Еуразия кеңістігіндегі түркі тілдері


Еуразия кеңістігінің ұлан-ғайыр аумағын алып жатқан автохтонды суперэтнос-түркі халықтарының тұтас мәдени-өркениеттік аясы Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізінің аралығындағы, шамамен 14-15 миллион шаршы километр болатын алып территорияны қамтиды. Ежелгі түркі тайпаларының мекені тек мал шаруашылығына ыңғайлы Еуразияның далалық аймақтарымен ғана шектелмей, адамзат өркениетінің ерте кезден қалыптасқан суармалы оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь-Шань, Памир, Кавказ тауларын да қамтуы олардың мәдени-тұрмыстық кеңістігінің біркелкі табиғи ландшафтан ғана емес үлкен өркениет қалыптастыруға қолайлы әртүрлі жер бедерлерінен тұратынын көрсетеді. Түркілердің өздері бейімделген тұрмыстық-мәдени кеңістігін қалыптастыруы, игеруі шегаралас, өзіндік өркениеті қалыптасқан басқа да суперэтностардың мәдени-саяси ұстанымдары мен саяси-экономикалық даму-құлдырау үдерісінің амплитудасына байланысты болды. Өркениеттер арасындағы байланыс мәдени сұхбаттасу деңгейінде ғана емес жаугершілік сипатта да болатыны белгілі. Түркі халықтары мен көршілес халықтар арасындағы тарихи процестер де екіжақты болғаны тарихтан белгілі. Түркі халықтарының тарихы, жалпы адамзат өркениетіндегі орны жайлы шынайы көзқарастармен қатар, «тұрпайы, мәдениеті дамымаған жабайы халық» деген тәрізді біржақты көзқарастардың қалыптасқаны көпшілікке аян. Қалай болғанда да техногендік өркениетке дейін мыңдаған жылдық адамзат тарихында түркілердің қуатты күш болғаны күмән тудымайтын тарихи шындық.. Этномәдени кеңістіктің ұлғаюы немесе ықшамдалуы да, этностардың өз ата-мекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы , тіпті тұтастай жойылып кетуі де тарихи-әлеуметтік үрдіс. Мұндай тарихи оқиғалардан түркі халықтары да тыс қалмады. Көне замандардан бері дербес тайпалық одақтар мен хандықтарға бөлінсе де, өзара ұласып-сабақтасып жататын суперэтностық тұтастығын қамтамасыз етіп келген түркі кеңістігі көршілес империялар тарапынан бөлшектеуге түсті. Сібір мен Орталық Азияның арасына, Еділ бойы түркі халықтары мекенінің ортасына, Еуропа мен Азияның аралығына басқа мәдениеттер орнықты, тамыры бір Осман түріктерімен байланыс үзілді. Империялық саясатқа байланысты түркі халықтарының біразы ата-мекенінен шетелдерге ауа көшуге мәжбүр болса, Қытай мен Ресей арасындағы саяси-дипломатиялық ахуалға байланысты 1990 жылдардың алғашқы кезеңдеріне дейін Шығыс Түркістанды, Тұрфан өңірін мекендеген автохтонды (ұйғыр, сары ұйғыр, салар т.б.) түркі этностарымен де қарым-қатынас күрделене түсті. Бұл негізін жалпытүркілік тектілден алатын, сан ғасырлық даму жолынан өтсе де жалпытүркілік табиғатын сақтап келе жатқан Еуразия кеңістігіндегі 40 –тан аса түркі тілдерінің дамуында, жазба дәстүрінің қалыптасуында, қолданыс аясында белгілі бір дәрежеде із қалдырды.
Өкінішке орай, түркі халықтарының жартылай көшпелі өмір салты мен саяси-әлеуметтік жағдайына байланысты ХІ ғасырда Махмұд Қашқари шығармашылығынан басталып, ХҮ ғасырға дейін классикалық араб тіл білімімен сабақтастықта қалыптасқан түркі тіл білімі (Жалалиддин Әбу Мұхаммад Абдуллах Түрки, Махмұд ибн Омар Замахшари, Джамал ад-дин ибн Муханна, Асиф ад-Дин Абу Хайан Мухаммад ибн Али ибн Юсуф ал-Гарнати) біраз уақыт кешеуілдеп барып, жалғасын тапты. Түркі тілдерін, түркі жазба мұраларын зерттеу ХХ ғасырдың алғашқы жылдарына дейін негізінен басқа ұлт өкілдерінің, шетел ғалымдарының үлесінде болды. Саяси-әлеуметті жағдайларға, академиялық ғылыми дәстүрдің кешеуілдеп қалыптасуына байланысты түркі халықтары өкілдерінің өз тілдері мен оның тарихын зерттеуге мүмкіндігі аз болды. Бұл мәселе де түркі тілдерінің табиғи болмысы мен тарихи даму жолын анықтаудағы еуроцентристік көзқарастардың қалыптасуына алып келді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Еуразия кеңістігіндегі түркі тілдері

Ескеева М.Қ.,
Л.Н.Гумилев атындағы
ЕҰУ-дің
профессоры, ф.ғ.д.

Еуразия кеңістігінің ұлан-ғайыр аумағын алып жатқан автохтонды
суперэтнос-түркі халықтарының тұтас мәдени-өркениеттік аясы Солтүстік
мұзды мұхиттан Жерорта теңізінің аралығындағы, шамамен 14-15 миллион шаршы
километр болатын алып территорияны қамтиды. Ежелгі түркі тайпаларының
мекені тек мал шаруашылығына ыңғайлы Еуразияның далалық аймақтарымен ғана
шектелмей, адамзат өркениетінің ерте кезден қалыптасқан суармалы оазистік
ошақтарын, Алтай, Тянь-Шань, Памир, Кавказ тауларын да қамтуы олардың
мәдени-тұрмыстық кеңістігінің біркелкі табиғи ландшафтан ғана емес үлкен
өркениет қалыптастыруға қолайлы әртүрлі жер бедерлерінен тұратынын
көрсетеді. Түркілердің өздері бейімделген тұрмыстық-мәдени кеңістігін
қалыптастыруы, игеруі шегаралас, өзіндік өркениеті қалыптасқан басқа да
суперэтностардың мәдени-саяси ұстанымдары мен саяси-экономикалық даму-
құлдырау үдерісінің амплитудасына байланысты болды. Өркениеттер арасындағы
байланыс мәдени сұхбаттасу деңгейінде ғана емес жаугершілік сипатта да
болатыны белгілі. Түркі халықтары мен көршілес халықтар арасындағы тарихи
процестер де екіжақты болғаны тарихтан белгілі. Түркі халықтарының тарихы,
жалпы адамзат өркениетіндегі орны жайлы шынайы көзқарастармен қатар,
тұрпайы, мәдениеті дамымаған жабайы халық деген тәрізді біржақты
көзқарастардың қалыптасқаны көпшілікке аян. Қалай болғанда да техногендік
өркениетке дейін мыңдаған жылдық адамзат тарихында түркілердің қуатты күш
болғаны күмән тудымайтын тарихи шындық.. Этномәдени кеңістіктің ұлғаюы
немесе ықшамдалуы да, этностардың өз ата-мекенінен ығыстырылуы,
ассимиляцияға ұшырауы , тіпті тұтастай жойылып кетуі де тарихи-әлеуметтік
үрдіс. Мұндай тарихи оқиғалардан түркі халықтары да тыс қалмады. Көне
замандардан бері дербес тайпалық одақтар мен хандықтарға бөлінсе де, өзара
ұласып-сабақтасып жататын суперэтностық тұтастығын қамтамасыз етіп келген
түркі кеңістігі көршілес империялар тарапынан бөлшектеуге түсті. Сібір
мен Орталық Азияның арасына, Еділ бойы түркі халықтары мекенінің ортасына,
Еуропа мен Азияның аралығына басқа мәдениеттер орнықты, тамыры бір Осман
түріктерімен байланыс үзілді. Империялық саясатқа байланысты түркі
халықтарының біразы ата-мекенінен шетелдерге ауа көшуге мәжбүр болса, Қытай
мен Ресей арасындағы саяси-дипломатиялық ахуалға байланысты 1990 жылдардың
алғашқы кезеңдеріне дейін Шығыс Түркістанды, Тұрфан өңірін мекендеген
автохтонды (ұйғыр, сары ұйғыр, салар т.б.) түркі этностарымен де қарым-
қатынас күрделене түсті. Бұл негізін жалпытүркілік тектілден алатын, сан
ғасырлық даму жолынан өтсе де жалпытүркілік табиғатын сақтап келе жатқан
Еуразия кеңістігіндегі 40 –тан аса түркі тілдерінің дамуында, жазба
дәстүрінің қалыптасуында, қолданыс аясында белгілі бір дәрежеде із
қалдырды.
Өкінішке орай, түркі халықтарының жартылай көшпелі өмір салты мен
саяси-әлеуметтік жағдайына байланысты ХІ ғасырда Махмұд Қашқари
шығармашылығынан басталып, ХҮ ғасырға дейін классикалық араб тіл білімімен
сабақтастықта қалыптасқан түркі тіл білімі (Жалалиддин Әбу Мұхаммад
Абдуллах Түрки, Махмұд ибн Омар Замахшари, Джамал ад-дин ибн Муханна, Асиф
ад-Дин Абу Хайан Мухаммад ибн Али ибн Юсуф ал-Гарнати) біраз уақыт
кешеуілдеп барып, жалғасын тапты. Түркі тілдерін, түркі жазба мұраларын
зерттеу ХХ ғасырдың алғашқы жылдарына дейін негізінен басқа ұлт
өкілдерінің, шетел ғалымдарының үлесінде болды. Саяси-әлеуметті
жағдайларға, академиялық ғылыми дәстүрдің кешеуілдеп қалыптасуына
байланысты түркі халықтары өкілдерінің өз тілдері мен оның тарихын
зерттеуге мүмкіндігі аз болды. Бұл мәселе де түркі тілдерінің табиғи
болмысы мен тарихи даму жолын анықтаудағы еуроцентристік көзқарастардың
қалыптасуына алып келді.
Кеңес үкіметі кезінде орыс тілінен немесе орыс тілі арқылы басқа
тілдерден енген сөздердің көбеюі, жаңа емлелік ережелердің қалыптасуы, жаңа
жазу жүйелерінің енгізілуі түркі халықтары тілдерінің табиғи дыбыстық
жүйесіне көп өзгерістер әкеліп, қолданыс аясын біршама тарылтқанымен,
ұлттық кадрлардың қалыптасуы, әрбір түркі тілінің терең зерттелуі, түркі
тіл білімінің аясында академиялық деңгейдегі салалық тіл білімдерінің
(қазақ тіл білімі, өзбек тіл білімі, түркімен тіл білімі, қырғыз тіл
білімі, әзірбайжан тіл білімі, татар тіл білімі т.б.) қалыптасуы осы
кезеңнің жемісі. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін түркі тілдерін, түркі
тілдерінің тарихын зерттеудің бағыт-бағдары жаңаша сипат алып келеді.
Әсіресе дербес мемлекетін құрған түркі халықтары тіл мәселесіне ерекше
көңіл бөліп, мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту бағытында жұмыстар
жүргізіп, түркі тілдерінің тарихына қатысты жіберілген олқылықтар мен
бұрмалаушылықтарды тарихи ақиқат тұрғысынан зерделеуді қолға алынуда.
Дегенмен бұл түркі тілдерінің проблемасы шешілді деген сөз емес екені
белгілі. Ұзақ жылдар бойы басқа мәдениеттің ықпалында болып, суперэтностық
тұтастығына нұқсан келген түркі халықтарының тіліне қатысты өзекті
мәселелер де жеткілікті. Қазіргі түркі халықтарының мәдени-рухани
құндылықтары мен ұлттық рухы жалпытүркі әлемінің рухани құндылықтарынан
бастау алатындықтан ұрпақ бойына ұлттық рухты сіңіріп, жалпытүркілік
ұлттық сананың берік қалыптасуын қамтамасыз ету қазіргі түркілердің
түркілік тектілден тараған ана тілдерін меңгеру деңгейіне байланысты.
Сондықтан түркі тілдерінің қолданыс аясына, әліпби жүйесіне, зерттелуіне
тарихына қатысты мәселелер жалпытүркілік континиумда қарастырылса
нәтижелі болмақ .
Түркі тілдеріне қатысты қордаланған проблемаларды шешудің
негізгі жолдарының бірі - әлемдік түркітану саласында жинақталған ғылыми
білімнің озық идеяларымен, соңғы жетістіктерімен қаруланған, креативті
ойлауға машықтанған, білікті лингвист-түрколог мамандар дайындау екені
белгілі. Кәсіби түрколог-лингвистер дайындау біздің елімізде қолға алына
бастады. 2008 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде
түркі тілдері мамандығы бойынша магистратура ашылса, биылғы жылы (2009)
түркі жазба ескерткіштерінің тілі мамандығы бойынша да магистрлер
қабылдау, түркі тілдері бойынша PhD (докторлар) дайындау және осы
мамандықтың базалық (бакалавриаттық) деңгейі ретінде бұрыннан бар қазақ
тілі мен әдебиеті, қазақ филологиясы мамандықтарымен қатар жаңадан
түрік тілі мамандығын ашу жоспарланып отыр. Болашақта аталған мамандықтар
бойынша тек қазақстандық жастар ғана емес түркі халықтары шоғырланған басқа
елдерден де түркі тілдері бойынша (әсіресе, хакас, якут, қарашай-балқар,
татар, башқұрт, ноғай, чуваш халықтары тәрізді басқа мәдениет арасындағы
түркі тілдерінің өкілдерін) ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Еуразияшылдық пәнінен емтихан билеттерінің жауаптары
Қазақстан мен Түркия арасындағы экономикалық байланыстар
Түркі тілдері жүйесіндегі қазақ және хакас тілдерінің орны
Тас (жоғарғы-энеолит) ғасырларындағы антропо-мәдени және шаруашылық жүйесі
Еуразияшылдық идея
Әлем тілдерінің топтастырылуы
Қазақ елі — жерұйық
Тілдердің классификациясы
ОРХОН, ЕНИСЕЙ, ТАЛАС ЕСКЕРТКIШТЕРI ЖӘНЕ ҚАЗIРГI ҚЫПШАҚ ТIЛДЕРIНДЕГI МОНОСИЛЛАБТАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI ТУРАЛЫ
Түркі өркениеті негізіндегі қазақ идеясы
Пәндер