Түркістан өлкесіндегі ұлттық баспасөз дамуының проблемалары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.4

I.Тарау. Түркістан өлкесіндегі алғашқы басылымдар (1870.1925 ж.ж.)
1.1. Түркістан өлкесінен шыққан мерзімдік басылымдар ... ... ... .. 5.14
1.2. Өлкеде алғашқы кітап басу ісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15.18

II .Тарау. Түркістан өлкесіндегі ұлттық баспасөз дамуының проблемалары.

2.1. Қазақ тілінде шыққан алғашқы басылымдар ... ... ... ... ... ... ... 19.29
2.2. Ұлттық басылымдардағы оқу.ағарту мәселесі ... ... ... ... ... ... .. 30.38
2.3. Қазақ зиялыларының басапасөздегі мақалаларының деректік құндылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39.48

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 49.50

Пайдаланылған әдебиетер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 51.53

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Бір өзі бірнеше ғасырға татырлық ХХ ғасыр да белгілі обьективті себептерге байланысты, тек соңғы жылдары ғана жалпы адамзат тарихы контексінде, ұлттық мүдде тұрғысынан зерттеле бастағандығы белгілі. Бұл ретте тарих ғылымы үшін ғасыр айнасы іспетті болған мерзімдік басылымның деректік орны ерекше. Негізінен ғасыр басында дүниеге келіп, ғасырмен бірге дамыған қазақ баспасөзінің деректік маңызын,олардың өзіндік ерекшеліктерінін, олармен жұмыс істеу тәсілдерін білу үшін алдымен ұлттық мерзімді басылымның тарихын зерттелу жағдайын білу қажет. Себебі, біріншіден, тоталитарлық жүйе, коммунистік идеология қазақ халқының тағдыры сияқты, баспасөз тағдырында да шешуші роль атқарды. Оның тарихының зерттеуіне, өрескел бұрмалауына өз ықпалын тигізді. Екіншіден, қазақ мерзімі басылымның өз дәрежесінде ұлт мүддесі тұрғысынан зерттелуі, оның деректік маңызын ашуға, ондағы салынған ақпараттардың шынайлық дәрежесін айқындауға, сол арқылы халық тарихын жазуға көмектеседі. Баспасөз беттерінде жарық көрген көптеген материалдарды «Қазірігі жағдайға сай келмейтін жат идеяларды таратқан, ұлтшыл кертартпа көзқараста болған», деп фактологиялық тұрғыдан жеткілікті талданбай, біржақты зерттеудің салдарынанан барымызды жоқ деуге шейін жеткен кезеңде, ол газет-журналдардың тігінділерін өртеп, құрытып, жойып жіберілген еді. Қиын-қыстау заманда қыруар қиындықпен дүниеге келген екі көрсеткішпен қатар қазақтың төңкерістен бұрынғы газет-журанлдарының тарихына, шығарушы редакторларына арналған азды көпті ғылыми еңбектер де жарық көріпті. Олардың ішінде Б.Кенжебаевтың, Х.Бекхожиннің, Ә.Жиреншиннің, Т.Кәкішевтің, З.Тұрарбековтың, Б.Әбілқасымовтың, С.Зимановтың, К.Идрисовтың, З.Бисенгалиевтің зерттеулерін ерекше атаған жөн.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Баспасөз тарихы көптеген еңбектерде арнайы зерттелді. Дегенмен олардың бәрінде дерлік қазақ баспасөзінің қалыптасу және даму тарихы негізінен таптық тұрғыдан қаралды. Зерттеушілердің әрбір сөзі, басқан адымы үнемі бақылауда болды. Лениндік сара жолдан сәл де болса ауытқушылық қатал айыпталынды. Мәселен 1951ж 17қарашада «Социалистік Қазақстан» газетінде «Қазақ баспасөзінің тарихын зерттеудегі өрескел қателіктері» деген мақалада ұлттық баспасөз тарихын зерттеушілер Х.Бекхожин мен Б.Кенжебаев «идеологиялық бұрмалаушы-лықтар мен өрескел саяси қателіктері» үшін қатаң сынға алынған. Еңбектері «...халқымыздың таңдау талғауына сай емес, тарихи шындықты бұрмалаған, бұқпа-жалтағы көп, маркстік-лениндік тұрғыдан баяндалып жазылмаған құнсыз еңбектер»-деген, баға берген. Міне осындан кейін мерзімдік баспасөз тарихын зерттеу ісі ұзақ жылдарға шегеріліп, тек ХХ ғасырдың соңынан бастап қана баспасөз тарихының шындықтары ашылып, зерттеле бастады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Баспасөз тарихын зерттеудің негізгі бағыттары мен кезеңдері туралы зерттеудегі негізгі мақсат-міндеттерімізді, яғни өз пікірімізді айтсақ, олар:
- өмір айнасы аталған мерзімді басылым тарихын еліміз тарихының контексінде қарау;
- әр тарихи кезеңнің өзгешелігінен шыға отырып, баспасөздің негізігі мақсатын, бағыт-бағдарын, сол уақытқа тән ерекшеліктерін анықтау;
- мерзімді басылымға әр түрлі дәрежеде әсер ететін факторларды анықтау;
- әрбір нақты газет не журналдардың шығарушыларын авторларын анықтау;
- нақты мақала авторы туралы мәліметтеріді толық білуге ұмтылу;
- нақты деректің дүниеге келуінің обьективті алғы шарттарын, себептерін анықтау;
- егер мүмкіндік болса құнды деректік маңызы бар түп нұсқасымен салыстыру, сол арқылы автор айтқысы келген, бірақ баспасөз бетінде жарияланбаған мағұлматтарды табу;
- әр түрлі жағдайларға байланысты автор ашып айта алмаған, бірақ меңзеген нәрселерді анықтау т.б. Мұның бәрі зерттеушіге баспасөздегі деректердің шынайлық дәрежесін, оның ғылыми құндылығын анықтауға көмектеседі.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Мерзімді басылым жазба деректердің басқа түрілерінен тек өзіне ғана тән сипаттарымен ерекшеленеді. Сондықтан оларда сақталынған мәліметтерден обьективті мағұламт алу мақсатында зерттеушілер баспасөзді тарихи дерек көзі ретінде арнайы қарастыру қажет.
Соңғы жылдары еліміздің тәуелсіздік алып, алып өз тарихын обьективті жазуға мүмкіндік тууына байланысты ұлттық деректерге, оның ішінде қазақ тіліндегі басылымдарға деген жаппай қызығушылық, оларды ел тарихының дерегі ретінде ғылыми айналымға молынан тарту, қазақ баспасөзінің тарихын зерделу мен қазақ баспасөзін өзіндік ерекшеліктері бар тарихи дерек ретінде кешенді талдаудың қажеттілігін күннен-күнге арттырып отыр.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.Диплом жұмысының негізгі практикалық маңызы сол, оның тұжырымдары, сарапталған, мәліметтері жаңаша көзқарастық түсініктердің қалыптасуына үлкен көмек береді және мектеп оқушылары мен студенттердің өзінің білімділік қажеттігін одан әрі дамытады деп сенеміз.Себебі бұл жұмыста көптеген мерзімді басылымдар мәселен: «Ақжол», «Шолпан», «Сана» газет-журналдарының негізгі түп нұсқаларымен қатар,мұрағат құжаттары да көптеп қолданылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Кіріспеден, екі тараудан, қорытынды, қолданылған әдебиеттер, мұрағаттық құжаттар мен мерзімдік басылымдар мәліметтерінен құралған.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ү.Субханбердина.Қазақ халқының атамұралары: Мазмұндалған библио-графиялық көрсеткіш.А.1999.- Түркістан уалаятының газеті А. 2003
2. Эрназаров Т.Э,.Акбаров А.И., История печати Туркестана (1870-1925гг) Ташкент 1976.- с.14
3. Сонда б.14-15
4. Ташкент Энциклопедия –Ташкент 1984-с.346
5. Түркістан уәлаятының газеті- Құраст//Субханбердина Ү.,Әуесбаева П,. –А. 2003- б.8
6. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін бес томдық.Аламты.2002.- Т.3.б.565
7. ӨРОМА, И-1-қор, 1-іс, 1132-тізе, 16-17-п.
8. Түркістан уәлаятының газеті- құраст/ Субханбердина Ү. -А. 2003 - б.9
9. Көлбай Төгісов шығ.жинағы-А.2003 -б.15
10. Қожакеев Т. Жыл құстары –А.1991- б.57
11. ААП РУз, ф.60, оп.1, д.421, л.194, 194об
12. ӨРОМА Ф.И-34-қор.1-іс.2641-тізе. 58-59-п.
13. Өртең №5 1922
14. Ф.И-34-қор.1-іс.2096-тізе.10-п.
15. Туркестанская правада 15 февраль 1923г.
16. Қазақ тарихы 1999 № 4-5
17. Коммунистическая мысль Ташкент. 1926 №3 С.278
18. Ф.И-34-қор.1-іс.2641-тізбе. 64-п.
19. Добросмыслов А.И. Ташкент в прошлом и настоящем // Исторический очерк. Ташкент . 1960г С. 365
20. Сонда б. 368
21. Азадаев Ф.И. Ташкент во второй половине ХIХ века. Ташкент. 1960г.С.74
22. Абдурахимова Н., Рустамова Г. Колониальная система власти в Туркестане во II половине ХIХ- ХХвв. Ташкент. 1999г.С.15-16
23. Эрназаров Т.Э. История печати Туркестана (1870 1925гг) С. 16
24. Сонда б. 27
25. Сонда б. 28-29
26. Түркістан уалаятының газеті- А.2003ж. – б.8
27. Сонда б.9-10
28. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер Алматы.1956ж 23-30 б.б
29. Ү.Субханбердина Қазақ халқының атамұралары: Мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш. Алматы:,1999. -834 б.
30. Сонда б.28
31. Ә.Хасенов. Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы қазақ совет баспасөзінің даму тарихы. Автореф.тарих.ғылым.канд. Алматы, 1974ж
32. Сонда б.10
33. Қ.Атабаев. Қазақстан тарихының деректанулық негіздері.Алматы., б.189
34. Год работы Казахского высшего педагогического института. Ташкент. изд. казпедвуза,1928г. С.63
35. Х.Бекхожин Қазақ баспасөзінің даму тарихы Алматы.1961ж
36. Сонда б.126-127
37. Коммунистическая мысль Ташкент.-1926г.№2-3 С. 221
38. Сонда б.224
39. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін бес томдық. Т.3 б. 698
40. Ақжол 1922ж, 6 сәуір
41. Ленин шығ. 26-том, 326-б.
42. Ақжол 1922ж, 9 қаңтар
43. Егемен Қазақстан газеті 2002ж 28 қаңтар
44. Ә.Хасенов. Оңтүстік Қазақстан облысындағы қазақ совет баспасөзінің даму тарихы. Автореф.тар.ғыл.канд. Алматы.1974ж
45. Парасат 1992ж №3 б.12
46. Тілші 1924ж, 13 ақпан
47. Қазақ тарихы №4 1994ж б.22
48. «Ақжол», 1923 жыл, 5 июнь.
        
        Мазмұны
|Кіріспе |2-4 ... ... | ... Түркістан өлкесіндегі алғашқы басылымдар (1870-1925 ж.ж.) | ... ... ... ... ... ... |
|1.2.|Өлкеде алғашқы кітап басу ісі |15-18 |
| ... | |
| | | ... ... ... өлкесіндегі ұлттық баспасөз дамуының | ... | ... ... шыққан алғашқы басылымдар |19-29 |
| ... | ... ... ... ... |30-38 |
| ... | ... ... ... ... ... |39-48 |
| |құндылығы | |
| ... |
| ... | |
| | | ... |49-50 ... |
|.............................. | ... ... ... |51-53 ... | ... |54 ... |
|............................. | ... ... Бір өзі ... ... ... ХХ ... да
белгілі обьективті себептерге байланысты, тек соңғы ... ғана ... ... контексінде, ұлттық мүдде тұрғысынан зерттеле бастағандығы
белгілі. Бұл ретте тарих ғылымы үшін ғасыр айнасы іспетті ... ... ... орны ... Негізінен ғасыр басында дүниеге келіп,
ғасырмен бірге дамыған қазақ баспасөзінің ... ... ... ... жұмыс істеу тәсілдерін білу үшін алдымен ... ... ... ... жағдайын білу қажет. ... ... ... ... идеология қазақ халқының тағдыры
сияқты, баспасөз тағдырында да ... роль ... Оның ... өрескел бұрмалауына өз ықпалын ... ... ... ... өз ... ұлт мүддесі тұрғысынан зерттелуі, оның
деректік маңызын ашуға, ... ... ... шынайлық дәрежесін
айқындауға, сол арқылы халық ... ... ... ... ... ... көптеген материалдарды «Қазірігі жағдайға сай
келмейтін жат идеяларды ... ... ... ... болған», деп
фактологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... жоқ деуге шейін ... ... ол ... ... ... ... жойып жіберілген еді. Қиын-қыстау
заманда қыруар қиындықпен дүниеге келген екі көрсеткішпен қатар қазақтың
төңкерістен бұрынғы газет-журанлдарының ... ... ... азды ... ... еңбектер де жарық көріпті. ... ... ... ... ... ... ... К.Идрисовтың,
З.Бисенгалиевтің зерттеулерін ерекше атаған ... ... ... ... ... көптеген еңбектерде арнайы
зерттелді. Дегенмен олардың бәрінде дерлік қазақ баспасөзінің қалыптасу
және даму тарихы негізінен таптық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... бақылауда болды. Лениндік сара жолдан сәл де болса
ауытқушылық қатал айыпталынды. Мәселен 1951ж 17қарашада ... ... ... ... ... ... өрескел
қателіктері» деген мақалада ұлттық баспасөз ... ... ... ... ... бұрмалаушы-лықтар мен өрескел саяси
қателіктері» үшін ... ... ... ... ... таңдау
талғауына сай емес, тарихи шындықты бұрмалаған, бұқпа-жалтағы көп, маркстік-
лениндік тұрғыдан ... ... ... ... баға ... осындан кейін мерзімдік баспасөз тарихын зерттеу ісі ұзақ жылдарға
шегеріліп, тек ХХ ... ... ... қана ... тарихының
шындықтары ашылып, зерттеле бастады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Баспасөз тарихын ... ... ... мен ... туралы
зерттеудегі негізгі мақсат-міндеттерімізді, яғни өз пікірімізді айтсақ,
олар:
- өмір айнасы ... ... ... ... еліміз тарихының
контексінде қарау;
- әр тарихи кезеңнің өзгешелігінен шыға отырып, ... ... ... сол ... тән ... ... ... басылымға әр түрлі дәрежеде әсер ететін факторларды анықтау;
- әрбір ... ... не ... ... ... ... ... мақала авторы туралы мәліметтеріді толық білуге ұмтылу;
- нақты деректің дүниеге келуінің ... алғы ... ... егер ... болса құнды деректік маңызы бар түп ... сол ... ... ... ... бірақ баспасөз бетінде
жарияланбаған мағұлматтарды табу;
- әр түрлі ... ... ... ашып айта ... ... ... ... т.б. Мұның бәрі зерттеушіге баспасөздегі
деректердің шынайлық ... оның ... ... анықтауға
көмектеседі.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Мерзімді басылым жазба деректердің
басқа түрілерінен тек өзіне ғана тән сипаттарымен ерекшеленеді. ... ... ... обьективті мағұламт алу мақсатында
зерттеушілер баспасөзді ... ... көзі ... ... ... қажет.
Соңғы жылдары еліміздің тәуелсіздік алып, алып өз тарихын ... ... ... байланысты ұлттық деректерге, оның ішінде қазақ
тіліндегі басылымдарға деген жаппай қызығушылық, оларды ел тарихының ... ... ... ... ... ... баспасөзінің тарихын зерделу
мен қазақ баспасөзін өзіндік ерекшеліктері бар тарихи дерек ретінде кешенді
талдаудың ... ... ... ... ... ... жаңалығы.Диплом жұмысының негізгі практикалық
маңызы сол, оның тұжырымдары, сарапталған, мәліметтері жаңаша көзқарастық
түсініктердің қалыптасуына үлкен көмек ... және ... ... ... өзінің білімділік қажеттігін одан әрі дамытады деп
сенеміз.Себебі бұл ... ... ... басылымдар мәселен: «Ақжол»,
«Шолпан», «Сана» газет-журналдарының негізгі түп нұсқаларымен қатар,мұрағат
құжаттары да көптеп ... ... ... ... екі ... қорытынды,
қолданылған әдебиеттер, мұрағаттық құжаттар мен ... ... ... ... ӨЛКЕСІНДЕГІ АЛҒАШҚЫ БАСЫЛЫМДАР (1870-1925 ж.ж.)
1.1.Түркістан өлкесінен шыққан мерзімдік басылымдар.
Х1Х ғасырдың II-ші ширегі Түркістан ... ... ... ... ... бірі ... ... 1868 жылы Ташкент ... бір ... ... мен ... ... ... ... орыс-
түземдік мектептер, кино және театр, почта, телеграф, ауруханалар мен
ғылыми орталықтар ашылды.
Қоғамда ... ... әр ... ... уақиғалар туралы дер
кезінде оқырмандарына мәлімет жеткізу міндетін атқаратын мерзімді басылым,
уақыт өте келе баға жетпес ... ... ... ... ... уақиға туралы жедел ақпарат таратқан мерзімді басылым,
сол оқиға туралы өз бойына қажетті мағұлматтарды да ... ... ... келе өзі де ... ... көзі ... ... қызмет етіп,оқиғалардың
кейбір қырларын ашуға көмектеседі.
Өткенді саралап, баспасөзді түбегейлі зерттеу ... ... ... - ... ... ... көрген
материалдар архив қазынасымен ... бір ... ... ... ... елеулі жақтарын толық сипаттайтын ... ... ... ... ... зерттеуде және оны
танып білуде үлкенді-кішілі еңбектердің елімізде әр ... ... ... ... ... жартысында Т.Амандосов, Х.Бекхожин, С.Имашев,
М.Фетисов, Б.Кенжебаев, ... ... ... ғалымдар кеңестік
баспасөздің тарихын зерделеді. ... ... сай бұл ... ... ... ... партия мен кеңес өкіметінің
көзқарасы тұрғысынан қарастырылды, дегенмен қазақ ... ... даму ... ... ... негізінде жүйелі түрде сарапталғанын жоққа
шығаруға болмайды.
Бұхараның санасын уландыру, жергілікті мұсылман халықтарының ... ... ... ... ... ... ... патша
өкіметі Орта Азияда ресми баспасөзді тимді ... ... ... ... ... ... санында жарияланған
мақала патша өкіметінің Түркістан өлкесін отарлаудағы ... ... еш ... көрсетеді: «Біздің пайымдауымзша,Түркістан
өлкесінің қазіргі ... ... ... ... ... ... бірақ оларды қара күшпен емес, ақылмен және рухани
басымдықпен жеңіп ... ... Орта ... ... ... ... ... жергілікті жұрт бұған дейін бірнеше ғасырлар бойы
тікелей ... ... ... ... ... және жемісті
екендігі сезінуге мәжбүр етту. Бұл басымдылық ... көз ... ... ... ... деп ... ... керек. Ескі әдет-ғұрыптар
өміршең,оларды түбегейлі жою үшін бірте-бірте әрекет ... ... ... ... Түркістан өлкесінің қазіргі әкімшілігі алдына
қойып отырған басты және ... ... осы. Осы ... жету өте-мөте
қажет,өйтпеген жағдайда Түркістан өлкесіне орыс элементтерін ... ... ғана ... алу ... ... ... орыс халқының
рухани орасан зор күш-қуатына жәрдемдеспесе, Орта Азияға орныға бастаған
орыс элементі де жойылып ... ... [2]. ... ... мен Жетісу
облыстары кірген Түркістан генерал-губернаторлығы 1867 жылы құрылып,оның
тұңғыш ... ... ... ... Түркістан жеріне орналасып,оның шексіз байлығын иеленудің
бірден-бір жолы-жергілікті халықтарды рухани жеңу екендігін жақсы сезінген
патша өкіметі өз ... жету үшін ... ... ... де
жақсы түсінді.Сондықтанда газет шығару ісімен айналысты. ... ... ... II-ші ... ... ісі" орыс мемлекетінің идеологиялық,
саяси күресте шешімін табатын жаңа мықты қару ретінде қолданды. [3] мұны
газетте ... ... ... ... ... өкіметтің
шығарған ресми бұйырықтары мен жарлықтарынан, орыс ... ... ... орыс ... мен ... ... болып
жатқан жаңалықтарға тоқталған мәліметтерінен көруімізге болады. 28 ... ... 1870ж ... ... ... ... туған күні
ретінде қаралса, бұл күн «Түркістанские ведомости» ... ... ... ... күн ... ... газеттің алғашқы бес жыл мерзім ... ... ... өлке ... ... ... ... -1892 жылдары алғашқы арнайы редакторы болып штабс-капитан
Орта Азияның географиясы мен этнологиясын зерттеуші ... ... Ал 20 ... 1892 ... ... 1899 ... ... А.П.Романович оның қазасынан кейін офицер С.А.Геппенер (1899 жылғы
22 сәуір -1901жылдың 29мамыр), ... ... ... ... болады. Аталған газет 1917 жылдың 15 желтоқсанына дейін шығып ... ... ... газетінде көрнекті шығыстанушы - оқымыстылар
академик В.В.Бартольд, Л.С.Берг, Н.А.Северцов, А.Н.Федченко, И.В.Мушкетов
жұмыс ... ... ... ... Қиыр ... және ... ... да қалаларында корреспонденттері болды. Газет Орта Азия
халықтарының қоғамдық пікіріне, ... ... мен ... ... саласында көптеген зерттеулер жүргізді.
«Тұркестанские ведмости» негізгі мақсаты Түркістан ... ... ... ... ... ... өсіру жайында газеттің бірінші
нөмірінде «Түркістан өлкесінде ... ... ... ... ... мен ... дамуына. «....мы будем говорить исключительно о
культуре хлопка в ... и ... ... края»-деп көп көңіл
бөлген. Бұдан басқада өлке мәдениеті мен халықтары туралы ... ... ... ... отырды.
Х1Х ғасырдың II-ші жартысында қазақтың ұлттық баспасөзі дүниеге
келді. Қазақ мәдениетінің тарихында ... орны бар, ... ... және эстетикалық ой-пікірін оятуға септігін
тигізген қазақ баспасөзінің тұңғышы ... ... ... ... ... газеті» [5]. Ол алғашқыда 500 дана ... ... ... ... ... шығып, кейінен дербес органга
айналды. Алғашқыда айын төрт рет, екі саны өзбек тілінде, екі саны ... ... ... ... ... Х.Чанышев редакциялады
[6]. Бұл екуі де алғашқы да генерал-губернаторлықта ... ... ... ... ... ... ... айналысты. Газеттің бас
редакторы болып 1883жылы Н.П. ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі өкімдері мен нұсқауларын
тарату болды.Сонымен бірге, өлкенің әр түрлі жерлеріне ... ... ... ... ауыл шаруашылығының жай-күйі, мал аурулары,
эрозия, су пайдалану туралы жекелеген мәліметтер айтылды.Газет ... ... ... ... ... ... және этнография жөніндегі әр түрлі мәліметтер ... ... ... ... ... ... берген редакция есебінде мына жағдайларды ескерілгендігін
және баспадан шығарылғандығын айтады:
1.Ресей патшалығы мен оның өмірбаяндарының ... ... ... ... әкімшіліке байланысты
шығарған өкімдері мен нұсқаулары;
3.Жергілікті ... ... ... облысының әскери губернаторының
бұрық ,өкім мен нұсқауларын хабарландыру;
4.Жоғарғы әкімшіліктің жаңа ... ... және ... ... бірге,жергілікті халықтың
әдет-ғұрыптары мен салт-дәстұрі,ғылым,білім,өнер,сауда т.б
6.Өлкедегі ... ... ... ... ... ... жарнамалары мен кейбір өлке мекемелерінің
өкіметтік ... ... ... ... ... ... әр ... кеткен шығын мен оларды қайда жұмсап жатқандығы ... ... ... ... [7]. 1883 жылы ... генерал-губернаторының
бұйырығы бойынша газетті қазақ тілінде шығару тоқтатылып, аптасына бір
шығатын өзбек газетіне айналдырды. Біраз ... ... 1885 ... ... ... және орыс ... шықты. Жалпы газет 47 жыл бойы, 1918 жылға
дейін шығып тұрған. [8] ... ... ... ... ... уәлаяты газеті» кезінде қазақ халқының саяси, шаруашылық және
мәдени өмірінде,сондай-ақ қазақтың ... ... тууы ... ... зор үлес ... ... ірге тасын
қалаған «Түркістан уәлаяты газетінің» соңын ала Орта Азия ... ... шыға ... 80-90 ... бұдан әрі баспасөздің дамуына өз үлестерін
қосқан ... ... ... ... ж ... 1907ж), «Асхабад» (1899-1918жж), «Окраина»
(1890-1898 жж), журналдар: ... ... ... Азия» (1895-1896 жж). Көптеген қалаларда әсіресе Ташкентте жеке
меншік ... мен ... ... көре бастады. Алғашқы жеке меншік
типографиясы Ташкентте 1877 жылы, Самаркандта 1880 жылы, Қоқанда 1887 ... ... 1882 ... ... болды.
Бұл типография мен литография орталықтарынан жеке меншік газеттер ... ... ... ... байланысты Түркістан өлкесінде
цензуралық мекеме комитеттері мен телеграфа агентігі де пайда болды.1882
жылы баспасөздегі ... ... зиян ... ... ... туралы
заң шығарып, Министрліктер бұл редакцияны және редакторын ... ... ... ... ... шығару құқығынан айырды.
1916 жылы Ташкентке Көлбай Төгісов келіп, 26 қарашадан ... ... ... Мәриям Төгісовамен бірлесіп «Алаш»
газетін аптасына бір рет ... ... ... ... ... бірден көңіл аударып,оның қандай мақсат ұстанғанын анықтауды
Түркістан өлкелік қорғау ... ... ... ... жасалынып,оның мақсаты туралы Түркістан ... хат ... ... сол ... 16 шілдесінде Сырдария облысының әскери
губернаторының Мәриям ... ... ... ... ... бірінші
бейресми «Алаш» газетін шығаруға №21329 куәлік ... ... ... ... ... қазақтарын білімге шақырған, қазақ халқының
ұлттық мәдени дамуын көздеген газет жарыққа келді. ... ... ... ... әрі ауыр проблеманың бірі отырықшылдыққа көшіру, одан кейін халық
ағарту ісі, ... ... жер ... ... ... сот мәселесі,
әйел теңдігі, экономикалық жағдайлар ерекше көрсетілген. Газеттің ... ... де ... Мұны олардың мақалаларынан,.
«Келіңдер, апалар, кішкене ... ... сөз ... ... ... адам ... ... - деп қазақ қыздарын газетке
ат салысып, араласып тұруға шақырғандығы дәлелдейді. Түркістан өлкесінің
барлық оқыған саналы ... ... ... ... ғана ... қоймай
сонымен қатар, газетті кеңінен таратуға, мәдени ағарту ісін және барлық
қазақтардың ... ... де ... Алаш 1917 жылдың екінші
жартысынан бастап тоқтатылды.
1917 жылы Ташкентте «Бірлік туы» газеті жарық көрді [10]. Осы ... ... ... және Түркістан жадидизмнің ықпалындағы Сырдария
қазақтары мен Ташкентте аймақтық конференция ... ... ... ... ... ... апталық «Бірілк туы» газетін
шығаруға шешім қабылдады. Бұл газет сол ... өзге ... ... ... ... көбірек уағыздады.Айта кететін жай, газет «Құрама
газеті» деп аталады. Себебі, ол өлкенің көпшілік халқына ... ... ... ... ... ... ... Қарастырып отырған кезеңде
Түркістан қазақтары Орта Азия мен ... ... ... ... роль ... жылғы Қазан төңкерісінен кейін жаңа өмірді дәріптейтін газет-
журналдар шығарыла бастады. Соларға тоқтала кетсек: 1920 жылы ... ... ... жетісіне екі рет шығатын, сыпайы тілдегі саяси
һәм шаруашылық «Жаңа Өріс» газеті жарыққа келді.
Ол Ресейлік еншілестер табының кеңесімен ... ... ... һәм ... ... ... ... бөлімі атынан шығады деп
жарияланды. «Жаңа Өріс» алғаш тегін таратылды. Оның шет ... ... ... ... ... бөлімдері болды. Яғни ол өз оқушыларын ішкі,
сыртқы жаңалықтармен таныстырып отырды.1920 ... 27 ... ... ... 14 ... ... ... Ал 1920 жылдың желтоқсанынан бастап ... ... ... ... партия комитетінің тілі «Ақ жол» газеті
шығарылды.
Түркістан Компартиясының Орталық Комитетінің Атқару бюросының № 20-шы
1920 жылғы 19 ... ... ... ... О ... ... Постановили:
1. газету издавать под названием «Ак-жол» (Светлый путь) как орган ЦК КПТ и
ТуркЦИКа.
2. газете выходить не ... 2-х раз в ... в ... пол печатного листа.
3. тираж 18 000 экз.
4. ответственным редактором ... тов. ... ... ... Мир-Якуб Дулатова.
5. Штат: Редактор, секретарь, Заведующий редакцией, делопроизво-дитель,
Архивариус, конторщик, бухгалтер, ... ... ... ... уборщица.
6. Все служащие редакции должны пользоваться ... и ... с ... ... ... По представлении сметы открыть кредит при народном банке.
8. На средства редакции определить открытые курсы для подготовки ... из ... ... ЦК ... ... ... Н. ... редакторы болып С.Қожанов сайланды. Мұнда негізгі қаралған
мәселере ішкі және сыртқы хабарлар мен ... ... ... әйел мәселесі, бұйрық-жарлықтар, партия талаптары, шаруашылық
жағдайынан мәліметтер берді. Мәселен мынандай; Қазақстанда ... ... ... ... «Ақ жол» ... 1921, 17 ... ... –қырғыз білім комиссиясы- «Ақ жол» 1921ж ... ... ... ... ... Әубәкір Ахметжан ұлы Диваевтың 40-жылдық
юбилейі. «Ақ жол» (Ташкент), 1923, №288, ... ... ... һәм Абай ... «Ақ жол» Ташкент1923, №288.29-
март. Саади.А, (Абдурахман).Абай «Ақ жол» 1923ж №355, 356, 359, 363, ... ... ... ... ... .«Ақ жол» ... 1923, №377,378.
Білім комиссиясының бір мүшесі қисынсыз жала. (Сәкен жолдасқа жауап). «Ақ
жол» (Ташкент). 1924 №417, ... ... ... ... ... «Ақ жол» Ташкент 1924 №412, 5 март. ... ... ... ... па? ... қазақтың №128, 19 февральда ... ... ... ... деген мақалға сын). «Ақ жол» (Ташкент). 1924.
421. б.3-4. ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... Түркістан
өлкесінде шығып отырған мерзімдік басылымдарға мынандай ... ... ... ... ... анкетасы: «Ақ-жол» газеті- қазақ тілінде.
Адресі: Ташкент қаласы. К.Маркс көшесі 41.
1920 жылдың 7 желтоқсанан бастап, үзілістер 8 ... 1923 ... ... себебі: қаржының жетіспеуінен.
Бағадарламасы-париялық-саяси,экономикалық және ғылыми әдебиеттер.
Мерзімділік уақыты - ... 3 рет ... - 1800 ... Иса Тоқтыбаевич-жауапты редактор
2.Алиев Хасан Шаяхметович
3.Байтасов Абдулла Баитасович
4.Ходжиков Кангиркожа Ходжикович
5.Илаев Хади Илаевич
6.Алпаров Гибат
Жетісу мен Сырдария облыстары Қазақ АССР-іне қосылады, ... ... ... ... ... ... ... Сырдария облыстық партия, кеңес
мекемлерінің органы болып Шымкентте шығып тұрды.
Ақ жол газетінің 1921 ... 22 ... ... ... журналы
деген хабар шықты. Октябрьден бастап Ташкентте қырғыз-қазақ ... ... ... ... ... шыға ... ... саясат, әдебиет, білім һәм
шаруашылық жайынан сөздер жазылып тұратын көрінеді. Бас шығарушылар:
Рысқұлов, ... ... ... ... Ә.Диваев, Жандосов,
Бөриев һәм басқалар. [13]. ... ... ... ... ... органы болып Ташкентте шығарылды, қазақ тілінде айын бір ... ... ... ... ... ... деп аталды.Ол 1922 жылдың
қазанынан 1923 жылдың мамыр айына дейін шығарылып тұрды. Журнал 58 ... 25 беті ... 24 беті ... 8 беті ... тілінде болмақ.
1923 жылы қаңтарда Ташкентте "Сана" журналы шығарылды. Ол Түркістан
Мемлекет ... ... ... ... деп ... ... 1923
жылдан - 1 қазан 1924 жылға ... ... ... ... Сана ... 2000 дана. 8 басап табақ. Жылына 4 нөмері немесе 32 ... ... деп ... ... ... медереселер жай- күйін, өнер-
білім,өкіметтің ғылым мен білім туралы бұйырық-жарлықтарын, ... сын ... ... ... және ... ... ... кітапттарды таныстырып отырды; Мәселен; Арқа. (Әуезұлы Мұхтар) ... сын. ... ... ... ... бет ... ... тексеру). Журнал «Сана»,1924.№2-37 Сол
жылдардағы кітап баспасына ... ... ... ... ... [15].
1922жылғы Түркістанның мемлекеттік баспасының есебінен: Бір жылдың ішінде,
1922ж Ташкенттегі Түркістанның мемлекеттік баспасында 622 ... ... ... Оның 36,3% ... ... 33,7% ... тілінде
басылыды. М.Тынышбаев, Х.Досмұхамедовтің ерекше ... көп ... ... ... ... атты ... ... қоғамдық-саяси, яғни ."аңсаған елге ... жас ... ... " көмек бола алатын журналға автор
ретінде өзіндік үлес қосады. 1923 жылы ... ... ... ... ... ... жарияланады. Онда: Математика (арфиметика
алгебра, геометрия, тригонометрия); 2) астрономия; 3) жаратылыстану тарихы
(зоология, ... ... ... ... ... 4) ... және
медицина; 5) ветеринария; 6) мәдениет ... ... ... ... ... және ... тарихы; 8) география 9)
отан тану (Қазақстан, Түркістан); 10) статистика; 11) халық әдебиеті; 12)
көркем әдебиет; 13) ... ... ... ... 14) ... ән-күй; 15) қырғыз (қазақ) ойын-сауықтары; 16) мектеп ісі (тарихы
бағдарламасы, жоспар жасау,статистика т.б; 17) педагогика; 18) ... ... ... ... 19) ... және рецензиялар;
20) хроника (мектеп өмірнің маңызды хабарлары, Халық ағарту коиссариатының,
Ғылыми Кеңестің, Қырғыз ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтары; 21)қырғыз тілінде және қырғыздарға
(қазақтарға) қатысты басқа тілде шыққан ... ... және ... ... ... [16] Бұл газет –журналдарды республикаға
таралуы бірге ... бұл ... ... мәселесіде қаралып
отырған,оған мына сұраныс куә, ғылыми ... №1123 24 ... ... ... ... Сана ... 50 ... босатуыңызды
сұранамын, Инпрос тыңдаушылары жазғы каникулға кетуіне байланысты ... ... ... таратылуы қажет». Директор Іс жүргізуші:
А.Горская. 1924 жылы ... ... Осы ... қазақ жастарының
баспасөз тарихына келетін ... ... ... ... ... ... ... бірі Ташкентте шыққан жастар журналы ... [17]. Бұл ... ... Орта Азия Комунистік Университетінің
қазақ студенттерінің жылдық журналы еді. ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... мен
студент өмірі көп сөз болатын, сонымен қатар әдебиет бөлімінде ... ... ... ... 1929 жылы ... тапшылығына
байланысты журнал жабылған болатын. Журналдың бары-жоғы бес ... ... 14 ... 1923ж ... регистрацияға алынған мерзімдік
басылымдар мен баспалар: [18]
|Аты ... ... ... |
|1.Ақ- жол газеті ... ... ... 3 рет | | ... ... ... печати ЦККПТ |Тохтыбаев ... 1 рет | | ... ... газеті |ЦККСМТ ... ... 3 рет | | ... журнал ... ... ... ... | | ... ... бас ... демократиялық бағыт ұстанған қазақ тіліндегі
газет-журналдар яғни осы Түркістан өлкесінде де шыға ... ... ... ... ... ... шығып, қазақ тарихына байланысты
және қазақ тілінде шығып отырған басылымдарға ... ... ... әлі де ... ... ... ... ететін қазақ тарихының бір
тұсы екені анық.
1.2.Өлкеде алғашқы кітап басу ісі
Түркістанда ... ... ... ... кейбір шығыс
литографияларын санамағанда бірде-бір типография болған жоқ. ... басу ... ... ... ... ... ... кеш басталды. Шығыста
баспа стоногы тек қана ХYIII-ХIХ ғасырларда пайда болды.
Ресейде мұсылман тіліндегі кітап бастыру ... ... ХYIII ... ... ... 1723 жылы Астраханда алғашқы
араб шрифтімен орыс типографиясы негізі қаланды. Кейінірек ... ... ... Қазан, Кавказ және Қырым жерлерінде болды. Түркістанда
кітап басып шығару ісі тек ХIХ ғасырдың 60-жылдарында басталды. Кітап ... ... ... ... ... ... өлкесінің экономикалық және
техниканың дамуының артта қалуынан түсіндіреді.
Түркістанда 1880 жылы ... ... саны ... ... ... ... және 1-еуі литография. [19] Орта Азияда алғашқы литография
1874жылы Хиуада, кейін ... ... ... ... Самарқант, Андижан
т.б Түркістан қалаларында пайда болды [20]. ... ... ... ең ... кететін шығының аз ... ... ... қиын ... еді. ... ... кәсіпқой жазбашылар мен
баспа ісінің ... ... ... Түркістандағы жергілікті халықтың
арасынан ең алғашқы литографтардың бірі Атажан Абдалов (1856-1927 жж) еді.
Ол бастауыш ... орыс ... ... ... жетік меңгерген
болатын, жас кезінен бастап орыс ... ... мен ... ... ... Сондықтан болар ол орыстар арқылы баспа, яғни
кітап басу ісі туралы ... ... ... ... ... ... ... Хиуада өз баспасын ұйымдастырып, бұл 1910жылға дейін өмір сүрді.
А.Абдалов литографиясынан классикалық ... және ... ... ... ... тарихи шығармаларда басылды. Кейінгі
кездегі деректер боцынша хивалық 40 жуық ... ... ... Келесі бір жекеменшік өзбек басапасының иесі Исанбай Хусейнбаев
болды.Ол 1883 жылы Ташкентте ... ... ... ... ашты. Кітапқа деген қызығушылығы мол Исанбай орыс және өзбек
тілдерінде кітап басып шығарды.
Литографиялық баспалардан ... ... ... ... ... ... ... («Бес поэмасы») 1880 жылы, 1893 жылы Ташкентте
«Диван» (өлеңдер жинағы) басылып шығарылса, ХIХ ... ... ... ... «Девони Мунис» және «Девони Раджи» атты өлеңдер ... ... ... ... ақын ... Абдукадыр Бедилдің Ташкентте «Таңдамалы
шығармалары», 1893 жылы ... ... ... ... өлеңдері жарық
көрді. [21]
Литографиялық жолмен ... діни ... ... ... ... 80-жылдары медреседе білім алу үшін мұсылман балаларын
оқытуға арналған кітаптар мен басқада әдеби ... ... ... үзінділері), Шоркитаб (мұсылман әдет-ғұрыптары), «Суфи-Аллаяр» (діни-
мистикалық өлеңдер жинағы), т.б. көп ... ие ... Бұл ... отарлаушыларға өлкеде өз монархиялық билігін орнатуда көмегін
тигізді. Мұны: Энгельс - ... ... были ... и ... а ... тексты имели во всяком суде силу закона» - деп
көрсетсе, атақты шығыстанушы ... ... ... ... [22] - ... без колебания заимствовали у европейцев огнестерльное оружие, но
для заимствования другого изобретения ... - ... ... ... богословных авторитетов, так как пользование
печатными книгами вносило полный переворот в ... ... ... с ... ... ... Ташкентте С.А.Порцевтың типографиясы құрылды. [23]
Алқашқы баспа бетінен шыққан ... орыс ... ... табиғат жағдайы мен байлықтарын, экономикасы мен ... ... ... ... ... ... ... бірі 1868 жылы ташкенттік әскери типографиядан алғаш шыққан орыс
ғалымы ... ... Орыс ... ... ... ХIХ ... жергілікті халықтың өз ... ... ... - ... (1872ж) 500 ... ... [24] ... таңда
бұл еңбектің нұсқасы Ә.Навои мемлекеттік кітапханасының сирек кездестін
бөлімінде ... Бұл ... ... ... ... ... ... үлкен сұранысқа ие болған. Ш. Ибрагимовтың.
«Календарь» ... ... ... анықтама мен көптеген
мағұлматтар, Түркістан мен ... ... ... ... Мембанк бөлімдерінің мәліметтері мен орналасуын, почта жөн-
жобасы, орыс тілінде араб қаріпімен ... ... ... ... ... еуропалық басылымдарға қарағанда өзінің
орындалуымен ерекшеленеді. «Окраина» газеті осы бір ... ... ... ... ... басылған кітаптар өте ұқыптылықпен
орындалғанын және шетел басылымдарына ... ... ... ... [25] ... литографиялық басылымдар қоғамның
даму талаптары мен күнделікті саяси жағдайларға, ағарту ... ... ... ... ... бере ... ... баспасөз
басылымының қажеттігі туды. ХIХ ғасырдың ... ... ... ... ... жеке ... типографиялар ашыла бастады. ... жеке ... ... мен орыс ... ... тұрды.
II-ТАРАУ. ТҮРКІСТАН ӨЛКЕСІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ БАСПАСӨЗ ДАМУЫНЫҢ ПРОБЛЕМАЛАРЫ.
2.1.Қазақ тілінде шыққан алғашқы басылымдар.
Қазақ баспасөзінің көшбасшысы «Түркістан уәлаятының ... ... ... ... және саяси-қоғамдық өміріне тың өзгерістер
әкелді. Ол алғашқы ұлт ... ... ... ... бастауына
бағыт-бағдар беріп, ХIХ ғасырдың соңына қарай қазақ ... ... ... ... ... жарыққа шығуының саяси астары
да жоқ емес. Газеттің басылуы патшалық Ресейдің ... ... ... ... уақытта отарлау бұғауын Кіндік Азиядағы ... ... ... ... ... ... Шығыс Түркістанға салған, тіпті, ауған-
ағылшын соғысына да араласып, ол ... де өз ... ... ... ... жылы ... елін толық билгеп келген Орынбор, ... ... ... ... Жетісу облыстарын қамтыған Түркістан уаляаты
қосылды. Түркістан генерал-губернаторының қолына әскери, азаматтық ... ... Иран ... елдермен дипломатиялық келіссөз жүргізуге құқық
берілді. ... ... ... «жарты патша», атап кеткен
сол Түркістан генерал-губернаторының (фон Кауфман) ресми ... ... 1870 ... ... ... ... ... 13 жыл бойы шыққан газеттің алғашқы жылдарындағы сандарында көбінше
жарлық, ... ... ... сот ... сияқты құжаттар жиі жарияланған.
Идеология құралы ... ... ... ... шет ... ... ... туралы хабарлармен қосажер, мал, егін
шаруашылығы, өнеркәсіп, сауда мәселелері мен оқу, ... ... ... ... бұл ... жалпы Орта Азия халықтарының тұңғыш баспасөзі
болып табылады. Газет ... және ... ... ... ... [27] Ішкі
істер министрлігі газеттің шығуына рұқсат ... оның ... ... ... ... ... салтанатты жиналыстары төңірегіне
ғана лайықтап, көбінесе ресми ... ... ... еді. ... ... «жергілікті халықтарға қатысты Түркістан генерал-
губернаторы мен әскери губернаторлардың ... сот ... ... ... ... ... үкімет бұйрықтары жиі
жарияланды. ... ... ... ... ... ... жергілікті қызықтыратын орыс халқының өмірінде және басқа да
мемлекеттердің ... ... ... ... мен ... ... жергілікті хабарлар, әр түрлі мәліметтер» Бірақ
газеттің бас редакторы Н.П.Остроумов ғылыми-зерттеу ісімен ... ... бұл ... ... ... ресми емес ... ... ... ... ... жанасты
материалдарды көп бастырған. «Түркістан уалаятының газетінде» басылған
тарихи, саяси, ... ... ... ... өз ... әлі де
жойған жоқ.
1923 жылы „Ак жол" газеті туралы Б.Майлин; „Осы декабрь жүлдызынын 7
күні Ташкентте ... ... ... тілі "Ақ жол" ... ... жыл толды, Сол күннің қүрметіне „Ақ жол" ... көп ... ... айта ... Ол ... үкіметінің қолдаған шараларын қазақ халқына
жеткізіп тұрды", - деп атап көрсетті [28]
Шындығында 1920 жылдың 18 сәуірінен шілденің 27-не ... ... ... ... ... ... ... шығып тұрған болатын. Ал “Ақ
жол” болса сол басылымның ... ... еді. ... “Жаңа өріс” газеті
жөнінде бір-екі ауыз мәлімет бере кетелік. „Ол Кырғыз-қазақша жетісне екі
рет шығатын сыпайы ... ... әрі ... ... деп аталады, [29]
Басылым материалдары халықты негізінен еңбекке, игі тіршілікке шақырады.
Ал, сол жылдың 7 ... ... оның ... „Ақ жол газеті Қырғыз
газеті" деген атпен шыға ... ... ... ... І800. ... ... ... Ішкі хабарлар, сыртқы хабарлар,
сауатсыздықты жоғалту жайынан, әйел ... ... ... ... ... ... партия тіршілігі, партия талаптары, шаруашылық
жайынан деген бөлімдерді болды. Ақжол ... ... ... ... дәйекті жазып отырды. Еңбекшілерді жерге орналастыру,оны
отырықшылыққа айналдыру мәселесі Ақжолда Әулеиатадағы ... ... ... ... ... ... 1921 жылдың көктемінде
Түркістанда басталған ... ... 1922 ... ... Жетісу мен
Сырдария облыстарында жер-су реформасы аяқталды. Бұл ... ... - ... ... - 16 ... - 6мың ... жер кедейлерге
қайтарылғандығы айтылады. [30] „Ақ ... ... ... ... ... макала жарияланды. Онда Орта Азия халықтарынын патшалы
Ресей дәуіріндегі ... ... ... ... айтылады. Автор
байлардың кедейлерге ... ... ... ... малын тартып алуы, кедейлердің көтеріліске шығып, жаңа ... алып ... деп ... негіз береді. Сондай-ақ газеттің осы
нөмірінде, Түркістанда өткізілетін кедейлер ... ... ... ... Оразов, Каримов сияқты барлығы 25 ... ... ... ... ашылып, қазір барлығы 11З ұл мен
13 қыз бала оқып жатқаңдығы және 14 наурыздан ... ... ... іске кіріскенін қысқаша хабарлайды. „Ақ жол» газетінде ... ... де кең ... ... ... орай ... ... автордың „Қалың малұрлығы”- деп аталатын мақаласындағы „Шымкент уезі
Қошқар ата болысындағы ... 17 ... ... 15 кара ... сатып
алған” Қыздың әкесі Таңқы 15 қараны алып, қызын әйел үстіне берген" ... ... ... ... ... 1924 ... 13нөмірінде „Қазақ-қырғыз
арасында қызды мал орнына сатуға тиым салынғалы бері бұл әдет ... ... ... да бұл ... ... ... қағаз жүзінде ғана қалып,
іс жүзінде шыға ... қала ... ... ... ... қара ... әлі жойылмай тұр. Осы жылы Жизақ уезі Атақорған болысында Оспантөс
Бекұлы деген кедейлерге жол болып, жаман әдет ... ма екен ... ... ... малсыз Оңғарбек Қаратайұлына беріп отыр. Бұған қарағанда қазақ-
қырғыз ішінде қалың мал жойылар деген ... де бар, — деп ... ... [31]
"Ақ жол" газетінің тағы да бір ерекше көңіл бөліп, жан-жақты проблема
көтерген мәселелсрі шаруалар жағдайы. Мысалы, ... 1921 жьшы ... ... һәм аз ... ... ... жобасы” жариялаңды. Онда,
ұйым мүшелерінің ақша ... ... ... ... яғни әр ... ... 50 сом айлык, салығы да 50 сом. Одан әрі ұйымның құрылыс реті
көрсетіледі де, дихандар ұйымының әр ... ... ... ... ... газетте „Шарушылық жайынан" деген айдармен „Түркістандағы жер байлығы”
атты мақала да ... ... ... ... бір ... ... қайтып барып, баяңдама қылған. Баяндамада Түркістан уезіндегі
Қаратау таусылмастай көп тас көмір таптым деген, Тас ... ... ... 200 шақырымдай дейді” [32]- деп оны тез ... ... ... ... ... жолда" жиі жазылып, халықтан тиісті бағасын алған тақырыптардың
бірі әдебиет, мәдениет және білім мәселесі. Мысалы, басылым ... ... ("Ак ... газеті, N71, 1921 жыл) деген мақаласында; „1921 ... ... ... ... ... ... атынан сауық кеш жасалды. Бұл
тамашада "Болыс" атты 3 ... ... ... - ... ... 1924 ... нөміріңде „Жаңа шыққан жеті азамат қырғыз-қазақ мәдениетін көркейтуге
мұрындық болыңдар" атты мақаласын авторы ... «Қай ... ... ... санына қосылып, мәдениет сатысына қосылып аяқ басу сол жұрттын
әдебиетінің өркендеуімен табылмақ -деп ... Ал ... ... ... ... ... ... жетеу" мақаласы арқылы Үсенұлының осы ойын
әрі дамытып, былай деп нақтылай түседі: «Ташкентегі қазақ-қырғыз институтын
тауысып, жеті ... ... ... шығайын деп тұр, Институт өзініқ қысқа,
тайғақ өмірінде тәрбиелеп, өсіріп тұңғыш жеті балапан ұшырып ... ... ... ... ... бұл жеті күш, әрйне аз, жетпіс
те аз, жеті жүз болу керек еді, ... ... ... ... даласы осы күңде мәдени басшыға мұқтаж, мәдени басшы деп
кімді айтамыз? Қай жұртта, қай ... ... да ... ... ... оқу ... Судья, дәрігер, инженер, т.б. мәдениет басшысы емес.
Қазақ-қырғыз надаңдығана, қараңғылығына қарағанда бұл арада мәдениет
басшы муғалім. Сондықтан ... ... ... ... т.б. ... мүғалімдер айрықша орын алдьы. ... ... ... ... ... ... бұл бағытынан айнымаған болса, мынау жеті азамат ... жаза ... ... ... ... білім алуы, көркеюі
сіздерге қарап тұр. ... ... ... ... Оспанқұл Әлиұлы,
Базарқұл Даниярұлы, ... ... ... ... ... Насыр Қожақұлы, Шынәлі Мұсақұлы деп бүкіл иісі қазақ ... ... ой ... ... ... соңында Түркістан Совет республикасы таратылып қайта
құрылды. ... ... ... оның ... ... келген Жетісу меп
Сырдария облыстары Қазақ АССР-іне қосылды. Осыдан кейін „Ақ жол" ... ... ... ... ... партия, кеңес
мекемелерінің органы болып ... ... ... ... ... Орталық партия комитетінің органы болып
Ташкентте ... ... ... ... бір рет шығатын ... ... ... журналы" деп аталды. Ол 1922 жылдың қазанынан
1923 ... ... ... ... ... ... Журналдың өнер-білім,
шаруашылық бөлімдерінде көптеген танымды ... ... ... ... ... ... „Орхон жазуы туралы бірнеше сөз” „Жер
сілкіну", „Ғылым не ... т.б. ... ... ... ... мәні зор ... ... жұмысына О.Жаңдосов, Ә.Диваев қатысты.
[34] Ал, енді „Шолпанның" бетінде сол кезеңнің ... ... ... ... ... жарияланды деген сауалға келетін болсақ
онда ең ... ... ... ... керек" атты мақалаға
тоқталамыз. Себебі, бұл ... ... ... ... ... ... ... ескіні көксеумен жазылған дүние деп бағалап ... ... ... оның ... шектен тыс асып бара жатқан
ұлтшылдығы жоқ сияқты. Оған мақала тексін оқу арқылы көз ... ... ... ... кедейлері ылғи өгейлік көріп келді. Басынан
тоқпақ кетпеді. Жақсылықтың ... ... ... ... ... ... өкімет басқарып келген жергілікті жұрттың
қамқорлықтарыменен, патша өкіметіне арқа сүйеп, аштан келген келімсектердің
қулық-сұмдығына ... ... ... еді. Өзін ... ... ... жер-суы үшін ақы алды.
Бұдан басқа мақсаттары да жоқ емес еді. Сондықтан революцияның
алғашқы ... ... ... ... ниеттеріне сенімсіз кезбен
қарады. Төңкерістің әуелгі ... ... ... ... ... ... пікірден кейін төңкеріс ісіне тіпті араласпады".
Сондай-ақ журнал халық арасында өкіметтің түрлі саяси-экономикалык,
мәселелерін түсіндіруден де бас ... ... ... салык, жайы,
редакция ұжымы халыққа оны былай деп түсіндіреді: -„әрбір өкімет өзінің
істейтін ... ... үшін ... әр ... ... ... Өкімет
шығындары көп болған сайын соғүрлым халықка да салықтар көп түседі.
Салықты аз салатын өкімет ... ... ... һәм аз ... ... ... ... Сондықтан екіге бөлінеді һәм түрлі жолмен өкімет
пайдасына халықтан жиналады. Кейбір салықтар ашык ... деп ... ... ... ... Ашық ... жер, су, аяқты мал, фабрика-
завод (салынып) Һәм солар сиякты ... ... ... ... жасырын салык халыққа білдірілмей, көрсетілмей, байқатпай салынып
жиналатын сияқты. Енді екітүрлі ... ... ... ... ... ... алайық. "Өкімет жүз уақ малы һәм 15-20 ірі қарасы бар орта
шаруаға иесі өкіметке бір жыл ... 8-10 ... ... ... ақша ... ... ... деп жүрсе де тағы да әртүрлі жолменен өзі ... ... ... бұл жерде редакцияның жасырын салық туралы ... ... кері ... туындатқанын жасырмай көрсетуіміз керек. Бірақ баспасөз
бетінде шындықты жазып, соңына дейін адал болғанға не жетсін.
„Шолпан" ... ... ... ... ... де ... ... Мысалы; белгілі шығыс зерттеушісі Ә.Диваев өзінің «Қазак-
қырғыз білім комиссиясы жайынан қысқаша баяндама деген мақаласында: Мектеп
кітаптарын ... ... өте ... ... Бірнеше жиылыс жасады.Қазақ
азаматтарын оку кітаптарын жазуға шақырды. 1922 ... ... ... оқу ... жазып бермекші болып уәде борді:
С.Қожанов» Арифметиканын бір бөлімін.
Қ.Жолманов. Арифметиканың екінші бөлімін.
А.Дәнебаев. ... ... ... ... жайынан
С.Оспанов.Қазақ-қырғыз тіліндегі сөздерді түзуді Бұл ... ... ... ... тапсырылған жоқ -деп дабыл кағып,
алаңдаушылық, білдірді.
Егер журнал бетінде жазылған әдебиет мәселесі туралы сөз ... ... ... ... ... деген тарихи әдеби сынның қысқаша
мазмұнымен де таныс болғанымыз жөн ... ... ... осы күнгі
халі мен бағытына оқырмандар түрлі пікір айтады. Орыс зсрттеулері ... ауыз ... ... ... әдебиетінің ішінен алар орны зор деп
бағалауда әрі осы жазулардың айтуына карағанда ... ... әлі ... беті ... ... ... түрге түсіп калыптаспаған,
майысқан-сынған әдебиет деп саналғандай жасырын ... ащы ... — деп ой ... ... Ал, халыққа білім беру, өнер ... ... ... ... ... ... шығып тұрды. Соның бірі
Ташкентегі қазақ-қырғыз институты туралы жарияланған ... ... осы ... ... ... ... оқытушылары,
студенттердің оқу залындағы сурет беріліп, бұл оку орнының қазак ... орны ... деп ... ... ... ... тудыруға, күшейтуге себеп болған
мәдениет көсемдерінің ... ... ... ... ... ... еңбек. Ал халык, арасында мәдениет ұрығын шашатын ... ... ... қай ... болсын мәдениетке алғаш аяқ басқанда бар күшін
сарп қылып даярлайтыны оқушылар ғана болады".[35]
Енді „Шолпан" ... ... ... өнер ... арналған
қандай дүниелер болды, олардың авторлары кімдер еді ... ... ... ... ... ... ... „Оқыған
азамат" әңгімесі мен „Заман еркесі" ... ... ... құлаған
тас», Ш. Қүдайбердиевтің „Ләйлі — Мәжнүн" ... ... ... ... ... ... араласып, туған халқына жанашырлык, танытып,
материалдар жариялап ... ... ... ... ... А.Оразаев сынды азаматтар болды.
Қазақ шаруаларының арасында түсінік, ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Темірбек
дегеи автордың „Көшпелі қазақ халқын ... ... ... оқып ... ... ... ... тегіс жерге отырғызу деген
мәселелер туып жүр. Өнімді түрі табиғаттың күшін өзіне қаратып, ... ... ... ... күшін мол пайдалану үшін ... ... ... Ол үшін жер ... ... ... ... салып, боран соқпайтын жем ... ... ... ... ... қонысы оң болып, малының аман шығуы жүрген жерінің ... ... ... ... ... қар, жұт, мұз ... ... соқса
қазақтың күні қара, малынан айырылғаны, байлығынан айрылғаны, барлық көрген
түсіндей болып көзінен бірақ ұшады. Көшпелілер малым бар деп жыл ... ... ғана айта ... ... бірте-бірте отырықшылыққа ауысқан қазақ
халқына жөн болады".
„Шолпанның" ... ... ... ... ... су ... ... бір шағын мақала жарияланды. Онда,
өмірінде пара алып ... бір ... ... сайланады. Байлардың
берген парасын алмай, парақорлықпен күресу жолына түседі. Байлар ... су ... ... ... ... ... ... артық
жерлеріне су жетпей, құрғауға айналды. Су аздықтан екпейтін жерлерін
кедейлер ... ... ... ... айтылып, әділдік, ауызбірлік болса
мұратқа жетуге болады деген ой ... ... ... ... „Саясат бөлімі" болды,
Бұл бөлімнің жұмысы кезінде жақсы жолға қойылғандығы байқалады. ... ... ... ... Россия кеңестерің бірінші съезі",
„Еуропаның саяси халі" сияқты мақалалар жарияланып ... ... ... ... оқиғаларымен таныстырып отырған. Осы мақалалардың
бірі „Орта Азия бірлігі" деп ... ... ... айының басында Ташкентте
Орта Азиядағы, Бұхара, Хорезм һәм Туркістан республикаларының конференциясы
болып өтті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... да, революциядаң бері қарай да жоғарыда айтқан аймақтардың шаруасы
бір жерден басқарылып келген емес. ... ... бөлу ... ... ... Мәскеудің ұйғаруьша қарағанда Түркістан, Хорезм һәм Бұхара
республикалары бір шаруа ауданы ... ... ... [36] ... ... ... ... тоғыз айдың ішінде жарияланған
материалдардың мән-мазмұн, сын-сипаты ... ... ... ... редакция тарапынан адасушылық, бұрмалаушылық мүлде болған жоқ ... ... ... ... ... пен ... кезінде
өткенімізді саралап, жақсы мен жаманның арасын айырып алғанымыз жөн ... ... ... ... жарияланған екен деп өз халқымыздың
тарихынан бас ... ... ... жата ... ... ... „Шолпанмен" қатар „Сана", „Кедей айнасы" журналдарының да
шығып тұрғанын білеміз. Енді осы басылымдарға ... ... ... деу себебіміз „Сананың" 3, ал „Кедей айнасынық" 5-ақ саны ... ... ... ... (1923, ... бетінде білім, ғылым, тарихи
материалдар жарияланғанымен, оған І. Жансүгіров, М.Әуезов ... 1,5 ... ... ... ... ... ... сол күннің, сол таңның көкейкесті әлеуметтік, саяси
мәселелерін көтеріп, жаңаны насихаттамағаны және ... ... сөз ... деген айып тағылып, 1924 жылдың , қараша айында жабылды.
Әйтседе, „Сана" журналын ауызға алар болсақ, ең ... ... ... ... ... ... Халел 1920 жылы Ташкент
қаласында Халық ағарту институтында оқытушылық, қызмет ... ... ... де айналысқан. Осы ретте ол қазак-қырғыз
білім комиссиясының төрағасы ретінде қазақ мектептері мен ... ... ... ... ... жасауға, түрлі саладағы
оқулық кітаптарды жазуға, ғылыми терминологияны қалыптастыру існе белсене
кіріседі.
Осы қызметте жүріп ... жаңа ... ... деген журнал шығарып, басылымның мақсат-мүддесін: „Заманымыз
мәдениет заманы, ... ... ... ... ... қолға
түспейді, Білім алуға көп ... ... ... ... ... мақсатымыз аз да болса, ... ... ... ... ... ... сөз болу. Бұл өте ... ... ... амал жоқ, - деп айқындап берді [38]
Х.Досмұхамедов „Қазақ-кырғыз тарихына көзқарас" деген екінші бір
мақаласында: «Тіл ... ... Өз ... өзі білмеген ел болмайды.
Мәдениетке ұмтылған жұрттың алдымен тілі өзгермекші, тілі ... ... жұрт - ... ... ... ... ... шарттарын
қарастыру, жұрт әдебиетінен, көркем әдебиеттсн үлгілер көрсетіп, өрнекті
түрлерімен таныстыру"[39], — дсп қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... ... әу бастан-ақ, өз оқырмандарына тарихи
мәселелерді ... ... күш ... байқалады. Сондықтан да
онда «Түрік-монғол тарихы", „Ескі заманнан Шыңғыс ... ... деп ... тарихи материалдар жарияланып, адамдардың өз халқының ... ... ... ... ... ... жол ... сезіледі. Ал,
Н.Жаленовтың „Химия аңыздары" атты мақаласында адам баласы ... ... ... оның ... ... білу керектігін, әсіресе судың
қадыр-қасиетін тәптіштей окырмандарға жан-жақты түсінік беруге тырысқан.
Сондай-ак археология мен тарихқа, ... ... ... ... һәм ... жөн", ... ... демографиялық өсіп- өну процесіне арналған
„Қазақстан, Түркістан жері һәм ... ... ... мәселесіне
байланысты „Бесік жыры" атты зерттеу еңбектер ... ... ... ... ... ... Қоңырат, Сапақ
бидің қағысқаны, Бола бидің бір сөзі" деген және „Қарауыл ... ... ... ... ... ... ... үшінші сандары
кешігіп, қараша айында ғана шыққан. Онда негізінен бала ... ... ... ... бастылары «Қазақ мектептері үшін қосымша
жоба» жәие «Әдет, заңы» деп аталады. Осымен қатар, мұнда ... ... ... бұрын баспа жүзін көрмеген ... ... ... ... ... ... ... Мөңкеұлының
сөздерін, „Адай Абыл ақынның сөздерінен қалған бір ... ... ... ... ... де осы ... оқуға болады.Газет не журнал
белгілі бір мерзімділікпен өткенді өз ... ... ... ... ... ... өзіндік күнделік міндетін атқарады. Қазақ
тілінде пайда болған газеттерден қазақ тарихын ... ХIХ ... ... бөлігінен бастап бүгінге дейінгі ел өміріне қатысты сан-алуан
мағұлматтар ала ... ... ... ХIХ ... ... ширегіндегі
қазақ жерінің отарлану тарихынана бастап бүгінгі тәуелсіз ... ... ... қазақ халқының жүріп өткен жолын сарғайған газеттер
беттерінен көруге ... ... ... ... ... ... ағарту комиссариатының жұмыс бағыты жан-жақты
даярлық пен әзірлікті талап етті. Оның алдында: сауатсыздықты жою, ... ... жаңа ... ... ... ... алу, ... білім беру,
саяси ағарту, кітап бастыру, өнер мен әдебиеттің түрлі салаларын дамыту
жөніндегі мәселелер ... ... 26 ... ... ... ісін ... ... декрет
қабылданды.Сондай шаралар нәтижесіндеТүркістан өлкесінің оқу-ағарту ісі
едәуір жандана түсті. Жаңа ... ... ... ... ана
тілдерінде дүние тану негізінде оқыта бастады. Дін мектептен бөлінді.
Мұсылман ... ... ... мектепттерде насихаттап, тартатуға
тиым салынды. Өлкедегі қазақ, ... ... ... ... ... ... балаларын көбірек бере бастағаны «Ақ жол» газетінің
«Оқу жайы» [40] ... ... ... көрсетіледі. Газет бұл мақаласын
өлкедегі оқу-ағарту мекемелерінің мәліметтері негізінде ... ... ... ... ... ... мектеп-1965, оқушылары - 6604.
Екінші басқыш ... - 58, ... - 7750, ... – 618. ... 502 ... 34 мың 125 ... 806 ... [41] болғаны
келтіріледі. Мұндай оқу орындарында ... ... 680 ... ... тек ... бірі ғана ... ... көрсетіледі.
Өз балаларының ертеңгі болашағын ойлаған еңбекшілер газет редакциялары
мен мәдениет мекемелеріне мектеп ашу жайынан ... хат ... ... ... ... ... уезіне қарасты қазақтарда тіпті ... де ... ... Бердіқұлұлы әңгімелейді, онда: «Ел баласын
оқуға ынталы, бірақ, ашылғалы отырған мектеп жоқ» [42] ... ... ... ... деген ден қоюшылықты үзбей жариялап, өлке халқының өнер-
білімге деген ... ... ... ... көтеріліп, бұхара қолдауына
ие болып отырған мұндай редакция хаттары оқу ... ісі үшін ... ... ... ... ... «Халық ағарту істері туралы» бөлімде тұрақты
мектеп ашу жағы да ... ... ... ... ... ... ... қажет екені көрсетіледі. Жаңа бағыттағы
мектеп ашу ... ... ... ған ... ... білімді
жұрт қатарына теңелу үшін сол мектептердегі оқыту әдісін жетілдіре беру аса
маңызды міндет саналатынын түсіндіруді ... ... ... ... тұтты. Бұл
тұста қазақ мектептерінде ана тілінде оқыту жайына тоқталып, орыс ... ... ... үлгі етіп ... Орыс ... ... ... тіліне аударылып, оны ұлт мектептерінде пайдалану
жолдарымен ... Бала ... ... ... ... рубрикамен 1923 жылдан шілде айынан ... ... ... ағарту ісін туралы" бөлім сұрақтарына түрлі салалынң адамдары
мақала жазып, қалам тартты. Бұл арада бір ескеретін ... ... ... ... Мақаласында аты-жөнін толық көрсетпей «Р», «Т»,
«И» деп көмескіленеді. Немесе «Арқа», «Біреу» ... ... ... да «Ақ ... ... ... мәселесі жайлы
пікірлерді зерттеуде онда жазылған ұсыныстарды бүгінгі күн талабымен өлшеу,
идеялық бағытын сын көзімен таразылау мақсаты қойылғанын айтқан ... тез ... ... озық ... ... беттерінде кең
таралды. Сауат ашуда өте ұғымталдылық көрсеткендер ... ... «Ақ жол» ... ... ашу ісі ... ... игі ... бұл науқанның сәтті жүргізілуіне үлесін қосады. Қазақ, ... ... мал ... ... ел ... сауат ашудың
тиімді жолы хат ... ... ... оқу ... ... ... мұғалім іздеу мен классс дайындау сияқты қиындықтан
құтылуға болатынын ... ... жою ... ... ... өз бағдарламасы көлеміндегі оқуын бітіріп еңбекшілердің
сауатын ашып жатқанын «Ақжол» ... ... ... ... тұрінде дәйекті
жариялап отырды. «Ақ жол» 1924 жылы 9 қазан нөмірінде ... ... ... ... 970 ... ... жою ... оқып
жатқанын хабарлайды. Мұнымен қатар «Қосшы» одақтарының жанынан ашылған
курстардың жемісті жұмысы жайлы да ... ... ... Мәселен Сырдария
облысының «Қосшы» одағының 5720 мүшесі хат танығанын жазады. Оқу-ағарту ... ... беру ісі ... ... журналдары жұмысының басты
көріністері болды. Бұл журналдар шама-шарқы келгенше оқу-ағарту ... көп ... ... ... ... етіп ... ... ерекше маңызды екенін журналдар бірден қуаттады. Бұл жөнінен
«Сана», «Тәрбие-тәлім» және «Мектеп» бөлімдерін ашып онда еңбек ... ... ... ... еңбек мектебінің шәкірт
тәрбиелеу мақсаты-табиғат пен ондағы тіршіліктің ... ... ... ... ... ... журналында да еңбек мектебін түсіндірген ... ... ... «Оқу бөлімі», «Түркістандағы халық ағарту ісі»деген
бөлімдер ашылып, ... бала ... ... ... ... Бұл ... ... бірге жаңа типті оқу орындарында
сабақ өту методикасымен ... ... Бала ... ... ... «Жас қайрат» журналында да көлемді таныстырылып
тұрды.Журналдың «өнер-білім», «Әдебиет», ... «Ел ... ... ... ... ... ... тақырыпта, көптеген мәселелер
көтерілді.
Жетісу халқына ... мен ... ... ... ... ... ... борышы етіп санады. Бұл ... ... ... алу үшін ең алдымен соның алғы шартын жасауды газет
негізгі түиін ретінде бағалайды.Осы тұста "Қазақ, қырғыз мектебі қай ... ... [43] ... ... ... ... тұжырым жасауымен көңілге
қонады. Мақала көшпелі мектеп құруға көп ынта ... ... ... ... ... ... осы ... жасауда екені, сондықтан қазақ, қырғыз балаларына тұрақты, орыс
мектебі үлгісінде оқу орнын ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... [44] деген мақаласында мұғалім сапасы
жайлы сөз ... ... - ... ... ... - дейді автор. Оның
міндетінің үлкені мінезін түзету, өзін-өзі ... ... ... ... атқа мінерліктен аулақ болу». Ұстаздың білімі, инабаты, оның
ізденуінен, көп ... көп ... ... ... ... жиналмақ.
Ұстаздық жөніндегі газет ұсынған түйін міне ... ... ... ... сай ... ... ... оқулық мәселесі
екеніне де назар аударады. Мұнде оқу құралдарының Мәскеу, ... ... ... ... ... басылып шықанны хабарланып, оны
Жетісу сияқты алыс ... ... ... ... ... ... ана тілін оқытуға байланысты грамматикалық
мәселелер төңірегінде газет талқылау, ұсыныс пікірлер жарияланып тұрды.
Мұндай ғылыми ұсыныс, ... ... ... тілі ... аз да болса өзіндік үлесі болғаны белгілі. Газеттің «Емелені
өзгертуге жоба»[45], «Емелеміз»[46], «Қосымшаларымыз» [47] тағы да ... ... жазу ... түбір сөзге жалғау, жұрнақ қосудың
заңдылығы, етістік сөздер хақында алғашқы талдау, ғылыми ... ... бар. ... сонымен бірге Жетісудағы мәдени өмір ... ... ... ... айналдырған. Облыстық «Білім» қоғамының үш жасқа
толуы ... «Үш ... той» ... ... берілді. Осы күн құрметіне
арнап Верный жастарының «Сәуле» жазба альманағын шығарғаны, оның бірінші
данасы ... ... ... ... ... ... ... С.Қожанов, Е.Аралбаевтарға сауға етілгені белгілі.
Жоғарыдағы айтылған газет, журналдар еңбекшілерді өнер-білімге
шақыруы-халқымыз ... ... ... ... еді. ... ... жою мен бала тәрбиесін бір-бірімен ... ... ... Мұның жұртшылықты оқу-ағарту ісіне жұмылдыруда
тиімді әрі әсерлі әдіс болғанын ... ... ... ... ... және «Жас ... ... журналдарында білім беру сипатын
таныстыру бүгінгі ... ... ... Олар ... білімді
азамат болуға шақырды. Оңтүстік Қазақстанның алғашқы баспасөздердің тіл,
стильдік дамуында «Ақжол» газетінің ықпалы күшті болды. ... ... ... тіл қолданысын өздеріне үлгі тұтты.Сондықтан бұл баспасөздің
журналистік ... сөз ... ... ... ... ... тілді қалыптастыруға қосқан игі қадамының бірі-саяси-
әлеуметтік маңызды терминдерді дәуір талабына сай бір ... ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин өзінің «затқа іздеу,
ұғынысқа сөз іздеу»? деген мақаласында әңгіме етеді. Мұнда ол ... ... сол ... ... ... одан ... баий түспесе,
зиян шекпейтінін айтады. Ол «басқа көп халықтарға аты да, заты да ... ... ... алу керек»деген ұсыныс жасайды.
Ал Ахмет Мамытұлы болса ... «Пән ... ... ... ... ... ақылға сиымды түрде аудару мәселесін көтереді. «пән сөздері
деген нәрсені тым сығымдамай, өз еркіне жіберу керек ... пән ... ... ... аударадым десең де, пәндегі ойлаған толық мағанасын
бере алмайды.Сондықтан, тіпті қисыны келмейтіндерін көп ... ... па ... ... үшін ... ... азот, полюс, атмосфера т.б
сөздерді қанша ... да ... ... сөз табу ... ... ... ... артық елдің мұндай пәне ... өте ... орыс ... тоқтап қалған жоқ» Мамытұлы ғылыми терминдерді
қабылдау, қолдану жөнінде дәуір ... сай ... ... ... дұрыс қолданудың бала тәрбиесі үшін маңызы зор.Өйткені,оқушы
танымы бала жастан шатасқанда, оның болашағының ... ... ... ... бір ... салу ... [48] атты ... оқулықтар жайы
баяндалады. Жағырафия, оның карталары, геометрия, көк ... ... ... ... ... ... ... адам денесінің құрылысы
/анатомия/, қазақ, қырғыз тілдерінің тізімі- бұл кітаптар 1923 ... ... ... ... ... үшін ... ... хабарланған.
Бұдан өзге, ана тілі, арифметика, педагогика оқулықтарының 10 бөлек кітап
етіліп тәржімаланғаны, оны ... ... ... ... комиссиясының
басшылық жасап отырғаны келтірілген.
Қазақ тілінің 40-50 мың шамалы сөзін қамтитын түсіндірме сөздік
жасаудың ... ... тіл ... ... ... [49] ... С. ... бұл жұмыстың өзіне тапсырылғанын айтады. Газет сонымен
бірге, саяси терминдердің ... ... ... ... ... тәртібі
негізінде алынғанда дұрыс болатынын да ескертеді.
«Терминология хақында» [50] атты мақала ең алдымен, халық тілінің бай
қорын пайдалану, болмағанда туысқан тілдер ... ... ... ... ... жүзі ... терминдерін сол қалпында алу принципін
көрсетеді. Жаңа кітаптарды газет жұртшылыққа ... ... [51] ... ашып ... ... ... хабарларда учитель Иса Тоқтыбаевтың
«Түркістан географиясы» кітабының ... ... онда ... ... ... ... ... өнімі, өсімдігі, халқы,
хайуанаттар дүниесі ... ... ... ... бар екені жазылған.
Жұртты бастауыш, жетіжылдық мектеп көлеміндегі ... ... ... ана ... ... ... ... маңызын түсіндірді. Ғылми,
саяси терминдер жөнінде газет көтерген ... ... осы ... ... » тіл- ... ... ... мақалалардың сөйлем
құрылысы мен сөз қолданыстарын қысқаша таныстыра кеткен жөн. Мұнда газет
тіліндегі бір ... ... ... ... Ауылдық совет
қызметкерлерінің кейде мекемеден табылмайтынын «Әйтен болса, Бәйтен жоқ»
деген қанатты ... ... ... ... ... сөз ... ... қолдану экспрессивті тәсіл делінеді. Газетте осы сияқты
тапқырлықпен қолданған фразиологиялық тіркестер жиі ... ... ... ... ... ... ... екі үштіні бір күшті
қосады», тағы басқа мақал-мәтелдер белгілі мақсат үшін ... ... ... ... ... ... ойды дәл, ... жеткізуде үлкен
рөлі болғаны аян.
«Шолпан», «Жас Қайрат», «Жаңа өріс», «Жас алаш», тағы ... ... ... дидарласып тұрған. Кезінде ел тұрмысынан қала қоймаған,
қазір историзмге айналған- әмеңгер, бесікөртті, әжеқабыл, би, ... ... ... тоқал сөздерін бүгінгі ұрпақ түсіне бермейді . ... ... ... дәуірдгі бұл контекстер саяси-әлеуметтік ... ... ... ... тілі жаңа ... ... жаңа ... атаулардың туғанынан дерек береді. Кеңес, партия, комиссар, азық-
түлік саясаты, жер ... ... ... ... ... ... бірлестігі, теңдік, право, социализм контекстері жаңа саяси ұғым
білдіретін сөздер болды. Бұл халық санасын көтеріп, ... ... ... ... ... » ... тілдік тәсілі публистикалық деуге толық
негіз бар. Онда ... тілі ... тең, ... ... ... ... хабарсыз, бірден социализм дәуірімен айқасып отырған қазақ
елінің ... ... ... кім ... ... ... ... іске асарлық тіршілігіне көрнекті бұйымдардың бәрі де басқа шаруасы
күшті, мәдениеті алдағы жұрт ... ... ... ... келген
» [52] деген сияқты шұбалаңқы текстер көп кездеседі. Баспасөздің тартымды,
бұқара талабына ... ... ... ... ... совет органдарының
жауапты қызметкерлері де өз ұсыныс пікірлерін ... ... ... ... ... ... кеңес, ақыл айтқан материалдардың
бірі - О. Жандосовтың «Қазақ газеттері туралы » [53] ... ... ... автор Түркістан газеттерінің бір сарындылығы, халықтың ... ... ... талабынан кейін қалып отырғандығын атап
көрсетеді. Қазақ баспасөзінің өсіп, қалыптасу жолы ... ... ... ... ... [54] ... мақала деректерінде де
тәп- тәуір баяндалған.
«Ақжол» тілшілерінің бірінші конференциясы [55] осы қатарлы маңызды
мәселелерді алдағы ... ... жазу ... ... ... Бірақ,
бұл қаулы газеттің олқылықтарын толық ... ... ... тұрмыс-
тіршілігі, партия ұяларының тәжірибесіздігі, қожа- молдалардың, ... әлі де ... ... ... фактілер «Ақжолда» пәрменді
жазаламайтын.
Қазақ әйелдерінің еркіндігін жазғанда да, қарадүрсін ... ... қыз- ... оқуына кедергі болып ... ... ... жолы ... комсомол ұйымдарының басшылық көмегі , жұмыс тәжірибесі
саралап түсіндірілмейтін. Бірақ, бұл ... ... ... жылы 4000 ... ... тарайды [56]. Дегенмен, редакция коллективі
баспасөзге ... өз ... ... ... ... қазақ жоқшысы болып келе жатқан қара бұхара ... ... ... ... ... азамат бір айда кемінде 100
жазылушы тауып жіберуді ... ... деп ... ... ... ... Осындай жарнамалар газеттің тиражын 10000-ға жуық жеткізу
міндеті қойылып, ол ... ... ... ... ... ... Бұл ... оның Оңтүстік Қазақстанда көп таралып, әбден
танымал газет болғанын дәлелдейді.
Журнал мен ... ... ... ... ... ғылымның түрлі салаларына да қатысты пайдалы материалдарға да ... ... Бұл ... ... ... ... мен оның қойылу
шамасы - олардың мәдени, ғылыми дәрежесін анықтай ... ... ... Осы ... ... «Шолпан» журналына назар аударсақ ол көбіне
білім жолын көздеген материалдарға кең орын берді. ... осы ... ... ... туралы бірнеше сөз, Жер сілкіну, ... ... ... ... Ауа, Көктен түскен тас деген тағы да
басқа мақалаларының ғылыми-тәрбиелік, үгіт насихаттық ... зор ... жөн. 1923ж март ... «Дивани луғат-ат түрк» кітабының 1916 жылы
Стамбул қалалсында үш ... ... ... ... ... ... ... резенциядағы өте маңызды деректер,оны ғылыми болжам,
пікір сатысына көтеріп тұр. ... ... ... ... Қашқаридің
мынандай сөздері бар: «Мен өзім тұрік қауымдарының ... ... ... тілін,һәм әдебиетін үйрендім. Тұрік болсын,
тұрікпен, оғуз, яғма, қырғыз болсын ... ... ... білдім.»[57]
«Шолпан» бұл мақалада түрік тобындағы елге жататын қазақ халқының да
өткен ... ... ... елге ... ... ... да өткен
тарихына кітаптың қатысты екенін ескертеді. « Түрік халқы.... сұлу, жүзі
күліп ... ... ... қайтпайтын, уәдесіне берік халық».[58]
М.Қашқаридің ертедегі тұркілердің бұл мінездемесінің де ғылым үшін ... Ал ... ... ... ... ... «Қазақ, қырғыздың
аты, тегі туралы» деген мақала бұл жөніндегі едәуір маңыздылығымен ... 1923ж № 6, 7, 8 ... ... ... ... бұл мақала түйіні қазақ,
қырғыз халықтарының шығу ... ... ... мәдениеті,тілі тағы
басқалары қаралып, жариялау арқылы өнер-білім, ғылым пайдасын көрсетуді
мақсат еткені байқалады.
«Сана» журналында да 1923 ... ... ... ... ... ... ... комисссиясының «Заманымыз мәдениет заманы» деген хатын
жариялап, онда өнер білімнің маңызын түсіндіруді көздеді. [59]
«Мәдениетке білім жеткізеді. Білім оңайлықпен ... ... ... көп ... керек» деп жазылды жұртшылыққа арналған бұл ... ... ... ... ... жолдарын нұсқайды. Оның ең басты жолы- білімді
мұғалім, жақсы жабдықталған мектеп қажеттілігі көрсетіледі. Бірақ ... көп ... шала ... ... ... ... ... да ескертіліді. Сондықтан, баспасөзді қолға алу, оны
елге жақындату, түсінікті тілмен ... ... ... Осы ой, ... ... ... туып отыр деп жазды журнал. Сонымен «Сана» ел
санасын оятамын, елге ... ... ... ... жас
өспірім шәкірттерге көмекші, кеңесші ... деп ... Осы ... ... ... ... материалдар жариялады. «Түрік-монғол
тарихы» деген еңбекте сол елдердің тіршілік, тұрмысымен, өткендегі салт-
санасымен ... ... ... ... ... байланысты құнды
деректер келтірілген.
Тарихи, этнографиялық, археологиялық ескерткіштерді іздеу, табу, оны
қалай сақтап, тиісті ғылыми орындарға тапсыру мәселесін «Сана» өте ... ... ... ... ... ... ... қалай һәм қайдан
іздеуге»деген мақалада адам баласының даму сатыларын тас, қола, ... ... ... ... ... медициналық, астрономиялық және
техникалық ғылыми ұғымдардан жұртты хабардар ... ... ... «Білім бөлімінде» жарияланып тұрды.
2.3.Қазақ зиялыларының басапасөздегі мақалаларының деректік құндылығы.
Халық ағарту мәселесі Кеңес өкіметінің өмірге келген ... ... ... ... айнала бастады. Сондықтан ағарту мәселесі туралы
баспасөз материалдарын ақтарған кезде қазақ зиялыларының ... ... ... ... олар ... ... ... реформасын
жаппай қолдаушылар болды.
Кеңес идеологиясынада мынандай стереотип орын алды: «өкіметті қолына
алған соң, жұмысшы табы ... ... ... ... ... ... басылым - ең әділетті, ең обьективті». Дәлелдеу ... ... ... ... ... ... қаруы ретінде
қызмет етуі керек...» Бұл цитатаны кеңес басылымы туралы ... ... ... және ... құру ... күрестің
ұйымдастырушысы ретінде тарихшылар мен журналистер жиі қолданды.
Олар мерзімді басылымды Кеңес құрылысының орнатудағы басты ... ... ... өзі ... ... газет үгітке қызмет
етуі ... деп ... ... ... ... ... бұл әдіс
Коммунистік партия өз үстемдігін ... өз ... ... ... ... ой ... аз беру ... жақын болу
керек. Жұмысшы және шаруа бұқарасының істе, күнделікті өмірдегі қызметін
көрсету ... Бұл ... ... коммунистік екенін тексеріп отыру
керек...»- «Біздің газеттердің сипаты туралы» мақаласында ашып ... ... ... ... ... жүйенің қозғаушы күші
етіп, халықты коммунистік идеологияны дәріптеуге шақырғанын білеміз. Егер
басында кеңес ... ... ... ... ... болса, онда
деректің бұл түрінің деректанулық ... ролі ... сын ... ғана ... тек ... шынтуайттылығын ғана
қалыптастырумен шектелмеу керек. Енді ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... кезекте, қоғамдағы
идеологиялық стереотиптің құрылуы мен әрбір жеке адамға әсер ету ... ... ... міндеті тұр . Бюрократиялық жүйе халықтың ең ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдарында-ақ мерзімді басылым туралы қаулылар шыға
бастады. Олар: РКП /б/ ... ... және ... басылымдары
туралы», Х1 съездің «Басылым және насихат туралы», Х11 съезінің ... ... ... туралы», 1921 жылғы 18 қарашадағы РКП /б/
Орталық Комитетінің губерниалық комиттер мен ... ... ... ... ... аудару туралы жолдауы», 1924 жылғы 6 ақапндағы
РКП/б/ Орталық ... ... ... ... ... ... 1924 жылғы 22 ақпанындағы «Басылым және баспа
жұмысындағы ... ... ... ... .[61] ... атауынан
көріп тұрғанымыздай, мерзімді басылым негізгі кеңестік саясаты жүргізуші
болуына партия-кеңес органдары бар күштерін салып ... Бұл ... ... ... ... ... ... толық жүргізілген. 1921жылдың
басында партиялық жұмысты нұсқауландыру, тексеру және басқару үшін РКП ... ... ... ... ... басылым бөлімі құрылады:
басылым бөлімдері, оның бөлімшелері партияның республикалық, облыстық ... ... ... ... мен ... барлық уақытты
белгілі бір қоғамдық топтардың идеологиясы мен іс тәжірибесінің өзара қарым-
қатынастарының және пікірталастарының құралы болып келді.
Бізідің қарастырмақшы ... ... ... ... ішінде
жанрға бөліп қарастырсақ, мақалаларды кешенді алып қарау кезінде ... ... ... талдадық:
-жалпы саяси мақалалар, олар қоғамдық идеологияны сипаттайды. Ағарту
реформаларының осы ... ... ... ... бір бөлігі
ретінде қаралғандықтан, бұл мақалалардың ағарту ... ... ... ... ролі ... стаьялары Кеңес өкіметінің саясатын таратыушылар
болып табылады. Біз үгіт ... ... ... ... кеңестік ұлттық
ойды жоюға қарсы бағытталған саясаттың мәнін ашпақпыз;
-оперативті мақалалар экономикалық және мәдени дамудың ең ... ... ... ... негізгі осы мақалалар болып
табылады, себебі қазақ ұлттық зиялы қауымының негізгі көтерген мәселелері
қоғамның ... даму ... ... 1913 жылы ... газетінің бірінші нөміріндегі
оқырмандарға арнау сөзінде басапасөздің ... ... ... ... болатын: Әуелі, газета- халықтың көзі, құлағы, һәм тілі... Екінші,
газет-жұрттың уланбасына ... ... Олай ... ... ... білімді,
пікірлі, көргені көп көсемдері, оқығаны көп ғалым ... ... ... ... ... жол көрсетіп, жөн сілтеп басшылық етіп тұрады.
Үшінші, газет – ... ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай, қазақ зиялылары мерзімді басылымның халықтың
санасына әсер ете білетін қуатты ... ... ... ... ... бұл
саясатты Кеңес өкіметі кезінде де жүргізді. Кеңес белсенділерінің ... ... ... бола ... Тарихшы М.Қойгелдиев бұл кезеңді былай
көрсетті: - Голощекин мен оның төңірегіндегілер алаштық ... ... ... ... жаңа ... ... ... рухани өмірінде алатын табиғи орнына дақ түсірерлік жарты сөз
айтқан емес.Керісінше, ол ескі ... ... ... ... ... өзі ... жасайтын басылым ... ... да ... білдіруге жағдай жасады. Өйткені, бұрын ... ... ... ... ... ... ... партияда жоқ творчестволық интеллегенцияға өз пікірлерін
жариялап тұрарлық баспа ... жоқ еді» [62] ХАК- дағы ... ... ... ашу үшін біз ... ... журналдардағы авторлық
мақалаларын алдық. Жалпы авторлық мақалаларда әр түрлі материалдар талданып
көрсетіледі, осының ... ... ... баға беріледі, тек ғана
жақсы жақтар ғана ... ... ... ... құбылыстар, қиындықтар,
жетіспеушіліктер ашылады. 1920-30 жылдарда мерзімді басылымның авторлары
нақты ... ... ... ... кең ... ... кезең-
демократияшыл қазақ зиялы қауымының ХАК-ында қызмет еткен тұсы - ... ... ... ... ... мақалаларының тарихи дерек
құндылығы сынды, олар дәл сол ... ... ... өмірін,
жетістіктер мен кемшіліктердің толық ашып ... ... ... ... ... ... ... халыққа, оның ішінде әсіресе
жастарды тәрбиелеуге назар аудару ... жылы Ә. ... ... С. ... ... ... былай
дейді: «Менің пікірімше, біздің болашақтағы міндетіміз мынадай болуы тиіс,
біз үкіметті қолымызға алу үшін күреспейміз, бұны бірінші орынға ... ... ... бұны істетпейміз. Сондықтан бар күш жастар
тәрбиесіне бағыттау керек.» ... бұл ... ... ... ... ... ... директива береді: «Жастарды тәрбиелеу, қазақ
баспасөзінде қызмет істеу және өз ... ... ... ... ... жолы біз үшін жабылды» [63] Олар газет-журналдарда өз мақалаларын,
соның ішінде ... ... рөлі зор ... ... ... ... ... мақалалары тарихи ақиқатты бейнелейтін, тарихи-
ақпараттық құнды дерек ... ... ... ... болғанымен,
1920-30 жылдар аралығындағы баспасөзде ... ... ... ... ... тәуелсіз мақалалар жарияланып тұрды және
олардың негізгі авторлары қазақ зиялы қауымының ... ... ... 1930-36 ... ... ... өкіметінің қысымымен ағарту
саласындағы жетістіктерді асыра айту орын алды. Бұл кездегі ... ... еді, ... ... ... ... құрылыстың
«жаңа мәдениетін дәріптеу» болып келеді. 1930-36 жылдарға тән мәселі,
авторлар ... еді. ... ... маманданған зерттеушілер
емес, партия мен кеңес органдарының мәдени немесе ағарту мекемелерінің
практикалық қызметкерлері ... ... ... кешенді құрылымдық жол
болмады.Авторлар ... тек ... сол ... ... ... ... ... мекемелерінің жұмысына байланысты аспектілерді аша
алады. Н.Нұрмахов, Г.Береза, О.Сафро, Х. ... С. ... Г. ... ... ... ... бірдей білім беруді жүзеге асырудың
бірінші қорытындыларын, ... ... және ... ... бастауыш мектептерді құру спецификасын сипаттады. Ш.Әлжанов, Г.
Дейнега, Ж.Сәдуақасов ... ... ... ... мен ... ... ... үлкен көңіл аударып, Қазақстан мектептерінің
оқу тәрбие жұмысындағы жетіспеушіліктерін мен тәжірибелерін талдады ... ... ... орын ... ... - Кеңес үкіметі 1930 жылдарға
таман әміршіл- әкімшіл саясатты ... ... ... ... ... ... ... енгізіп, партияда жоқ зиялылардың ең көп қызмет
еткен саласы ХАК- ына ... ... ... еді. Осы ... да ... ... ... ағарту саласындағы жетістіктерін
көрсетуді күшейтті. Көптеген сандық көрсекіштерді дақпырттап ... кең орын ... ... ... ... ... біз ... көзбен қарасақ, әр-бір мақаланың соңында оқу
ісінің кемшіліктерін ... ... ... біз ... авторларының
бюрократиялық саясаттан сескеніп, кемшіліктерді ... ... ... ... ... мен ... ... бірі қарама-
қайшы келіп жатты. Зерттеу ... бұл ... ... ... ... осы екі тобы өз мақалаларында ағарту және мәдени
саладағы өзгерістерді объективті түрде аша ... ... ... ... ... ғана ... ... өмір шындығын, қоғам тынысын кең
түрде көрсетті. Біз деректкерді ... ... ... ... ... ... арналған еркін, ашық, жеке сөз.
Онда бәрі болуы мүмкін- ғылыми ... ... ... байқау
эмоцияға дейін. Ол әрқашан қоғамдық іс себебіне байланысты және ... ... ... ... материалдарының деректі құндылығы
сонда- деректер ешқандай жөндеуден өтпейді, дәл сол ... ... ашып ... дәл ... ... ... кездегі көзқарасты көрсететін
еді. Осыған байланысты да ... ... ... ... газет-журналдарда
шыққан мақалаларға байланысты қудалауға ұшырады. Алайда сонымен қатар олар
өз идеяларын қалың ... ... ... бір ... ... етіп
отырды.
1925 жылға дейін Қазақстанда баспасөз қызметі бір арнаға түспеді.
Бұрынғы «Қазақ», «Айқап», «Сарыарқа»сияқты ... ... ... ... Қазақстанда әр түрлі басылымдар
шығып тұрды. Бұл басылымдарға Кеңес ... ... ... 1925 ... жүргізе алмады. Оған, ... ... ... ... толық
тұрақтылықтың орнамауы, әлеуметтік-экономикалық мәселелердің шешілмеуі,
өкіметтің толық билікті қолына алмауы ... ... ... ... ... ... мән беріліп жатса да, Қазақстанг үкіметі мерзімді
басылымды идеологияландыруды 1925 жылдан бастады. ... ... ... ... ... ... «Қазақ баспасөзінің
жағдайы және оны жақсароту шаралары туралы » ... ... Бұл ... ... ... ... ... шабуыл еді. Онда саяси
линияны дұрыстауда мына шаралар орын алғанын ... ... ... ... мен ... ... органдары жағынан
мерзімді басылымға басшылықтың нашарлауы;
б) кейбір мерзімді басылымдарда ұлттық партияда жоқ ... ... ... әсер етуінің барлығы ( «Ақжол », «Сана », «Тілші »);
в) қызметкерлердің жетіспеушілігі және саяси дәрежесінің төмен болуы
(«Еңбекші қазақ», ... », ... », ... ... », ... ... ... көрсете отыра, Қазақ облстық комитетіне ... ... ... ... ... ... ... басшылықты
күшейту.Баспасөздің органдарының басына журналист-коммунистерді басқа
жұмыстардан босатып қою керек.
2.Антикеңестік ... ... әсер ... жою ... ... ... ... партиялық қызметкерледің құрамын күщейту.
Сонымен қатар партияда жоқ ... ... ... ... ... жағдайда ғана баспасөзге жұмысқа тарту керек.
3.«Ақжол», «Еңбекші қазақ» газеттерінің ... ... ... ... даярлау үшін курстар ұйымдастыру;
Сондай-ақ мәжіліс мына қаулыларды қабылдады:
4. «Қызыл Қазақстан» журналын (өз жұмысын атқара алмағандықтан) қайта
құру ... ... ... ... мен ... ... ... беру тапсырылды.
5.Ташкент қаласындағы ерекше ғылыми педагогикалық және әдеби «Сана»
журналын ... ... ... деп ... ... облыстық Комитетіне
Орынбор қаласында ғылыми педагогикалық ауыл мұғалімдеріне арналған журнал
шығаруды ұсынды.
6.Қазақ облыстық комитетіне ... емес ... ... ұсынылды.Оқу кітаптарының мазмұнына (хрестоматия, оқуға арналған
кітап, әліппе т.б) және қоғамдық ... және ... ... ... ... мен ... ыңғайлығына) назар аудару керек Қазақстан
облыстық ... ... ... ... ... ескертуден соң
Қазақ өлкелік Комитетінің басылым бөлігі мен губерниялық комитеттерінің
саяси ... ... ... ... ... ... жасады.Онда
өлкелік газет және журналдарға қызметкерлерді таңдауды ... ... ... басылымдарын және «Қызыл Қазақстан»
журналының түрін ... оған ... ... ... ... ... ... басылымдарына жоғарыдан цензура басталды. Цензураның
әсері ең алдымен қазақ ... сөз ... ... ... ... тиді. Қазақстанға жасалынған бұл ескерту әрі қарай ... ... ... ... және мерзімді басылымды қатаң бақылауға
И.В.Сталиннің 1925 жылы 28 ... ... ... ... бюросының
барлық мүшелеріне арналған хаты ... әсер ... ... ... ... ... ... «ақгвардияшыл» М.Шоқаевқа
материал беріп жатқанын жазады. И.В.Сталин ... ... ... қызметін сынауға болады. Бірақ жамандық әкелетін сын-біздің
сын емес. Бұндай сынға Кеңестер елінде орын ... ... Сын ... коммунизмге, Кеңестер Одағына қарсы құрал болуы мүмкін. Сондықтан
мен өзімінің борышым ретінде сіздерден «Ақжол» ... тез ... ... ... ... жоқ ... ... оны коммунистік насихаттың
органы ретінде етуге шара ... ... ... ... ... мерзімді басылымға деген сенімсіздікті тудырып, жаппай
тексеруге жол берілді. Партияда жоқ зиялылардың мақалаларын жариялау қиынға
соқты. ... ... ... ... ... ... бөлімдері
күшейтіліп, мерзімді басылымда үгіт-насихат көзіне айналдрыу шаралары
жүргізілді.
Сталиннің 1925 ... ... ... ... ... ... ... жоқ интелиигенцияға байланысты айтылған пікірлерді
өзінше ... ... ... ... ... өмірден қол
үзбеген ұлттық интеллигенцияның алғашқы буын ... ... ... ... деп ... түсіп, саяси қудалау
және репрессиялық шараларды іске асырды [65] Алайда біз бұл хат дәл ... іс ... ... асты деп айта ... ... зиялы қауым әлі қалыптаспаған еді. Ал баспасөз
редакторлары,ұйымдастырушылары көрнекті қазақ зиялылары еді. ... ... ... ... ... бұл ... ... толық
жүзеге асқан жоқ. Тек алашордашыларды ашық қудалау ғана цензураны орнатты.
Алайда, Қазақстан өкіметіне қаулылар ... ... ... ... ... ... ... сынан қорытынды шығаруды талап ету. 1925жыл 23
қазанда Орталық Комитеттің Ұйымдастыру ... ... ... туралы»арнайы мәселе қаралды. Онда мынандай жетіспеушіліктер
атап өтілді:
а) РКП/б/ Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ баспасөз органдарының құрылымының ұйымдастырылу дәрежесінің
төмендігі;
в) жергілікті халықтың күнделіктіқажеттігіне журнал мазмұнының сай
келмеуі;
г) жалпы оқырмандарға ... ... ... ... жою ... өлкелік Комитетіне тапсырылды:
1.Партиялық басшылықты күшейту.
2.Басшылық органдардытаңдау және жұмысқа назар аудару.
Сондай-ақ Орталық баспаның қазақ тіліндегі жалпы саяси басылымдарын
редакциялық ... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі басылымдарды арнайы ... ... ... ... босату ұсынылды. [66]
Бұндай қаулылар қазақ баспасөзіне үлкен соққы болып тиді, ... ... ... ... мәселелерін жазуға шектеу салынбады.
Сондықтан көптеген ... ... тек қана ... және ғылым саласымен
айналысуға мәжбүр болды. Басқа салаларға қарағанда оларға жол ... ... ... ... оқып отырсақ кейбір мақалалардың аты мен мазмұны
басқа болып ... ... ... қорытынды шығаруға болады, қудалау
басталған соң ... ... ... және ... ... ... ... соң, өз пікірлерін осы тұрғыдағы мақалалар мазмұнында елеусіз
беріп ... ... ... ... ... ... ... туралы мақалалардан табуға болады. Бұл қазақ зиялыларының
тарихының ақтаңдақ беттері. ... ... ... ... ... олар партияда жоқ зиялылардың мақалаларын басып отырды.
Қорытынды
Соңғы жылдары еліміздің тәуелсіздік алып, өз тарихын обьективті жазуға
мүмкіндік тууына байланысты ұлттық деректерге, оның ... ... ... ... ... қызығушылық оларды ел тарихының дерегі ретінде
ғылыми ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар
тарихи дерек көзі ... ... ... қажеттілігін күннен-күнге
арттырып отыр. Газет, журнал өзі өмір ... ... ... ... ... ... десек, сонымен қатар қазақ тілінде шыққан
газеттердің ... ... ... ... шығып, оның заң-законын,
әкімшілік істерін қазақ бұқарасына жеткізу мақсатымен шығарылса да, ... ... ... оларда ғылыми прогрестік мәні бар мақалалар,
халық ауыз әдебиет нұсқалары басылып отырған. Түркістан республикасындағы
қазақтардың 1920-1925 ... ... ... ... даму ... Қазақстанның баспасөздері де өз әлінше көмек көрсетуге тырысады.
Мәдениетті елдердің ғылым, техниканы дамытумен ... өз ... ... тарихын зерттеуге де ерекше мәне беретіні мәлім. Әңгіме болып
отырған баспасөздерде осы мақсатта қазақ, қырғыздағы басқа да ... ... ... ... ... ... архив материалдарына көп
көңіл бөлінеді. Мұнда әсіресе қазақ халқының пайда болу, қалыптасу кездерін
сөз ететін ғылыми мақалалар «Шолпан», ... ... ... ... үшін пайдалы іс екенін мойындау қажет.
Жастар мен шәкірттерді мектеп негізінде тәрибилеу ... сөз ... ... ... ... ... іс ... Сауатсыздықты жою мен
бастауыш мектеп көлемінде білім алуға шақыру, өнер-білімнің ... ... ... өлшеп түсіндіру-газет, журналдар атқарған оқу-ағарту
бағытындағы игі шаралар еді. Бұл тақырыптарға Ғ.Мұратбаев., ... ... ... ... ... тартып, қатысып
отырды. Сонымен, түйіндеп айтқанда «Ақжол», «Шолпан», «Сана», «Тілші» тағы
да басқа газет журналдар Түркістан ... ... ... ... жеткізіп отырды. (Ауыл газеті 1923 ж 20 ... ... ... бен ... ой-пікірімізді ілгері дамытуға қызмет
етті.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ү.Субханбердина.Қазақ халқының атамұралары: Мазмұндалған библио-
графиялық көрсеткіш.А.1999.- Түркістан уалаятының газеті А. 2003
2. Эрназаров ... А.И., ... ... Туркестана (1870-1925гг)
Ташкент 1976.- с.14
3. Сонда б.14-15
4. Ташкент ... ... ... ... ... ... Құраст//Субханбердина Ү.,Әуесбаева П,. –А.
2003- б.8
6. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін бес томдық.Аламты.2002.-
Т.3.б.565
7. ӨРОМА, И-1-қор, 1-іс, 1132-тізе, 16-17-п.
8. ... ... ... ... ... Ү. -А. 2003 - ... ... Төгісов шығ.жинағы-А.2003 -б.15
10. Қожакеев Т. Жыл құстары –А.1991- б.57
11. ААП РУз, ф.60, оп.1, д.421, л.194, ... ... ... ... ... №5 1922
14. Ф.И-34-қор.1-іс.2096-тізе.10-п.
15. Туркестанская правада 15 февраль 1923г.
16. Қазақ тарихы 1999 № 4-5
17. Коммунистическая мысль Ташкент. 1926 №3 ... ... ... ... А.И. ... в ... и настоящем // Исторический очерк.
Ташкент . 1960г С. 365
20. Сонда б. 368
21. Азадаев Ф.И. ... во ... ... ХIХ ... Ташкент. 1960г.С.74
22. Абдурахимова Н., Рустамова Г. Колониальная система власти в Туркестане
во II половине ХIХ- ХХвв. ... ... ... Т.Э. ... ... ... (1870 ... С. 16
24. Сонда б. 27
25. Сонда б. 28-29
26. Түркістан уалаятының газеті- А.2003ж. – ... ... ... ... Б. Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер Алматы.1956ж 23-30
б.б
29. Ү.Субханбердина Қазақ халқының атамұралары: Мазмұндалған
библиографиялық көрсеткіш. Алматы:,1999. -834 б.
30. Сонда б.28
31. ... ... ... облыстарындағы қазақ совет баспасөзінің
даму тарихы. Автореф.тарих.ғылым.канд. Алматы, 1974ж
32. ... ... ... ... ... ... ... б.189
34. Год работы Казахского высшего педагогического института. Ташкент. изд.
казпедвуза,1928г. С.63
35. Х.Бекхожин Қазақ баспасөзінің даму тарихы Алматы.1961ж
36. Сонда б.126-127
37. ... ... ... С. ... ... ... Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін бес томдық. Т.3 б. 698
40. ... 1922ж, 6 ... ... шығ. ... 326-б.
42. Ақжол 1922ж, 9 қаңтар
43. Егемен Қазақстан газеті 2002ж 28 қаңтар
44. Ә.Хасенов. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... даму
тарихы. Автореф.тар.ғыл.канд. Алматы.1974ж
45. Парасат 1992ж №3 б.12
46. Тілші 1924ж, 13 ... ... ... №4 1994ж ... ... 1923 жыл, 5 ... «Ақжол»,1922 жыл, 7 январь.
50. «Ақжол»,1922 жыл, 14 январь.
51. Год работы Казахского высшего ... ... ... С.89
52. «Ақжол», 1925 жыл, 7 май.
53. «Ақжол», 1923 жыл, 28 ... ... ... 1923г., 17 ... ... 1925 жыл, 10 апрель.
56. Қазақ ССР-інің мерзімді бзаспасөз шығармаларының летописі, /1917-57 ж/.
1963 жыл.
57. Сонда б.23
58. ... ... ... луғат-ат тұрк» 1 том.Ташкент, 1960, 44б.
59. Сонда б. ... ... А.М. ... ... ... как исторический
источник. М.,- «Высшая ... ... ... ... Т. ... құрылыс тарихы: тапшыл көзқарас сабақтары //Ақиқат-
19986.-№3. -б.29-32., Сауатсыздықты жою: науқаншылдық және оның салдары
// Ақиқат.-1996 ... ... М.Қ., ... Т. ... тағылымы не дейді? – Алматы: Ана
тілі, 1993.-208 б.
63. Мендешов С. Состояние и ... ... ... ... хозяйство Казахстана -1933-№3 С.-41-46
64. Сулейменов Р.Б. Историография ... ... // ... ... ... /Сб.науч.труд. Алматы:Ғылым,1990.-С.209
65. Нүрпейісов К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен
мәдениет ... ... (20-30 ... ... ... - 1998. - ... Нұрымбетова Г. Ораз Қиқымұлы Жандосовтың қоғамдық-мемлекеттік қызметі.
(1916-1938жж): канд.дис.автореф. - Алматы. - 1995. - 27б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан мен Ұлыбритания бұқаралық ақпарат құралдарындағы ұлттық мүдде мәселелерінің берілу ерекшеліктері56 бет
Түркістан өлкесі - кеңес билігі тұсында (1918-1925 жж.)7 бет
"баспасөздегі ақпараттық соғыс"7 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет
Археология әуесқойларының Қазақстан және Түркістан аумағындағы қызметкерлері43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь