамдық құбылысқа, адамның жан дүниесіне тән сипаттарға терең талдау ... ... ... де ... үн табамыз. Шын ақын өз дәуірінің,
өз замандасының ... ... тұра ... ... ... мен ... сол ... халық өмірі, оны толғантқан мәселелер жайлы ойланады,
соның бәрін оқушысымен бөліседі. Поэзия - өзіңді, өз ... ашу, ... Абай ... ... «сырыңды жұртқа жаю». Поэзиядағы азаматтық әуен
де сондықтан ақынның азаматтық ... ... Өз ... алдыңғы
қатарлы идеясымен қаруланған, әрқашан жаңалық пен жақсылықтың жаршысы, ... бар ақын - өз ... ... да. ... оның ... ... пен рух та, оның адамзатпен, уақытпен ... да, ... ... да ... ел ... ... көкейкесті арманымен
ұштасып жатады»,- дейді С.Қирабаев [7, 40 б].
«Азаматтық – идеялық-эстетикалық категория. Ол ақынның ... ... ... ... тұра, өлең сөзге өлмес өмір
сыйлайды» [1, 143 б].
«Ақын мен ...... ... уақыт туғызады, ал ақын өз
творчествосында сол уақыттың жанды бейнесін ... ... ... ... ... тезімен өлшеп, оны көркем ... ... ... ... де ақын ... ... бола алады, оның ойына ой қосады, түсінігін
байытады, сезімін толықтырады. Осы үшеуінің бірлігін сақтай ... ... ... ... ... өкілдік алады. Шындыққа, тарихи ... өз ... ... ... ... заманға әсерін таниды.
Бүгінгі өмір материалын кешегімен ... оған ... ... ... ... ... осы бірлігін, тұтастығын танығанда
ғана ақын ойы толысады, көзқарасы жетіледі. Егер ақын тек ... ... ... ол ... ... ... ... жинақтап қорыта да алмайды,
ілгері тіршілікке тіреу ете алмайды.
Шын ақын өмірі бір ... ... ... ... Ақын
көптің өмірін сүреді, көп көргенді көре алады, көп сезгенді сезе алады. Бұл
– ақын сезімі жалпы және жеке адам ... ... ... сөз. ... адам көңіл-күйін заман рухымен жалғастырады. Жалпылық пен ... ... ... ғана ақын ... айналады, өзінің ақындық,
азаматтық тұлғасын қалыптастырады.
Поэзиядағы азаматтық әуен де ең алдымен ақынның азаматтық тұлғасына
байланысты. ... ... ... биік ... ... түсініп
бағалаған, сөз өнерінің күнін ардақтай сыйлаған, өмір шындығын, ... оның ... ... ... ... ... алған ақын жыры
әрқашан қоғамдық, азаматтық мәселелерді ... ... ... оның ... ... үні ғана ... алады» [7, 159-160
б].
Жазба әдебиетте азаматтық сарын Абай шығармаларынан бастау ... ... бас ... бұл ... ... ... Байтұрсынов, Мағжан
Жұмабаев, Міржақып Дулатов поэзиясында үлкен әлеуметтік ... ие ... ... ең ... ... халықтың тағдырына, мүдделеріне
кемшілігіне байланысты сарындар азаматтық лирикаға арқау болды. ... ... ... С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, С.Мұқанов, Т.Жароков,
Қ.Аманжолов, ... ... ... ... ... [4, 33 б].
«Қай заманда да қазақ өлеңінің бағы тайып, сағы ... жері ... ... замандас келбетін, яғни өмірдің өзін жырлау жөнінде қазақ
ақындарының монында қарыз жоқ сияқты. Атам ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықтағы ақындардың
шығармаларын оқи отырып осындай ойға ... ... ... және бұл пікірдің
талассыз екенін мойындайсың» [8, 410 б].
Тіл тұсалып, ой тұтқындалған тұста, шындық шырғалаңға түсіп, ... ... ... ... ... ... ... жылдары да
қазақ жыры ақиқат жолын ұстады. Орағытып өтіп, орайын тауып, қиын жағдайда
қисынын келтіріп, кемел ... ... ... жыр маржандарын тізген ақиық
ақындардың көркемдігін шығармаларын оқи, біле жүріп те ... ой ... ... әр ... өз ... ... ... Рас, ұлы ақындар ұлт
өмірінде өшпес із қалдырып, жырлары мәңгі жасайды. Солай бола тұра ... сыры ... ... жыры да ... ... ... да, қоғам да, соған орай өмір де, адам да өзгерген шақ.
Жалғыз қазақ елі емес, жер жүзінде ғажайып ... ... ... ... сол ... көшінің-алмағайып заманның аңсысын аңсап, ақиқатын
аңғартып өлеңде өрнектейтін өзгеше сипаттағы жаңа ақындар ... Бұл ... ... ... орға жығылып, орта жолда қалып қоймайтындығы
көңілге медет, ойға азық. Ескі және жаңа ... ... ... ... қазақ поэзиясына сыры да, жыры да бөлек жаңа ақындар
толқыны келіп ... ... ... ... ... түзуде.
Жаңарған заман, өзгерген қоғам сияқты жаңа ақындар да көктен түскен,
ғажайыптан пайда болған жоқ. Абай, ... ... ... дәстүрін
дәріптеп, қазақ өлеңінің жұлдызын жарқыратып, көкке көтерген ... ... ... ... Тұманбай, Қадыр сынды саңлақтардан қара үзіп
кетпесе да жаңа ақындарға із ... ... ... ... ... жүрген Темірхан, Мұхтар, Иранбек, Исраил, Ұлықбек, Есенғали.
Осынау кешегі жас, бүгінгі бас ... ... ... құдай
берген құдірет дарындары нәтижесінде қазақ поэзиясына жаңа ақындардың
тегеуірінді легі келіп қосылғаны анық. Олар ... ... бір топ. ... Тыныштықбек Әбдікәкімов, Гүлнар Салықбаева, Жанат Әскербекқызы,
Нұрлан Мәукенұлы, Маралтай ... ... ... туады» дегендей,
осы ақындарымыздың ізін басып келе жатқан жас толқынның бар ... ... ... ... ақын – қашанда өзгеріс, қашанда жаңару мен жаңғыру. ... ... ол ... мен ... ... пайда болып, өзінен өзі
түзіліп жатпайды. Олар ақын жанының қоршаған орта әсерімен, ең ... пен ... ... ... ... ... ... белгілі.
Ақын толысып, кемелденген сайын оның бойындағы құбылыстардың ошағы
кеңіп, отыны молая ... ... ... о ... ... ... ... емес, білем-білем күре тамырлармен жалғасып кетеді. Мұнан
да дәлірек айтсақ, ақын бара-бара өмірдің, уақыт пен ... ... ... төбе үстінде отырып қадағалап, бақылаушыдан сол өмірдің, сол ... ... ... ... ... ... ... Бұл – енді
ақынның уақыт пен заманмен тағдырлас болып кетуі.
1.1 Азаматтық лирика және ұлттық рух
«80-90 жылдардағы ... ... ... сөз ... осы ... ... айтпай кету мүмкін емес. Бұл кезең халқымыздың өмірінде аса
үлкен тарихи маңызы бар уақыт болғаны мәлім. 1986 жылғы ... ... ... ұлы ... ... Орыс ... шырмауындағы қазақ
халқы бодандық бұғауын үзіп ... ... ... жаңа ... ... ... ... халқы егемендігін жариялап, Ата Заңын қабылдап, өзін әлемге
танытты. Тарихымыз бен мәдениетіміздің көлеңкелі жақтарының ... ... ... ... ... ... Ахмет, Міржақып,
Мағжан шығармаларының жарыққа шығуы поэзиямыздың көркемдік көкжиегінің
кеңеюіне, ұлттық ... ... ... өз ... тигізбей қойған жоқ.
Дамыған сайын, ондағы ұлттық белгілер ашық бедерлене ... ... ... ... өлеңдері осы ойымызды айғақтайды» [9, 79 б].
Ең алдымен, ұлттық рух ... не? ... ... кетсек.
Ұлттық рухқа «Төрт ана» атты кітапта былайша анықтама берілген.
«Ұлттық рух дегеніміз - өте ... ... Ол өзге ... ... өз ... ... өзгеге менсінбей қарау дегенді
білдірмейді, оның беті ... ... оны ... дейді. Біздің халық
ешқашан да оның ... ... ... ... ... ... да сол
кесепатты ауруға ұшырамас та. Ұлттық рух дегеніміз - өз ұлтыңның озық салт-
дәстүрлерін, әдет-ғұрпын, ... ... бала ... бастап, қашан жер
құшағына енгенше төбеңе ту етіп көтеру, тілін, тәрбиесін берген ... ... бола білу ... сөз» [10, 30 ... жылдары қазақ поэзиясына жаңа леп алып келген жас ақындар,
қазіргі аға буын ... ... ... ... ... ... ... мына бір сыры мен арм анына құлақ түріп
тыңдайықшы:
… Мен ... ... ... ... ... ... ... сөз берме,
Берсең маған
Ұлып шыққан ойлардың кезегін бер! [2, 20 б].
Ақын ұлы Даланың сырын ұғып, ... ой ... соны өлең ... ... ынтық, құштар. Пайымдауымызша, Тыныштықбек өлеңін ... ... тек ... ... ... ... ... жанарына
көшіріп, қағаз бетіне түсіргендей.
«Жалпы, Т.Әбдікәкімов нені айтып, нені жазса да тыңнан жол салуға
шебер. Оған ... ... ... мен дарыны адастырмайтын, жалғызсыратпайтын
жансерік. Ақын арманы – ... қаз ... ... ... [8, ... ... ... қалсам,
Көдерімнің мөлдірін берсем де мен! [2, 22 б].
Көзін берсе көлін сақтап қалуды армандаған ақын сөзінің ақиқаттығына
сенесің.
Қайдасың сен, ...... ... самал жел – қарындасым?!
Қайнамайды мендегі қалайша қан:
(Қаңтарда да көрмедім балауса қар!)
Көз алдымда барасың сен үзіліп,
Көде мұртты Далам-ай, селеу сақал!
Түсіндіре алар ма мұны ... ... тілі ... бұралқы итке айналып,
Ағысы жоқ арнаның ұлығанын!…
Тонауменен, Далам-ай, күн кештің-ау
Тоғайлардан томарлар ғана қалған!…
…Жарасынан ... ... ... ... ... жыр ... [2, 23 ... табиғат, күйкі тірлік құрбаны болып кеткен адамдарды көрген
ақын сан қилы ой ... ... ... тап болды ма,
Сыртыңда – шөл, жұртым-ай, ішіңде – ... ... мына жұрт ... ... білер ұлдары мәңгүрттенген… [2, 27 б].
Ұлттық намыс, ел ... ... ... ... мұндай әрі мұңды,
әрі жігеріңді қамшылайтын қайсар жырлар Тыныштықбек талантына тәнті етері
сөзсіз.
Мысалы, «Қайран» өлеңінде Абайдан мұра ... ... ... ... ... сөз ... Бұл өлең ұлт ... жағымсыз
жақтарын сынаумен ғана емес, олардың ұлы ... ... ... ...... қан ... сүт ... – қазақпын,
Делебемнен селебем,
Кезенемнен кебенегім бар!
Мен – қазақпын,
Дәтім кәлимадан да ауыр
Зәрем жаһаннамнан да терең.
Осы жолдардан жұртым деп ... ... ... ... ақын махаббаты
айқын көрінеді.
Даласына сертіне адал, берік,
Намысына жаны құл адамға еріп,
Өткел кешсең,
Өлмейтін рухым ... ... ... төзім қайысып босағанда,
Езбен кетсең,
Жаралы рухым менің
Жылайды босанғанда,
- дейді М.Ақдәулетұлы «Жоламан батырдың қоштасуы» өлеңінде.Батырдың жорыққа
аттанарда артында қалып бара жатқан жарына ... ... оның ... ... тексізденбеуін ойлау бар. Біздің пікірімізше, ақын осы
батырдың жарына айтқан ... ... ... аманатын айтқан сияқты.
Қазақ халқы бодандық шырмауында екі жарым ғасырдан астам уақыт
болғанын білеміз. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... момындығымызда жатқандай. Момындықты әр ақын әр ... ... ... бір өлеңінде:
Жаратқанға сенгендей өздері тым аңғал-ақ,
Мал баққан боп жүр әлі, ... тері ... енді мына ... ... ме ... ... ... мойныңа,
Мөрлі маңдай момындығың
Сор болды-ау маңыраған [2, 29 б].
Қоңыр тірлік – момын тірлік. ... ... ... ... ... ... бар. Ақынның бұл тірлікке көңілі толмайды, себебі
өз ... ... ... ... ... «мөр» ғып басқан. Мына
өлеңдегі «момын», ойымызша, қазақтың нақ бейнесі.
Кеулемей ме ... ... ... ... ... ... ... бақи келеді мал соңында,
Қаланы да оллаһи көргісі бар!
Кеңесері кемпірі…
Керқасқасы,
Жауыр болған міністен ол да бүгін!
Тағы да сол ... таң, ... ... ... ... қабылдамай,
Қырсығар да тұншығар көңіл талай.
Әлем қанша құбылып үлгерсе де,
Ата жолын тым қуғыш момындар-ай [2, 23 ... ... ... ... ... ... меңзейді.
Н.Мәукенұлы нарық кезінде де қазақтың бейқам қалғаны жайлы былайша
жыр етеді:
Шошымайтын нарқыңнан,
Үрікпейтін талқыңнан,
Қорқам осы ... ... ... ... халқының сөзді құрметтеу, ... ... ... туралы
қазіргі қазақ ақындарының ішінде барынша мән бере жырлаған ақын ... ... ... ... ауыз сөз үшін
Менің дана бабамның басар ма еді көзі шел?!
Сұры қашқан ... ба, әлде адам ... ... ... екен ... ... екі елді бітістірген, араз ағайынды татуластырған, ел
дауын, жер дауын, жесір дауын ... ... ... ... тек ... Сөздің бағасымен халқымыздың бүкіл рухани қадір-қасиеті ... үшін өз ... ... ... түркілік тегімізді барынша ... ақын ... ... ... ... ұсап ... басқа от болып жан туып па?
Көк түрік енші алып ... қара ... ... жоқ ... түркілердің бойындағыдай оттай ыстық қуаттың ... жоқ ... қара ... ... ... ... Осы қуатты негізімізден
үзіліп қалғанымыз жайлы Т.Әбдікәкімов:
Көк бөрі жоқ көкірегін емізетін ,
-деп өтініш білдірсе, Н.Мәукенұлының ... ... де осы ... көкке қараған
Жүрегі түкті ұл едім.
Тегіме тартпай кеттім бе,
Көңілінен шықпай көптің де?
Ұлттық ... бір ... ... поэзиясында Дала болып келген.
Бұған мысал ретінде І.Жансүгіровтің «Дала» поэмасын алуға болады. ... ... Дала ... ... ... ... арқылы емес, шынайы
суреттеу жолымен ашылады.
Сөз сүйегін ... ... ... көп, ... ... түртер ішегін.
Сары дала дөңбекшіп Күн астында,
Сайтан – соғым сорады бұлт емшегін [2, 21 ... ... ... адам ... Осы образды ары қарай былай
деп нақтылайды: «Айнала кіл күйік тау, ісік ... ... ... ... ермен», тобылғының гүлінің орнынан шеңгел тілінің
қызарып көрініп тұруы дала ... ... ... ... ... ... «Қи ... кесіртке бақырайып, Ши түбінде шегіртке ... ... жай ... ... Даламның жасылы қалған ... ... ... ... ... тікелей өзіне нұсқап тұр.
Шегіртке қашанда қазақта жақсылықтың нышаны болмаған» [9, 84 б].
Дала – ... ... адам ... Дала – ... ең ... өзі ... Шыңғыстау. Семей даласының ядролық алаң
полигоны болғаны белгілі.
Күн кірпігін ашқанда, тақыр Дала көрінген,
Қалаға да сол ... ... ... да жоқ ол ... да жоқ. ... ... ... мысықтары ұлыған.
Жер төсіне сол жақта Атом сынақ қаққан-ды
Мекендейтін халқы да қара халық ақ қанды [2, 76 б].
«Тақыр дала өлімнен ... ... тұр. ... ... ... ... ... пайда болған қатерлі дисгормонияны образдаған. Ақ
қанды қара халық – ұлт трагедиясы. Дала трагедиясы – тек ... апат ... ұлт ... ... [9, 84 ... жылғы желтоқсан оқиғасының ұранына айналған Е.Раушановтың мына
бір өлеңіне көз жүгіртсек:
Қара бауыр қасқалдақ, қайда ұштың ... ... ... еңбегіндей былқылдып.
Қара бауыр қасқалдақ, кері қайт,
Сиреп қалған тоғайға «қамықпа» деп көңіл айт.
Ұя қалса иесіз - айдын үшін сол ... ... ... көлге пана болмайды.
Өз босағаң – бұл жердің тауы, қыры, белесі,
Босағасын басқаға тастай ма екен, о, несі?
Қара бауыр қасқалдақ, кері ... ... ... ... деп ... ... ... бір рет оқып шыққанда, құс туралы өлең
сияқты ... ... ... ... бұл өлеңнің ар жағында сол кездегі өмір,
халықтың тағдыры жатыр. Қонаевтың орнына келген ... ... ... ... ... ... ... сойылынан жасқанбай, Желтоқсан
оқиғасына түрткі ... ... ... ... өзі ... ... тас жауған
Тау болды ұйықтар айлағым.
Қасқырдан анау, қас жаудан
Тартып ап апан жайладым.
Тағдырдан олжа айырып,
Тарпаңды міндім ... ... бір ... ... ... ... ... «Еркек» өлеңінде. Бұл жолдардан жыраулық поэзияның ізі байқалады.
«Бұрынғы жыраулар толғауларын өздері тікелей жорық үстінде ... ... ... ... ... ... [9, 81 б].
Қазақстанның тәуелсіздік алуына байланысты қазіргі қазақ поэзиясында
алдыңғы буын ... ... ... ... айта алмаған тақырыптық
желілер бой көтерді.
«Қазақ ұлттың келешегін ойлайтын, оның экономикалық тәуелсіздігін алуы
мен өркениетке қол ... ... ... ... ... тең өмір сүріп,
ғылымы мен мәдениетінің дамуын тілейтін көзқарастар мен прогресшіл идеялар
қазіргі қазақ ақындарының шығармаларының басты ... ... [11, ... ... ... ... ұлттық мінез, ұлттық рухты жырлау
азаматтықтың басты белгісі деп білеміз.
1.2 Қазіргі қазақ поэзиясы, ... ... ... ... ... деп қиял ... қия шыңы болады. Онсыз ол ... ... ... сол ...... пен ... ісі. Ол ... қос
қанаттай егіз қатар болуы шарт. Талантты тағдыр қостамаса, талант – ... ... ... қыздырмаса тағдыр мұзбен тең» [12, 184 б].
Ақын боп өмір кешіру оңай деймісің, қарағым,
Аузында болу бұл өзі сыздаған барлық жараның,
-деп Төлеген ... ... ақын ... ... белі ... білу тума ... ғана ... өмірдегі белсенділігінің, қимыл-қарекетінің ірілі,
ұсақтылығына байланысты оның ашу-ызасы, қайғы-мұңы, ... мен ... ... ... болады. Кесек мінезді адамнан кесек іс туады… Ал ... ... ... ойлы жыр тууы ... [12, 190 ... ... «таланты биік» ақыны Фариза Оңғарсынова туралы айтылған
сөз еді:
Сенде тас та қастерлі, аспан да алау,
Сенде жанды тербетер ... ... ... ... құштарлығым
Сені жақсы көруден басталған-ау, [1, 7 б]
-деп жырлаған Фариза ақынның ізін ... келе ... ... әуен ... ... ... Бір сәт соған тоқталып өтейік.
«Өмір сүру дегеніміз сезіну мен ойлау, қайғыру мен қуану: ... бәрі де ...... ... сөзі ең ... ақын ... ... ақын өмірі - өлең, ал өлең өмірі – ... мен ... мен ... Адам ... осы ... ақын ... ... Ол қуанса – дүниені басына көтере әлемге бар дауысымен шаттана
айғайлайды, қайғырса – күйінішіне бүкіл тіршілікті ... ете ... ... ... Оның ... мен ... да ... туады. Бұл -
өмірді толық сезінуден, оған деген құштар сезімнен ғана туатын ... ... ... ... ... де осы ... ... соқпайды» [7,
456 б].
«Өлең – үздіккен көңілдің үзіліп түскен моншақ-нұрлары…
Өлең – адам ... ... ... ... ... жыр мен ... лириканың табиғатын жарқыратып ашар «сөз
патшасының» осынау қайталанбас мінезі айрықша сипатқа ие ... ... ... ... ... де ... ... бөлінген тұста ақынның
абыройы артып, бағы жанбақ. Өрнегі бөлек, үлгісі таза жырларды оқып ... ... ... ... ... тамсанбау мүмкін
емес. Өйткені мұндай өз оқырманын адаспай тауып, жаңылмай тілдесер ... ... ... ... ... [13, 3 ... ... қазақ поэзиясына 90-жылдардан бастап жаңа леп, жас
толқын келіп қосылды.
Қазақ жырының түндігін ... ... ... ... жатыр қара су…
Қара суда тас қала,
Тасқа айналмай мен қалай төзіп жүрмін
Масқара! [3, 72 б].
«Г.Салықбаева ... ... ... – ой ... ... ақыл айқындылығы, мазмұн байлығы, әрі оны жыр жолдарына
түсіргенде мейілінше қысқа ... ... жан ... ... ... ... ... [8, 404 б].
Жанасың кеп,
Жаның бардай бірнеше,
Әппақ-әппақ сеніміңді қарша атып.
Өмір деген – кедір-бұдыр бір көше,
Мәңгілікке апаратын, шаршатып, [3, 28 б]
-деп ... ой ... ... ... соң, адам ... Сол жаңа ... ... өлеңде өзгеше-жаңаша өрнектейтін мезгіл келгенін жас
ақындардың жырларынан айқын аңғарасың» [8, 415 б].
Жүрегімнен жүз ... өріп ... ... ... ... ... [4, 50 б]
-деп жырлаған Маралтай Райымбекұлы осы жас толқынның көш басында тұрғандай.
Жұлдыздар қаралы…
Ғаламның бетінде жаралы
Жұмыр жер адасып ... [4, 28 ... ... Көзқарастар майданы мен әр алуан діни нанымдардың қайшыласуы
күшейген дәуір жайлы, өмір ... ... ... ... ... ... ... заман жайлы көркем айтудың үлгісі сынды.
Тағы бір жас ақын ... ... мына бір ... ... алып ... жер ... да
Қып-қызыл боп жиектен Күн асуда.
Қантөгісін көргенде адамдардың
Қайтеді енді ... ... ... ... жануда жалын болып,
Дөңгелек Күн, сен соны ұғасың ба? [5, 9 б]
- дейді «Жұмыр» жердегі «жұмыр басты» пенденің ... ... ... ... азаматтық бейнесі айқын көрінетіндей.
«Кез-келген жасөспірім аңыз-жырлардан бастап бүгінгі көркем
әдебиетті оқып, фильмдер ... ... ... ... деп, ... ... ... ата-баба өсиетіне емес, махаббатқа табынып, өзінің ғана
қара басының рахатын ғана мұрат етіп өсіп келе жатқаны анық.
Халқымыз ... ... ... ... ... ... ... талап етіп, сусап отыр»- дейді Қуандық Боқаев [14, 6].
«Қазіргі жас ақындарда ... ... жоқ» ... ... ... ... қалады. Бұл көпке топырақ шашу деп ойлаймыз.
Жалпы, «поэзия махаббаттан басталып, парасатпен аяқталады» – дейді
ғой ... ... ... жастар, пікірімізше, тек махаббатты жырлап,
«ұлттық ... ... ... ... ... ... Бұл ... Ықылас Ожайдың мына бір жолдары дәлел бола алады.
Құр сүлде қылар
Күн күткен күмәнді күншілдерім-ай,
Адамзат үшін даламның
Қаймығып күрсінгенін-ай.
Кешіргей бізді, бабалар,
Кешіргей ... жер ... деп ... ... деп ... [6, 83 ... тамырына жаңа жан бітіп, асылымызды енді ардақтап жатқан шақта
жыр патшалығына айтары бар, сөзі ... ойы ... ... ... бар екені
көз қуантады» [15, 3 б].
Халық әнін тыңдап өскен бесіктен,
Бала қазір заманына өшіккен.
Бес жасында ... да ... ... ... ... [7, 7 б]
-деген жас ақын Алмат Исәділдің өлең жолдары қазіргі кездегі дін ... ... ... «Ит талас» атты өлеңін оқып көрсек:
Мұңға орап жүрегім мен тәнімді,
Баяндасам баянсыздау халімді,
Тақ таласым ит адамдар ... ... ... ... үй ... көп ... тоңдырады тоқтығы.
Қаныңды ішіп, қайнатады сорыңды
Қанден иттей қадіріңнің жоқтығы.
Жылылық қой адамзатқа ... дағы ... ... бағым кем еді.
Мерседеспен ит қыдыртқан мырзаның
Күйіп кейде иті болғың келеді [8, 10 ... ... бұл ... ... ... – жастардың
жұмыссыздығы, үйсіздігі. Бұл ... ... ... бар ... Ержан Алаштуған болса:
Арамдаса немене қапқаны емей,
Айтақтайды сорлы ауыл қаппа демей.
Қасқыр ... ... хан ... ... ... ... [9, 21 ... Адамдардың тарылған пейілін, арлан тұрса да, «қанденін ... ... ақын ... жырлайды.
Замана шындығын ашық жырлаған жас ақын Арман Бердалиннің мына бір
жолдарына үңілейік:
Тәуелсіздігіңді қайтейін,
Бостандығың жат қолында, һәм ... тұр ... ... ... ... ... күн ... арқаңнан қаққан «қалқа» деп,
Қарға тамыр қасқалар қарамайды бұрылып.
Ақша берсе жас ұрпақ айырбастап Құдайын,
Бүйткен ... есі жоқ ... ... ... ұл ... көргенсіздік, жоқ елде
Сатып-сатып жері мен тауысқандай мұнайын
Қарамастан қасқиып көзден аққан жасқа да,
Өз ұрпағын басқаға,
Сату деген Масқара! [6, 30 ... ... ... ... ... бейнесін ашып
бергендей.
«Жұртым» деп соғар ... бар ... ... ... ... ... ... жастары бар қазақ поэзиясының
шоқтығы биік ... ... ... ... ... БОЛМЫСЫ
Сан ықылым заманнан бері арнасы құрғамай, арыны басылмай келе жатқан
ағыны күшті ақдария-жыр тасқыны сол баяғы толас таппаған күйінде жаңа ... ... ... Тегі ... ... ... күш «міне, мен бармын»
дегендей, бұрынғыдан бетер мінсіз, таза, мөлдір қалпында, көңілің аңсаған
шекер шетбеттей ... ... ... ... бұрқ ... ылғи ... дүниелер жалғасын тапты. Сол баяғы Ақтамбердінің ағыл-тегіл толқыма-
шалқыма екпіні, ақ найзасынан найзағай ойнатқан Махамбеттің ... ... ... ... ... ... Сырбайдың сырлары, Мұқағалидың
мұңды әні, Жұмекеңнің жұмбағы, тіпті ... ... кең ...... күні ... көрініс тауып, Ұлықбек қаламы арқылы көркем құбылысқа
айналып бара жатқандай.
«Ұлықбек Есдәулет. Бұл күнде Ұлықбек десе ... ... өлең ... көз алдыңа тұра қалады. Өзі өлеңге, өлеңі өзіне ... ... - ... ... [16, 6 ... ... ... мына бір сөздеріне назар салсақ: «Мектеп
қабырғасында жүргенде-ақ «ақын бала» атанған ол ... ... ... осы ... ... бастаған. Арман оны қазақ поэзиясының
патриархтары бас ... ... ... ... Алматыға жетелеген.
Қазақтың өнері мен мәдениетінің кіндігі саналар Алматы ақын бозбаланы
артқа теппегенімен, ... ... үзер ... ұрдажық
кеудемсоқтықтан ада Ұлықбек оның киелі босағасынан имене аттаған. Аттаған
да…поэзияның бәсеке-иірімі әй-шәйға қаратпай тума ... өз ... ... лақтырған.
Содан бері аттай отыз төрт жыл өтіпті», - дейді [17, б 3].
…Сонау 70-жылдардың басында «Таңғы сүрлеу», «Намаздыгерде қолатта»,
«Шығылға ... ... ... ... жырларымен қазақ жырының үйіріне
екпіндей қосылған. Ұлықбек Есдәулет – ... ... ... ... ...... құбылыс. Оның нәрі өзгеше безбенді керек ететіні,
мұнда кәдеге сан емес, сапа ... ... ... ... Қазақ
поэзиясына майда леп әкеліп, әуезді лирикасы жүректің ең ... ... ... ... ... ... өлең ... күйше
күмбірлеткен дарынды қаламгердің бірі – Ұлықбек ақын» – деп баға береді
ақын Н.Қуантайұлы [18, 8 ... ... ... ... атпен «Егемен Қазақстан» газетіне
ақынның бір топ өлеңдерімен қоса мынадай пікір жарияланған ... ... сөз бар. Бір ... қатты таңғалғанда, өте риза
болғанда туатын әсерді ... ... отыз үш ... ... ... сынып
оқушысы Ұлықбек Есдәулетов сонау жер түбіндегі ... ... ... ... ... ... ... алып тұрып суретімен жарқ ете
қалғанда, оқырман қауым тап осындай көңіл-күйді ... ... ... ... ... ... алар адамның қай-қайсысы да жастар
газетінің сол ... ... ... тағы бір ақын ... айна-
қатесіз аңғарған еді. Мектеп шәкіртінің биік мәдениеті ... ... ... ... бере алатындай, қалыптасқан қолтаңбасы ... ... әр ... ... ... ... жыр жолдарының
жігін жымдастырып жіберетін сұлу стилі сұқтандырған. Сырлы сөздің ... ... ... ырғалып, ылдимен құлдай келіп қосылған табиғи талант
иесі салған ... ... ... ... ұмтылған ұрымталдығымен көзге
түсті» [19, 13 б].
Ақынның ... ... ... «Иә, сол кезде «Лениншіл жастың»
бетінде топтамаңмен топ жарып шығу оңай болмайтын. Өйткені, онда ... ... ... мен ... ... ... ... та,
талғам да тым-тым жоғары болды. Солардың сүзгісінен шын ... ... үміт ... ... ... ... ғана ... өз оқырманына
жол аша алатын. Ақындардың бақытына олардың оқырмандары да көп болатын.
Жоғары оқу орындарында ... ... ... кездесулеріне
жұрт осы кезде жақсы айтысқа жиналғандай ... ... ... есігін, міне, тап сондай кезде ашып еді» – дейді [20, 3 б].
1977 ... ... ... ... ... «Жұлдыз жарығы» атты тұңғыш
жинағына жазған ... ... ... ... ... ... сол әлемді келісті кестелейтін өзіндік өрнегін кез келгенге құсы
түс бермейтін Қуандық Шаңғытбаев атап айтқан.
«Жас ақын ... ... ... көп қауымға сыпайы
қарапайымдылығымен, ұтымды ой, тал жібектей ... ... ... ... ... таласы бар тұрғыластарының ортасында өз алдына оқшау отау
көтерген талабы мол ініме шын ... ... ... айта ... оның
таудай талабына, туған жер, тума халық дегендегі елжіреген перзент пейіліне
разылығымды тағы да ескерткім келеді.
Әзірше бәрі мәз. ... ... ... ... Ал оның
болашағы жарқын екеніне шәгіміз жоқ дер ... [21, 2 ... - ... жинағына жазылған алғысөз еді. Ал қазір Ұлықбек
Есдәулетов есімі ... жыр ... ... жақсы таныс.
«Ұлықбектің лирикаға толы, туған ел мен жерге сүйіспеншілігі жайлы
жырлары ... ... ... ... ... ... де тасқа басылып
шықты. Бір қызығы, ауылы аралас, қойы қоралас жатқан қырғыз елі ... ... деп ... ... ... ... ... Ералиев ұзақ
жылдар бойы Ұлықбектің ән-жырларын қырғыз тіліне аударып жүр» [22, 5 ... ... мен ... ... арасы біршама жер екендігі
мәлім. Әйткенмен де, «тау мен тау қосылмаса да, адам мен адам ... ғой атам ... ... - өз ... ... ... ... жұрт көзіне ерте іліккен жігіт. Ол шәкірттік мектептен шұғыл түрде
өтті де, ... өз ... өз үнін ... белгілеп алды. Үнемі ізденіс
үстінде жүретін бұл ақын өлеңдері де бүгінде бұрынғыдан да ... ... да ... ... Оның ... енді ... қазақ
поэзиясының принциптері сәттіліктері мен перспективті ... ... сөз бола ... ... көтерілді дей аламыз»,-деп
баға береді Темірхан Медетбек [23, 22 б].
1977 жылдан бүгінге дейін ... ол ... жыр ... ... ... ... арқауы елге, жерге деген ыстық махаббат «Перзент
парызы» деген өлеңіндегі мына бір жолдардан айқын ... ... ... ... көрінеді.
Аспанда ақша бұлт керіледі.
Ақша бұлтқа жолдаған сәлемі деп,
Ошағымның түтіні ... [10, 104 ... ... ... ... ... ... кіріп, ойыңды да,
бойыңды да еріксіз азаматтық пен ұлтжандылыққа толтырады.
«Ұлықбек ә дегеннен қазақ ... ... ... ... үлгілерінен
суарылып, енді сол дәстүрді жаңғырта жалғастыру міндетім деп келген ... ... ... ... отын жылт ... ... сол оттың салған
жерден маздап жануын, өзгеше, ерекше жануын ... ...... ... қосылмасқа лажың жоқ [24, 234 б].
«Ұлықбек ақын - өлең ... озық ... ... ... ... ... ұйқастарының табиғаты жасанды емес, халықтық, сондықтан
жеңіл ұйқасып, оңай сырласып кете бересің. Жалпы, халық тіліне жүйрік, ... ... ... өскен дүлдүл шайыр рубаилары қиындықсыз тез
жатталады»,-деген ... ... ... ... ... мынадай
қорытындыға келдік. Оның жарқын да кестелі жырлар туғызуына бір ... ... ... ауыз ... бай ... өзіне дейінгі ақын-
жыраулардың шығармаларымен сусындалып өскендігінде сияқты.
Мысалы, Ұлықбектің:
Уақытты кім жаратты екен жылдам ғып?…
Бала кезде ... ... ... ... ... қыз қуып,
Шатақ қуып, шалқып-тасып, жындандық,
Тайталаста түсіп талай итжығыс,
Уақыт – бізді,
Біз – уақытты құлдандық,
Қолдағының бәрі сусып уыстан,
Ақырында айдалада құр қалдық, [11, 235 ... ... ... мына ... ... ... көз ... өзі – ұры шықылдаған,
Өмірді білдірмеген, күнде ұрлаған.
Тиянақ жоқ, тұрлау жоқ, келді, ... ... ... ... заман [12, 10 б].
Ал енді мына бір өлең жолдарына көз жіберіп көрелік:
Жалынасың, боқтайсың,
Сағынасың, жоқтайсың.
Махаббат кетті, дос кетті –
Жете алмайсың, тоқтайсың, [12, 84 ... ... ... ... ... шарпысасың,
Сан қызыққа батасың,
Айтысасың, тартысасың,
Ит татпасты татасың [11, 242 б].
Біздің пайымдауымызша, екі ақынның өлеңдерінің жазылу стилі, ұйқасы,
мазмұны үндесіп ... ... ... М.Дулатов, М.Жұмабаев
өлеңдерінен де таптық.
Найзаменен түртсе ... ... ... ... ұйқыны
Бердің бізге, ой, алла-ай! [13, 65 б]
-деген ... ... ... бір жағынан ақын рухына айтылған сыр ... ... ... назар аударайық:
Ашылды кітап кірпігі баяу…
Аталы сөздің сиқыры бар-ау,
Оята алмай арманда кеткен
Ұрпағы әлі ... [11, 33 ... ... ... ... үндестігін махаббат лирикасынан
көптеп таптық. Мағжан Жұмабаев:
Махаббат – бір тікенек,
Жүрекке барып қадалар.
Бақытсыз ғой бұл ... одан қан ... [14, 131 ... ... ... ... қаталап,
Махаббат дейміз, махаббат.
Махаббат деген немене,
Бұлақ па ішер жата қап? [15, 24 б]
-дейді. Немесе Мағжан:
Сенсің, ... ... ... ... ғана ... - куә жүрегім, [14, 157 б]
-деп жырласа, Ұлықбек:
Сені ғана сүйемін,
Бір өзіңді,
Қылығыңды сүйемін, мінезіңді, [11, 204 ... Енді мына бір ... ... бір әнді сен маған жырламашы,
Жатыр онда жастықтың жылнамасы.
Сөніп қалған ... ... ... ... жүректің бір жарасы [11, 227 б]
-деген жолдардан Мұқағалимен сабақтастықты байқауға болады.
Бір жанартау жатушы еді төсімде,
Жана-жана айналған ба ... ... алау ... ... қыз-сағымдар көшуде [16, 18 б].
Пікірімізді қорытындыласақ, Ұ.Есдәулетов ... ... ... үлгі ете ... солардың ізін жалғастырып келеді. Жай ғана
жалғастырып ... ... ... ... ... ... бес ... немесе одан да көп буынды ұйқаспен жазылған. Мысалы,
Күнәсіз жерді таптап жүр күнәһар адам,
Ой салар ма екен ... мына қар оған [11, 163 ... ... ... ... да ... қойған хандарын!
Масқара қандай?! [11, 127 б].
Осы өлең жолдарының ұйқасып тұрған соңғы ... бес ... екі ... ... Бұл, әрине, ақынның шеберлігі екені даусыз.
«Үрдісі еш уақытта үзілмейтін сөзжасамға ... жаңа ... ... атау, не етістік тудырып бейнелеуге талаптану – күллі таланттыларға
тән ізденгіштік. Гәп ақынның неологизмдері, солардың төлтумалығы жайында.
Бүршіктері ... тұр ... ... ... ... ... тың нәрсе. «Кірледі ме көңілім –
кәпірзадам». Бұл да ... ... ... ... атауды да
кездестірдім.
Архаизмдерді де тірілтуді ... ... ... «бейуақ» сияқты көнерген сөздерді ... ... ... - ... ... [26, 5 ... бүгінде ақындық орбитаның биік траекториясына еркін шығып
алған қаламгердің қатарына жатады. ... ол өз ... ... ... ... қоюдан да әрі ұзай түсіп, адамзаттың ... ... ... ... ... ... кей көсемдерге
Cаңырау,
Мылқау ғасырлар,
Ақынға биік бермесеңдер де,
Сөзіне құлақ асыңдар! [11, 36 б]
-деп, өз пікірін ең ... ... ... ... ... та ... Ұлықбек сынды ақынның уақытпен тілдесуі әбден орынды деп білеміз.
Оның тап осылай ... ... ... бар. ... да ... пен ... жан айқайына құлақ асса, бүгінде жер бетіндегі қайғы-қасіреттің
көбі болмас та еді. ... ... ... ... ... ... мен соған жақсылық ойлаудан басқа мүдде жоқ. Болуы мүмкін де емес,
- дейді Ә.Әлібеков [20, 3 ... ... ... ... ... ... ... интимдік лирика секілді құмартып, құныға оқисың. Киіз туырлықты
қазақтың керегесі мен уығы, шымылдығы мен ошағы, түндігі оның ... ... ... ... ... көңіл қыдыртады»,- деген баға береді [27,
172 б].
Біздің пайымдауымызша, Ұлықбек жырларында ... бар, ... ғана ... заманы мен елінің тұрмыс-салты. Сонда байқағанымыз, ... ... екі ұғым бар: ол өнер мен ... ... ымыраға
келмес сәйкессіздігі және содан туған қасірет.
Есуас заман,
Папуас тағдыр…[11, 124 б]
Тап осы теңеу ... ... ... ... ... сағым қуған» кескіні.
Өлара заманы екен өлерменннің,
Қаздым да жүрегімді өлең көмдім [11, 147 б].
«Өнер мен саясаттың сәйкессіздігінен ... ... ... ... ... келеді. Суворовтың айтқаны бар ғой: «Он рет
жарақаттандым, бес рет ... бес рет ... ... ... ... ... кімді адастырмаған? Әскери өнердің бас
білгірі соғыстан гөрі ... ... ... таяқ ... Соңғысы –
жасырын соғыс. Біздің кешегі ақталған арыстарымыздың бәрі – ... ... мен ... ... саясаткерлер тұрмаса ғой!» – деген
пікірді М.Цветаева тегін жазбаған шығар.
Өлеңдегі тым алшақтықтан опық жеген сәттерім де аз ... ... біле ... та, ішке ... ... ақ ... ... тағы
кімге ақтарарсың? Дегенмен, кенерелі Кеңес заманы көп ... ... ... ... жазуға үйретті емес пе? – дейді ақын
[28, 9 б].
Өзім отырған бұтақты шапқан өз қолым,
Бір бірін шұқып,
Ноғала түскен ... боп ... ... ... мен ... ... да сезбедім [11, 128 б].
«Қазақ өлеңі шамшыл. Шын сенсең, шын сүйсең ғана жебейді. ... осы бір ... ... ... ... жылытып отырады.
Әлдеқашан, әлдеқайда ұмыт қалған дүниеңді ... әкеп ... ... [26, 5 ... үшін кім бар қайғырған,
Алматы толған – жетімдер.
Малдасын құрған маймылжан,
Торыңның маған шетін бер! [11, 141 б]
Біздің талдауымызша, осы өлең жолдары арқылы ақын ... ... ... ... ... жастар мен жетімдердің көбеюі –
қазіргі қоғамымызда белең алып бара жатқан проблемалардың бірі. «Торыңның
маған шетін бер» - деп ақын ... ... ... ... ... титтей біз,
Қараң қалғыр
Қара басты күйттейміз,
Қалмаған соң
Қабатұғын бір пенде,
өз құйрығын өзі қапқан иттейміз, [11, 150 б]
-деп, қара ... ... ... ... ... әділ баға
бергендей. Тиісерге қара таппаған соң, ... жау ... ... «өз ... өзі ... иттейміз» деген теңеу арқылы ащы
сынағанын байқаймыз. Енді мына бір өлең жолдарына назар аударып көрсек:
Ақ ... ... да ... боп көрінуге жұр ұста
Бабалардың қаны сіңген байтақ жер,
Айналып бір кетпесе екен жыртысқа [11, 119 б].
Бабаларымыздың қасық қаны ... ... ... ... ... ... жері бір күні ... айналып ктер ме екен деген
қауіпті ой ақынды толғандырады.
Ым менен жым жең ұшынан жалғасқан,
Сұм дүние бір-бірімен ... ... қар ... ... шаң ... құлап,
Қаңырап бір қалды аспан!
Ақындардың жүрегінен қан қашқан,
Пақырлардың қалтыраған қолдары
Жаратқанның жағасына жармасқан, [11, 110 б]
-дейді «Қара базар. ... ... ... атты ... ... бұл өлеңде Махамбет ақынның дәстүрі бар сияқты. Өлеңді ... көз ... бір ... ... ... ... «Мұнар күн»
өлеңімен үндестік тапқандай болдық.
«Ақындар мен әкімдер» ... ... ... ішер жатып ап,
Әкімдер жүрер қатын ап,
Қайсысы мұның ақылды,
Қайсысы мұның ақымақ? [11, 174].
Осы өлеңнің өн-бойында ақындар мен ... ... ... портретін жасап береді десек қателеспес едік.
Кемшін мен кембағалды көзіне ілмей,
Шен-дәулет,
Сән-сәулетті жыр қылады.
Даңқ қуып,
Дақпырт тауып, атақ іздеп,
Құл болып қу ... ... те ... ... та өтер,
Басылмай бұл жалғаннан бір құмары!… [11, 96 б].
Біздің талдауымыз бойынша, бұл өлең ... ... ... ... ... яғни ... ашып ... Сондай-ақ, Ұ.Есдәулетов адам
мінезін ашудың шебері десек қателеспеспіз. Әсіресе, қазаққа тән мінезді
айқын ашып ... ... ... ... ... ... [17, 57 б]
-деп сыртқы жуастықтың астында «найзағайлы намыс» жатқандығын ... ... ... күші ... ... ... таныстыру өлеңінде» қазақтың момындығын
әрекетсіздік, енжарлық түрінде көрсетеді:
Қайда бейнет,
Білмейтін қайда рахат,
Қарық бопты қатырмас пайдаға қап,
Мың жасайтын сияқты ... ... ... ... ... [17, 56 ... ... мынадай үш өлең бар: ... ... ... ... мінез». Осы үш өлеңнен қазақтың ұлттық болмысы
көрінеді. Сөз жоқ, Тау қазақ ... ең ... ... биіктіктін
белгісі. Дегенмен таудың іріліктің, ... да ... ... ... ... ... «Толағай» өлеңіндегі
тауды көтерген күшті батыр бейнесі халық ... тау ... ... ... тау – ірі ... сиволы. «Ей, Таулар, ығысыңдар»
деген ... ... ... сөйлеуінен оның алып рухын ... ... ... ... ... ... ... тастарымен күш сынасады»
дейді Р.Зақанқызы [9, 82 ... мен ... долы ... бір ... ... ... ... жатқан жоқ па,
Ал менің жақын досым сол ежелден.
Сен болсың тауға тұңғыш ... ... ... мерт ... ерме ... [10, 54 ... кейіпкердің бойында таудың тасын қопарған долы
өзеннің күші жатыр.
«Жылқы мінез» өлеңі лирикалық кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... Соғысқа азаматтармен қоса
жылқылар да аттанады. Пороход жағадан тым жырақтағанда, тиелген жылқылардың
біреуі кенет ... ... ... ... ... түсі ... жануар кісінейді.
Жаға жырақ, жүзгенмен жете алар ма,
Жалғыз жылқы ноқат боп кішірейді..
Жел ысқырса, сол жылқы ... ... сол ... ... шықсам, сол жылқа кісінейді.
Елге асықсам, сол жылқы кісінейді [15, 46 б].
Лирикалық қаһарманның атамекенге ... ... ... ... ... ... «Бөрілі менің байрағым» деген жолдарын эпиграф
етіп жазылған «Қасқыр мінез» өлеңі қазақтың көк бөріге ... ... ... ... ... ... өз аяғын өзі шайнап үзіп
кеткендігі суреттеледі.
Қарамай қан қақасаған жарасына,
Аяғын шайнап үзді ... бұл ... ... ... ... ... ... жырланады». Азаттық үшін өз жанын құрбан ететін
түркілік тегіміз осы өлең жолдарынан айқын көрінеді.
Ұ.Есдәулетовтің «Қара шал мен Байшұбар» ... ... ... ... жағы көрініс береді.
Түтеп жатқан қазандық жер ошағы,
Болған бір кез бұл үйдің қара шалы.
Тұскиізді, діңгекті, ... үйге ... ... [15, 49 ... ілулі тұрған тұмақ, қамшы, иесіз дер шақша, кебежедегі аңсаған
қыл қобыз, күңсіп жатқан қара саба – ... ... ұмыт ... Бұл ... кемпір-шалы дүниеден өткен. Олар барда бәрі басқаша-тын.
Көзі кеткен соң шалдың шұбар аты өзінің жаназасына шалынған. Артында ... ... ... қалмағандығы ұлттық сезіммен жырланады.
Ақынның басқа да өлеңдерінде қарттар ... ұғым ... ... ... пен ... «Шал мен ... Шал, шабындық», «Ата-ана» сияқты
өлеңдер қазақтың үлкенді құрметтеу салтымыз ... ... ... ... ... ... ... Өз бойында
ұлттық рух жоқ ақынның лирикалық кейіпкерінен ұлттық мінездің ... ... ... ... сомдалуы мен тұлғалану процесі әр ... ... ... ... ... ... әр ақын өзінің таным-
түсінігіне, ішкі әлеміне сай ... ... ... ... Демек,
ол-ақынның дүниені қабылдауының жемісі» [9, 83 б].
Ұлттық мінезді беру арқылы ақын ұлттық болмысымызды ашып береді.
Ұлттық болмыс дегеніміздің өзі – ... тән ... ... ... ... ...... кісінегені…
Цирктің атын көргенде жүрегім жылап,
Абайша айтсам «сыртым сау,
ішім өледі».
Тарылды дала!…
Мүжиді жанымды жара,
Ипподромда ит болған жүйрікке ... ... ... ... ғана [11, 90 ... әлемде қазір тек мұнай мен газға, алтын мен ... ... көз ... ... жер ... бір ... ішіп-жемге бола
дүниеге сойқан соғыс салған ежелгі отырықшылар дүниесін күндердің ... көз ... ... ... ... деген ділгірлік тығырыққа
тіремей қоймас» [27, 173 б].
Пайымдауымызға жүгінсек, ... ақын ... ... ... ... кең ... ... тамырластығымыз, жаратылыспен жандостығымызды жазатайым
үзіп алмай, мынау урбанизация және жаһандау заманының ... ... ... ежелгі ұлттық ізгі ... ... ... өз ... ... тенденция етіп ұстануы - Ұлықбекті ... ... ... ... ... озық
көрсететінін көлегейлемей ашып айтқан абзал. Осы арманы ... ... ... ... ... ара-тұра ұлттың басындығы олқылықтарды,
кемшіліктерді ... тіл ... ... ... ... ... ... қосыларымыз анық [26, 5 б].
2.1 Ауыл, туған жер, ... ...... ... ... ... аяғында 9-сыныпта біз оқыған «Қоғамтану»
оқулығында ... ... ... ... ... тақырыпша болатын еді.
Сол сабақтан соң, қаланың қайнаған өмірінен хабарым шамалы болса да, ... ... ... ... ... ... маған ауылдың сыртқы
бейнесіне, тіршілігі мен тұрмысына, әдет-ғұрпына әлдебір ... ... ... ... ... ... қолындағы шүйкесінен,
әйтеуір әрқайсымыз әртүрлі қимас дүниемізден ажырайтындай ... ... ... ... ... өзім үйренген мамыражай тірлігіне төнер
қауіпті бала көңіліммен сезінгендей болдым. Сол ... ... ... ... ... жыл толғатып жүріп «Ауыл мен қала» деген өлең ...... ақын ... ... ... атты ... [128, 8
б].
Ауылдың бәрін ертең біз,
Айналдырамыз қалаға.
Қора-қопсыны өртейміз,
Ескіні құртпай бола ... ... төрт ... ... ... шөп ... мүмкін сағынар [17, 45 б].
Жалпы, бүгінгі қалалық қазақтың дені – ... ауыл ... ... ... ... ... ұшырай бастаған. Киіз туырлықты
көшпелі ... ... – киіз үй ... ... ... ұқсап, айналасы теп-
тегіс дөңгеленген дүние болса, отырықшылық – төрт қабырғаға, көп ... ... ... ауыл ... ... ақын ... қасы. Жоқтың
қасы емес-ау, жоқ. Ол біз үшін ұлы тақырып, арналы өзек. Амал не, ... ... ... ... барамыз. Қазір қаладан қарыс адым жерден
басталатын немесе ... ... ... ұрып ... ... ауылды аңсап
«еңірегенде етегі толатын» жылауық өлеңдердің, бара қалған жағдайда, ... бір ... мына ... бір ... ... бар ... жергілікті
ғана мәні бар географиялық атаулардың туристік анықтамалық кітапшасын еске
түсіретін топтама ... ел ... ... ... асыл қазыналарымыз
– аңыз-әңгімелерді ешқандай қорытусыз ұйқасқа көшіре салатын, дайындық
жауапкершіліктен ... ... ... ... тыс ... бара
жатқанын жасыра алмаймыз» [29, 274 б].
Ал Ұ.Есдәулетов өлеңдерінде ауыл, туған жер тақырыбы қалай көрініс
тапқан. Осыған бір сәт ... ... ... биыл қар ... ба, ... ба ... аға?
Тазымен құмның қолтығын тінтіп,
Шидарық жақты шарладың ба, аға?
«…Ауылдан ...... ... ... жолым оңғарылды, аға.
Көрерсің ертең қазаққа біткен,
Үлкен бір ақын болғанымды, ... [17, 5 ... ... қаны ... ... Үлкен Қаратал аталатын
шағын ауылдан арман қуып кеткен бала Ұлықбек атамекеніне ... ... ... ... ... ... ... күйі күмбірлеткен, ұшып кетейік, тезірек
жетейік десе ... жоқ жас өрім өзі ... күн ... ... ... атты ... ақ жолында бәрі-бәрін құрбандыққа шалады. Ағасына
наздана отырып, ақмылтық көріпкелдік айтады. ... ақын ... ... ... ... ...... ауыл қарадомалағының
өмірбаяны.
Өткен өтті, бұл шақта дала да өзге,
Жас толады ойласаң қара көзге.
Текеметтің үстінде ойнаушы едік,
Бауырсақтай шашылып бала ... ... ... ... ... тым-тым алыста –
балалық деген балаусаның арасында, жастық деген жағалауда қалып қойған
таныс ... – деп ... ... [17, 3 ... ... ... шыққан кезде арайлап,
Қыр жақта ауылдастарым
Жұмылып жүрді жер айдап.
Ғажайып сурет бұл қандай?!
Тамсана ... таң ... ... ... жерімнің тамырын [15, 63 б].
«Отан оттан басталады» дейді ғой атам ... ... ... ... ... ... топырақты сүюден басталады.
Жоғалмас жастық – жасыл көш,
Жаңғыра берер кең дала.
Жастықтың отын өшірмес,
Ауылым менің, осы ғана [10, 26 ... ... ақын үшін ауыл тек ... жер ... ауыл –
жастықтың өшпес алауы.
Ұлымын деп астананың
Айтуға мен жасқанамын.
Ауылымды
Алла атындай
Аузымнан бір ... [11, 132 ...... ... ... ... ... ұлттық менталитеті
сонда сақталған. Ұлттық тіліміз, діліміз, дініміз, мәдениетіміз – ... ... ... Ауыл ыдыраса, ұлт болудан қаламыз ба деген пікірге
келеміз.
Қара шашым желменен ... ... ... ... ... ұлыңның ынтық жанын,
Сен түсініп, тек қана сен білесің [10, 50 б].
Осы орайда ... ... ... ... ... жоқ.
«Неге екені белгісіз, Ұлықбек Есдәулеттің асау да байсалды жырларын
мен Алтайдың сауыры күміс ақ маралына, ... ... ... ... ... аса ... ... төбел бұғыларына ұқсатамын. Мүмкін,
туған табиғаты өлең табиғатына ... ... [25, 4 ... ... болмас тас түлекке,
Кеуде де мекен болмас жас жүрекке.
Зарыққан Зайсаныма ұшып кетті,
Сарынын Қара Ертістің естімекке, [17, 4 б].
-деп толғағандай, бүкіл түркі ... ... ... ... ... ... Қара ... жайлы өлеңдері – ақынның өлмес мұрасы.
Ауыл, туған жер, ... - ... ... ... Тарихи дүмпулер Ұлықбек поэзиясында
Ұ.Есдәулетовтің бір топ өлеңі тарихи тақырыпқа арналған. ... ... ... мен ... ... тіршілігін асқақтату бар.
«Мәңгүрттің монологы» өлеңіндегі кейіпкер «бұл қазақ деген ұлт ... ... ... деп ... сөздер кейбір керауыздардың нысанасына да айналады. Арыз айту –
Абайдан қалған парыз. ... ... ... ... ... ... ... тарихты көксеген әлсіздіктің нышаны деседі. «Күн түбіне ... ... ... бар» [28, 9 ... ... ... ... түйесін.
Біздің көзіміз осы көріністі әлі де сағынатынына ... ... жоқ, ... ... ... ... ... үлгілер, бұрын-соңды айтылмаған, айтылса да, аз
айтылып ... ... ... ... ... қона ... ... аса мол ұшырасады» [20, 8 б].
Ұлт ақыны ұлт ... ... жоқ! – деп нар ... қояр ... үшін, апырмау,
Атылып кетсек арман не?! [11, 115 ... деп ... ақын ... құрсауда отырған сол заманның өзінде ел
тәуелсіздігін, ұлт бостандығын аңсапты:
Азаттықты айта алмадық,
Ақ найзаның ұшымен.
- Азатпыз!- деп ... ... [11, 122 ... ... ... тұлғалардың, Ер Едіге, Барақ батыр, Исатай
батыр сында алаштың ардақты ұлдарының ... сәті ... ... ... тас ... ... кім бар мынау жараны?
Талқан болды тоғыз көзді кіреуке,
Тарс айырылып дүниенің талағы
Қарс жарылды қаралы аспан қабағы… [11, 20 ... ... ... ... ... ... ... осылай тереңдеп,
оқыған сайын бүкіл болмысыңды билеп, еріксіз тартып, өң бе, түс пе, өзгеше
бір қиял құшағында қалықтатады. ... өн ... ... ... мен
жаңаның жаңғырығы қос өрім тауып, берік жымдасып, айқын бедер ... 3 ... қара ... гүл ... қара ... тіл ... ... запыран күйін көз алдыңа келтіріп, одан безіндірмейді, қайта оның
құпиясын ашады. ... ... ... қамшылайды.
Бақ дегенім сорға айналды,
Тақ дегенім көрге айналды,
Көкірегіме шер байланды, толайым…
Жер дегенім кебенек ... ... ... пе,
Ер дегенім көбелек пе, ағайын?!
Атамекен – алып тозақ,
Мойыныңды қамыт қажап,
Мойыдық-ау, ғаріп қазақ, аһ ... ... ... ... ... ... ... алыспай ма, ақырып?! [11, 25 б].
Ақтабан-шұбырынды, Қожаберген жырау болмысын ақын бар-аяғы он екі
жолмен ақ бере ... ... ... ... бір тарихи кезең үш шумақ
өлеңнің ішне сыйып кеткен.
«Ақынның ұлттық бояуы қанық сөз ... ... ... ... ... ішкі ... сол ... ұйқасында және әр бөлімін бір
қайырып алдында ... ... ат ... ... жылдары
шығарған толғауларының сипаты бар» [31, 168 б].
Немесе келесі бір өлеңін алайық:
Тірлігім терге шіріді,
Теңіздей қолым ... ... ... ... нәлет дұшпанға
Жер басып жүру лайық па? [11, 27 б].
Бұл – «Қобда. Исатай басында» атты ...... ... ... Жаралы Барақ батыр» деген жыры да жоғарыда аталған
жырларға сарындас.
Осындай қысқа да нұсқа ... бір ... ... ... ... өлеңде ақын: «алдымен жетті киелі сөзі, соңынан келді сүйегі
өзі» дей келіп:
Ашылды кітап кірпігі баяу…
Аталы ... ... ... ... ... кеткен
Ұрпағы әлі ұйқылы ояу… [11, 33 б].
«Бүкіл алты алаштың маңдайына біткен марқасқасы, рухани ... екі ... ... ... ... қиял-қиырдан менмұндалап
тұрғандай. Құдды мәрмәр мүсіндей, басы артық бір түбір табылмастай» [26, 5
б].
Жайық үшін жан бергендер,
Еділ үшін ... үшін ... ... ... ... иіп өту керек,
Уақыт өзі бұл жерден.
Тағзым етіп тұру керек
Келген ... ... [11, 29 ... деп, ақын ... ... үңіледі. Сол «бір-бір» төмпешік – ата-
бабаларымыздың ... ... ақын үшін ең ... ең ... ... бүгін ешқайсымыздың кешегінің тұтқынында қалуға қақымыз жоқ.
Еліміз үшін, жеріміз үшін шындап күйзелетініміз рас ... ең ... ... ... ақыл мен ... өкпе мен боспаға қор қылмай,
үміт пен тәуекелге билетпегіміз абзал» [28, 9 б].
Аспандай кең ... ... көн ... сүю –
Қате ме екен?
Сүйіп өтем сонда да! [11, 369 б].
«Уақыт пен адам жанының психологиясы мен ... ... ... бір ... ... ой айтуға, фактының өзін айтқаннан ... ... ... ... ... Сондықтан да ол бір детальдан екінші
детальды, бір фактіден екінші фактіні таба алады. Тағы да, олар ... ... ... фактілері емес, психологиялық, моральдік ... 22 ... ... ... ... атты ... қарастырып көрейік:
Көшбикенің тізеден шалғыны бар,
Көше қалса, шалынып шал жығылар.
Қалың шөпті таптаған тобыр топтың
Елеуреген жүздері сан ... ... ызам бар сан ... ... ... ... Ал ... сабаймыз! – деп,
Сәлмен сұмның көздері қанталайды,
- деп басталатын өлең біздің бәрімізге белгілі оқиғаны – ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-тарихи жағдай.
Ширығып басталған өлең тек осы оқиғамен шектеліп қалмаған.
Жылпос біреу
Сәлменді жанасалап,
Дырау қамшы ұстатты ... ... ... ұр!
Ала алмасын ешкім де арашалап.
Қанды қамшы ақынға ... ... ... тұрды да бағып көпті:
- Ойбай, Абай ағамды сабады! – ... ... ... шауып кетті…
Ақын осы екі шумақтағы екі әрекет арқылы тап ... дөп ... ... ... тарихи оқиғаны арқау еткен бұл өлең бүгінгі күнге де
тікелей қызмет етіп тұр. ... де ... өз ... айдар салып, артынша-
ақ оның әрекетін жаны күйінген болып, айыптап отыратын, адам мен ... ... ... өзі ... ақ, судан таза болып шыға келетін, адалдық
пен әділдікке тасада тұрып тас лақтырып, ол әрекетін ... жаба ... аз ... Ақын ... күн ... әлеуметтік проблема арқылы
кешегі тарихи ... ... ... Бұндай оқиғалы өлеңдерді М.Шахановтан
көптеп кездесетіреміз. Сараптауымызша, бұл екі ... ... жылы ... ... ... ... жырламаған ақын кемде-кем.
Әр ақын Желтоқсан салған жараны әрқилы ... Сол ... ... ... ... ... «Қара бауыр, қасқалдақ» деп
жырлаған еді. Ал М.Шаханов ... ... ... жырын жырлаймын деп
шарқ ұрдың» деп жалындатқан. Енді Ұ.Есдәулетов ... ... ... ... ... ... таптап, қу теперіш көрген қыз,
Уақыт сені емдер ме екен ем-домсыз?
Ал, бірақ та
Жүректегі қайғыны
Көру үшін рентген де ... [11, 34 ... деп, ... ... ... ... ... жүректегі елесті
өшіру, жараны жазу ... емес ... оны көру де ... бола
алмайтынын, біздің пікірімізше, дөп басып айтқандай.
Жалпы, Ұ.Есдәулетовтің тарихи оқиғаға ... ... қай ... та, ... ... келелі мәселелерін көргендей боламыз. Ақын тарихи
оқиғаны ... ... ете ... бүгінгі күн жайлы сөз қозғайды.
2.3 «Заман-ай» - замана зары
Қашанда халықтық деп ... ... ең ... ...... ... ... кешіп отырған хал-ахуалы, арман-мақсатын, іс-
әрекетін бейнелеп берді. Биік мәдениетті азаматтық ойдың ...... ... осы ... белгісінің тұрғысынан танылмақ, бағаланбақ.
Жеке адам, яғни, ... ... ... ... ... асқақ трибунадан заманның толғақты мәселелерін өзінің ой елегінен
өткізіп, бар шабыт, өнер, шеберлік қасиеттері ... ... өзі ... ... ... ... ... қуатын өсіріп, күшейтіп,
ақыл-сананың қабылдау ... ... ... ... ... ... ... сол терең тебіреніске шақырады, соған жұмылдырады.
«Зымыраған уақытты ешкім тоқтата алмайды. Ал адам ... ... ... ... ... ... келген жаңа оқиғалар ұмыттырып
жіберетіндей күйде жаратылған. Оған бүгінгі күн биігінен өткен дүние ... ... ... ... ... жайы да нақ ... ... Бұдан аз ғана уақыт
бұрын Семей аймағының тұрғындарының жүректерін ... ... ... ХХ ... ... қырық жыл бойы оларды үлкен үрейде
ұстады. Тек оның үні ... соң ғана ... ... кере дем ... [32, ... бастаған «Невада-Семей» қозғалысының арқасында ядролық
жарылыстан құтылдық. Дегенмен де, ... ... мен ... ... ... ... ... жерім, қор болған,
Жомарттығы өз басына сор болған,
Жарылыстан көз ашпаған далам-ай!
Заман-ай, заман-ай,
Заман-ай… [17, 3 ... ... әр ... өз ... ... ... Тарихқа
көз жүгіртсек:
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді,
Қарындастан айырылған жаман екен,
Екі ... ... жас ... [17, 3 ... деп, «Ақтабан шұбырынды» кезінде зар жыладық. Одан ... ... ... М.Дулатов:
Өткен сағым, келер алдым бір мұнар,
Қызылшылсың қыздырғанға тым құмар.
Сақтан ... ... жан жоқ шын ... ... ... ... ... [13, 132 б].
Немесе:
Азаматтың міндеті елді қорғау,
Төнгелі тұр басына күшті толғау.
Заман-ай! [13, 133 б].
- деп толғанады. Бұл өлеңдер сол ... зары ... ... - ... ... ... шындығы.
Ұ.Есдәулетовтің «Заман-ай» өлеңі «Невада-Семей» қозғалысының ұраны
болды.
Ұлдарымның қайда кеткен ... ... ... бұрымы?
Мейірімге зарықтырған заман-ай,
Туған жердің лайланды-ау тұнығы [17, 3 б].
«Қоғам кереғарлығы, оның Қазақстан деген алып та ... ... ... ... ... ... өксікті қасіреті шамырқанған
ақыннан өстіп қайраткер туғызған» – ... ... [17, 3 ... ... у ... ... ... ажыраймыз тұяқтан?
Туған жерді тоздырғанша, заман-ай,
Неге жерге кірмейміз біз ұяттан? [17, 3 б].
Бүкіл бір ... бір ... зары мен ... ... ... төрт
шумақ өлеңге сыйғызу ақынның шеберлігі деген түйінге келдік.
2.4 ... ... ақын ... көрінісі
Табиғат – күллі тіршілік атаулының құтты қоныс мекені, алтын бесігі,
құт-берекесі. Ал адам үшін ... ең ... де ... ... ... өзін ... ... аяулы анасы, сондықтан да адамның табиғатты
ана деп ... өте ... ұғым ...... табиғатты сүйіп өскен, қоршаған ортаға ... ... ... Бұған, күні кешеге дейін, туған өңіріміздің
табиғатының таза болғандығын ... та ... ... ... ...
«экология» деген сөзді естімей өскен ұрпақ. Бір кездерде бізді И.Мичуриннің
«Адамзат ... ... ... ... алмайды, одан керектіні жеңіп алуымыз
керек»,- деген ұранымен оқытты. Қаһарман халқымыз тауды бұзып, тасты ... ... ... ... бұғаулықтап, ел үшін біраз игі істерді жүзеге
асырды. Көптеген көп тонналық өнеркәсіптер іске қосылды. Сол ... ... да ... ... ... ... мен техниканың ғаламат жетістіктері
және шапшаң дамуы, ... ... ... аш ... табиғатты тонауы,
биосферадағы жаратылыстың тепе-теңдік заңдарын ... ... ... ... ... ... бүлініп, жайылымдардың топырағы
тілініп, қоршаған ортамыз көз алдымда азып-тоза бастады». [33, 35 ... ... ... ... ... ... Көз алдымызда біртіндеп
сұлулығынан да, тазалығынан да айырылып бара жатқан ... ақын ... ... ... екен? Осыған бір сәт назар аударсақ:
Сенеміз бе?
Сенбейміз бе?
Қайтеміз?
Бүгін алшы неше ... ... ... ... ... кеп, күні ертең
деп жүрмейік «Арал деген қай теңіз?» [11, 120 б].
- дейді ақын. Немесе:
Айналар еді Арал да үлкен теңізге,
Ағарып ... ... ... қан ... [11, 129 ... ... жүзеген атом және термоядролық бомбалар ... біз ... ... біз ... ... ұрпақтар да тартатынын
ойласаң пұшаймандана…» – деген М.Әлімбаевтің сөзіне қосыласың да ... 5 ... ... ... оған қоса Арал өңірінің апаты, табиғаттың
ғана күйреуі емес, табиғатпен бірге ... да неше ... ... ... ... солып жатқаны ақын жанына бататынына өлеңдері куә болады.
Туған далам ... ... ... ... ... ма бұдан гөрі
Өз қанымды сорғаны… [11, 125 б].
Жері үшін ақын өзін ... ... да ... Жер – бүкіл
адамзаттың мекені. Адамзаттың мекенін, күллі адамзат баласын ... қалу ... ... өмірдің, болмыстың өз оңтайына оралған кез келген құбылысын,
көзі шалған, көңілі сезген кезең ... ... ... ... қамтуға бейім»
[34, 167 б].
Ұрпағыма енші
Мендегі бар сорлылық,
Семейім – анау,
Әлі де мың сан ... [11, 129 ... Арал ... ... ... ... кезде зар жылаған көп
ақындар өлеңдерінен өзге. Қазір біздер теңізді құрттық деп аһ ұрып ... 6 ... ... ақын:
Ізде мені бұйрат құмның буынан,
Ізде мені әбжыланның ......... кеңірдегін суырам, [11, 44 б].
- деген жолды оқи отырып, біз Аралды құрттық деп ... ... ... игі еді деген ойға қаласың.
Қара Ертіс, маған ... ... ... ... айдынсың,
Қай күні біздер айнырсың,
Қай күні теріс ағар деп,
Қан жұтқан менің қайғымсың?!
Қара Ертіс – қара қайғымсың!… [11, 57 б].
«Ұлы дарияның басынан ... ел ... ... ... ... ... басқа арнаға аударып алғалы жатыр екен! Бұл үй арасы алып қашты жел
сөз ... ... ... ... растаған сөз. Күні ертең Ертіс ... ... ... ... ма?» [16, 6 б].
Ақын жүрегі Қара Ертістің тағдырын ойлап қан жылайды. ... ... ойға ... жылдардың бас кезінде туған жері Зайсанда болған зілзала ... ... ... ... ғой ой санға,
Жан-жүрегім ұшып кетті Зайсанға
Жағадан ап сілкілердей жерімді,
Не жаздық?» ... ... ... ба? [11, 55 ... ... ... ... Зілзаланың зардабынан қанша отбасы
баспанасыз қалды сол кезде. Жер ... ... үй ... ... ... ... үзіліп түскені баршаға аян.
Туған жерінің қозғалып жатқаны ақын жүрегінде аласұрып, терең ойға
батыратындай.
Ал ... ... ... ... келген Жидебай жайлы былай ой
толғайды.
Жидебайда жарылса талай атом,
Жырлап жүрген біз соны – сарай ақын.
Ұрпағыңа «Тоқтат! – деп ... ... еді ғой ... Абай ... [11, 108 ... деп, ... ... білдіреді. Пікірімізше, Ұлықбек ақын мүмкін бұл сөзді
Абай ... ... ой ... ... деп ... етеді.
Экологияның зардабын былайша суреттеген:
Ала жіптен аттамас ас батпады,
Бүйрек пенен жүрекке тас қаптады,
- деп, құрып бара жатқан ... ... ... ... мен удың ... айырмасы, [11, 109 б]
- деп қара жердің қап-қара қайғысын, ... ... ... ... ... келелі де ... ... ... ... бір белгісі деп танимыз.
2.5 «Ақзу тілім ақ сор боп шұбарланып…»
(Тіл, оның өзекті мәселелері Ұлықбек жырларында)
«Мемлекеттік тілдің ... ... ... ... пен салт-
дәстүрін сақтап қалудағы ең маңызды мәселе екенін бәріміз де ... соны ... ... ... та ... бері бойымызда қалыптасқан
қоғамдық белсенділігі аз, самарқау қалпымыздын бір айнымаймыз. Қаншама
жылдар өтсе де ... ... ... ... ... мен қолдану аясы
жағынан орыс ... ... ... ... дәрежеде келе
жатқандығын байқайсың». [35, 3 б].
Қазақ тәуелсіздік алғанда қазақ тілі осыншама ... ... деп ... ... тіл ... ... ... мәселенің бірі болып тұр.
Қайғыға қалай бауыр баспайын,
Ертерек ... ... ... ... тілімді еске алсам, [11, 95 б]
- дейді Ұ.Есдәулетов. Ана ... ... ... ... кету ... болады. Ата-баба алдында тілі үшін ақын өзін айыпты ... ... ... ... ... ... тіл,
атқанда дағы,
шапқанда дағы
қансырап аман қалған тіл, [11, 94 б]
- деп, ... келе ... ... айырылуға шақ қалғанымызды күйінішпен
жырлайды. Осы бір шумақтан тілдің бүкіл тарихын сезінгендей боласың.
«Құрыған тіл!» – деп ... ... түгі ... ... ... түсер әлі тіліне» [11, 95 б].
Өз тілін місе тұтпай, тіпті өз тілінде сөйлеуді ар санайтын кейбір
қаракөздерімізге ... ... ... тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлиханов: «қазақ тілі - түркі
тілінің ішіндегі ең ... - деп ... еді. Ұлы ... ... жан ... ... ... келісіммен қайран қалдырған тіліміз қазіргі
уақытта «мәдениеті мен әдебиеті жұпыны халық» деген ... ... ие ... 32 ... ... ... ... қазақ өз халқының тілі үшін бүгіннен
бастап жанкешті ... ... әр ... ... ... ... ... – ана тілім демесе, онда 21 ғасыр қазақ тілі үшін ақтық ... ... ... деп ... [37, 8 б].
Көгендегі қозыңды
жамыратсам деп едім,
ошақтағы қозыңды
тағы жақсам деп едім,
қорамсаққа қол салып,
қозыжауырын жебеңді
теміренін тебірентіп,
жауыңа ... деп ... ... ... ... деп ... Ана ... [11, 97 б]
- деп шарасыздық танытып күйзеледі. Бұл ... бір ғана ... ... ... ... бұл ... – «халқым» деген қалың қауымның,
«елім» деген ерлердің ... жыл бойы ... ... ... ... ... ... «терезесін теңестіруді» ақын арман етеді.
Өрт шалған тудай жаралы тілім
Желбіреп желмен шалқыдың [11, 112 ... ... ... ... ... ... ... таба
алмай отырмын» – деп жазады М.Әлімбаев. Үңіліп ... ... ... ... «өрт ... ... ... тұр [26, 5 б].
Абаймен сырласу түрінде жазылған «Жидебайда» атты ... ... ... айта ... ... ақ сор боп ... айтпадым құмар қанып, [11, 108 б]
-дейді. Ана сүтімен бойымызға тараған бай ана ... ... ... болып кеткендігі ақын жанын толғантады.
2.6 «Қара пима» және өмір шындығы
«Боранда үсіп, аяғы балтырынан кесілген жас баланың тағдыры ... ... ... ... жас ... ... аудио-таспаға
түскен осы жырды талай кісінің көкірегі қарс ... ... ... ... Бұл – ... Есдәулеттің атышулы «Қара пима» поэмасы еді»
- дейді Н.Қуантайұлы. [18, 8 б].
Алайда-дүлей ақ ... ... ... ... ... [15, 90 б]
-деп басталатын поэма көпшілік жұртқа таныс.
Поэма негізінен екі бөлімнен тұрады. ... ... ... ақ
боран, қарға көмілген ауыл, «көңілін ой күпті ... ... ... ... ал ... күйі ... сылтау табылар,
«Ішемін,-дейді,-күйіктен:
Қызған соң айтар әні бар:
«Өмір-ау, неткен сүйікті ең!» [15, 91 б].
Поэманың көтерген басты ... - әке мен бала ... ... ... бел алып бара жатқан маскүнемдік, ішімдікке құмарлық
жайлы сөз етіледі.
Қызып ап ... ... ... ұлын ... енді қойдым» деп,
Төсекке барып құлайды.
Әкесін сонда бас салып,
Кемсеңдеп,
ернін тістелеп
Көзінен ыстық жас тамып,
Жалынар:
«Папа ішпе!» - деп [15, 92 ... ... ... ... қарап тұрған бала келері сөзсіз.
«Халықтың аузында, әннің сазында жүруі үшін өлең ... ... ... ... шығар. Әйтпесе бүкіл елге қалай еленеді. Ұлықбек жырлары
сахнада, экранда оқылады, домбыраның ... ... ... ... ... ... ... Алматыдан Қаскелеңге бару үшін таксиге түстім.
Жүргізуші бір әншінің домбыраға ... ... ... ... ... ... ... қосып, сүйсініп, елітіп тыңдаумен болды.
-Қандай қасірет, қандай аянышты хал, осыны қалай келістіріп ... - ... ... ... ... ғой, мен оны ... ... жібергім келді.
Өлең құдіретін түсінбегенге айқайласаң да ештеңе жетпейді. Онсыз да ... ... ... ... ақынжанды замандасымның рахатқа бөленген
көңілін қысыр әңгімеге бұрғым келмеді.
Осы арада ойыма студент Ұлықбек ... Осы ... ... ... мұрт
бозым шағында жазды. Алғаш рет өзі еңбек жолын ... ... ... - ... Ғ.Байбатыров [38, 9 б].
Поэмаға қайта оралсақ:
Кетемін! Бол, - деп, - хош ... ... ... ... Мама ... ... Кемсеңдеп бала оянды, [15, 95 б].
- деген, осы жолдардан анаға деген сәби ... ... ... жүр ғой ... үйде қамалып,
Кетем деп ертең қалаға,
Айтайын да жаңалық!…»
Киінбек ... ...... тыйып тастады.
- Салып қой пешке отын! – деп,
Қалтасын қармай бастады [15, 96 б].
Осы ... ... ... ... ... ... ақша, сатарға
дүние таба алмаған маскүнем әке баласының пимасын қолтықтай шығады. Артынан
жылап, ... аяқ ... ... ... да қарамайды.
«Пимамды қалдыр, папалап», -
Баласы қалмай жүгірді.
Шарт етіп ... ... ... ... [15, 98 б].
Адам ағзасын улап алар «ащы ... ... ... ... ... ... Біздің қоғамда дәл осы күйді ... ... ... ... ... ... түрмелер мен калонияларға түсуінің басты себебі
осы ... ... ... ... ... балалардың, тірі
жетімдердің қылмысқа бармасқа амалдары жоқ. Сараптауымызша, бұл поэманың
көтерген тағы бір ... ...... ... ... жеңбек болған
әке балаға қандай тәрбие бермек деген ойға қаласың. ... ... ... ... бала ... ... азамат болып шығары да
беймәлім. Ақынды осы мәселе толғантады.
Күмілжір ... Ден сау ... ... Ұлың ... ... ма ол ... ... ғой ауруханада… [15, 100 б].
Әкесінің бұл емделу орталығынан келген ... ... үйі ... ... тек иті ғана шығады.
- Атама! Ұрттап тағы мен…
Құрысын…
Болғам шатылып…
Ұлыма сыйлық алып ем.
Берейін соны апарып… [15, 101 б].
Кеш те ... ... ... ... ауруханаға келеді. Баланың халін
сұраған соң:
- Сыйлығы да бар әкеңнің:
Шыққанда өзің кисін деп,
Жап-жаңа пима әкелдім,
Аяғы тоңбай жүрсін деп.
Жөтелден ... ... ... ... Енді ... ... жоқ… - деді.
Қараса…кеште баяғы…
Пиманы сатып ант ұрған…
Үсіген екі аяғы
Кесілген екен балтырдан!… [15, 104 ... ... ... ... бұл ... ... үшін ... жаза
шығар. Осы орайда М.Шахановтың:
Бір адамға байланысты,
Бір адамның ... ... ... ... оралады. «Неге әке үшін бала жазалануы керек?»
деген сұрақ мазалары да анық.
Әйнектен сәуле бөлшек ... ... ... ... оның сол ... кеткен шашы ма? [15, 107 б]
- деп поэма аяқталады.
Заманның ... ... ... оның ... ... ... ... Мұндай өзекті мәселені қозғауы ақынның азаматтық
бет-бейнесін аша түседі ... ... ... ... ... ... ... үні
Иә, қазақта төрт жол өлең құрамайтын адам жоқ, ежелден бір ауыз ... ... ... да ... ... ... ... болып туады да,
жастайынан ақындықтың мол мұрасынан сусындап ... Тек, ... ... ... ... күнделікті саясаттың жыршысы, ... ... ... ... ... таразысы елеп-екшеп отырады. Шын ақын - ... ары мен ... ... жөн ... өшпес шамшырағы.
«Кешегі «коммунизм елесі» көлеңке түсіріп, партияның төңірегіндегі
жалаң, жаттанды ұрандарды жырлатқан кезде де ... ... ... ... ... ... сөз ... алған сәт көрсетіп отыр. Қазір
де өлең оқитындар азайған жоқ, тек «жасасын» дейтін жасық ... ... ... ... ... дамытатын, оның жоғын жоқтап, ... ... ... [39, 5 ... ... халық игілігі жолында қанатымен су себелеген қарлығаштай
қаламының қарымын көрсетіп жүрген ақындар өзіміздің Шығыста да аз ... ... ... ... ... Ә.Қаңтарбаев,
Ғ.Сәрсенбайқызы. Бұл дүниеден өтіп кетсе де, ... ел ... ... айтпай кету мүмкін емес.
«Көп ақындар - өз заманының, өз ... ... ... ... үкіметі тұсында Қазан төңкерісі әкелген теңдік, халықтар достығы,
мызғымас одақ, нұрлы болашақ – ... ... тағы сол ... жырлап-ақ ақын атанғандар қаншама, бірақ олардың көпшілігі
өздері өлмей жатып, сөздерінің «өліп» қалғанын көріп ... Ал, ... ... ... ... ... өлеңдерге бармайды.
Тұрғазы өлеңдерінен табиғи самал еседі. Ақынның жүрек жылуын, көңіл
тынысын атамекен адамдардың ... ... ... ... халқымыздың өткендегі шежірелі тарихынан, бабалардың
тағылымынан айқын аңғаруға болады» [40, 5 ... жер ... ... ... шығармашылығының қайнар көзі.
Әрине, бұл тақырыпты Тұрғазы ақын да айналып өткен жоқ.
Онда табиғатты сырттай сипаттап ... ... жер ... ... ... ... ... алып жазады.
Ескі қорған маңайында,
Тас молада, төскейде.
Батар күннің арайында,
Қарап тұр бір тас ... ғой ... ... да.
Жаттан елін қорғаған.
Осынау кең даламызда,
Келер жауын торыған, [18, 25 б]
-деп оқырманды тарих тұңғиығына бастайды. Дәл осылай ... ... ... ... ... да көптеп кездеседі.
Пікірімізше, бұл екі ... ... ... ... өмір ... «Дидар» газетінен бастаған Ұлықбек Есдәулетовтің бұл, ... ақын ... ... ... шығар деп те ойлайсың.
Енді Хамит Балшабековтің мына бір ... оқып ... ... ... ... екен ... тілек, барша үміт.
Аман болсаң, мейірімді менің Жер-Анам,
Берекеге белшемнен жүрем малшынып.
Ата-бабам болғаннан соң далалық,
Далаға тән ... бар ... ... ... бақыт туған жерден нәр алып, [19, 56 б]
- десе, Ұ.Есдәулетов:
Қала тарылды!
Аңсаймын Қараталымды,
Қамшының табы, ... тер иісі ... ... ... алақанымды, [11, 91 б]
- дейді. Бір ақын өзі жүрген дархан даласына деген ризалығын білдірсе, бірі
сол даласына ... ... ... ... ... ... да теңдікті сүйетін
халық қой. Дархан даланы аңсау барлық ақында кезедеседі.
О, Жұмыр жер,
Сен үшін сөз ... үшін ... ... өз ... тұрғаныңды көрейін,
Көрмейін мен дидарыңның тозғанын, [20, 64 б]
-деген. С.Ғабдуллиннің өлеңімен Ұ.Есдәулетовтің мына ... ... ... ...... батып жүрегім жан ұшырады,
Жанарымның жасы таусылып, қаны шығады,
Арыстарымды ойлаймын арланар ма деп,
Кеудеде шыбын жаны мен ... бары [11, 88 ... ... те ең ... поэзия атты тылсым дүниенің кілтін ұстаған
ақын жұрттың көңілін қарап жатсын ба, - жазған үстіне жаза береді» [41, ... ... ... айналыпты,
Алғыр біткен қулыққа байланыпты.
Ақылдысы ақымақ кебін киіп,
Жан қинамас жайлауды жайланыпты
- деп ... ... де ... бүгінгі күннің шындығын алдыңа
жайып салады.
«Күні кешегі «қызыл ... ... ... ... бүгінде кімнің тарысы ... ... ... болып жүрген
кейбіреулерді өткір сынға да алады. Ондайлардың көзін шұқып ... емес пе едің ... ... ... ... ... ақтабан.
Бүгінгі күні мәнсәбің үшін, бейшарам,
Жендет едің ғой халқыңды ... ... да ... ма ... ... былғамай өтші аз күнін.
Кешегі нәубет, кешегі сорлы заманның
Сыпыра алмай жүргенде қоқсық қалдығын,
- деп турасын айтқан ... өкпе ... ... да ... ... ... кәміл. Сенесің де оның жырларына әрі қарай көз жүгіртіп,
азаматтық әуеніне тәнті боласың» [41, 4 б].
Өмірден түйгені көп Тұрғазы ... ... ... адамгершілік
асыл мұрат, көңілге кірбің түсірер түйткілдерді саралап, ой толғап, ғибрат
аларлық өлеңдерді молынан ... ... ... жүк ... ой ... ... сын ... [18, 55 б]
- деп Абай жырлаған адам пиғылының қалтарысына үңіледі.
Т.Нұқайұлы жайлы: «Ақын ... ... ... бірі ... ... ... жырлайтындығы. Жылдар өткен сайын ақын ... ... ... ... ... қасиеттерін жетілдіре
түсті. Шығармалары нақты өмір тәжірибесінен ... ... ... орын ... ... ... – ақын үнімен мәңгі тыныстас» – деп
Р.Уалханова тамаша пікір білдіреді [42, 6 ... ең ...... Адам ... адам ... ... ... әлемі – адам жанының зертханасы.
Ұ.Есдәулетовтің елу жасқа толу мерейтойына орай С.Ғабдуллин мынадый
жыр жолдарын ... ... ... ... ... ...... күн.
Сауырыңның самалымен сусындап,
Жұпарын жұт жусаның мен майсаңның.
Марқакөлдің мәрттігі боп марқайдың,
Ұлықбек боп ұлағатты тарқайды үн.
Қазақстан құшағында тербелген,
Айбынды Ақын ұланы қарт ... [24, 1 ... ... ... ... ... ... бағасын беріп тұрғандай.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шын ақын өмірі бір адамның басынан кешкендерімен шектелмейді. Ақын
көптің өмірін сүреді, көп көргенді көре ... көп ... сезе ... ... ақын ... ... және жеке адам сезім-күйінің жиынтығы деген сөз. ... адам ... ... ... жалғастырады. Жалпылық пен жекелікті
осылай тұтастыра алғанда ғана ақын ... ... ... ақындық,
азаматтық тұлғасын қалыптастырады.
Поэзиядағы азаматтық әуен де ең алдымен ақынның ... ... ... ... ... биік мақсат-мұратын дұрыс түсініп
бағалаған, сөз өнерінің ... ... ... өмір ... ... оның ... ... үңіле отырып суреттей алған ақын жыры
әрқашан қоғамдық, ... ... ... ... ... оның шығармаларының азаматтық үні ғана таныта алады
Ақын толысып, кемелденген сайын оның бойындағы құбылыстардың ошағы
кеңіп, отыны молая ... ... ... о баста басталғандай әлсіз
бір талшықтармен емес, білем-білем күре тамырлармен жалғасып ... ... ... ... ақын бара-бара өмірдің, уақыт пен заманның қызығы мен
мұңын төбе үстінде отырып қадағалап, бақылаушыдан сол ... сол ... ... ... ... ... өртенушіге айналады. Бұл – енді
ақынның уақыт пен заманмен тағдырлас болып кетуі.
Қазіргі қазақ поэзиясы ... сөз ... осы ... ... ... кету мүмкін емес. Бұл кезең халқымыздың өмірінде аса ... ... бар ... ... ... 1986 ... ... оқиғасы ұлттық
сананың ұлы төңкерісі болды. Орыс ... ... ... ... ... үзіп ... Желтоқсан оқиғасы жаңа тарихи кезеңге жол
ашты. Қазақ халқы егемендігін жариялап, Ата ... ... өзін ... ... бен ... көлеңкелі жақтарының ашылуының
ұлтымыздың рухани өміріндегі маңызы ерекше. Шәкәрім, ... ... ... ... ... ... көркемдік көкжиегінің
кеңеюіне, ұлттық бояуының айқындала түсуіне өз әсерін ... ... ... сайын, ондағы ұлттық белгілер ашық бедерлене түсті.
Жұмысымыздың бірінші бөлімінде қазіргі қазақ поэзиясы жайлы ... ... ... ... ... және ... да жас ақындардың өлеңдерін нысанаға ала отырып,
поэзиядағы азаматтық болмыс пен ... ... ... ... ... деп ... ... бар жастарымыздың халқымыздың болашағы
екені сөзсіз. Осындай талантты жастары бар қазақ ... ... ... ... ... ... бөлімі Ұ.Есдәулетовтің поэзиясы, ондағы
азаматтық сарын жайлы жазылған.
Ұлықбек Есдәулетов - қазақ поэзиясына майда леп ... ... ... ең нәзік пернелерін сөйлетіп, дыбыстың айрықша үйлесімін
тауып, өлең жолдарын күйше күмбірлеткен дарынды қаламгердің ... ... ... ... ... ... ... өзіндік үнін, жаңашылдығын айқындадық.
Ұлықбек жырларында күнделік бар, ақынның өзінің ғана емес, заманы мен
елінің тұрмыс-салты.
Ежелгі ұлттық ізгі дәстүрлерімізді ... ... ... ... өзекті тенденция етіп ұстануы - Ұлықбекті оның құрбы-құрдас,
үзеңгілес қаламгерлердің көбінен ... озық ... ашып ... ... Осы ... жолында туған халқын таудай
көтере отырып, ара-тұра ... ... ... ... ... найзасымен түйреп-түйреп алады.
Ұ.Есдәулеттің біршама өлеңдері тарихи тақырыпты негіз етіп ала отырып
жазылған.
Ұ.Есдәулетовтің тарихи оқиғаға байланысты жазылған қай өлеңін ... ... ... ... ... ... ... Ақын тарихи
оқиғаны өлеңіне арқау ете отырып, бүгінгі күн жайлы сөз қозғайды.
Ал экологиялық мәселелерді жырына арқау ... ... ... ... көрінеді.
Атомның салған зардабы, оған қоса Арал өңірінің апаты, ... ... ... табиғатпен бірге адамның да неше түрлі дертке ұшырап,
үзіліп, жастай солып жатқаны ақын ... ... ... куә ... ... ... жеке ... жан дүниесін, толғанысын,
тағдырын бейнелеп, сол арқылы бүкіл бір ... ... ... ... көңіл-күйі әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-
жағдайына ... өзін ... ... саяси-әлеуметтік сырымен
сабақтас. Ол қуана шалқыса да, жабырқай толғанса да лирикада сол кезеңнің
шындығы мен сыры ... ... ... ... ... оның ... азаматтық
үнді шама-шарқымызша анықтадық. Өлеңдері арқылы ақынның өзінің азаматтық
тұлғасын таныдық десек қателеспес едік.
Әдебиеттер тізімі
1. ... А. Сыр мен ... ... ... В.Г. ... шығармалары. ... ... ... С. Мен ... қызы едім/С.Айбергенова.-Алматы,1999.-141 б.
4. Ахметов З. Әдебиеттану терминдер сөздігі/З.Ахметов.-Алматы:Ана ... ... З. ... шыңы – ... ... Қабдолов З. Сөз өнері/З.Қабдолов.- Алматы:Қазақ Университеті,1992.-528
б.
7. Қирабаев С. ... ... ... ... Қ. ... күз ... б.
9. Зақанқызы Р. Ұлттық мінездің көркем көрінісі ... // ... ... Төрт ана.- ... ... ... Мұқашева Р. Қазіргі қазақ поэзиясындағы ұлттық характерді бейнелеу
жүйесі. Автореферат /Р.Мұқашева.- ... ... ... Ұ. Өр ... өлең ... // Жұлдыз, 1986.- №8
13. Райымбекұлы М. Ай/М. Райымбекұлы.-Алматы: Жазушы, 2001-168 ... ... Қ. ... ... ... Қайсысын насихаттаймыз?
/Қ.Боқаев // Қазақ ... 2004.- ... ... 110 ... арналған Республикалық студенттер
мүшәйрасы. Өлеңдер жинағы.-Павлодар, 2003-83 б.
16. Байбатыров Ғ. Шабыт керген көкірегінің шанағын /Ғ.Байбатыров // ... 2 ... ... Ә. ... тұғыр болмас тас түлекке»/Ә. Қаңтарбаев // ... ... ... Н. ... ... ... /Н.Қуантайұлы // Ана тілі, 2002.-
№48
19. Қазақ поэзиясының антологиясы // ... ... 2004.- 28 ... ... Ә. Ұлттық поэзиямыздағы Ұлықбек жырлары/Ә.Әлібеков // Астана
хабары, 2004.- №56
21. Есдәулетов Ұ. Жұлдыз ... ... ... Шәкіров М. Перзент парызы /М.Шәкіров // Дидар, 1999, 11 мамыр
23. Медетбек Т. Баба ... ... ... ... ... ... және қаламгер.-Алматы:Жазушы, 1986.-316 б.
25. Амантай Д. «Мойыныңдағы қамыт қажап» /Д.Амантай // Ана ... ... ... М. Жанымның жапырағын жамыратып/М.Әлімбай // Жас Алаш, ... ... С. ... ... жылқының кісінегені»/С.Ақсұңқарұлы //
Жұлдыз, 2002.- №8
28. Кемелбаева А. Өлеңдерім – жанымның жылнамасы/А.Кемелбаева // Жас ... ... ... О. ... мекенім/О.Сәрсенбай.-Алматы: Қайнар, 2002.-340 б.
30. Тұрғынбекұлы С. Сөзге ғашық жүрек/С.Тұрғынбекұлы // ... ... ... ... О. ... алтын тамырым/О.Елубай.-Алматы: Әл-Фараби, 2000.-210
б
32. Бозтаев К. Семей полигоны «Қайнар қасірет»/К.Бозтаев.-Алматы:Қазақстан,
1997.-296 б.
33. Баешов А. ... және таза су ... ... ... Раев Қ. ... 2001.-246 б.
35. Толғауы тоқсан қызыл тіл.-Алматы:Қазақстан Республикасының ұлттық
кітапханасы, 1993.-20 б.
36. Қосбармақов Т. ... ... ... ... ... ... 2004.- №1-2
37. Жұмахметұлы Е. Көзіміз, құлағымыз ... ... ауыз ... // Ана тілі, 2002.- №29
38. Байбатыров Ғ. Қыран жырлар самғауы /Ғ.Байбатыров // Тіл мен діл, ... ... У. ... ... мол ... бар ... // ... 2 қазан
40. Байбатыров Ғ. Жүрек сөзі, жан сыры/Ғ.Байбатыров // Дидар, 1995.- 12
тамыз
41. Құмарбекұлы М. ... үміт ... // ... 1999.- 11 ... ... Р. Ақын аға, ... іздеп жүрміз /Р.Уәлханова // Дидар, 2002.-
30 қараша
Қосымша әдебиеттер
1. Оңғарсынова Ф. Дауа ... ... ... ... ... Т. ... ... 1993.- 128 б.
3. Салықбай Г. Аспандағы аңсарым/Г.Салықбай.-Алматы: Жазушы, 2001.-144 б.
4. ... М. Ай ... ... ... б.
5. Бердалы Н. Жаңбырлы түн /Н.Бердалы.-Алматы:Жазушы, 2001.-48 б.
6. Өлеңдер жинағы.- Павлодар, 2003.- 83 б.
7. Исәділ А. ... ... ... 2001.-40 ... ... Ә. Алакеуім /Ә.Шегебай.-Алматы:Жазушы, 2001.-48 б.
9. Алаштуған Е. Тақсыр күн /Е.Алаштуған.-Алматы:Жазушы, 2001.-48 б.
10. Есдәулетов Ұ. ... ... ... ... ... ... ... Ұ. Киіз кітап /Ұ.Есдәулет.-Астана:Елорда,2000.-384 б.
12. Абай 2-том /А.Құнанбаев.-Алматы:Жазушы, 1995.-384 б.
13. ... М. Оян, ... ...... ... Жұмабаев М. Сүй, жан сәулем/М.Жұмабаев.-Алматы:Атамұра, 2002.-256 б.
15. Есдәулетов Ұ. ... ұлы ... ... ... М. ... ... ... 2001.-320 б.
17. Есдәулет Ұ. Ұлы даланың ұлымын/Ұ.Есдәулет.-Өскемен, 1995.-180 б.
18. Балшабеков Х. Өмір, саған ғашықпын/Х.Балшабеков.-Өскемен, 1999.- 120 б.
19. ... С. ... ... ... ... Ғабдуллаұлы, С. Ақын Ұлықбек Есдәулет 50 жаста/С.Ғабдуллаұлы // Тіл мен
діл, 2004.- №4

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы25 бет
Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы13 бет
М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық дәстүр66 бет
М.Мақатаев поэзиясындағы анафора мен эпифора34 бет
М.Мақатаев поэзиясындағы символизм42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь