Сыныптан тыс үйірме жұмыстарын ұйымдастыру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. ҚАЗАҚТЫҢ ҚОЛӨНЕР ТАРИХЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1. Қазақтың ою.өрнектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.2. Зергерлік бұйымдар жасау тәсілдері. Білезіктің жасалу тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

2. Сыныптан тыс үйірме жұмыстарын ұйымдастыру.
2.1 Мектеп оқушылар сәндік қолданбалы өнер үйірмелерінде оқыту әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
2.2 Қайыстан, былғарыдан дайындалған ат әбзелдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39

Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43

Қосымша материалдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
КІРІСПЕ

Негізінде қолөнер көне заманнан бері халық тұтынып келе жатқан лттық мүлікттер мен заттарға таяқша, сызықша салып оюлайтын қарапайым әшекелеуден бастап, қазіргі дәірдегі айналаны қоршаған табиғат құбылысын ағашқа, сүйек, керамика мен түсті металлға, жасау-жиһаздарға бейнелейтін сюжетті өрнектермен әшекелеуге дейінгі жоғары дамыған кезіне келіп жетті. Тарихи жазба ескерткіштер мен археологиялық дергктерге карағанда, Қазақстан жерінде қолөнер кәсібі бұдан екі жарым мың жыл бұрын, әрбір дәірде өзінің өшпес ізін қалдырып, талай тайпалардың творчествосы арқылы қалыптасып, мәдени мұраға айналған.
Республикамызыдың әр жерінде қазіргі кезде кездесетін күмбірлеген күмбез, төрт құлақ сағана ескерткіштер мен ғимараттар өздерінің әсем нұсқалы өрнектері мен бояуларының ашық та айшықтылығымен бүкіл бір архитектуралық ансамбль ретінде айырықша сүйсіндіреді.
Қолөнердің халық қажетін өтейтін тамаша үлгілері көп. Айталық, халқында өрнек тоқу, алуан түрлі кілем, бау, баскүр, алаша, қоржын, аяққап тоқу мен текемет басып, сырмақ сыру, түс киіз жасау сияқты өнері кең тараған. Ал сол халық өнері шығармаларын жинап, зерттеуде, оларды насихаттауда Қазақстан музей қызметкерлерінің, ғалымдарының, археологтарының да еңбегі аз емес. Солардың тырнақтап жинаған асыл бұйымдары қазір республикамыздың тарихи өлкетану және өнер зерттеу музейлерінде жинақталған. Осы музейлердің бәрінде де қазақ халқының тарихи, этнографиясы, ою-өрнектері жөнінде бағалы дүниелер бар. Қоғамдық дамудың қай сатысында болсын қоғаммен бірге дамыған қолөнері әр дәуірде өзінің өшпес ізін қалдырып, әлеуметтік-көркемдік жағынан дәуір тынысын қалт жібермей әсерін тигізіп отырды. Қолөнерінің қазіргі дәуірдегі дамуы күрделі де аса бай. Онымен бірге ол күнделікті тұрмысымызды, гүлденген өмірімізді жан-жақты бейнелеуде, халықты эстетикалық жағынан тәрбиелеуге қызмет етеді. Қазақстан топырағын мекендеп, тіршілік еткен сақтар мен массагаттардың барлық заттары әшекейленген, киімдерінің өзіне тән үлгілері болған. Мысалы, киізден жасалған төбесі шошақ бас киімі, ұзын шапаны мен көннен жасалған жұмсақ аяқ киімдері әшекейленген.
Жайдың металлдан істелген бөлшектері, оғы, айбалталары, мыстан жасалған. Бас киім мен белдік әшекейлері түгелдей алтыннан істелген. Қазақ халқы қаншалықыты тарихи дәуірлерді басынан өткізсе де, өзінің киіз үй жасау өнері мен киіз басып, алаша, кілем тоқу, алтын, күміс, асыл тастардан ұқсатып неше түрлі әшекейлі ою-өрнек, әсемдік заттар жасайтын қарапайым құралдарын мұра етіп сақтап қалған. Негізінен қазақ қолөнершілерінің қатары XIX ғасырда көбейген
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Жарықбаев Қ.,Қалиев С. Халық педагогикасының тағылымдары. “Бастауыш мектеп”, 1990, № 2.
2. Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек.-Алматы,1987.
3. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М. 1964.
4. Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. Алматы,1979.
5. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы,1989.
6. Қазақ совет энциклопедиясы.1-12 томдары.Алматы,1972-1978.
7. Сарсенбаев Н.С. Обычай, традиции и общественная жизнь. Алматы,1974.
8. «Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы». Алматы, 1999
9. Ағаш өңдеу 7 класс. Арнайы оқулық, Алматы 1978 жыл.
10. О.Жәнібеков. “ЭХО”. Москва, 1988.
11. А.Х. Маргулан, “Казахское народное прикладное искусство” Алматы: “Өнер”, 1986
12. С.Қасымов “Қазақ халқының қол өнері”. Алматы: Қазақстан баспасы.- 1969.
13. Ө.Жәнібеков. “Культура казахского ремесла” Алматы,1982.
14. Нұртаев О., Қ.Ералин “Бейнелеу өнерінің сабақтары 1 класс”.
Шымкент, 1992.
15. Ержанова С. Қолөнерге баулу. “Қазақстан мектебі”. 1997.№ 2 22 бет
16. Суранбаева Н. Халық өмірімен етене өмір. “Қазақстан мектебі”.1992,
17. Әбдуалиева Ш. Шілтер - көне өнер. “Қазақстан мектебі”, 1984. № 10
18. Қәкенұлы Ж. Киелі өнер. “Зерде”, 1990 № 11.
19. Төленбаев С., Өмірбекова М. Қазақтың ою-өрнектері. Алматы: “Қазақстан”,1992.
20. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, “Кітап”, 1993.
21. Марғулан Ә. “Қазақтың сәндік өнері” Алматы,1977.
22. Мұханов М.. Казахская юрта. Алматы, Өнер , 1984.
23. Позднякова Г., Синенский Н. Казахский сувенир. Алматы: Өнер, 1976.
24. Джанибеков У. Культура казахского ремесла. Алматы: Өнер, 1982.
25. Хворостов А.С. Декоративно-прикладное искусство в школе. М.;
Просвещение, 1979.
26. Мектептегі технология ж. 2003-2006 жж.
27. С.Қасиманов "Қазақ халқының қолөнері" (А.,1977ж.)
28. Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ортақ" (А.,1977ж.)
29. Шақырақ үй-тұрмыс энциклопедиясы (А., 1989 ж.)
30. Нәлібаев А. “Ағаш ою” (А.: “Өнер” 1994)
31. Қасиманов С. “Қазақ халық өнері” (А.: “Өнер” 1995 ж.)
32. Әмірғазин Қ. “Қазақ қолөнері”(А.: “Дайк Пресс” 1996 ж)
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................
............................................3
1. ҚАЗАҚТЫҢ ҚОЛӨНЕР
ТАРИХЫ.........................................................6
1. Қазақтың ою-өрнектері
..................................................................10
2. Зергерлік бұйымдар жасау тәсілдері. ... ... ... тыс ... жұмыстарын ұйымдастыру.
2.1 Мектеп оқушылар сәндік қолданбалы өнер ... ... ... былғарыдан дайындалған ат
әбзелдері...............................................................
..........................................39
Қортынды................................................................
........................42
Пайдаланылған
әдебиеттер.........................................................43
Қосымша
материалдар.............................................................
.............45
КІРІСПЕ
Негізінде қолөнер көне заманнан бері ... ... келе ... ... мен заттарға таяқша, сызықша салып оюлайтын қарапайым әшекелеуден
бастап, қазіргі дәірдегі айналаны қоршаған табиғат құбылысын ағашқа, сүйек,
керамика мен ... ... ... бейнелейтін сюжетті
өрнектермен әшекелеуге дейінгі жоғары дамыған кезіне келіп жетті. Тарихи
жазба ескерткіштер мен ... ... ... ... ... ... бұдан екі жарым мың жыл бұрын, әрбір дәірде өзінің
өшпес ізін қалдырып, талай тайпалардың ... ... ... ... ... әр жерінде қазіргі кезде кездесетін күмбірлеген
күмбез, төрт құлақ ... ... мен ... ... ... ... мен ... ашық та айшықтылығымен бүкіл бір
архитектуралық ансамбль ... ... ... ... ... өтейтін тамаша үлгілері көп. Айталық, халқында
өрнек тоқу, ... ... ... бау, ... ... ... ... тоқу мен
текемет басып, сырмақ сыру, түс киіз ... ... ... кең ... Ал ... өнері шығармаларын жинап, зерттеуде, оларды насихаттауда Қазақстан
музей қызметкерлерінің, ғалымдарының, археологтарының да еңбегі аз ... ... ... асыл ... ... республикамыздың тарихи
өлкетану және өнер зерттеу музейлерінде жинақталған. Осы ... де ... ... ... этнографиясы, ою-өрнектері жөнінде бағалы
дүниелер бар. Қоғамдық дамудың қай ... ... ... бірге дамыған
қолөнері әр дәуірде өзінің өшпес ізін ... ... ... ... қалт жібермей әсерін тигізіп отырды. ... ... ... күрделі де аса бай. Онымен бірге ол күнделікті
тұрмысымызды, ... ... ... ... халықты
эстетикалық жағынан тәрбиелеуге қызмет етеді. Қазақстан топырағын мекендеп,
тіршілік ... ... мен ... ... ... әшекейленген,
киімдерінің өзіне тән үлгілері болған. Мысалы, киізден ... ... бас ... ұзын ... мен көннен жасалған жұмсақ аяқ киімдері
әшекейленген.
Жайдың металлдан ... ... оғы, ... мыстан
жасалған. Бас киім мен белдік әшекейлері түгелдей алтыннан ... ... ... ... ... ... өткізсе де, өзінің киіз ... ... мен киіз ... ... ... ... ... күміс, асыл тастардан
ұқсатып неше түрлі әшекейлі ою-өрнек, ... ... ... қарапайым
құралдарын мұра етіп сақтап қалған. Негізінен қазақ қолөнершілерінің қатары
XIX ғасырда көбейген.
1. ҚАЗАҚТЫҢ ҚОЛӨНЕР ТАРИХЫ.
Халықтық ... ... ... мен ... ... мәселелерін
жеткілікті зерттелмегендігіне қарамастан, ... ... ... ... ... ... бұйымды әсемдеуге бейім өнер ... келе ... ... келе ... ... ... өсу жолында өз халқының
дәстүрлі көркемдік мұрасын сақтап қалған. Қоғамдық дамудың қай ... ... ... ... ... әр ... ... өшпес ізін
қалдырып, әлеуметтік-көркемдік элементтерінің сан толқынын бойынша сіңіріп,
үнемі жақсару, жанғыру үстінде болды.
Осындай толассыз дамудың ... 19 ... ... ... және 20 ... ... ... халқының дәстүрлі қолөнері өз
дамуында айтарлықтай жоғары деңгейге көтеріліп келді. ... ... ... ... шыққан. Олардың белгілі бір қолөнер түріне
мамандана кәсіп етуі ... ... ... ... ... Соның
өзінде қолөнер шеберлерінің өнерлі еңбегі, тіпті ... ... өзі ... ... бұйымдар киім үлгілері, тұрмыс жиһаздары, әсем де қай ... өз ... ... ... халқы да өзінің көне заманнан бері келе ... ... ... ... ерекшелігімен көзге түседі. Сондықтан да біз оларды халықтық дейміз.
Міне халық таланттардың қолынан шықты. Зергерлік бұйымдар, киім ... ... әсем де қай ... болмасын өз маңызын жоғалтпайтыны
мәлім. Сол сияқты қәзіргі бізге келіп ... "Құс ... ... ... аталып, сырға, алқалар мен шашбаулар, ... ер ... ... үшің аса ... мұра ... ... Барлық мұндағы өндірісті жай
сол халық ... ... ... ... Бұл ... ... өз
жазу болған қай халықтың болсада басынан ... ... ... сол ... ... шеберлердің көркемдеп сәндеп ... ... ... жасағандығынан қазірде қарап көз тоймайды. Халық қол
өнері, өзінің тарихи ... ... ... мен ... ... әсемдеуге дәрежесінің жоғары кетеруге тән дамып келе
жатыр. Қол өнерінің ... ... ... ... аса бай. ... сол күнделікті жұмысымызда жан жақты бейнелеуге халықты эстетикалық
жағынан тәрбиелеуге қызмет етеді. Сол дәуірдегі халық шеберлеуге ... өнер ... қол өнер ... барлығын сол кездің өзінде ақ
өнердің бар шындықты салыстырып ... ... және қол ... ... өнерлі қол өнершілікке қолы жеткенділігі ою-өрнектермен
әшекейленіп бейнелеу қандай уақытта болмасын дәстүрлі негізінде сақталды.
Халық қол ... ... ... тек музейлермен көркем залдарында ғана
тұруы керек десек қателеспесек ... еді. ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Өнердің бұл түрінің түп ... жыл ... ... ... ... ... байлықтарды зерттеп,
қарағанда, Қазақстан жерінде мыс, күміс, қалайы, алтын, тағы ... ... ... ... бай кен орындарын ежелгі замандарда ақ қолға
алынғандығын ... ... ... кезінде табылған бұйымдардағы
қолтаңбалар ежелгі өнердің көркемдік деңгейінің биік болғандығын байқатады.
Қазақ ою-өрнектерінің сан ... ... бар. ... ... ою-сызу өнерінің ерте заманғы мал бағушы тайпалардың
мәдениетімен сабақтас екендігін, Алтай Азия халықтарының мәдениетімен ... ... ... ... жыл ... ... ... шыққан ою-сызу өрнектер 19 ғас. қазақтың ою-өрнегіне ұқсас. Бұл
қазақтың ... ... ... ... ... ... және ... екендігін дәлелдейді.
Тұрланның безелілік сағасындағы будда дінінің үңгір (шың ... ... және ... ысызылған ою-өрнектерде қазіргі
қазақ сырмақтарында ... ... ... ... ... ... ... шықты дей келе, біреулері кәдімгі геометриялық
пішіндес ... ... ... ... жан-жануарлардың ішкі-
сыртқы көріністерінен, сүйек бітімдерінен шықса керек десті. Тағы біреулер
өсімдіктің әртүрлі көріністерінен ... ... ... ши, ... сүйеулі тұрған сырықтардың бұрыш көріністерінен) шықса керек
десті. Ал енді геометриялық ... шыға ... ... ... ... ... байланысты, олардың ойлап қиялдануынан туған
дейді. ... ... шығу ... ... ... мен ... ... әлі де болса зерттеуді талап етеді.
Ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа, бір шебердің ұсталық іскерлік ... ... ... ... осы ... кейбір қошқар мүйіз өрнегі
бастапқы бейнесін ... ... ... келе ... ... ... ... алдымен бұрмалаушылықтан артылып, оны әдемілігіне жеткізе
жаңа түр, жаңа мазмұн бере дамытуымыз керек. Қазақтың ... ... ... ... мен көрші халықтар мәдениетінің өзара ықпалы
арқылы қалыптасқан. Сақтар жасаған неше түрлі әсем металл ... ... ... ... ... ... ... грек авторларының жазба
ескерткіштерінде кездеседі. Үй ... ... ... қол ... түрлеріне қарағанда зергерлік өнердің өзіндік жасау ерекшелігіне тән
кәсіптік мінездемесі бар.
Шамамен 17 ғасырда ... ... де, ... тұрғысынан біріңғай
сипаттығы ұлттық зергерлік ... ... ... ... жиынтығының композициялық ара қатысты бір жүйелі қалыпқа түсті.
Әшекейлердің бейнелік тұрғына кейбір жергілікті ... өз ... ... ... оның ... ... Қазақстан үшін негізінен
бірдей. Қазақ зергерлері көбіне жеке дара жұмыс істеп, өз ... ... ... ... ... ... ... табылған бұйымдардағы қолтаңбалардан ежелгі
өнердің көркемдік тарапындағы биік деңгейін байқауымызға ... ... ... ... ... ... ... тілінің әсерлілік қуаттылығымен ерекшеленсе, ал есік обасынан.
Шілікті, Бесшатыр қорғандарынан табылған скифтерге тән ... ... ... ... көлі төңірегіндегі обадан қазылып алынған ... ... ... ... көркем бұйымдар зергерлік өнердің шын
мәніндегі қайталанбас асыл мұралары болып ... ... ... ... дәстүрлердің сабақтастығы мен іргелес
халықтар мәдениетінің өзара ықпал арқылы қалыптасқан.
Қазақ халқының талай ғасырлық ұзақ ... ... ел іші ... өнер тамған өнерпаз саңлақтарға кенде ... ... ... өнер ... ... ... ... күнделікті
кәсібіне, қоғамдық құрылысына қарай не замандар бойы ... ... ... ... озса да ... ізі ... бүгінгі күнге жеткен. Қолөнерінің
дамуы бұл кезеңде кәсіпшілікпен ... да ... ... ... ... қолөнер кәсіпшілігін шеберлерімен ұласып, бірте-бірте
ол халықтық өнерге келіп құйыла бастаған. Әсіресе, бұл өнер қарпайым ... ... ... ... ... ... оның орындалу
тәсілдері, өте көп. Кілем тоқу, киім үлгілері, өрімшілік, ... ... ... ... ... ... тері ... тас
қажау, ұршық иіріп, жіп есу, өрмек жігіртіп, кесте тігу, жүн ... ши ... әрі ... әрі ... Бұл ... ... ... біріншіден, тұрмыста
пайдалану үшін болса, екіншіден, халықтың өнерді аса ... ... ... ... ... сүйектен жасалған кереуеттері мен сандық, асадал,
адалбақан, ... ... ... ... мен ыдыстары, ... ... ... ... ... шолпы тағы басқалары ел арасында
әлі де жиі кездеседі. Қазақтың сәндік ...... ... ... мәдениетіміздің құрамды бөлігі. Оны дамыта отырып, жер-жерде халық
шеберлерінің ... ... жас ... ... ... ... арттыра беру аса құрметті және игілікті іс болып табылады.
1.1 ... ... ... ... фон ... түсі ... ... Дағдыда ақ түс қара фонға немесе керісінше болып орналасады.
Қазақтарда кейбір ... ... мәні бар: көк ... ... ... күн көзінің символы; жасыл түс-жастықтың, көктемнің
символы. Затты осы түстермен бояп өрнектегенде оған ... мән ... ... ... ... мәдениет тарихынан бұл өнер ерекше
орын алады. Өнердің бұл түрінің түп төркіні ... жыл ... ... деректері бойынша Қазақстан территориясында мыс, қалайы, алтын
секілді асыл және түсті металлға бай кен орындарын ... ... ... ... ... ... ... қолөнердің басқа түрлеріне қарағанда
зергерлік өнердің өзіндік ерекшелігін белгілейтіндей ерекше мінездемесі
бар. ... ... ... жасырын жұмыс істеп, өз өнерінің сырларын ... ғана ... ... Оған әйелдердің әшекейлері, киім-кешекке
керекті түрлі сәндік бұйымдар, ... ... киіз ... ағаш
сүйегіндегі ою-өрнек, жиһаздық заттар, ағаш ... ... ... ... ... және басқалар жатады.
Әшекейлер арқылы тұтынған жақсы ниетпен сәтті тілеу, тілеудің кейбір
түрлері бұйымның нұсқасы мен өрнегі арқылы да ... ... ... ... түтікше мен үшбұрышты бөлшектен құралатын бойтұмарларда ... ... ... ... ... ... ... бейнеленген
сәнді тағалар мен қапсырмалар жатады. ... ... ... ... екі ... бас қосу ... ... қос қанатты етіп
қомақты жасалатын «құдағи жүзіктерде бойжеткеннің ұзатқан ана қызының ... ... ... ... ... ... ... сыйластықта
өмір сүруін ниет етіп сыйлайды.
Ою-өрнек, әшекей, жасау шеберлігі бейнелеу өнерінің бір түрі. ... ... ... жай, ... ... ... заттың сырт формасын дәлелдеп,
суреттің неғұрлым сол затқа аумай ұқсап тұру жағына көбірек назар ... ... ... ... ... өз ... ... затының, не
сюжетінің сыр сипатын өзінше танып, оның дәлме-дәлдігіне гөрі ... ... баса ... ... Ескі ... ел ... шаруашылық ғұрлым,
этнографиясын білген адамға мұндай өрнектердің заттық ұғымын және олардың
неліктен бұлай аталатындығын ... қиын ... ... ... алашаға,
кілемге салынатын "омыртқа" өрнегін алып қарайық, бұл Ғани Иляевтың кілем,
түскиіз, терме құралға арнап жасаған ... ... аты ... ... ... ... ... элементтерін құрылған. Сонымен қатар, өрнекте
ұлы жүз қазақтарының рулық белгісі болған "тарақ таңба" да көрініп ... ... көне ... ... алайық. Айбалта 2 мүйіз тек
әдемілік үшін ғана жасалған өрнек. Айбалта жүзінің өзі ... ай ... ... ... ... ... ... нақышының көпті
әрі күрделілігі сылдырмақ салпыншақтары мен алтын жалатқан бөлшектердің жиі
қолданылатындығы әйелдердің ... ... ... ... ... ... ... жері бойынша біркелкі. Бас киім әр түрлі
өрнек майда көздер орнатылып екі ... ... ... ... ... безендірілсе мойынға көздің жауын алатын алқа, мойыншақ
тағатын қос бұрымда қатар сылдыраған ... ... ... әр ... ... екі ... ... болатын. Мұнымен қоса комзолдың
түймелері мен ілгектері де ... ... ... ... олардың өзі
бірнеше түрлі болады. Өзіндік ... ... ... ... ... ... жиек. Ол көбіне геометриялық формасы бір келкі
бір-бірімен тіркескен ... ... ... етіп ... ... ... бір ... жүйе жасап әсем
үйлесіп тұрады.
Мойынға тағатын әшекей заттардың бірі тұмар. Олар тек сән үшін ... пәле ... ... үшін де ... деп ... Олардың ішкі жағы
тегіс болады да оған әдетте ... ... дуа, ... ... ... қауырсыны киесі бар деп есептелінетін, қой мен түйе жүні салынады.
Үшбұрыш ... ... ... де ... көгілдір тастары
тігіледі. Ортасына қарайтылып ою-өрнек ... ... ... ... көгілдір асыл тастары салынған ою тастары салынған ою-өрнек бұйымға
өзгеше көрік ... ... ... ... да ... ... шалпыншақтары бар ұзын шынжырлы бойтұмар да біршама ... ... беті ... ... ... ... ... нәзік етіп
жасалған. Бас киімге жасалған әшекейлердің ішінде ерекше көзге түсетіні-үкі
аяқ.
Үкі аяқ түсі мен ... әр ... екі ... ... Жоғарғы жағы
асыл тас орнатылған жалпақ тас, ал төменгі жағы ... пен ... ... тастарынан кәз салынған үкі тұяғы. Сырғалардың да ... ... бар. Өте ... ... етіп жасалған зер сырғалардың құрылымы өзгеше,
майда қоңыраушалардан тұрады. Сырғалардың атына заты сай әсем түрі ... ... айды о ... ... деп ... қатты қастерлеген. Осыған
орай сырға да аспан әлеміндегі денелердің ... ... ... жасалатын сырға осылардың әр қайсысының өз-өрнегі өз
көркімен көз ... ... ... ... ... кең тарған.
Шекеліктің құрылысы түсті дөңгелек ромб тәрізді ... ... ... тік ... ... ... шашына шығыршық сыммен қосқан тастарына көз салынған әшекейлі
шашбаумен шолып тағады.
Тастың табиғи әсемдігін ... ... ... шылтелдер нәзік
өрнектері бар темір жиек алма ... ... ... жалпақ, жіңішке,
бұрама білезіктерінде бірнеше үлгілері бар, ою-өрнегі құрылымы, бір-бірімен
жымдасып жатқан сақиналары жіңішке шынжырлары мен ... ... ... ... ... ... ... бетіне қарайтылған
белгілері бірден көрініп тұрады.
Белгілі геометриялық формалардың қатаң сақтап әшекейленген ... ... ... ... ... зер ... білезік нағыз үлкен шеберліктің айғағы.
Нәзік зері білезіктің жиегіне айнала өрнектеп отырып дәл ортасына келгенде
таңғажайып гүл шоғы ... ... беті ... ... түрліше бадар салынып,
қарайтылып, қою ... тас ... ... ... ... ортасынан ерекше көзге түседі. ... әр ... ... көрсетіледі. Бірде олар күн сәулесінің көрінісін бейнеленген
бірде аңғарды, бірде жапырақты, Лотос гүлдерін бейнелейді. ... ... ... ... әзер ... нәзік, ал енді ... ... ... ... ... көп тараған жүзіктің түрі құс мұрын жүзік.
Құстың суретін қолөнер туындыларында өте жиі ... Құс ... ақ ... ... пен бейбіт өмір белесі іспетті.
Құс мұрын жүзік негізінен қалыпқа салу әдісімен жасалып неше түрлі ою-
өрнекпен зерлеу майда ... ... ... ... ... ... ... құм мен тастар салынып
сыңғырлаған әсем үн ... ... ... бас ... шешімдерге жол бермейді. Ою-өрнек ең
алдымен бұйым ... ... ... ... мен ... ... қызмет етеді.
Бұйымның материалы түрі өрнегі толық тауып, берік-бірлікте болады. Сол
арқылы бейнесінің тұтастығы ... ... ... ... ... ... арқылы да, жекелеген бөлшектерде материалы мен ою-
өрнегі де белгілі бір мән мағынаны білдіреді. Мысалы, материалық ... яғни ... ... өзі де ... ... атқарған.
Әшекейлеуге қондырылған асыл тастарды халық әдетте тас немесе көз ... Бұл ... ... ... тура ... ... ... жоқ.
Көз қондырылған бұйымның көз тиюден алдын ала сақтайтын киелілік қасиеті
бар деп жазылған. Асыл ... ... ... ... ұғым ... ... ақ ... тастардың емдік және киелілік қасиеттерін сөз ететіні ... ... ... ... ... ... дәлел келтірілетін
болсақ бұдан мың жыл бұрын жазылған дәрі-дәрмек қазынасында ... ... ... ... Дұшпанына игі әсерін тигізеді. Заттың иесінің кім
екендігін негізінен бұйымның ... ... ... ... ... ... ... мен алқылығынан байқауға болады.
Мысалы, бай бәйбішелердің зергерлік әшекейлердің ... ... ... көз қондырылады. Материалына сай ісі де көркемдік шешімі де ... ... бай әйел ... бір жаулықты толық қанағаттандыратын
әшекейлерді тұтасымен бірақ соғып біреуін талап ете ... бұл ... ... себептермен түскен заттардан ғана тұрады.
Әшекейлердің көптеген белгілеріне ... ... жас ... ... Жас ... сырғалары мен жүзіктері түрі өте
қарапайым жасаған. Бойжете бастаған ... ... ... ... ... мен тұрақты әдемілене әшекейлене түседі. Бас киімдер көбіне зергерлік
әшекейлерінен қапсырмалар мен асыл тастармен сәнделіп, екі ... ... ... ұсақ ... ... ... күмістен жасалған
үйлесімді, бұйымдармен әшекейленеді.
Тойға арналған сырт киімдер де күміс теңгелермен асыл тастар ... ... ... қонымды жапсырылады. Киім-кешектердің жиектері
маржан және інжумен күміс қапсырмалармен көмкеріліп ... ... ... алтын, күміспен зерленеді. Кеудеге алқа, ал құлаққа сырға шашқа
шолпы, білекке білезік, саусаққа жүзік тағады. Киім үшін ... ... ... ... қапсырма секілді заттарда сәнделіп әсемдік міндетін
атқарады. Сөйтіп жаңа түскен келін осылайша көз суығын алар ... ... алар асыл ... үлде мен ... ... ... шашбау секілді етіп бекітілген бірнеше үлкенді кішілі
өрнекті алқалардан тұратын салмақты да тұрпатты өңіржиектер өзінің ... ... әрі ... ... Көз ... асыл тастардан жасалған үзбелі ... ... алқа да ... ... тартымдылығын көзге түседі. Інжі, ... ... ауық ... өңделіп жасалатын моншақтардың күмістен
құйылатын немесе қалыптап алып ... ... ... тұмарлар мен
бойтұмарлар да мойынға тағылатын әшекейлер ... ... ... ... ... ... тұмарлардың сәндік өрнектері алтын жалатқан
болады және қонымдылығы арқылы сипатталады. ... екі ... ... безендіріліп ырым үшін тағылатын бой тұмардағы үшбұрышты және
ұзынша ... ... ... ... үйлесімге нұсқап жалғасады.
Тамақ алқа бір-біріне тізбектелген асыл тастардан жасалады.
Қазақтардың ұғымына көкөністердің ... ... ... ... ... тұспалдайды. Сондықтан да өрнектің бұл ... ... ... ... мен ... көптеп кезігеді. Мұндай ырғақтар
өңір жиектерде сәндік элемент ретінде ... ... жиек ... ... Айды тұрпаттау нышандары ысырғаларда "ай ... ... ... ... ... ... ... алаланған өрнек" молынан ұшырасады. Әшекейлерде күн түрлі үлгідегі
"шеңбер", "шеңбер", "гүлді ... "қос ... ... ... ... ... ... қапсырма, түйме секілді сәнді ... ... өзі күн ... жасалады.
Сырға өзіне адамды реніктік үйлесімді арқылы тартады. Шар үлгісіндегі
немесе ұзын салпыншақ болып келетін күмбез сырға, қозалы ... да ... ... ... ... сырға, шашақты сырғалар түрліше болып
кейде екі қатар болып келетін сәндік қазыналар ерекшеленеді. Жиектері ... ... ... ... түрінде де ұшырасатын нұсқада
қоңырау ... ... да ... ... ... ... жағдайларда ұшы бас киімнің немесе самай шашқа ... ... ... ... мен суырталар бірнеше бөліктерден
тұрады. Әрі оларға тағылатын әшекейлер үзбелі ... ... Әр ... ... ... гүл жапырақшасы тұрқындағы және басқа
қалыптада кездесетін түрлері өте жинақы жасалады ... ... ... ... да барынша сәнді. Суыртпаққа бір-біріне
тізбектеле орналасқан тербелмелі (саңырауқұлақ) сыңғырлауық салпыншақтар
қыз-келіншектің өз-өзіне ... ... ажар ... әсер ... тағу ... ... өру үшін жасалатын әсемдігі мен қатар қыз-
келіншектің шашының ... мен ... ашып ... ... ... сәнділігінің бірден-бірі қажетті мүлкі болып табылады. Шаш
қыздың сұлулығын білдіріп, тіпті оның тартымдылығын ... ... ... ... бұйымдарындағы әшекейлердің танымдық-
сенімдік сипаты көмескіленіп, бірыңғай сәндік мазмұн алған. Дәстүрлі киім
көркемдік сипаты ... ... ... ... ал ... ... ... бөлінбес құрамды бөлігіне айналады.
Бұлардың айтарлықтай етіп әсемдеу үшін көбіне алтынды, әсіресе, күмісті
молырақ қолданған. Қазақ халқы күмістің адамға игі әсер ... ... бар деп ... ... ... ... ғана шектелмей, нәрестені
шомылдырғанда суға күміс теңге тастап, "баланың тәні" күмістей таза ... ... ... ... өңін ашу ... ... ... Соғу арқылы
белгілі бір қалыпқа түсірілгенде күмістің өңі күңгірттеніп кететіндіктен,
оның үстіңгі бетін қайтадан "бипазбен" типылдау ... ... ... ... ... ... ... құлпырмалы түске
келтіретін болған. Мұнымен қатар зергерлер күміс бұйымдарды асыл тастардан:
лағыл, сапфир, зүбіржат, гауһар, ақық және ... ... ... інжу
маржаннан көз қондыру арқылы да әсемдей түскен. Түрлі-түсті шыныларды және
тағы басқа әсем рең ... ... да ... асырған.
Зергерлердің көп өндірген бұйымдарының қатарына әйелдерге арналған
әшекейлерлер жатады. Әшекейдің бұл түрі тек сән-салтанат үшін ған ... ... де ... ... ... ... ортаның өкілі өз хал-қадірінше әшекей иемденуге тырысқан.
Олар алдын ала арнайы дайындықпен ... ... бір ... ... ... соғатын заттарының түрлері өте көп. Оған
әйелдердің ... ... ... ... ... ... ас, ... киіз үйдің ағаш сүйегіндей ою-өрнек жиһаздық заттар, ағаш ыдыс-
аяқ тері торсық, музыкалық аспаптар, қару ... ат ... ... тағы ... ... ... үшін көбіне алтынды әсіресе күмісті молырақ қолданған.
Зергер ... өзін ашу ... жете ... Соғу ... ... ... түсірілгенде күмістің өңі күңгірттеніп кететіндіктен оның үстіңгі
бетін қайтадан бипазбен тазалау арқылы ... ... ... ... ... ... ... тартымды құлпырмалы түске келтіретін болған.
Зергерлер мен ұсталары көркем бұйымдарын металлдан негізінен алғанда күміс
пен темірден жасалған ... ... ... ... ... ... ... Оны жасаушы халық арасынан шыққан шеберлер болған.
Күмістен ер ... ... ... ... тағар бұйымдары
жасалып ерлердің белдіктері мен күнделікті тұрмысқа қажетті пышақ, сандық,
киім ілгіштер, жүзік, сырға, ... ... және т.б. неше ... ... ... ... ... Сол замандағы жұрттың көбі діни
ұғым бойынша тілден, көзден сақтауды мыс, әртүрлі кездейсоқ ... ... деп бой ... ... ... ... ... құмар келетін
зергерлік бұйымдардың көпшілігі ұзақ уақыт осындай қасиеті болған, халыққа
бұйымның материалы түрлі ... ... діни ... мен ... ... ... халық шеберлерінің жұмыстарының қолайлы жағдайы болмаған.
Зергер шеберлерінің жалпы ... ... ... ... ... ... киіз ... бір шетіне өз шәкіртін ертіп алып "Ел ... біз ... деп ... жүріп үй иесінің халықтық тапсырмасының өз
үйінде ... ... ... ... ... өздеріне жұмыс
істейтін орын шеберхана салып алды. Темір ұсташылығы мен зергерлік өнерімен
әйелдерде көбінесе зергердің әйелдері айналысатын ... ... кісі ... ... оның жолын қуар ... ... ... оның зергерлік әйелдері атқаратын.
Қайта шебері қолынан түрлі асыл бұйымдарды музейлерде ... ... ... ... ... ... еді. Олар ... қол өнерінің бай мұраларына жаңаша түр сипат беріп, оларды ... ... ... ... ... келе өте ... көрінеді. Бас киімдер
көбіне қапсырмалармен, асыл тастармен сәнделеді. Асыл ... ... ... ... ... әлі де сақталған. Мысалға, ... шөл ... көз ... ... ... янтарь тамақ
ұрасы мен жемсу ісігін басады, ... көз ... әрі ақ ... ... ... ... ... деген ұғымдар әлі де кезігеді. Олардың екі
қапталы маржан, інжу ... ұсақ ... ... ... ... ... ... әшекейленеді. Киім-кешектердің
жиектері маржан інжуменен, жағалықтары ... ... ... ... мен ... алтын, күміспен зерленеді. Кеудеде алқа,
құлақта ... ... ... ... ... ... жүзік-қазақ
әйелдерінің әшекейлері. Зергерлік әшекейлер әйел затының тылсымдылығын онан
тартымды ете түсіп, той ... ... ... ... аша ... ... сәнді киім-кешек пен бұйымдардың ішінде,
әсіресе кеудеге тағылатын әшекейлер айрықша ... ... ... ... ... ... ... тойларда ғана тағатын болған.
Үнемі тағылатын әшекейдің бірі – ... ... әр ... ... ... ... өте көп. Әсіресе, өрнекті жалпақ түрлері кең тараған. Бұл
нұсқаудағы ... ... іш жағы ойық ... ... "ай ... ... үлгісінде немесе ұзын салпыншақ болып келетін "күмбез сырға", "қозы
сырға" да кең ... ... ... сым ... ... ... де ұшырасатын қоңырау сырғалар да әшекейдің ерекше
түрлерінің ... ... ... ұшы ... бауына немесе самай шашқа
бекітілетін шекелік, суыртпа киім ... ... ... ... ... ... әрі ... тағылатын әшекейлер үбелі болып
келеді. Шашқа ... ... ... өру үшін ... ... қатар қыз-
келіншектердің шашының ұзындығы мен қоюлығын ашып ... ... ... ... ... ... болып саналған. "Шолпы" мен ... ... ... ілінеді. Бұлар көбіне қос тоғыз теңгенің тізбегінен
құралады. ... ... қос ... ... ... ... ... бір-
біріне жоғарыдан қарай жалғанады.
Әшекейді қасиетті тұмар ретінде ұстаудың алғашқы ... ... ... ... ... осы ... зат ... күш-қуат береді, бәле
— жаладан, төтенше қауіптен сақтап қалады деп түсінген. Бізге келіп жеткен
дәстүрлі ... ... да бір ... ... ... ... таным-сенімдерінің пластикалық тілде баяндалуы болып табылады.
Біз қазақ әшекейлерінің семантикалық мән-мағынасын ... ... ... ... әр қилы астарларының тұтас жүйесін ... ... ... ... ... тұтас түркі да, жекелеген
бөлшектері де ою-өрнектері де белгілі бір ... ... ... асыл ... ... ... "тас" ... "көз" деп
атаған. Асыл тастардың айрықша қасиеттілігі тұрғысындағы ұғым ... ... қең етек ... Бұл ... емдік және киелілік
қасиеттерін минеорологиялық трактаттардан оқи аламыз.
Қазақ зергерлері, негізінен, түсті металлдардан соң ... ... ... ... күмістен соғылатын көптеген сәндік бұйымдар-
сәукеле әшекейлері, сырға, шолпы, шекелік, ... ... ... ... сақина, жүзік белбеу, қопсырма, түйме, тана ... кең ... ... ... ... арналған-кемер белбеу,
кісе, ер-тұрмандарының күмістелген, алтынданған әшекейлердің неше түрлісі
өте әдемі жасалды. Ал, жағлан, ... ... ... төсағаш, адалбақан,
піспек, тегене, ожау сияқты үй жиһаздары мен ыдыс-аяқ бетіне орнатылатын
күмістелген әшекейлер мең ... ... ... не ... асыл ... көздері бар заттарды кез-келген үйден кездестіруге болатын еді.
Қару-жарақ беттері күмістеу ... ... де ... ... дамуына байланысты қазақ даласына жайылған Ресейдің күміс және
алтын ақшасы, ... қой ... той тұяқ ... ... ... қолына түсісімен, олардың сан түрлі сәндік бұйымдар жасалды.
Халық шеберлері сәндік күміс бұйымдарды жасауда ... ... ... ... ... ішінде, ең кең жайылған тәсілдер: отқа
қыздырып соғу, ... ... ... құю, кептеу, тыныкелеу,
қаралау, ... ... ... шабу, мыскептеу, сіркелеу, жұқа күміс
әшекейлердің астынан бедерлі ... ... ұрып ... ... ... ... ... оймалау, асыл тастардан көздер
орнату және тағы басқалары.
Зергер теңгелер мен ... ... құю ... ... ... ... ... дайындап алатын-ды. Оны отқа қыздырып, төс
үстінде балғамен жайлап соғу ... ... ... бұйымдар жасауға
немесе күміс кесегін әбден қақтап, жұқартқан соң қиып, темір әшекейлер
бетіне ... ... ... ... ... үшін күміс кесектерін
шойын ожауда балқытып, арнайы ... ... ... ол суыған соң,
өңдеуге кіріседі. Қалып, әдетте, иі ... ... ... ... ... Құю ... тек күміс бұйымдар ғана емес, сонымен бірге
мыс, қола, қалайлы және қорғасыннан неше түрлі заттар жасалады. ... ... ... түсті тыныке жүргізу әдісі Қазақстанның орталық, оңтүстік және
оңтүстік-шығыс аудандарында жиірек ... ... ... ... шыны үгіндісін еріту арқылы алады екен және оны ... ... ... ... ... ... суығыннан кейін егеумен
өңдейтін болған.
Күміс бетіне қарала жүргізуді қазақ зергерлері ертеден білген. Әсіресе,
Қазақстанның батыс, солтүстік-шығыс және орталық ... ... ... кейде қарала кавказ жүргізу деп атайтын болған. Бұлай деудің мәні,
әрине кавказ зергерлерінің әсеріне байланысты болса керек. Жазба ... ... ... ... Кавказ зергерлерінің өнері XIX ғасырдың
бірінші жартысында келе бастағанға ұқсайды. Бұған қосымша қазақ этнографы
Ғ.А.Масановтың зерттеулері бойынша, ... ... ... ... өнері Орта
Азия зергерлеріне ХІП-ХVІ ғ.ғ. бері тәсілі екен.
Автор ... бері ... бұл ... ... даласында XIX ғасырға
дейін беймәлім болып келуі шындыққа үйлеспейтіндігін ескере келіп, қаралау
тәсілін зергерлердің кавказдықтар әсерінен, яғни XIX ... ... ... дәлелдейді. Оның үстіне, қазақ зергерлерінің айтуынша,
олар қараны өздері ... Оның ... мыс, ... және ... ... Бұл ... ... әртүрлі болады. Мәселен, күміс
пен мыс бір-бір есе болса, қорғасын мөлшері күмістің жартысына тең болады,
күкірт металлдардың ... ... көз ... ... ... шойын ожаушаға салып ерітіп, әбден араластырған уақытта қап-қара
қоймалжаң пайда болады. Мұны ... осы ... қара ... күміс
бұйымның бетіне жүргізілген ою-өрнек үстіне себеді. Ал, отқа қыздырғанда ол
қайта еріп, күміс ... ... ... ... Оны әбден суып, кепкен
соң егеумен әндеп, былғары және киіз ысқыштармен жалтырата ... ... ... ... ... оюды ... сызып алып, өткір біз
ұшымен безейді, содан кейін оның үстіне қарала жүргізеді.
Қараланы, көбінесе, әйелдерге арналған күміс білезік, ... ... ... ... ... ... ... әбзелдеріне, тағы
басқа да үй бұйымдарын көркемдеуге де жиі пайдаланады. Темірден соғылатын
әртүрлі ... ... ... шабу ... ... ... әбзелдерін
көркемдеу үшін қолданады. Мүнымен бірге белбеу, кісе және ... ... үй ... ... оюлы темір әшекейлердің беттеріне,
көбінесе, күміс шабылады. Ол үшін ... ... ... ... ... жиі шекіліп, оның бетіне бөлек қақталған жұқа ... ... ... ... соғу ... ... Бұл ... Қазақстанның барлық
аймақтарына ежелден кеңінен тараған. ... ... ... ... ... ... ойылып, оның бетіндегі күміс қабық сыпырылғанда
ар жағынан қара темір көрініп тұрады. Оны жалған қаралау дейді. ... ... ... бізбен безеу, алтындау, қаралау, тас орнату
тәсілдерімен де қосымша көркемделеді.
Қазақ зергерлері таза алтыннан білезік, сырға, ... ... ... ... құю ... де ... ... таза алтыннан жасалатын
сәндік бұйымдар өте қымбатқа түсетіндіктен, оны тек ірі ... ... ... мен ... күміс әшекейлердің бетіне алтын
жалату, алтынмен булау немесе ... жұқа ... ... жиірек
кездеседі. Зергерлердің айтуынша, күміс ... ... ... мен ... ... ... Бұл тәсілді "алтынмен аптау" деп атаған.
"Аптау", булау, жалату деген ұғымдар ... ... ... ... дәнекер себілген күміс бұйымға алтын жылдам ериді. Алтын
ерітіндісін түтікпен үріп, күміс бетіне ... ... ... ... ... не ... ... Алтынмен булау деудің де жаны бар. ... ... бу ... да, ... ... бетіне берік жабысып
қалуына жағдай жасайды.
Күміс ... ... ... тек ғана отқа ... арқылы
орындалатындығы туралы бұдан бұрын жарық ... ... де ... Күміс бетіне жағылатын алтынның жұқалығы сондай, оның ... ... ... ... ... жүргізілетін өрнектер анық көрініп тұрады. ... не ... ... үй ... ... ... ... болмайтындықтан, оларды тек қақталған алтынмен ғана ... Онда да ... ... ... ... құю ... темір бетіне
дәнекерленеді.
Кез келген күміс бұйымдардың беттеріне ... аеыл ... мен ... ... ... қазақ зергерлері жиі қолданады. Ол былай жасалады:
көз есебінде орнатылатын ... ... не ... тастарға күмістен
жүргізілген жиектер арқылы дәнекерленіп орнатылады. Қазақ зергерлері
жиектерге ... ... ... ... ... ... оның
әсемдігін де мұқият ескеріп отырған.
Әртүрлі бұйымдарды көз ... ... үшін ... асыл ... көп. Оның ішінде лгауһар, лағыл, інжу, сутас (хрусталь) сияқты ... ... ... ел ... ... ... ... маржан, меруерт,
сыңғыр, перезе түрлі түсті шынылар, ... ... жиі ... ... ... сатып отырған, ал кейбіреулері ... ... ... ... ... көз ... асыл ... мен түсті шынылар болмай
қалғанда жай ... ... ... ... мата ... немесе көзді
күмістен жасап, оның бетіне қарала жүргізген көрінеді.
Негізінен, қазақ зергерлерінің ісі әйел әшекейлерін жасауға байланысты
болса, сол әшекейлердің ең ... ... ... ... ... ... өте көп ... әшекейінің бірі-әйелдерге
арналатын әртүрлі сақина мен жүзіктер. Сақинаны, көбінесе, ... ... ... ... ... ... ... оңай. Өйткені, оның
сыртына шапқымен шеку, бізбен әдісімен орындалатын қарапайым ... ... ... ... тіпті, ешбір ою-өрнексіз жасалатындары да
аз емес. Ал ... ... ... ... және оның сан ... ... Жүзіктің үстіңгі бетіне әртүрлі асыл тастардан түсті шынылардан
немесе ... ... көз, ... ... құс ... ... Бұл ... жүзік сақинасының үстіңгі жағына дәнекерленеді.
Қазақстанның батысы мен оңтүстік батысында құдағи жүзік деп ... ... және ала ... ... жасалады. Мұның бауырында ен ... ... ... екі сақинасы болады. Ал, жүзік беті көлемді
келеді. Сонымен бірге асыл тас, тиісті ... ... ... ... әсемделеді. Мұның құдағи жүзік аталу себебі де бар. Әдетте оны
ұзатылған қыздың енесіне, яғни құдағиларына бір ... соң ... ету ... ... Бірақ, барлық құдағиларға бірдей ... ... ... ... жүзік жаңа түскен келініне аналық мейірім шуағын төге
білген парсатты құдағиларға ғана сыйға тартылатын ... ... ... оң ... ... екі саусағына кигізгенде, төрт саусақ
сыртын ... жуық ... ... ... ... ... бір ... үлгісі-алқа. Алқаның аса
көркем әрі күрделі түрі Қазақстанның батыс және оңтүстік ... ... Оны ... деп те ... Бұл ... ... ... жалғасады және бірнеше төртбұрышты әшекейлерден құрастырылады. Әр
әшекейдің ортасына, жиектеріне асыл тастар орнатады. ... ... ... және ... ... ... ... арасына ақ балшық
толтырылады.
Қазақ алқа немесе өңіржиек деп аталған. Алқаның жасау тәсілі ... ... ... алып оған ... ... ... кескін бойынша
түсіреміз.
Содан кейін темір қайшымен кесіп алып ... ... ... ... ... алып ... ширатылған сымдармен ою-өрнектеп ... ... ... ... ... дайындап аламыз.
Ал үстіңгі шынжырды жасаймыз. Кейін домалақ темірге орап алып, ... ... алып олар ... ... ... ... Кейін бұларды
бір-біріне кигізіп отырып тоқимын. Шынжыр мен ... ... ... ... ... ... етіп үстінен ширатылған сымды орап ... ... ... ұшын қиып екі ұшын ... ... бұл ... алып
алқаның бетіне отырғызып дәнекерді қолданып отпен қыздырып жабыстырамыз.
Содан соң ширатылған сымды ... ... жоба ... ... ... ... ... отырғызып отқа қыздырып алып, дәнекерлейміз.
Кейін алқаны қышқылдан алып суға салып ... ... ... ... салып қарайтып алып киізге пастагой ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының қол
өнер табиғатын жан-жақты этнографиялық тұрғыда зерттеудің ғылым үшін ... зор. ... ... қол өнері халық мәдениетінің ішіндегі негізгі
салаларының бірі. Революцияға дейінгі ... ... ... ... Біз оның ... ағаш, металл, тас, сүйек, мүйіз, тері мен былғарыдан
әр-түрлі үй бұйымдарын, ... ... ... ... байланысты қалыптасқан қол өнер түрлерін қарастыруды
жөн көрдік. Дегенмен, әлі де болса, қазақ ... жер ... мал ... ... қол үзе ... ... ... жеңісінен
кейінгі, әсіресе ауыл шаруашылығын коллективтендіруге байланысты, қазақ
халқының түгелге жуығы қоғамдық ... ... ... да ... ... оның ер ... айналысатын түрлері күрт өзгерді, тіпті олар
өндіретін бұйымдар жаңа ... ... ... ... ... ел ... ер ... қолөнеріне байланысты қаракеттер ... болу ... ... ... ... болады. Ал киіз басу, тоқымашылық,
тігіншілік, кесте тігу ... ... ... ... ... ... жаңа жағдайға байланысты жаңғыра даму үстінде. Сондықтан да, біз
бұл жұмыста осы күні ел ... ізін ... бара ... ер ... қолөнер түрлерін тарихи тұрғыда зерттеуді қаладық.
Қазақ қолөнер шеберлерінің күнделікті еңбегінің тым ... ... - ... ... ... ... ... болмауы. Әсіресе, ершілер, зергерлер, етікшілер тағы ... ... ... ... ... ... ... қысы-жазы өзінің
түрғын үйінде немесе ... ... ... ... ... ... бұйым жасайтын шикізаты да, құрал саймандары да көшкенге
қолайлы да, ... ... ... олар ... ... ... жайлауға
көшіп, өзінің шағын киіз үйінде-ақ істей береді. Ал енді киіз үй ... ... мен ... жер ағаш ... көлемді құралдар мен
бұйымдар істейтін шеберлер, ... ... тас ... ... ... кете ... ... қалады. Сондықтан бұлардың кейбіреулерінде,
әсіресе ұсталарда, арнайы қарапайым дүкендер болды. Ал тастан там ... және ... ... ... шеберлер мен үйшілердің, арбашылардың
жұмыс орны қыстаудағы қора бұрышында, шошалада ... ... ... ... орналасты. Еңбекте «үйші», «ерші», «зергер», «ұста», «көкші»,
«ысшы», ... ... ... ... ... шеберлерінің өнеріне,
олардың қолынан шыққан сан-алуан бұйымдардың жасалу тәсіліне ... ... ... олар ... ... ... бөлінеді.
Революцияға дейінгі жарық көрген көптеген ... ... ... тікелей қазақтың қолөнеріне әсіресе, тек қана ер адамдар ... ... ... ... ... болған жоқ. Әр уақытта, әр
түрлі жағдайларға байланысты Қазақстанда болып, ... ... ... ... ... жазған авторлар өз еңбектерінде жергілікті
шеберлер жасаған бұйымдар туралы жалпылама мағлұматтар ... ... Бұл ... ... ел ... жиі ... киіз басу,
тоқымашылық, сырмақ сыру, ою-өрнек сияқты әйелдер өнеріне ... ... көп ... ... ... әр ... қазіргі
кезде кездесетін күмбірлеген күмбез, төрт құлақ сағана ескерткіштер мен
ғимараттар өздерінің әсем ... ... мен ... ашық ... мен ... бір ... ... ретінде айрықша
сүйсіндіреді. Бұлардан жекеленген өнерпаздардың ... ғана ... ... ... ... ... ... көреміз. Соңғы кезде
ежелгі мәдениет орталығы Отырар орнын қазу барысында табылып жатқан заттар,
қолөнер кәсібімен айналысқан шеберлердің қолынан ... әсем ... ... мәдениетін жаңа мәліметпен байытуда. Қазақстан жеріндегі бұл
ескерткіштердің барлығы ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың тарихи және этнографиялық айтулы
үлес ... ... ... ... ... ... теориясымен кейбір
ұйымдастыру мәселелерінің жеткілікті зерттелмегеніне қарамастан, күнделікті
тұрмысқа қажетті, қоршаған ... ... ... ... ... өнер ретінде. Қазақ халқының өмірінде ежелден бері ағаштан жасалатын
үй бұйымдарының алатын орны ерекше. ... мал ... ... отырықшылдыққа ауысып, егіншілікпен ... ... ... тұрмысына қажетті ағаштан жасалатын бұйымдардың түрі сан-алуан.
Ағаш ... ... ... ... ... олардың өндіретін бұйымдарына
қарай «үйші», ... ... ұста деп ... Ал, бұл ... ... ... негізгі кәсібінен басқа да ұсақ-түйек бұйымдар түрлерін
жасайды. Әсіресе, ұста атанған шеберлер үй ... ... ... ... әр ... ... және сүйек өңдеу ісімен де ... ... мал ... ... халқы үшін көліктің негізгі түрі ... ат ... ал ... орай, ер тұрман жабдықтарының алатын орны да ... ... ... өткен сан қилы уақиғаларға сай мұның да өзінше ... ... ... ... ... өзі ... ... қол өнерінің қандайлық
дәрәжеде болғаны аңғартты. Қазақстанның жері өте үлкен, халқы ... ... ... қай саласында болсын айтарлықтай
жергілікті ерекшеліктер қалыптасты. ... ... ... ... да ... ... ... негізінен айырмасы - оларды
жасалу ... ... ... Осы ... қарай «қазақы
ері», «шошақ бас ер», «қап бас ер» ... ... да ... қол ... ... тән даму ... бар. Ол ... сонау көне
замандардан басталады. Оған Қазақстан ... ... ... жүргізілген
археологиялық зерттеулердің нәтижесінде анықталған ... ... ... бола алады. Мұның өзі қазақ өнерінің ... ... сақ, ... ... ғұн, ... және тағы ... ... тайпаларының мәдениеті мен төркіндестігінің айғағы.
Қазақ халқы - кең байтақ республика жеріндегі ертеден қалыптасқан көне
мәдениеттің ... ... және сол ... ... ... Бүл ... әр кезеңде Қазақстан жеріне ... ... ... мен халықтардың, сондай-ақ, Оңтүстік-Сібір, Орта Азия мен
орыс халқының мәдениеті эсер етті. Сайып келгенде, жергілікті көне мәдениет
сырттан келген ... ... сан ... ... ... ... жаңғыру үстінде болды. ... ... ... ішінде XIX
ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазақ халқының ... ... өз ... ... ... ... ... ретте орыс көпестерінен сатып алатын сүймендерден неше түрлі ... ... ... ... ... өзі ... алса, көбіне көп темірді
жасатушының өзі тауып беретін. Күнделікті тұрмысқа пайдаланатын бұйымдардың
ішінде тек ... ғана ... онша көп ... Өйткені, қазақ
даласында темір табу қиынға түсті. Халық шеберлері темірден жасалған кейбір
үй бұйымдарын да әдемілеп көркемдеуге ... ... үш ... ... ошақ ... сырт ... ... ішкі жағынан кішкентай
алақандар орнатылады. Шығыршықтар ошақ көтеру үшін, ішкі алақандар ... үшін ... ... жұмырдан соғылған темірден үшбұрышты ошақтар
жасады, ал аяқтарының өн ... ... ... көркемдеді. Ұсталар
ағаш адалбақанның ілгектерін түгелдей темірден жасады. Қазақ зергерлері
негізінен, түсті металдардан сан алуан ... ... ... ... ... ... сәндік бұйымдар, сәукеле
әшекейлері, сырға, шолпы, ... ... ... ... ... ... тіс
шұқығыш ертеден-ақ кең тараған заттар. Сондай-ақ ерлерге ... ... ... күмістелген, алтындалған әшекейлердің әр-түрлі
әдістері жасалды.
Ас жағлан, кебеже, сандық, ... ... ... піспек, тегене,
ожау сияқты үй ... мен ... ... ... ... мен ... шыныдан болмаса асыл тастардан орнатылған ... ... ... ... еді. ... ... күмістеу сияқты
істермен де айналысатын. Жоғарыда көрсетілген сәндік бұйымдар, негізінен,
орыс немесе қытай ... ... ... ... ... ... ... жасалған Россияның күміс және ... ... қой ... тай ... ... ... іскерлердің қолына
түсісімен, олардан сан түрлі сәндік бұйымдар жасалды. Шетелдермен ... ... ... даласында қазақ даласына жайылған Россияның күміс
және алтын ақшасы, қытайдың қой ... тай тұяқ ... ноян ... ... ... ... сан ... сәндік бұйымдар жасалды.
Күмісті, әсіресе алтынды, асыл ... ... асыл ... өздері тауып берді. Кейбір қала маңында мекендейтін
зергерлер өз ... де ... ... жасап сататын болған.
Халық шеберлері сэндік күміс бұйымдарын жасауда көптеген ... ... ... ... ... ең көп ... ... отқа
қыздырып салу, балқытылған металды қалыпқа құю, ... ... ... ... шабу сымкептеу, сіркелеу жұқа мен бытыра ұрып бедерлеу, бізбен
безеу, күмістеу, ... ... ... асыл ... көздер
орнату және тағы басқалары. Күміс бетіне қарала жүргізуді қазақ зергерлері
ертеден ... ... ... ... ... және орталық
өңірлерінде қаралау тәсілдеріне көп мән бөлген. Күміс бұйым бетін қаралау
тәсіліне көп мән ... ... ... ... қаралауды «қара бағдар» деп
атайтын болған. Бұлай деудің мәні, әрине Кавказ зергерлерінің ... ... ... ... келе ... ұқсайды. Бұған қосымша қазақ
этнографы Масановтың зерттеулері бойынша күміс бетіне қарала жүргізу ... Азия ... ... ... бері ... ... Автор содан бері
зергерліктің бұл тәсілін қазақ даласына XIX ғасырға дейінгі беймәлім болып
келуші үйлеспейтінділігін ... ... ... ... ... ... яғни XIX ... әлдеқайда бұрын білгендігін
дәлелдейді. Оның үстіне, қазақ зергерлерінің айтуынша, олар ... ... Оның ... күміс, мыс, қорғасын және күкірттен тұратын көрінеді.
Бұл ... ... әр ... ... ... ... пен мыс ... болса, қорғасын мөлшері күмістің жартысына тең болады, күкірт
металдардың балқуына ... көз ... ... ... ... ... ерітіп, әбден араластырған уақытта қап-қара
қоймалжың пайда болады. Мұны көбінесе осы ... қара ... ... ... ... суытады.
Алтын қара қалған қара қоспаны суытып алып, майдалап үгіп қояды да,
керек болған уақытта қара ұнтақты ... ... ... жүргізілген ою-
өрнек үстіне себеді. Ал, отқа ... ол ... ... ... ... жабысып қалады. Оны әбден суып, кепкен соң ... ... ... киіз ... ... ... Қарала жүргізілетін күміс бұйымға
түсірілетін оюды алдын ала сызып алып, өткір біз ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Әйелдерге арналатын әшекейдің ең көбі-білезік. Оны қыз-келіншектер ... ... ... мен ... де ... ... ... күмістен, кейде
таза алтыннан да жасалады. Тек күмістен соғылған білезіктердің ... әр ... әр ... ... Жергілікті өзгешеліктер оның
жасалу, әшекейлену тәсілінен де, ... де, ... ... ... ... ... ... оңтүстік шығыс аудандарына
негізінен, жұмырланып және төрт қырланып соғылатын білезіктер тән ... және ... ... ... ... ... ... Оңтүстік өңіріне құйма сом білезіктер, ал батыс пен ... ... ... алтынмен буланатын көзді білезіктер тән. ... ... ... ... әр қайсысының ішінде айтарлықтай
өзгешеліктер байқалады. Ол, ... ... ... ... айғағы. Бұған қоса бірнеше асыл тастардан тұратын үзбелі
білезіктер де кездеседі. ... ... ... жасалады да, сырты
алтындалып, әр үзбенің үстіне әр түрлі тастардан көздер орнатады.
Мұндай ... жиі ... ... - ... ... және т. ... ... мен оңтүстік ... ... ... ... тағылатын шынжырлар үшына 2-3 сақина, жүзіктер ілінеді.
Мұндай білезіктердің сыртына сіркелеу әдісімен, негізінен, геометриялық
өрнектер жүргізіледі.
Білезіктің ... ... ... ... да түрі ... ... білекке салу да оңай, олардың көркемділігі де айтарлықтай
әдемі болады. Қаралаған топсалы ... біз ... ... және
Қазақстанның орталық музейлерінен кездестірдік.
Қазақ зергерлерінің өте көп жасайтын әшекейлерінің бірі - әйелдерге
арналатын әр түрлі сақина мен ... ... ... ... ... ... ... жасалуы жүзікке қарағанда оңай.
Өйткені, оның сыртына шапқымен шеку, бізбен безеу әдісімен ... ... ... ... ... кейде тіпті, ешбір ою-
өрнексіз жасалатындары да аз емес. Ал, жүзік жасау анағұрлым күрделі ... ... ... ... ... бетіне әр түрлі асыл-тастардан,
түсті шынылардан немесе күмістің өзінен көз, ... ... құс ... Бұл ... мүсіндер жүзік сақинасының ... ... ... ... мен ... ... құдағи жүзік деп
аталатын өте көлемді және аса сәнді жүзік жасалады.
Мұның бауырында екі ... ... ... ... ... ... Ал, ... беті көлемді келеді. Сонымен ... оның ... ... ... міндетті түрде, алтындалып ... ... ... деп ... да ... ... бар. Әдетте, оның ұзатылған қыздың
енесіне, яғни құдағиларына бір жылдан соң тарту ету үшін арнайы ... ... ... ... ... ... ... Құдағи жүзік
жаңа түскен келініне аналық мейірімін шуағын төге ... ... ғана ... ... ... ... Оны, әдетте, оң қолының
ортаңғы екі ... ... төрт ... сыртын түгелге жуық жауып
тұрады.
Әйелдердің құлаққа салатын сырғалары әркелкі ... ... ... ... қыздар, жас келіншектер тағады. Ал, жасы келген әйелдердің
сырғалары болғанымен, оны ... ... ... ... ... әйелдері жаулық тартып, кимешек киген. Кимешек құлақты
жасырып тұратындықтан сырға тағудың қажеті де ... ... ... ай ... қазалы сырға, тасты сырға, алтын
сырға, күміс сырға, қарала ... ... ... қоңырау сырға, күмбезді
сырға, саяу ... деп ... ... бар. ... ... ... сыртқы көрінісіне, қандай металдан жасалғанына ... ... ... ... ... ... ... тағатын болған. Шолпыны күміс теңгеліктердің
бірнешедей ... ... ... арқылы жалғастырып жасайды. ... ... ... ... ... бау ... әдетте, бұрыммен қоса өріп қояды. Кейде шолпыны сым көптеу
тәсілімен ортасына тас ... ... ... соғылған дөңгелек күміс
таналардың бетіне қарала жүргізіп, шекіп-өрнектеп жасайды.
Қазақ әйелдерінің сәндік бұйымының бір тамаша үлгісі - ... ... ... әрі ... түрі ... ... және оңтүстік батыс өңірінде
кездеседі. Оны өңіржиек деп те атайды.
Бұл алқалар бір-біріне шығыршық ... ... және ... ... құрастырылады. Әр әшекейдің ортасына, жиектеріне асыл
тастар орналастырады. Мұндай әшекейлер әбден жұқартылған және ... ... ... ... әйелдерінің киімге тағатын күміс әшекейлері де мол болған.
Бұлардың қатарына: қапсырма, тана және әр ... ... ... Қапсырма
екі бөлек жасалады да, бір-бірімен ілгек арқылы жалғасады. Қапсырманың екі
бөлігі бір-бірімен ілгек ... ... ... ... ... үшін зергерлердің көк жасайтын әшекейлері - ... ... ... ... ... күміс оймақ, тіс шұқығыш,
құлақ тазалауыш, қолтықша сияқты әшекейлерін көптеп ... ... бір ... өнер ... - ... ... белбеу. Жергілікті
ерекшеліктер қазақ зергерлерінің ісінен де анық ... Оның ... ... Орта Азия ... ... ... және ... батыс
аудандар әйелдерге арналған әшекейлердің бұл өңірдегі кең ... ... ... ... ... ... белбеу және тағы басқа түрлерінің
жасалуында айтарлықтай негізгі ерекшелік бар. ... ... ... ... ... өте ... ... бірге,
олардың көпшілігі мұқият қақталған күмістің екі қабатының арасына ақ балшық
толтырып ... ... ... оның тағы бір ... ... сіркелеу, алтындау, асыл тастардан көз орнату
тәсілдерімен ... ... ... Қазақстанның солтүстік батыс,
солтүстік, орталық және солтүстік шығыс атыраптарында күмістен ... ... ... ... ... ... жұқа, жіңішке болып
соғылады екен. Ал, олардың бетіне, көбінесе, қарала жүргізіледі, ... ... ... солтүстік шығыс өңірлерінде жұмырлап
соққан білезіктер, қазалы сырғалар, әр ... ... ... ... ... Күміс әшекей бетіне түсті шынылар мен асыл тастар орнату дәстүрі
де бұл атырапта кең тарады.
Жоғарыда қарастырған қолөнер түрлері ... ... ... орын алды. Әр өңірдегі қолөнердің қалыптасып дамуына көрші
халықтардың да ықпалы ... ... ... ... ... шеберлерінің
ішінде орта қол ісмерлермен бірге, аса өнерлілері де болды. Сондықтан ... ... ... ... осы күні ел ... ... болсын, ең тәуірлері ғана сақталып отыр. Ендеше, біздің ... ... ... ... өнер иесі ... көтерілген шеберлердің
қолынан шыққан әр түрлі туындылар десек қателеспейміз.
Мұндай заттарды қазіргі күнде ... ... ... де ... күнделікті өмірге қажет етіп жасатушы да аз. Өйткені, қазіргі кезең
жұртшылығының күнделікті қажетін ... ... ... ... өте ... ... бұйымдар жасау тәсілдері. Білезіктің жасалу тәсілі.
Мұнда да жүзік тәрізді жұмсақ мельхиордан ... ... ... ... ... ... ... егеумен тегістеп егеп алдым,
сосын білезікке тас ... ... ... Жиырылған сымдармен
тастың көлеміндей етіп алып ... ... ... ... ... ... ... оның айналасына ширатылған сымдардан
иіп дәнекерледім. Білезікті ... ... ... соң қышқылға салып,
шамалы уақыттан соң алып, суға салып ... ... ... ... ... пастагойді үйкеп білезікті тазаладым.
Алқаны жасау тәсілі.
Қазақ алқаны _______ деп атаған.
Алқаны жасау тәсілі мұнда да ... ... ... оған алқаның
суретін салып, содан кейін темір қайшымен қиып алып ... ... ... кейін ширатылған сыммен ою-өрнектің ұшын біріктіріп алып,
алқаның астыңғы жағынан салпыншақтарын дайындап алдым. Ал ... ... ... ... орап ... оны ... ... қырқып алып, оларды
біртіндеп ұштарын ... ... ... тигізіп отырып тоқыдым,
шынжыр мен салпыншақты, алқаға ілетіндей етіп шеңбер тәрізді асты үстімен
ширатып алдым. ... ... жоба ... ... әшекейлеп
жүргіздім. Алқаны қышқыл суға салып тазаладым, ... ... ... ... ... тәсілі
Тұтас мельхиорға сырғаның кескінін түсірдім. Шет-шетін кескін бойынша
суретке қарап егеумен ... ... соң тас ... ... ... шеңберді екі ұшын-ұштастырып ширатылған ... ... ... ... ... ... ... құлаққа
кигізілетін ілмек дәнекерледім. Барлығын жасап дайындап ... соң ... ... ... ұстап тұрамыз, сосын щеткамен жақсылап тазалап болған
соң, ең соңында тасты сырғаға отырғызып, жабыстырамыз, тазалап қоямыз.
Жүзік жасау ... ... алып ... жоба ... ... ... қиып ... кескенде шет-шетін егеумен егеулеп тегістейміз. Кейін жүзік шетін
арнайы құралмен иіп екі ... ... ... отқа ... ... ... дайындаймыз. Ол қалыпты жұқа тұтас мельхиордан қиып, екі
жанын ұштастырып әзірлейміз.
Енді жобадағы кескіндеме бойынша ширатылған сымды ... ... ... ... ... ... ... әшекейлеп болған соң қышқылға
біраз уақыт салып қоямыз. Жақсылап тазалап болған соң ... ... ... тығыз киізге пастагойды жағып жүзікті тазалаймыз. Сонымен жүзік
дайын болды.
2 Сыныптан тыс үйірме жұмыстарын ұйымдастыру.
2.1 ... ... ... ... өнер ... ... әдістемесі
Мектөп үйірмелөрінде оқушыларды декоративті өнерге үйрету ғасырлар бойы
ұрпақтан ұрпаққа ұласып оның «ұрғақ сағаты» , «түйе табан» , ... ... ... деп ... ... ою - ... кейбір облыс шеберлерінің
орындалуында түрліше шығып жүр .
Оқушы білімі сапалы болуды ... ... ... ... ... ... білімін кеңейтіп көркемдік талғамдары мен мәдени дағдыларын
қалыптастыруда . Сурет сабағында ұлттық өнерді ... ... ... айтарлықтай .
Сондықтан жас бүындарға сапалы білім беріп тәрбиеге ... ... алға ... ... жету үшін
творчестволық ізденіс озық тәжірибелердің ұтымды жақтарын таңдағаны
жөн ... ... ата - ... көле ... ... өнер шеберлерінің
бірі зергерлік бұйым әшекейлері тақырыбына сабақ өткізуге , тағы сол сияқты
көркем декоративті өнердің ... қол ... ... ... ... , мыстан , алтыннан жасалған ... ... мына ... ... мақсаты.
Ою - өрнек туралы оқушылардың түсінігін арттыру . Ою -өрнек өнөрінің
шығу тарихынан қысқаша ... ... . Ою ... ... ... ... жақтарын және оны қалай жасалу керектігін үйрөту ... ... ... ... ... ... ... . Ою -өрнектің керекті
түрлерін көрнекті түрде ... ... ... , ... ... - ... дұрыс салуға үйрету .
Оқушының мұндай дәрежеге жеткенін мұғалімнің алдына ... ... ... болады . Өзгеріс биік өрісі кең өнөр ... ... ... жер ... басқа да халықтар сияқты қазақ халқы ... көне ... бері келе ... ... тарихымен және бір өзіне
тән қайталанбас
ерөкшөлігі мен ... ... . Ал ... да ... өнер және дарын
иелерін өмірге көлтіретін де сол халық . ... біз ... ... . Міне сол ... ... ... ... зергерлік бұйымдар ,
киім үлгілері , тұрмыс жиһазы мен әсем ... қай ... ... ... ... ... .
Көшпелі халық өмірінде жорықтар мен аң аулаушылық , киіз үй құрылысын
тез тігуі мен тез жылуына арналған ... ... зор ... . Киіз ... мен ... негізінен тек әйелдер атқарады , сондықтан мұның ... ... ... ... ... .
Қазақ арасында ер - тұрман жабдықтары салт атқа ... жүру ... . ... ... ... ... жасау ерте кезден - ... ... ... .
Мысалы : жүкаяқ сандық , ер -тұрман , алтыбақан , киіз үй, үй ... ... ... - ... жабдықтарын жасау мен оны күнделікті өмірде пайдалану
қазақ қауымының әлеуметтік - экономикалық қатынасын ... ... ... :
Оқушыларға үйде «Қошқар мүйіз» өрнегінің бірнешеуін біріктіру жолдарын
үйреніп келуін тапсырады . Мұғалім үйге ... ... ... ... осындай жүйелі жүмыс жүргізген мектептерде өнердің әр ... ... ... ... эстетикалық ләззат беретіні сөзсіз .
Бейнелеу өнері арқылы эстетикалық тәрбие беруде жұмыстың нәтижелі болуы
үшін біріншіден мектептегі ... ... ... ... мұғалімге байланысты
болса , екіншіден сол мектеп коллективтерін бейнөлеу өнерінің көрнекті
сурет ... деп ... ... өнер ... ... ... деп қарағанда
іске асатынын дәлелдемекпіз . Сурет пәнінің мұғалімі ... ... ... ... ... ... жасап, жағдай түғызып отыруы ... ... ... ... ... армандайтын оқушы болса оларға тиісті
нұсқау беріп , басшылық етіп отырған жөн .
Мұғалім сабақ процесінде ... ... ... сақтағаны дұрыс .
Жеңілден ауырға қарай біртіндеп көшіп отыру .
Бастауыш сыныптармен жоғарғы сыныптардағы ... ... да ... ... сипаты да өзгеше болып келеді . ... ... сол ... ... ... ... ... оқушыларға
суретті салу жөнінде белгілі бір ... , ... бір ... ... ... ... . ... сабақ үстінде әр
баланың салған ... ... , ... ... , бояу ... ... бәріне басшылық етіп тұр .Бұл оқушылардың эстетикалық жағынан
дұрыс мүмкіндік беретін , жөн ... ... ... ... . Ұстаздың
ондай жөтекшілік көмегі оқушыға әрқашан қажет ... ... ... бала ... ... өсіп , ... мүсін
өнерінің сауатын ашып бағалай да білетін ... ... ... ... ... ... ... көрнекті етіп
қарапайым жеңіл тілмен толықтыра түседі . Ою -өрнектің өрекшеліктерін
қандай ... ... , оның ... ... ... . ... ... сұрақты қояды . Міне балалардың сабақ үстінде өнерге ... ... ... тәжірбиелей отырып мұғалім енді оларды қалай салу
жолдарына көшеді .
Мұғалім : Ал ... жаңа ... ... «Қошқар мүйіз» дөген оюды
салып үйренеміз - дөп оқушыларды сурет салуға дайындайды .
Оқушылардың барлығы да ... ... ... , ... ... ... ... жалпы тексеріп шыққан соң « Қошқар мүйізді » қағазға
қалай ... ... ... түсіндіреді . Ол үшін : алдына
дайындалған көрнектілігін ... . Онда « ... ... » оюы ... үлгілер суретін орындау кезеңдері көрсөтіледі .
1 . Балалар дәптерін ою ойғанда ... ... ... ... .
2. Сол ... ... атауларын түсіндіріп өтеді. Оқушылар оюды
салып ... соң ... ... ... ... былғарыдан дайындалған ат әбзелдері.
Құлагер топтан озған жүйрігімай.
Құлпырған ара құндыз құйрығың-ай, деп Ақан сері атамыз қастарлеген
жылқы ... ... ... ... ... ... ... үйреткен. Небір дүлдүл
тұлпаржылқыларды үйретіп, таңдап жаратты. Ол ... ұлы ... ... ... ел басына күн ... ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
Жылқыны таңдап мінумен қатар, оларды жүзіктің ... ... ... ... Оның ... ат ... ерекше орын алады.
Ат жабдықтарын сәндеп, алтын, күміспен безендірді. Жылқы ... ... ... ... күтіп мәпеледі, сыншылардың сынынан өтті, ақын –
жыраулардың ... тиек ... ... ... ... ... шеберлері де қарап қалған жоқ, ... ... ... арқылы қасиеттерін арттыра түсірді. Олар ... ... ... ... ... ... игілігіне қосқан үлесі көп. Атадан ... ... әр ... қолданылды. Әлеуметтік жағдайларына қарай ... ... ... ... ... байланысты әр түрлі
формада жасады. Ер-тұрманның өзіне тән халық игілігімен ... ... даму ... бар. Ер ... түрлері әлеуметтік жағдайға ғана
байланысты емес, ... жас ... ... балалардың,
үлкендердің немесе қыз-келіншектердің, батырлардың ері деп бөлінген. Ер
–тұрманның ... ... ... ... өз ... ... ... жүген, айыл, құйысқан, өмілдірік, үзеңгі, аткөрпе жатады. Осы
аталған заттардың көбі ... ... ... ... ... ... Тоқымның , ердің қастарына алтын, күміс жалатылған темір
қаңылтырлар бекітіледі. Шебердің қолынан ... әсем ... ... ... ... – атқа ... адам ... бірнеше таспа қайыстардан көркемдеп
өрілген, сабы тобылғыдан, ырғайдан, аңдардың аяқ, ... ... атты ... ... ... ... өрімі сабынан бір жарым
еседей ұзын болады. Қамшы құрал ... ... қару ... ... ... ... ... жіңішке, не жуандатып, кейде
өрімге жіңішке талшық ... ... ... ... ... ыңғайына
және қамшы иесінің қалауына ... ... ... ... ... өрімнен,
алақаннан және бүлдіргіден тұрады. Саптың қолға ... жері ... ... ... ... ... ... өрудің көптеген
түрлерін кездестіруге болады, соның ішінде өте кең ... түрі ... 32 ... ... ... өрімдер домалақ, жұмыр, төртқырлы болып
келеді.
Қамшының қарапайым түрінің бірі – ... Ол ... ... ... сабынан үш-төрт есе, кейде онан да ұзын болуы мүмкін. Оны
мал айдағанда, ... не ат ... ... жиі ... өрім ... жуан ... ұшына қарай жіңішкере береді.
Қорыта келгенде қайыстан өрім өру ... ... қай ... ... жақсы дамығанын аңғарамыз. Біздің мақсатымыз осы ...... ... ... ... ... ... киіліп, атты бағындырып, бағдар беретін ат әбзелдерінің бірі.
Жүгенді атты жөнге бұру, ... алу үшін ... ... ... сәндеп нақыштау өз алдына бір сала болып қалыптасты. Жүген бірнеше
таспалардан ... ... ... ... ... Сәнді әсем
жүгендер үлкен жиындарда, тойларда, атты ... ... ... ... ... ... ... қарапайым түрлері пайдаланылады. Бірақ
қазақ даласында мұндай жүгендер ат басынын әлі күнге ... ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігінің ... ... ... 5-11 ... ... ... мазмұны
Қазақстанда тұратын ұлттардың салт-дәстүрлерін, тарихи ... ... өнер ... үйрету мәселелерін қамтыған.
Ер балалар үшін Сәндік қолданбалы ... ... ... ... өңдеу тарауы Ағашты көркемдеп өңдеу, ... оюды ... ... ... ... Тері ... өнері, Өру өнері тақырыптарын қамтиды. Бейнелеу ... ... ... ... өнердің элементтері арқылы материалдарды
көркемдеп өңдеу тарауын зерделеу және ... ... ... ... өңдеуге үйрету жолдары мен ерекшеліктерін анықтау, сол арқылы
оқушыларға ... ... ... оның ... ... жасауды оқыту
сабақтарының мазмұнын, оны теориялық және ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкіндіктерін қарастырамыз.
Қорытынды
Халық бұрын білім мен ғылымға қолы жетпесе де сұлулық пен әсемділікті
таңдай білген . Өз ... мен ... ... ... ... ... . Шеберліктің небір сан саласын асқан , үқыптылық пен көкірегінде
қастерлей сақтап меңгеріп , біздің ... ... ... кең дамығаны , оның өркен жаюы , біріншіден қазақ халқының
күнделікті тұрмысына пайдалану ... туса , ... ... ... тұтып жоғары бағалауынан туған .
Шебер қолынан түрлі асыл бұйымдарды музейлердө көріп ... , ... ... ... ... еді. Ол үшін халық қол
өнерінің бай мұраларына жаңаша сипат беріп , ... ... ... қажет . Қазақ халқы талай ғасырлық ұзақ тарихын ойласақ , ... өнер ... ... құбылысындағы күнделікті заттар ұрпақтан -
ұрпаққа уақыт озса да ... ... ... ... . ... бірге осы
күнделікті жүмысымыздағы жан - жақты бейнелеуде көркемдеуде, ... ... ... ... етеді .
Зергерлік өнер V - VI ғасырдан басталады . Ол ... ... ... ... . ... ою - ... ... жетілген кезі . Ою өрнек негізгі I - II
ғасырдан басталады . Зергер ұсталар ... де ... ... ... ... , ... , ... қайталап басу басым екендігі
байқалады . Жалпы жер -жердегі көрмелер мен ... ... ... сүйек , былғары бұйымдарымен шұғылданатын шеберлердің қатары сиреп бара
жатқанын байқаймыз . ... келе ... бір ... , ... ТМД ... жұмыстың , өткізілген істің ... іс ... ... - ... ... альбомдар жарияланып тұрады . Біз де ... ... ... ... ... ... ... Жарықбаев Қ.,Қалиев С. ... ... ... ... 1990, № ... ... ... халқының қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек.-
Алматы,1987.
3. Маргулан А.Х. ... юрта и ее ... М. ... ... М.С. Казахские домашние художественные ремесла. Алматы,1979.
5. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы,1989.
6. Қазақ совет энциклопедиясы.1-12 томдары.Алматы,1972-1978.
7. Сарсенбаев Н.С. ... ... и ... жизнь. Алматы,1974.
8. «Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы». Алматы, 1999
9. Ағаш өңдеу 7 класс. Арнайы оқулық, Алматы 1978 жыл.
10. О.Жәнібеков. ... ... ... А.Х. ... ... народное прикладное искусство” Алматы:
“Өнер”, 1986
12. С.Қасымов ... ... қол ... ... ... ... Ө.Жәнібеков. “Культура казахского ремесла” Алматы,1982.
14. Нұртаев О., Қ.Ералин “Бейнелеу өнерінің сабақтары 1 ... ... ... С. ... ... “Қазақстан мектебі”. 1997.№ 2 22 бет
16. Суранбаева Н. Халық өмірімен етене өмір. ... ... ... Ш. ... - көне ... “Қазақстан мектебі”, 1984. № 10
18. Қәкенұлы Ж. Киелі өнер. “Зерде”, 1990 № 11.
19. Төленбаев С., ... М. ... ... ... ... Х. ... халқының қолөнері. Алматы, “Кітап”, 1993.
21. Марғулан Ә. “Қазақтың сәндік өнері” Алматы,1977.
22. Мұханов М.. Казахская юрта. Алматы, Өнер , 1984.
23. Позднякова Г., ... Н. ... ... ... Өнер, 1976.
24. Джанибеков У. Культура казахского ремесла. Алматы: Өнер, 1982.
25. Хворостов А.С. Декоративно-прикладное ... в ... ... ... ... ... ж. 2003-2006 жж.
27. С.Қасиманов "Қазақ халқының қолөнері" (А.,1977ж.)
28. Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ортақ" ... ... ... ... (А., 1989 ж.)
30. Нәлібаев А. “Ағаш ою” (А.: “Өнер” 1994)
31. Қасиманов С. “Қазақ халық өнері” (А.: “Өнер” 1995 ж.)
32. ... Қ. ... ... ... ... 1996 ж)

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп оқушылар сәндік қолданбалы өнер үйірмелерінде оқыту әдістемесі39 бет
Мектептен сыныптан тыс сәндік қолданбалы өнер үйірмесін ұйымдастыру28 бет
Сыныптан тыс жұмыстар16 бет
Математикадан бастауыш мектепте сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар25 бет
Математикадан оқушылардың өзіндік жұмыстары мен сынаптан тыс жұмыстарын ұйымдастыру және өткізу әдістері47 бет
Сабақтан тыс жұмыс түрлері19 бет
Сыныптан тыс оқытудың жалпы теориялық ерекшеліктері25 бет
"Бюджеттен тыс қорлар."14 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
«Бек-сервис» ЖШС жылжымалы құрамына ТҚК мен жөндеу жұмыстарын ұйымдастыру және басқару37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь