Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері


ЖОСПАР

Кіріспе

1. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері
1.1 Болашақ мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
алғышарттары мен ғылыми.педагогикалық негіздері
1.2 Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
педагогикалық мүмкіндіктері
1.3 Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
үлгісі

2 Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
әдістемесі
2.1 Болашақ мұғалім мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастыру жолдары
2.2 Тәжірибелік.педагогикалық эксперименттің нәтижесі мен
ғылыми әдістемелік ұсыныстар

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Қосымша
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының білім беру жүйесін ақпараттандыру Мемлекеттік бағдарламасы қазіргі ақпараттық-коммуникациялық технологияларға бағдарланған болашақ мамандардың ақпараттық мәдениетінің қалыптасуына объективті жағдай туғызуда. Бүгінгі білім саласында республикалағы білім кеңістігін әлемдік деңгейге жеткізуге ұмтылыс байқалады және мұғалім іс-әрекетін жаңаша тұрғыда ұйымдастыруды талап етеді.
Елімізде болып жатқан әр түрлі бағыттағы өзгерістер егеменді еліміз жаңа XXІ-ғасырдың табалдырығын аттап, білім беру жүйесін дамытуда біршама табыстарға қол жеткізуде. Жаңа ғасыр бәсеке ғасыры болғандықтан, әсіресе болашағымыз бала тәрбиесімен айналысатын болашақ маманның ақпараттық мәдениетін қалыптастыру қоғамның өзекті мәселелерінің бірі болмақ.
Қазіргі кезеңдегі ғылым мен техниканың даму қарқыны адамзат баласының талғамының өсуі, электронды есептеуіш (комьпютер) құралдарының кең көлемде қолданылуы, интернеттің т.б. ақпараттық құралдардың пайда болуы, білім беру саласында жаңа технологиялық әдістерді енгізуге ықпал етуде. Қоғамның даму кезінде білімнің қарқынды прогресімен ескі технологиялық идеялардың тез өзгеруімен, инноватциялық жаңашылдыққа көшуге болашақ мұғалімдердің іс-әрекетімен байланыстыру ерекше сипат алады.
Жаңа типті мектептегі мұғалімнің біліктілігін жетілдіру мен қатар, кәсіби іс-әрекеттің ғылыми негіздерін іс-тәжірибелеріне қолдануға, адами-құндылық қасиеттермен қатар іскерлік пен дағдыны қалыптастыруда оқушыны қалай оқыту керек –деген мәселеге жаңа көзқарас, жаңа ой қажет. Қоғам талабына сай даму кезеңінде ең қажеттісі жаңа мазмұн, жаңа ақпаратты меңгеріп ыңғайына қарай қолдану білікті мамандарға қойылатын негізгі бір талаптардың бірі.
Ақпараттар тасқыны толассыз ағылған қоғамымызда әр мұғалім өз ісіне қажетті өзгерістерді, әр түрлі тәжірибелер жөніндегі мағлұматтарды, жаңа әдіс-тәсілдерді дер кезінде қабылдап, дұрыс пайдалана білу керек.
Осы орайда білім беруді ақпараттандырудың жүйеленген бағыты "Мектептерге –Интернет " атты ведомствоаралық бағдарламен анықталады. Бұл бағдарламаның әрекеті – компьютермен жабдықталған және байланыстары бар мектептерде ғаламдық ақпараттық жүйе қосу болып табылады. Бүгінгі күні аталған бағдарламаға сәйкес республикадағы 800-ден астам мектептер
" Интернет " жүйесіне қосылған.
Бірақ Қазақтелекомның мәліметтеріне сүйене отырып, интернет жүйесіне қосылғанымен көптеген мектептерде ғаламдық жүйеде жұмыс жасалмайтыны анықталған.
Көптеген мәліметтерді сапаптай келе, бұл жағдайда болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастыру процесін зеттеу жеткіліксіз боғандықтан үлкен ғылыми-педагогикалық проблемаға айналып отырғанын байқаймыз.
Педагогикалық ғылымда ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласында В.П. Тихомиров, А.П. Ершов, М.П. Лапчик, А.А. Кузнецов, Д.Ш. Матрос т.б. ғалымдар қарастырса, отандық ғалымдардан Е.Ы. Бидайбеков, Ж.А. Қарайов, Б.А. Қойшыбаев айналысса, электронды-педагогикалық оқулықтар мен жүйелерді жасауда Г.К. Нұрғалиева, С.С. Құнанбаева, М.К. Қойкелдиев, М.Х. Балтабаев, Г.Б. Ахметова т.б. ғалымдарымыз зерттесе, оқу процесі мен ұйымдастыру құрылымына жаңа ақпараттық технологияларды комплекстеуді интеграциялау арқылы енгізу мәселесімен Б.Б. Бөрібаев, Д.М. Джусубалиева,и А.М. Татенов, Е.Г. Гаевская және т.б. ғалымдар зерделеп өзіндік тұжырымдама жасады.
Бірақ көптеген ғылыми еңбектерді қарастыра келе болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастыру, мұғалімді жаңашылдық бағытпен қамтамассыз ету мәселелерін әле де толық зерттелмегеніне көзіміз жетті.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1200 теңге
Таңдаулыға:   




ЖОСПАР

Кіріспе
1. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың теориялық
негіздері
1. Болашақ мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
алғышарттары мен ғылыми-педагогикалық негіздері
2. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
педагогикалық мүмкіндіктері
3. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
үлгісі
2. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
әдістемесі
2.1 Болашақ мұғалім мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастыру жолдары
2. Тәжірибелік-педагогикалық эксперименттің нәтижесі мен
ғылыми әдістемелік ұсыныстар
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Қосымша

КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының білім беру
жүйесін ақпараттандыру Мемлекеттік бағдарламасы қазіргі ақпараттық-
коммуникациялық технологияларға бағдарланған болашақ мамандардың ақпараттық
мәдениетінің қалыптасуына объективті жағдай туғызуда. Бүгінгі білім
саласында республикалағы білім кеңістігін әлемдік деңгейге жеткізуге
ұмтылыс байқалады және мұғалім іс-әрекетін жаңаша тұрғыда ұйымдастыруды
талап етеді.
Елімізде болып жатқан әр түрлі бағыттағы өзгерістер егеменді еліміз жаңа
XXІ-ғасырдың табалдырығын аттап, білім беру жүйесін дамытуда біршама
табыстарға қол жеткізуде. Жаңа ғасыр бәсеке ғасыры болғандықтан, әсіресе
болашағымыз бала тәрбиесімен айналысатын болашақ маманның ақпараттық
мәдениетін қалыптастыру қоғамның өзекті мәселелерінің бірі болмақ.
Қазіргі кезеңдегі ғылым мен техниканың даму қарқыны адамзат баласының
талғамының өсуі, электронды есептеуіш (комьпютер) құралдарының кең көлемде
қолданылуы, интернеттің т.б. ақпараттық құралдардың пайда болуы, білім беру
саласында жаңа технологиялық әдістерді енгізуге ықпал етуде. Қоғамның даму
кезінде білімнің қарқынды прогресімен ескі технологиялық идеялардың тез
өзгеруімен, инноватциялық жаңашылдыққа көшуге болашақ мұғалімдердің іс-
әрекетімен байланыстыру ерекше сипат алады.
Жаңа типті мектептегі мұғалімнің біліктілігін жетілдіру мен қатар, кәсіби
іс-әрекеттің ғылыми негіздерін іс-тәжірибелеріне қолдануға, адами-құндылық
қасиеттермен қатар іскерлік пен дағдыны қалыптастыруда оқушыны қалай оқыту
керек –деген мәселеге жаңа көзқарас, жаңа ой қажет. Қоғам талабына сай даму
кезеңінде ең қажеттісі жаңа мазмұн, жаңа ақпаратты меңгеріп ыңғайына қарай
қолдану білікті мамандарға қойылатын негізгі бір талаптардың бірі.
Ақпараттар тасқыны толассыз ағылған қоғамымызда әр мұғалім өз ісіне қажетті
өзгерістерді, әр түрлі тәжірибелер жөніндегі мағлұматтарды, жаңа әдіс-
тәсілдерді дер кезінде қабылдап, дұрыс пайдалана білу керек.
Осы орайда білім беруді ақпараттандырудың жүйеленген бағыты "Мектептерге
–Интернет " атты ведомствоаралық бағдарламен анықталады. Бұл бағдарламаның
әрекеті – компьютермен жабдықталған және байланыстары бар мектептерде
ғаламдық ақпараттық жүйе қосу болып табылады. Бүгінгі күні аталған
бағдарламаға сәйкес республикадағы 800-ден астам мектептер
" Интернет " жүйесіне қосылған.
Бірақ Қазақтелекомның мәліметтеріне сүйене отырып, интернет жүйесіне
қосылғанымен көптеген мектептерде ғаламдық жүйеде жұмыс жасалмайтыны
анықталған.
Көптеген мәліметтерді сапаптай келе, бұл жағдайда болашақ мұғалімнің
ақпараттық мәдениетін қалыптастыру процесін зеттеу жеткіліксіз боғандықтан
үлкен ғылыми-педагогикалық проблемаға айналып отырғанын байқаймыз.
Педагогикалық ғылымда ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласында
В.П. Тихомиров, А.П. Ершов, М.П. Лапчик, А.А. Кузнецов, Д.Ш. Матрос т.б.
ғалымдар қарастырса, отандық ғалымдардан Е.Ы. Бидайбеков, Ж.А. Қарайов,
Б.А. Қойшыбаев айналысса, электронды-педагогикалық оқулықтар мен жүйелерді
жасауда Г.К. Нұрғалиева, С.С. Құнанбаева, М.К. Қойкелдиев, М.Х. Балтабаев,
Г.Б. Ахметова т.б. ғалымдарымыз зерттесе, оқу процесі мен ұйымдастыру
құрылымына жаңа ақпараттық технологияларды комплекстеуді интеграциялау
арқылы енгізу мәселесімен Б.Б. Бөрібаев, Д.М. Джусубалиева,и А.М. Татенов,
Е.Г. Гаевская және т.б. ғалымдар зерделеп өзіндік тұжырымдама жасады.
Бірақ көптеген ғылыми еңбектерді қарастыра келе болашақ мұғалімнің
ақпараттық мәдениетін қалыптастыру, мұғалімді жаңашылдық бағытпен
қамтамассыз ету мәселелерін әле де толық зерттелмегеніне көзіміз жетті.
Сондықтан, болашақ мұғалімдердің ақпараттық мәдниетін қалыптастыру өз
дәрежесінде іске асырылмауы мен аталмыш мәселенің бүгінгі сұранысқа
қажеттілігі арасындағы қарама-қайшылық туындап отырғанын көреміз. Осы
қайшылықты ескере отырып, ғылыми-зерттеу жұмысының тақырыбын “Болашақ
мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастыру ” -деп таңдауға себепші
болды.
Зерттеудің мақсаты: Болашақ маманның ақпараттық мәдениетін
қалыптастырудың мазмұны мен әдістемесін теориялық тұрғыда негіздеу және
педагогикалық-эксперименттік жұмыста тиімділігін тексеру.
Зерттеу объектісі: Болашақ мұғалімдерді ақпараттандыру процесі.
Зерттеу пәні: Болашақ мұғалімдерді ақпараттандыру әрекеті.
Зерттеудің болжамы: Егер, ақпараттық мәдениетті басқару процесі
болашақ мұғалімнің іс-әрекетіне сай жасалса, онда болашақ мұғалімнің
ақпараттық мәдениетінің мәнін ашуға бағытталған болар еді, өйткені жоғары
оқу орындарындағы ақпараттық процестің негізі болашақ мұғалімнің ақпараттық
мәдениетін қалыптастырудың іс-әрекеті болып табылады.
Зерттеудің міндеттері: Мұғалімнің ақпартатық мәдениетінің теориялық
негіздемесін даярлау, зерттеу тақырыбына сай тірек ұғымдардың мәнін ашу.
Зерттеудің негізгі ойы. Ақпараттық ғасырда ақыл-ой қызметінің дамуы
компьютерлік және қазіргі қарым-қатынас құралдарымен тығыз байланысты. Бұл
ақпаратпен өзін-өзі қамтамассыз ету адамның іскер белсенділігіне,
білімділігіне, мәдениетіне, ал жалпы айтқанда ғылым мен көзқарасқа
түбегейлі әсер етеді. Бұл жағдайда болашақ мұғалімдердің ақпараттық
мәдениеттінің қалыптасуы жалпы оқу-тәрбие процесінің тиімділігінің артуына
бағыттала жүргізіледі.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы: Болашақ мұғалімнің ақпараттық
мәдениетін қалыптастырудың үлгісі мен әдістемесі даярланды.
Зерттеудің жаңалығы: "Ақпараттық мәдениет" ғылыми негізде талданды
болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың өлшемдері мен
көрсеткіштері жасалды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы: Мектептегі педагогикалық
ұстанымдарды басшылыққа ала отырып, болашақ мұғалімнің ақпараттық
мәдениетін қалыптастырудың әдістемесін жасау және оны практикаға енгізу
жолдарын анықтау.
Зерттеудің әдістері: зерттеу мәселесі бойынша философиялық,
психологиялық, педагогикалық әдебиеттерді талдау, қорыту және жүйелеу,
педагогикалық зерттеу әдістерін (теориялық, эмпирикалық) қолдану, озық
тәжірибелерді меңгеру, арнайы ұйымдастырылған тәжірибе жұмыстары бойынша
зерттеу нәтижесін қорытындылау.
Бастапқы мәліметтер: Бұрыннан қалыптасқан болашақ мұғалімге қойылатын
талаптар. Қазіргі кездегі мұғалімнің ақпараттық мәдениетінің
қалыптастырудың тәжірибелік негіздері.
Күтілетін нәтижелер:
1. Ақпараттық мәдениет процесінің сипаттамасы.
2. Қазіргі болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
теориялық негіздемесі.
3. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастыру әдістемесінің
жобасы және пайдалану жолдары.
Зерттеу жұмысының құрылымы:
Зерттеу жұмысы кіріспе бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші бөлімде болашақ мұғалімнің кәсіби-адами құндылық қасиеттері мен
қатар "ақпараттық мәдениет" ұғымының мән-мағынасын ашып, оны теориялық
тұрғыда дәлелдейміз. Ақпараттық мәдениет идеяларын зерттеген ғалып-
педагогтардың ой-пікіріне сүйене отырып, екінші бөлімде болашақ мұғалімнің
ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың жүйесін ендіре отырып, әдістемелік
тұрғыда қолдануға болатынын айқындадық. Әр бөлімді қорытындылап, соңында
пайдаланған әдебиеттердің тізімін көрсеттік.

2. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың теориялық
негіздері
1. Болашақ мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
алғышарттары мен ғылыми-педагогикалық негіздері

Бүгінгі таңда болашақ мұғалімді өз халқының тарихын, тегін, салт-дәстүрін,
тілін білімін, адамзаттық мәдениетті, адами қасиетті мол терең түсінетін
шығармашылық тұлға етіп тәрбиелеу өмір талабы, қоғам қажеттілігі.
Қазақстан Республикасы Білім туралы заңында жас ұрпаққа жан-жақты білім мен
тәрбие берудің мемлекеттік саясатының негізгі ұстанымдарын айқындап береді.
Олар мыналар: Қазақстан Республикасының барлық адамзатының білім алуға тең
құқұлығы, әрбір адамзаттың интелектуалдық дамуы, психо-физиологиялық және
жеке басының ерекшеліктері, халық үшін білімнің барлық деңгейіне кең жол
ашылуы. Атап айтқанда:
- жеке тұлғаның білімділікке және дарындылыққа ынталандыру;
- білім басқыштарының сабақтастығын қамтамассыз ететін білім беру
процесінің үздіксіздігі;
- білім беру мекемелерінің ұйымдастырылуы-құқұқтық және қызмет
бағытының әр түрлілігі;
- білім берудің ізгілікті және дамытушылық сипаты;
- білім берудің құқұқықтық және экологиялық бағыттануы;
- білімнің зиялылық сипаты;
- оқыту мен тәрбиенің тығыз байланысы;
- білімнің, ғылымның және өндірістің өзара кірігуі;
- білім жүйесін ақпараттандыру.
Білімді басқарудың демократиялық, мемлекеттік-қоғамдық сипаты және білім
беру мекемелерінің дербестігін кеңейту [1.3 ].
Яғни, Білім заңында әрбір азаматтың білім алуға құқұқтығын негізге ала
отырып, оқыту, тәрбиелеу, дамыту, қалыптастыру үрдісін жан-жақты қамтиды
және оқыту мен қатар тәрбие жұмыстары арқылы бойға дарыту мәселелері
қарастырылған.
Осы орайда жаңа ғасырдағы оқыту технологиясының өркендеу, жаңашыл білім алу
жолдары мен білім жүйесінің сабақтастығы т.б. мәселелер жөніндегі
педагогикалық ой-пікірлер, оның ішінде біз зерттеу нысанымызға алып отырған
жоғары оқу орны мен жалпы орта білім беретін мектептердегі оқыту үрдісі мен
тәрбие жұмыстарының сабақтастығының озық идеясын бүгінгі білім заңына
сәйкестендіре отырып пайдалану көзделді.
Қазіргі жағдайда мамандарды кәсіби даярлаудың белгілі бір деңгейдегі сапасы
мен бағыты еңбек нарығында оның бәсекеге түсу қабілетінің негізгі шарты
болып табылады. Маман өзінің мамандық сипаттамасымен қажеттілік құндылық
ретінде өзінің кәсіпшіл қызметін ұсынушы нарықтық қарым-қатынастар
оъектісінің ролін атқарады.
Осымен байланысты кәсіби даярлық процесінде жоспарлау, білім алу, өзінің
жоғары жеке қабілеті мен танымдық қызығушылығының қалыптасуына мен қатар
ақпараттық мәдениеті қалыптастыру мүмкіндігі бар студент еңбек нарығында
елеулі орын алуы заңдылық болып табылады. Осыған орай, маманды даярлау
сапасы тек қана даму көрсеткіші және оқу орны мен оның түлектерінің негізгі
табысы болып табылады.
Қазақстандағы жалпы әлеуметтік, саяси экономикалық, тәрбиелік және
білімдік, мәдениеттік деңгейлеріміздің жаңа сатыға көтеріліп, жаңаша реңге
ие болады. Жеке тұлғаны оқыту, білім беру, дамыту жүйесін жақсартуды талап
етеді. Сол себепті еліміздің болашағын дамытатын, жетілдіретін болашақ
мамандардың тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру ерекшеліктеріне назар
аударуымыз қажет. Болашақ маман тұлғасының қандай да ғылымды меңгеруі оның
дүниетанымдық, қызығушылық, шығармашылық ерекшеліктеріне байланысты болмақ.
Қазіргі жағдайда қоғамда болып жатқан өзгерістерді терең тану, оның рухани
дамуының дәрежесін айқындау, халқымыздың дәстүрлі мұраларынан сусындай
отырып, өзі өмір сүріп жатқан қоғамның даму үрдісіне елеулі үлес қоса
алады. Болашақ маман жеке тұлға болып қалыптасуы үшін - қоғамдық сананың,
адамның тұрмыс тіршілігінің барлық түрлерінен хабардар болуы керек. [2.18].
Адамзаттың пайда болу тарихын түсіндіруге әртүрлі көзқарастардың бар екені
мәлім. Сенім мен дүниетаным қатарласа жүрсе ғана адам санасының сапасы арта
түседі. Өйткені, бұл екеуі құстың қос қанатындай адамның ең асыл қасиеттері
болып табылады. Сенім терең, тиянақты ойланып айтылған идеялардың жиынтығы.
Сенім жеке даманың өмірлік позициясының беріктігін анықтайды, мінез құлқын
сипаттайды [3.18].
Қазіргі кезеңде- жеке тұлға мен қоршаған орта арасындағы қарама қайшылықтар
мен өзара қарым-қатынастар заманы. Тұлғаның отбасылық, азаматтық құқықтық
әлеуметтенуі белсенді түрде іске асырылып отырылған кезең.
XXІ ғасырдың басындағы ғылыми революциялық жалықтардың ашылуы, оның соңынан
ғылыми техникалық прогресс әлемдік алаңға жаңа мәселелері алып келді.
Ақпарат пен білімнің жетілдірілуі техникалық дамуына және өндірістің әр
түрлі технологиясын іске асыруға мүмкіндік туғызды. Техника, технология,
өндірістің дамуы мен оларды адамзаттың қарқынды қолдануы экологиялық
аппатқа әкелудің шегінде тұр. Адамзаттың негізгі тапсырмасы болып өзінің
сапасын жетілдіру “адамның қажеттіліктерін қанағаттандыруда ” басты мақсат
адамның өзінің барлық мүмкіндіктерін жүзеге асыру. Жалпы дамуды түсінудегі
негізгі екпін адамның өз қажетін өтеуге бағытталады және оған қалай жете
алады, ол арқылы қандай нәтижеге жетеді деген сұрақтарды қанағаттандырады.
Тек қана даму арқылы адам сапасы мен адамдық қабілетіліктің өзгеруіне қол
жеткізе аламыз. Яғни, даму барысында адамгершілік қасиеттермен адам бойында
жеткілікті деңгейде қалыптастырылады. [4.23].
Жеке адам еңбексіз дамымайды. Еңбек арқылы адамның дене бітімі,
адамгершілік, эстетикалық және ақыл-ой деңгейі дамып, жетіледі. Кәсіби
еңбектің әлеуметтік мәні және құндылығы арта түседі. Кәсіби еңбек
процесінде өзінің және бүкіл қоғам мүшелерінің қажеттілігін қанағаттандыру
үшін адам материалдық және рухани құндылықты жасайды. Жеке адам өз күшінің
шамасын және қабілетін, творчествалық қабілетін анықтайды. Неғұрлым адам өз
еңбегінің қоғамдық маңызын терең түсінсе, соғұрлым оның жұмысы нәтижелі, өз
басының және отбасының бағыты толыса түседі.
Болашақ маманның еңбекке тәрбиелеудің жалпы міндеттері:
1. психологиялық және практикалық тұрғыда даярлау;
2. ұжымдық еңбек дағдыларын қалыптастыру;
3. еңбек мәдениеті дағдыларын дарыту;
4. ынтасын және қабілетін дамыту;
5. өз бетімен өз еркін пайдаланып отыруға дағдыландыру.
Бұл процесс екі фактордың ықпалымен жүзеге асырылады: объективтік фактор
қоғамның материалдық-техникалық базасын және жаңа қоғамдық қатынастарды
жасау. Болашақ маманның еңбек мәдениетінің көрсеткіші: жұмысты сапалы және
тиімді істеу, уақытты ұтымды пайдалану, еңбек құралдарына, түрлі
материалдарға құндылықпен қарау, өзінің инициативасын көрсете білу,
дербестік, алдағы жұмысының кезеңдерін белгілей білу, еңбек процесін талдау
және іс құжаттарын сауатты жасай білуі. Болашақ маман тәрбиесінің мақсат,
міндеттерінің бірі халық шаруашылығында электрониканы, радиотехниканы,
компьютерлерді, автоматтарды, роботтарды т.б. қолдану барлық мамандардан
жоғары техникалық сауттылықты талап етеді. Сондықтан мектепте оқыту және
тәрбие жұмысының барысында оқушылардың ынтасын ғылыми-техникалық білімді
игеруге дамыту және тәрбиелеу қажет. Болашақ маман тұлғасының кәсіби
қалыптасуындағы бағыттар – бұл әр түрлі мамандықтар және сол мамандықтардың
адамға қоятын талаптары жөнінде білім мен қаруландыру. Кәсіптік білім
берудің негізіг принципі оны өмірмен байланыстыру, былайша айтқанда, халық
шаруашылығы оның салалары, мамандықтар туралы түсінігін еңбектен ұштастыру.
Болашақ маман тұлғасын қалыптасытруда олардың бейімділігін, қабілетін
психофизиологиялық қасиеттерін еске алу қажет. Мамандықты саналы таңдауда
екі факторды еске алу:
А) білім деңгейі;
Б) адамның жеке қасиеттері, қабілетін, мүмкіншілігін дамыту бейімділігінің
арнайы қабілеттерінің динамикасына көңіл аудару. Мамандығын анақтауда жан-
жақты зерттеу, оған кеңес беру арқылы көмек көрсету. Бұл бүкіл оқу-тәрбие
жұмысының барысында үнемі бағыт-бағдар беріп отыруды қажет етеді. Болашақ
маман тұлғасының кәсіби қалыптасуында кәсіптік іріктеудің мақсаты –
мамандыққа жарамдылығын немесе жарамсыздығын анықтау. Ол үшін жеке адамның
еркешеліктерін, мамандыққа қоятын талаптарды да жете білген жөн. Осығын
байланысты күні бұрын профессиограмма жасалады. Профессиограмма – бұл
белгілі бір мамандықтың ерекшеліктерін жеткілікті бейнелеу (жазу), мұндай
мәліметтер жеке адамның белгілі мамандыққа жарамдығын, психолог, физиолог
және медиктердің көмегімен анықталады. Мысалы, мұғалім мамандығына жеке
адамның жарамдылығын анықтау үшін оның басқа қабілеттерімен бірге көру,
есту мүшелерін және сөйлеу, психологиялық жағдайы, тіл табыса білуі, есепке
алу басты талаптардың бірі болып саналады. [5.19].
Қазақстандағы жалпы әлеуметтік, саяси экономикалық, тәрбиелік
және білімдік, мәдениеттік деңгейлеріміздің жаңа сатыға көтеріліп,
жаңаша реңге ие болуы, жеке тұлғаны оқыту, білім беру, дамыту жүйесін
жақсартуды талап етеді. Сол себебті еліміздің болашағын дамытатын,
жетілдіретін болашақ мамандардың тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру
ерекшеліктеріне назар аударуымыз қажет. Болашақ маман тұлғасының қандай да
ғылымды меңгеруі оның дүниетанымдық, қызығушылық, шығармашылық
ерекшеліктеріне байланысты болмақ. Қазіргі жағдайда қоғамда болып жатқан
өзгерістерді терең тану, оның рухани дамуының дәрежесін айқындау,
халықымыздың дәстүрлі мұраларынан сусындай отырып, оның даму қасиеттерін
бойына сіңіре отырып өзі өмір сүріп жатқан қоғамның даму үрдісіне елеулі
үлес қоса алады. Болашақ маман жеке тұлға болып қалыптасуы үшін - ол
қоғамдық сананың, адамның тұрмыс тіршілігінің барлық түрлерінен хабарлар
болуы керек.
Қазіргі жағдайда мамандарды кәсіби даярлаудың белгілі бір деңгейіндегі
сапасы мен бағыты еңбек нарығында оның бәсекеге түсу қаблетінің негізгі
шарты болып табылады. Кәсіби даярлық процесінде жоспарлау, білім алу,өзінің
жоғары жеке қабілеті мен қажеттігіне жауап беру мүмкіндігі бар студент
еңбек нарығында елеулі орын алуы заңдылық болып табылады. Осыған орай,
маманды даярлау сапасы тек қана даму көрсеткіші және оқу орынын тәмәмдау
факторы ретінде шешуші ролге ие болып қана қоймай, негізгі өмірлік табысы
болып табылады [6.9].
Өмірге көзқарасы, дүниетанымы кең болуы керек. Дүниетаным - ғылыми,
көркемдік, құқықтық, саяси, діни болуы мүмкін. Дүниетаным - адамның
табиғат, қоғамдық өмір туралы білімдерінің жүйесі. Адамның алдына қойған
мақсатының айқын болуы, дүниетанымның өмірмен байланыстылығынан және берік
сенімінен туады. Дүниетаным жеке адамның табиғи және әлеуметтік
құбылыстарын түсіндіру туралы пайымдауы, ой тұжырымы. Адамзаттың пайда болу
тарихын түсіндіруде әртүрлі көзқарастардың бар екені мәлім. Мысалы:
материалистер мұндай мәселені ғылыми дүниетаным тұрғысынан дәлелдесе, ал
діни ілімінің өкілдері тәңірдің қалауымен деп қарастырады.
Сенім мен дүниетаным қатарласып жүрсе ғана адам санасы нұрлана
түседі. Өйткені бұл екеуі құстың қос қанатындай адамның ең асыл қасиеттері
болып табылады. Сенім терең, тиянақты ойланып айтылған идеялардың жиынтығы.
Сенім жеке адамның өмірлік позициясының беріктігін анықтайды, мінез құлқын
сипаттайды. Әр түрлі идея адам сенімінің негізі, шындықты терең тану, оның
соңынан еріп отыру.
Адамзаттың сан ғасырлық тарихында адамгершілік пен имандылықтың ұлы
қозғаушы күші – сенім. Сенімнің тұрақтылығы мен нақтылығы болашақ маман
дүниетанымының қалыптасуына негіз болады. Дүниетанымның қалыптасуы ұзақ
және күрделі процесс. Оның барысында жеке көзқарастар және сенім жүйесі
дамиды, қалыптасады және жеке адамның әрекет жасауына басшылық етеді.
Дүниетаным процесіне әр түрлі факторлар, әлеуметтік, оқыту мен тәрбие,
ақпарат құралдары тағы басқалары жатады. Осы тұрғыда дүниетанымды нақтырақ
анықтау үшін, оның негізгі құрылымдарына тоқталып өтейік:
• ағартушылық - ғылыми дүниетаным адам үшін қоғам мен
табиғат әлемін анықтайды да ағартылушылық сананы қалыптастырады. Ол
философиялық принциптер методологиясы мен таным тәсілдерімен
қаруландырылады.
• тәрбиелілік - қабылданған көзқарастар мен сенімдер нәтижесі
адамнан шындыққа негізделген моралдық-ерік бастамаларымен эстетикалық
қатынастарды талап етеді.
• дамытушы – дүниені қабылдау мазмұнын меңгеру арқылы,
ішкі рухани қозғалыс әсері ойлауды белсенді әрекет етуге итермелейді.
Ғылыми дүниетаным негізінде ойлаудың дамуына түрткі болатын және
шығармашылыққа ынталандыратын диалектикалық тәсілдердің принциптері жатыр.
• ұйымдастырушылық - адамдардың тәжірибелік іс-әрекеті
барысында қолайлы позиция болып табылады.
• болжамдық - ғылыми дүниетаным ғылыми теориямен
тәжірибенің меңгеру тенденциясын айқындай отырып, бүгінгі мен болашақты
құру идеясын алға жылжытады.
• тәрбиелік мақсат – баланың тұлғалық құрылымының
тұрақтылығы мен сенімді орталық ұйымының қалыптасуын қадағалайды да,
табиғатқа, қоғамға және ойлауға деген қатынастың негізінде мінез-құлық пен
ерік-сезімдердің санадағы бірлігін айқындайды.
Осы барлық міндеттердің шешімі өнегелі, мәдени, экономикалық және
экологиялық тәрбиелер нәтижесінде сараланады. Жоғарыда аталған мақсаттар
мен міндеттердің орындалуы, болашақ мамандардың дүниетаным аймағының
кеңейуін қадағалайды да оның нәтижесі үлкен маңызға ие. Дүниеге көзқарас
дүниетанымның құрамдас бөлігі болып табылады. Дүниеге көзқарастың өзі
адамның дүниедегі орны жайындағы түсініктердің жиынтығы. Жеке адам болып
қалыптасу үшін оның міндетті түрде туған жері, өскен ортасы, тұрақты
мемлекеті, ата-анасы, бауыр-туыстары, дос-жарандары, білім алу жолындағы
ғылыми орталары т.б. болуы шарт. Осы аталғандардың нәтижесінде адамның
дүниеге көзқарасы, дүниетанымы дамыйды. Қортындылай келе дүниетаным жалпы
жеке адамның, оның ішіндегі арнайы дайындалатын болашақ мамандардың
қалыптасуында үлкен рөлге ие бола отырып, олардың ары қарай нағыз кәсіпті,
білікті маман болуына көмектеседі.
Дүниетанымы жоғары, дүниеге көзқарасы кең адам әр уақыттада өзінің
мамандығына адал, біліктілік, кәсіби деңгейі жоғары, ойы ұшқыр, қиялы
жүйрік болары анық.
Гуманизм мен гуманитарлық білімнен саяси, экономикалық, экологиялық,
құқықтық, өнегелік, көркемдік-эстетикалық, физикалық мәдениет және т.б.
негізгі тәрбиелерді бойына сіңірген мәдени тұлғаны дамыту, кең мәдени
тәсілдерден туындайды.
Тұлға мәселесі психологияда көбіне орталық мәселе болып табылады. Қазіргі
уақытта тұлғаның психологиялық мәнін түсінудегі ізденістер аяқталған жоқ.
Дәл осы тұлғаның және іс-әрекеттің құрылымы ең бірінші негізгі ғылыми
зерттеу әрекетінің мәдени шеңберін анықтайды.
Кәсіби білім беретін оқу орындарындағы болашақ маманның даярлығының
сапа көрсеткіші ретінде Д.В. Чернилевский мен О.К.Филатов [7.46].
еңбектерінде негізделген.
Нарықтық қатынастың мәнін анықтайтын өзекті түсінік - бәсеке түсінігі.
Мамандардың бәсекеге түсу мүмкіндігіне сәйкес бірқатар параметрлерді бөліп
қарастырайық.
• Техникалық (мамандық және мамандандандыру:
бағдарламаның сағаттық, пәндік, үлгілік негізгі көлемі стандартқа сәйкес
даярлық деңгейі немесе оның саласының жоғарылауы мен пайдалану шекарасы,
алынатын құжат т.б)
• Экономикалық (барлық шыққан шығынды есепке алғандағы
маманның даярлығына жіберілетін шығын).
• әлеуметтік-ұйымдастырушылық (тұтыну құрылымының
әлеуметтік есебі, яғни, бітірушілер мен жұмыс берушілердің, сол сияқты
өндірісті ұйымдастырудың ұлттық және аймақтық ерекшелігі).
Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастыруда құқықтық мәдениет,
компьютерлік іскерлік, шет тілі білімі, экономикалық мәдениет,
ынтымақтастық, құрылымдық қатынасы және жүйелі ойлауға қабілеттілігі,
техникалық даярлығы қажет. Кәсіби білім берудің дамуы және тұлғалық
қажеттілігі төмендегідей бағыттар арқылы жүзеге асырылады:
• тұлғаның білім алу қажеттілігін қанағаттандырудағы кәсіби
білім беру ролінің артуы,
• білім берудің әралуандылығының тиімді түрін іздеу және
таңдау;
• оқу орындары ұсынатын қосымша білім беру қызметі
саласының дамуы;
• сәйкес мөлшерлік-құқылық база және психологиялық-
педагогикалық қолдауды қамтамасыз етуді қалыптастыру арқылы студенттердің
өз бетімен білім алу жолына жағдай жасау;
• оқыту мен оқудың тәсілі мен жүйесін дамыту;
Кәсіптік білім беру кейде кәсіптік ақпарат деп те аталады. Кәсіптік білім
беру – бұл әртүрлі мамандықтар және сол мамандықтардың адамға қоятын
талаптары жөнінде оқушылардың білімін қаруландыру. Кәсіптік білім берудің
негізгі принципі оны өмірмен байланыстыру негізінде қалыптастыру.Кәсіптік
білім беру процесінде жастардың қызығушылығын, бейімділігін, қабілетін, т.б
қасиеттерін еске алу керек.
Маман даярлау ісінің сапасын арттыру – үздіксіз білім беру жүйесін
түбегейлі өзгерту кезеңіндегі негізгі мақсат кәсіби білім беріп
студенттердің біліктерін қалыптастыру мен шектелмейді. Қоғамға керегі - өз
ісін тиянақты меңгерген маман ғана емес, рухани дүниесі бай, кемелденген,
жоғары адамгершілік қасиеттерге ие болған, әлеуметтік жауапкершілігі мол өз
басының қадірін түсінумен қатар өзгелерді де қарірлей білетін азамат, тұлға
дайындау [7.23].
Сонымен қатар болашақ маманның тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруда тәрбие
жұмысына ерекше назар аудару қажет. Тәрбие жұмысының осындай кезеңдерін
басынан өткізген студенттер өздерінің болашақ мамандығына қызығушылығы
мол,болашақта жұмыс тауып істеуге мүмкіндігі бар, ақпараттық мәдени деңгейі
жоғары екендігіне сенімді болды және мамандықты меңгеру процесі оның
қабілетіне лайықты болады. Сондықтан жоғары оқу орындарында болашақ
мамандарды білім нәрімен сусындату, өз бетімен білім алуын, өзін-өзі
тәрбиелеуін үнемі жетілдіріп отыру қажет.
Болашақ маман тұлғасының ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
алғышарттарының бірі өз сүйіп таңдаған мұғалім мамандығының білімді,
жаңашыл, ізденімпаз ұстаз ауылына іс-әрекетімен де өнеге үлгісімен де білім
мен мәдениет таратады, оның өз ортасының алдыңғы қатарлы азаматы болуы
-өмір талабы. Мұғалімнің біліктілігін арттыруды ұдайы, үздіксіз ұйымдастыру
–оның кәсіби деңгейіне теориялық біліміне байланысты. Кәсіби білім арқылы
оның шығармашылық қабілеті де дамиды. Ол үшін болашақ мұғалім мәдениетінің
негізі педагогикалық шеберліктің қалыптасуы.
Педагогикалық шеберлік дегеніміз болашақ мұғалім тұлғасының жеке дара,
психологиялық, интеллектуалды күштері мен қабілеттерінің өзін-өзі іс
жүзінде көрсетуінің процесі. Шығармашылық шеберлік ізденіс процесі арқылы
жүзеге асырылады.
Ал, кәсіби шеберлік –мамандығы және өзін-өзі ұйымдастыру шеберлігін
қалыптастыратын тұлғаның қасиеттерінің жиынтығы.
Педагогикалық шеберліктің құрылымы: [7.23].
-гуманитарлық бағыттылығы: қызығушылықтар, құндылықтар, идеялар;
-кәсіби білімдері;
-педагогикалық қабілет: коммуникативтілік, перцептивті қабілеттер,
динамизм, эмоционалды тұрақтылық, креативтілік;
-педагогикалық техника: өзін-өзі бағдарлау.
Педагогикалық міндеттерді шешуде қарым-қатынас жасай алу
(дидактикалық біліктілік, ұйымдастырушылық қабілет, контактілі қарым-
қатынас жасау зор роль атқарады. Педагогикалық қарым-қатынас педагогикалық
кәсіби мәдениетті қалыптастырады. Ал, педагогикалық шеберлік –педагог
тұлғасынының іс-әрекет барысында дами бастайды.
Кәсіби-педагогикалық мәдениеттің құрылымы төмендегідей негізгі үш
топқа бөлінеді:
1. аксиологиялық компонент
– адами құндылық қасиеттердің жиынтығы. Олар объективті
(тарихи тұрғыда қалыптасқан). Бірақ адамның оларды игеру барысында олар
субьектке айналады.
- әлеуметтік кәсіби құндылықтар. (нормалардың, ережелнрдің
идеялардың жиынтығы).
- Жеке кәсіби мақсаттар, міндетте, маманның дүниетанымдық
көзқарасы.
2. технологиялық компонент
- кәсіби іс-әрекеттің технологиясы. Кәсіби іс-әрекеттің түтас
жүйеде жүзеге асуы.
3. Жеке шығармашылық компонент
- маманның психологиялық саланы меңгеруі. Бұнда тұлғаның
кәсіби түрде ойлау қабілеттілігімен анықталады: жоғары белсенділік,
жауапкершілік, ұйымдастырушылық қабілет, өзінің мінез құлқын бағалау.
Сондай ақ болашақ маманның шығармашылық ерекшелігі айқындалады.
Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениеті қалыптастыру үшін педагогикалық
шеберлік, педагогикалық компетенттілік т.б. қасиеттер де қалыптасуы керек.
В.М. Шепель компетенция шеңберіне адамның білім, ептілік, тәжірибе
теориялық дайындығын кіргізеді. Педагогикалық психологияда “компетенттілік”
педагогикалық әрекетті жүзеге асырудағы білімі, дағдысы, ептілігі деген
пікір қалыптасқан деп өзіндік тұжырымдама жасайды.
Әлқожаева Н.С. “Ақпараттандыру технологиясының болашақ маманның
коммуникативтік компетенциясын жетілдіруге ықпал” деген мақаласында
ақпараттық мәдениетті қкалыптастыру -қазіргі білім берудегі үлкен міндеттің
бірі. Келешекте ақпараттық мәдениетадамның кәсіби ғана емес, жалпы
мәдениеттің де көрсеткіші болып уақыт өте келе қазіргі қоғамдағы жеке
тұлғаның дамуының маңызды бір факторына айналады. Техниканың дамуы
педагогикалық технологияның да сапалары мен салаларын ғылыми дамып, нәтиже
беруіне өз үлесін қосады деп есептейді [9. 212].
Жаңа технолдолгиялардың қарқынды дамуы, адам мен қоғам арасындағы қарым-
қатынасты айтарлықтай өзгерістерге алып келуде. Сыртқы және ішкі саясат
саласына, тұрмысқа, медицинаға, мәдениетке, қоғамдық және жекелей
көзқарасқа, ғылымға түбегейлі әсер етіп, белсенділік пен дамуға ат
салысады. Нәтижесінде, әртүрлі мәселерді шешуге қажетті біліммен
қамтамассыз ететін мүмкіндіктер пайда болды. Бұл ақпараттық процесс
технологиялық байланыс жүйесі мен компьютердің қазіргі коммуникалдық
жәрдемі арқылы өз шешімін тауып отыр.
Олай болса ақпараттық технология жоғары оқу орындарында терең оқытылса,
болашақ маманның ақпараттық мәдениеттінің қалыптасуына ықпал ете отырып,
оның кәсіби шығармашылық қабілеттінің артуына үлкен септігін тигізген болар
еді.
Бізде университетте болашақ ммамандардың ақпараттық мәдениетін қолдануға
мүмкіндіктер бар мысалы: “интернет зал”, жаңа талаптарға сәйкестендірілген
кітапхана, электронды кітаптар оқуға болады, бірақ студенттер санына шақсақ
жетіспейді, әлі студенттердің ақпараттарды пайдалану мәдениеттілігінің
төмендігінен кейбір студент қолдану ережесін білмейді. Менің ұсынарым алдын-
ала 1 курста болашақ маманның ақпараттық мәдениетін қалыптастыру курстары
жүргізілсе, болашқа маманның ақпарат құралдарын меңгеріп, ақпараттық білім
деңгейінің көтерілуіне септігін тигізері еді. Жаңа ғасырдың алғашқы
бастамасы жаңа ақпараттарды өз ыңғайыңа қарай қолдана білу қажеттілігін
қарай қолдана білуді талап етеді.

2. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
педагогикалық мүмкіндіктері

Нарықтық қатынастар орныға бастаған тәуелсіз еліміздегі білім мекемелерінің
алдына оқушыларға берілетін білім мен тәрбие сапасын көтеру және жақсарту
міндеттері қойылды. Соңғы уақытта заман ағымына байланысты білім мазмұнында
көптеген түбегейлі өзгерістер болуда.

ХХІ ғасыр қоғам талабына байланысты білімдендіру ғасырына айналуда.
Қазақстан Републикасының қазіргі кездегі саясаты экономикалық өзгерістерге
сай қоғамдық өмірдің барлық саласындағы демократиялық жағдайларға
байланысты білім беру мәселелері маңызды орынға ие болуда.

Міне біз үшінші мыңжылдыққа аяқ басып жаңа дәуір табалдырығын аттаған
шақта, екі ғасырдың тоғысуын бірдей көру қазақ халқы, қазақ жастары үшін
мақтаныш. Ендеше, егеменді Қазақстан еліміздің болашағы, жастар тәрбиесі,
ұлттық тәрбие мәселесі - деген сауалдар бізді мазалайды.
Аталмыш сауалдарға жауап іздеп көрерік. Қазір қоғам алдындағы негізгі
міндеттердің бірі - заман сұранысына сай оқу-ағарту, тәрбие мәселелерін
сараптап, адами, кәсіби, танымдық, іскерлік, біліктілік т.б сапалы
қасиеттерді қалыптастыруда ұлттық тәрбиені бүгінгі таңның кезек
күттірмейтін келелі мәселелерінің бірі болып отырғанына көз жеткіздік.
Бүгінгі таңда жас ұрпақты өз халқының тарихын, тегін, салт-дәстүрін, тілін
білімін, адамзаттық мәдениетті, адами қасиетті мол терең түсінетін
шығармашылық тұлға етіп тәрбиелеу өмір талабы, қоғам қажеттілігі.
Жалпы айтқанда әрбір жеке адам қоғам тұлғасы ретінде жеке тәрбие жұмысына,
жеке өзіндік өмір бейнесіне, жеке құқыққа, танымдық қасиетке, жеке түрткі
күшіне ие болатын жан. Адам белгілі бір қоғамның мүшесі, ол қандай да
болмасын бір іспен айналысады, оның азды-көпті тәжірибесі, білімі өзіне тән
ерекшеліктері болады. Осы айтылғандардың жиынтығы оны “жеке адам” етеді.
Жеке адамның өзіндік ерекшелігі оның дүниетанымынан, сенімінен, талғам,
мұратынан, бағытынан, қабілет қызығушылығынан жақсы байқалады. Танымдық іс-
әрекеттер адам мақсаттарымен ұмтылыстарының негізі болатын, білімін
қалыптастыратын, шығармашылық қызметінің тарихи үрдісі.
Ұлттық тәрбие арқылы болашақ маманның тұлғасының танымдық қасиеттер -
оқушының тіл байлығының дамуынан, ойлау қызметінің артуынан байқалады.
Егер оқушылар өздерінің оқыту процесіндегі бағдарының мәнін, маңыздылығын
ұғынып, оның ерекшеліктері мен заңдылықтарын, компоненттерін меңгеруге
қажетті білім негіздерін игерсе, онда танымдық қызығушылық пен танымдық іс-
әрекеттің артқанын байқаймыз. Болашақ маман тұлғасының қандай да ғылымды
меңгеруі оның дүниетанымдық, қызығушылық, шығармашылық ерекшеліктеріне
байланысты болмақ. Қазіргі жағдайда қоғамда болып жатқан өзгерістерді терең
тану, оның рухани дамуының дәрежесін айқындау, халықымыздың дәстүрлі
мұраларынан сусындай отырып, оның даму қасиеттерін бойына сіңіре отырып өзі
өмір сүріп жатқан қоғамның даму үрдісіне елеулі үлес қоса алады
Болашақ маман жеке тұлға болып қалыптасуы үшін – ол қоғамдық сананың,
адамның тұрмыс тіршілігінің барлық түрлерінен хабарлар болуы керек. Өмірге
көзқарасы, дүниетанымы кең болуы керек. Дүниетаным - ғылыми, көркемдік,
құқықтық, саяси, діни болуы мүмкін. Ұлттық тәрбие мәселесін айтпас бұрын,
жалпы тәрбие мәселесіне тоталайық.
Тәрбие сөзінің мағынасы – дүниеге келген қорғауды қажет ететін, өмірге
қалыптаспаған жас баланың алғашқы тамақтануынан, қадам басуынан басталады.
Тәрбие- жеке тұлғаны қалыптастыру жолында мақсатты және ұйымдасқан түрде
жүзеге асырылатын процесс.Аға ұрпақ өзінің жинақталып, сараланған
тәжірибесін кейінгі ұрпаққа беруі тәрбиенің кең әлеуметтік мәні болып
табылады. Жас кезінде қалыптасқан әдет, дағды т.б. қасиеттер бала
болашағының негізі. Егер жас күнінде есі, жадысы қалыптасып келе жатқан
кезден бастап дұрыс тәрбиеге жүгінген бала тағдырының болашағы жарқын
болмақ. Жас баланың жеке тұлғаға жетем дегенге шейін қаншама тәрбиелік
ортаны, қарым-қатынас пен адамдар ықпалын бастан кешіреді. Сондықтанда бала
өмірінде, тәрбиесінде үлкен маңызға ие балабақша, мектеп, университет
сияқты орталарды дұрыс таңдау қажет. Осы аталғандармен қатар, бала әрдайым
өзіндік тәрбие үстінде болады. Өзіндік тәрбие негізін өз бетімен білім алу,
өзін-өзі жетілдіру, туа біткен талант немесе дарынын аңғарып өз бетінше
дамыту, өзіндік дайындық т.б. жатады. Дегенмен өзіндік тәрбие өзгелердің
көмегімен немесе ықпалымен, әсерімен болады.
Ел басшымымыз Н.Назарбаев ''ғасырлар тоғысы'' атты ғылыми еңбегінде
“Тәрбиенің түп мақсаты- қоғамның нарықтық қарым- қатынасқа көшу кезінде
саяси- экономикалық және рухани дағдарыстарды жеңіп шыға алатын, XXІ
ғасырды құрушы іскер, өмірге икемделген, жан- жақты мәдениетті, жеке
тұлғаны тәрбиелеп, қалыптастыру”- деп тұжырымдама жасаған болатын. Осы
орайда педагогика ғылымының өзекті мәселелерінің бірі- жеке тұлғаны
тәрбиелеуде,жан- жақты дамытуда, білім беруде ғылымның соңғы жетістіктерін
қолданып, шығармашылық жұмыс істеуге қаблетті, дүниетанымдық көзқарасы
кең, рухани бай адамдарды тәрбиелеп қалыптастыру. Тәрбие процесі мен таным
әрекетінің қалыптасып дамуын іске асыруда ортақ мақсат, өзіндік тәрбие мен
өзіндік білім алудың ролі ерекше.Өзін- өзі тәрбиелеу деп- адамның белгілі
мақсатқа бағытталған, өз сапасын жетілдіру арқылы, кемшіліктерінен арылу
әрекеті.Сондықтан тұлғаның білімге ұмтылысы үнемі құпталып, жол көрсетіліп
отырылуы тиіс. Осыдан кейін оқуға деген ынтасы, оған итермелейтін түрткісі,
икемдейтін ерік қайраты пайда болады. Егер білімді меңгеруге оқуға өзі
талпынбаса, ұмтылмайынша, өзіндік дара сапасын қалыптастырмайынша, білімге
деген ізденісін тудырмайынша, оның адамгершілік,дүниетанымының қалыптасуы
мүмкін емес. Әр адамның іштей рухани қалыптасуы ең алдыменен өзінің ішкі
сезімдерінің жұмысы бола тұрса да,оны тәрбие жұмыстары арқылы
қанаттандырып, қолдап бағыт- бағдар беріп отыруға да байланысты - деген
С.Л.Рубинштейн.
Болашақ маман тұласының бойына ұлттық тәрбие мен ұлттық мәдениетті
қалыптастыру қажет.
Мәдениеттің өмірдегі көрінісі - ұлттық тәрбиенің жемісі. Әдебиет –
тәрбиенің (мәдениеттілікке тәрбиелеудің) басты құралы болып табылады. Кез
келген әдеби шығарманың эстетикалық (көркемдік) мәні тәрбиеленушінің
этикасы мен этникасын (әдебін) яғни мәдениетін қалыптастыруға себін
тигізеді, әсер беріп адамдығын қалыптастырады.
Әрбір мәдениетті, білімді адам өзінің кәсіптік, дүниетанымдық деңгейін
ұлттық мәдениетпен ұштастыра білуге міндетті. Мәдениетті болу үшін білімді
болу – міндет. Білімді болғанмен ұлттық мәдениетті игермеген болса ондай
тұлға ұлт алдында “мәңгүрт”, мәдениетсіз болып көрінеді де, халықтың
наразылығына ұшырайды. Кәсіптік-мұрагерлік әдепсақталған жерде дамыған
дарынның мәдени жемістері көрінеді.
Мектептегі, жоғарғы оқу орындарындағы ұжымдық, әдептілік дәстүрлері де
этнопедагогиканың мәдениеттаныммен сабақтастығын көрсетеді. Яғни,
этнопедагогика пәні - ұлттық мәдениеттің бет-бейнесін көрсететін және сол
ұлттық мәдениеттің мәнін түсіндіріп, іс-әрекетте қолданыстарын үйрететін
пән.
Қазіргі таңдағы елімізде жоғары оқу орындарында этнопедагогика пәні
оқытылып, бірақ ол жеткіліксіз. Сонымен қатар аудиториядан тыс тәрбиелік іс-
шаралар көптеп жүргізілсе, тәртіпсіздік, қылмыстық, арсыз т.б. жаман
қасиеттерден сақтандыруға көңіл аударуымыз қажет. Өйткені, жастар
бойындағы зерігушіліктің, әдепсіздікке соқтыратындығын, теріс жолға
бастайтындығын, мектеп өмірінен жиі байқаймыз. Ондай жолға жібермеудегі
тосқауылдан туған жол халқының әдет-ғұрпындағы салт-дәстүріндегі
әдептіліктік таным-тағылымы. Сондықтан да жастарымыздың санасына ұлттық
ұлағатты қасиеттерді сіңіре білудің мәні зор. Ақынжанды, ақжарқын шешен
өнерпаз, өнегелі халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан тәлім-тәрбиелік
әдеттері мен ғұрыптары, рәсімдері және салт-сапалық дәстүрлері жас ұрпақтың
жан жүйесіне әсер етіп, анасына сіңсе, ұлтық мәдениетті игерген, иман
жүзді, инабатты ұрпақ жалпы адамзаттық асыл қасиеттердегі игіліктермен
тоғысуына мүмкіндік алады. Халқымыздың асыл қазыналарын білуге, игеруге
қызықтыру, ұлттық тәрбиені меңгеру басты міндеттеріміздің бірі.
Болашақ маманның тұлғалық қасиетін арттырудың сипаттары мен ұлттық
ерекшеліктерінің көрсету барысында бүкіл адамзаттық құндылықтарын
педагогикалық категория бойынша жіктеді. Оны төмендегідей тұрғыда
қарастырамыз.
Жалпы тұрғыда:
а) бойға дарыту б) машықтандыру жолдары
ә) ойға қондыру в) жаттығу әдістері
Ұлттық тұрғыда:
а) Халыққа тән болмыстың сипатын ашу
б) Ұлттық тәрбиенің басты ерекшеліктері
в) Әдет-ғұрып, салт-дәстүрге қызығушылығы
Әр халықтың тәлім-тәрбиелік мұрасы- ұлттық мәдениетінің маңызды белгісі
болып табылады. Осы арқылы ол ұлттың ұлттық тәрбиесінің ерекшеліктерін
білеміз. Қазақ халқының этностық ерекшеліктерін байыптасақ, бұл халық ұрпақ
сабақтастығын сақтап, алысты жақындатып, аразды татуластырып, ізетті
келіннен таныған, татулықты абысыннан тапқан, дархандықты даласынан,
даналықты бабасынан, пәктікті баласынан алған халық. Қазақ адамгершіліктің
басы- әділдікті ту етіп, әділдіктің басы болған адалдықты анасынан алған.
Аналар ұрпақты ұлағаттыққа баулап, дауға-дәру, жауға-қару, араздыққа-араша,
татулыққа-тамыр, тазалыққа-нәр, пәктікке-пәрмен, дәстүрге-дәрмен, өнерге-
тұлпар, көкте-сұңқар етіп тәрбиелеген .
Қазақтар “Балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, өз ұлтыңның тәрбиесімен
тәрбиеле”- дегендей, халқымыздың бойына сіңген атадан балаға жалғасып келе
жатқан ұлттық тәрбиесі өзге ұлттардан ерекшеленіп, өздеріне тән қасиеттерді
көрсетіп тұратындығын жоққа шығара алмаймыз. Ұлттық тәрбиеміздің халықтың
сан ғасырлар тарихымен тығыз байланыста болып, осы уақытқа дейін дәстүрлі
тәрбие құндылықтарын жоғалтпай жалғастырып келеді. Халқымыздың ұлттық
тәрбиесі негізінен жүйелі болған. Өйткені, тәрбие әке-шеше, отбасынан
бастап, ағайын- туыс, көрші-қолаңның бәрі араласып, бәрі де халықтың
баласына ортақ қамқорлық жасаған. “Балаңа басқұр қалдырғанша, тозбас дәстүр
қалдыр” деген қазақ халқы озық жұрттардың санатында болашақ қамын қатты
ойластырған. Сол себебті ұлтымыз: ”Балаң өзіңе тартса- жұбан, қоғамға
тартса - қуан” - деп бекер айтпаған. Біздің тәрбиеміздің бір ерекшелігі -
қыз балаға қамқорлықпен қарау. Себебі халқымыз қыз тәрбиесіне баса назар
аударған. “Ел болам десең- бесігіңді түзе” дегендей, тәрбие бесіктен
басталатынын бәрімізге белгілі.
Ал қазіргі заманда болашақ маманға, яғни болашақ кәсіп иесін тәрбиелеуге
ерекше көңіл бөлуіміз керек, өйткені бүгінгі студент, ертеңгі қоғамның
дамуы үшін қызмет жасайтын тұлға. Яғни бүгінгі студент –ертеңгі мұғалім
қызметінің бірі баланы сүйе білумен қатар ұлттық мәдениетпен ұлттық
тәрбиені де терең меңгергені жөн. Аталған мәселелерді де өз пәнінің
ыңғайына қарай ақраптандырылып отырылғаны да жөн деп есептейміз.
Университет табалдырығында студент ақпараттық мәдениетті төмендігідей іс-
шаралар арқылы меңгереді:
Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастыруда СӨЖ-ның орны
ерекше. Сонымен қатар, жоғары оқу орындарындағы барлық ғылыми сабақ түрлері
студенттердің өзіндік шығармашылық жұмыстарының дағдылары мен түрлі өзіндік
жұмыстарға ынталандыру үшін құрастырылынған.
Өзіндік жұмыс астарынан, білімді іздеудегі ой қортындылауды, оны бекітуді,
дағды мен іскерліктің дамуын және білімді жалпылау мен жүйелеуді, арнайы
уақыт бөлінген дидактикалық мақсатты орындау барысындағы оқытушылар
ұйымдастырған студенттердің белсенді әркетін түсінуге болады.
Өзіндік жұмыс дидактикалық құбылыс ретінде, бір жағынан, студенттің әрекет
объектісімен оның міндетті түрде орындау қажет оқу тапсырмасын көрсетсе,
екінші жағынан, сәйкестендірілген әрекеттің пайда болу формалары:
студенттердің тапсырманы орындау барысындағы есі, ойлауы, шығармашылық
қиялы оны жаңа жетілген білімді меңгеруге немесе меңгерген білімінің
тереңдеуі мен кеңеюіне алып келеді.
Студенттің өзіндік жұмысы бұл оқытудың құралы, ол төмендегі
көрсетілгендерден тұрады:
• әрбір нақты жағдайды қорыту, нақты мақсат пен тапсырмаға сәйкес.
• белгілі бір танымдық тапсырмаларды шешудегі студент білімінің көлемі мен
деңгейі, дағдысы мен іскерлігі әрбір белгіленген кезеңде қалыптасып
отырады.
• жаңа танымдық тапсырмалар шешуде студенттер өз білімінің жүйелік
қорындағы психологиялық құрылымын және үлкен ағыстағы ғылыми әрі
қоғамдық ақпараттарды бағдарлай біледі.

• Психология-педагогикалық ғылымда білімді өздігімен меңгеру ақыл дамуының
бірден-бір көрсеткіші. Өзіндік жұмыс барысында студенттердің
интеллектуалды белсенділігін қалыптастыруға үлкен мүмкіндік бар.
Өзіндік жұмысқа мыналар жатады:
• оқу әдебиеттерімен жұмыс;
• қосымша әдебиеттермен жұмыс;
• сөздіктер мен энциклопедияларды еркін бағдарлау;
• библиографиялармен жұмыс істеу;
• коллоквиум мен семинарларда өз көзқарасын білдіру;
• интернет материаларын өңдеу;
• эссы, шағын шығармашылық жұмыстар жазу;
• электронды оқулықтарды пайдалану;
• бұқаралық, мерзімдік басылымдарды пайдалану т.б. жатады.
Студенттердің өзіндік жұмысы оқу процесінің бір бөлігі болып табылады.
Сондықтан бұл жұмысты әрекетке айналдыру өз білімін жетілдіру үшін,
ұйымдасқан педагогикалық бағытты студенттің интеллектуалды белсенділігіне
айналдыру.
Білімге ұмтылу және өзіндік білімін жетілдіру, белгілі дәрежеде тұлғаның
келешектегі мақсатты нұсқауы. Оқытудың жетістігі оқытушыға тәуелді,
дегенмен, студенттердің қалай жұмыс жасауы да жетімсіз дәрежеде болмауы
тиіс [13. 66].
Болашақ мұғалім өзіндік кәсіби біліктілігімен, ақпараттық мәдениетін
қалыптастыруда өзіндік ізденістерді де талап етеді.
Мысалы аудиториядан тыс әртүрлі өзіндік білім алатын СӨЖ-ның түрлері бар:
• дәріс материалдарын конспектілеу және оқулықтарды жүйелі талдау;
• түп деректерді конспектілеу;
• симинар сабақтарына дайындық жасау;
• үй жұмыстарын орындау;
• сынақ және емтиханға дайындық жасау;
• баяндамалар мен хабарламаларға дайындық жасау;
• реферат жазу;
• олимпияда және әртүрлі сайыстарға қатынасу;
• студенттік конференцияларына қатынасу;
• өндірістік және басқа да тәжірибелер кезінде мекемелерде дәріс оқу т.б.
Аталған мәселелерге ғылыми тұрғыдан дайындықпен келуі үшін әрбір өзіндік
жұмысқа материал жинау, оны өңдеу үшін ақпараттық мәдениеттілік деңгей
жоғары болу керек. Көбіне студенттің ақпараттық мәдениеті аталған
тапсырмаларды орындау барысында да қалыптаса бастайды.

3. Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың
үлгісі
Адам бойына жақсы адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуына, өнер-
білімді игеруі- тәрбиеге, өскен ортаға, үлгі-өнеге берер ұстазына
байланысты. Осыны жақсы түсінген халқымыз “Ұстазы жақсының - ұстамы жақсы”,
“Тәрбие басы – тал бесі” деп ұлағатты ұстаздың еңбегін текке кетпейтіндей
өсиет еткен. Тәрбиенің түп қазығы үлгі берер ұстазда, “Ұстазға қарап шәкірт
өсер” деп халқымыз ұстазға үлкен жүк артқан. Ұстаз үшін өз еңбегінің
жемісін көруден артық бақыт жоқ.
Қазіргі таңда тәлімгер ұстаз оқушылардың тәрбие жұмысын ұйымдастырушы болып
табылады. Оған негізінен мынандай үш түрлі басты міндет жүктеледі:
1. Тәрбие жұмысын үйлестіріп отыру;
2. Сыныпта оқушылармен бүкіл тәрбие жұмысын ұйымдастырып, оған бағыт беру;
3. Мектеппен отбасының байланысын жасау;
Аталған мәселелерді меңгеру қиын, яғни мұғалім мамандықы өте қызық,
қиын, жауапкершілігі жоғары мамандық ретінде саналады.
Мұғалім- жалпы білім беретін орта мектептердің қайыссында болмасын
барлығында да оқушыларға білім мен тәрбие беретін кәсіби маман. Ал түрлі
бағдардағы кәсіби мамандық беретін орта оқу орындарында көбіне оқытушы деп
атайды. Білімдендіру, оқыту, тәрбие саласына ортақ атау- ұстаз, педагог, ал
денешынықтыру, тәрбие ісімен ғана шектелетін мамандарды -тәрбиеші,
тәлімгер деп атау да ана тілімізде берік қалыптасқан нұсқа [21.110].
Шартты түрде осылай бөлінгенмен де көп жағдайда бірін-бірімен
алмастырып айту өмір тәжірибесінде жие ұшырасады. Мұғалімнің мектеп
өміріндегі қызметі сан-салалыболғанымен де атқаратын ең басты ісі –оқыту,
тәрбиелеу және ғылыми-әдістемелік, әлеуметтік педагогикалық жұмыстар. Жалпы
білім беретін оқу орындарындағы мектеп мұғалімі белгілі бір пәнді оқытатын
кәсіби маман және сынып жетекшілік қызметін атқарады.
Мұғалімнің кәсіби мамандығы мемлекеттік стандартты жүзеге асыруға
сәйкес және үлгі-өнег көрсетерліктей білімдарлық пен еңбеккерлік көрсететін
болса, халықтың құрметті де абройлы маман-тәлімгер болатындығы. 1960 ж.
мұғалімдердің Республикалық съезіне арналған Сәбит Мұқановтың "Мұғалім"
деген шығармасында ұстаз болмысы былай сипатталған:
Мұғалім
Бақытқа жол бастаған көсем бол, сен
Бал тамған таңдайыңнан шешен бол, сен
Батыр бол қол бастаған, тағы сондай
Салада қанша биік өсе бер, сен
Жаса сен, қай жағдайда, қай заманда,
Әрдайым міндеттісің бір адамға
Былайғы жақын түгіл, оның орнын
Көрген жоқ басып, туған ата-анаңда
Мұғалім! Бұл-адамның ардақты аты.
Білімдік бар биікке шығар саты.
Ең алғаш басталады осы адамнан
Сүйеді сондықтан да жақын, жаты
Аржағы иероглиф, бергі әріп
Арқылы қандай тілде, қандай халық
Хат білсе, санасына мұғалімнен
Түседі бірінші рет сәуле-жарық
Білімнің шарлағанда талай өрін
Жаңалық ашқан шақта нелер керім,
Бар адам, барлық қауым мұғалімді
Сыйлайды мәңгі бақиберіп төрін
Сол құрметті адамға қойылатын талаптар педагогикалық ғылыми
әдебиеттерде және мамандық жөніндегі ресми құжаттарда жан-жақты
сипаттарған.
Сондай мұғалім үлгісі қандай боу керек оған бірінші қарым-қатынас
қажет.
Қарым-қатынас іс-әрекеттің бір түрі іспеттес. Қарым-қатынас
түрлері мен құрылымы. Адамдар үшін қарым-қатынас –оның
ортадағы мекені.
Қарым-қатынас-белсенділігі арқылы адам жолдастары
мен, адамдармен қарым-қатынас жасайды. Қарым-қатынас
белсенділігі арқылы адам жолдастарымен, адамдармен қарым-
қатынас жасайды.
Қарым-қатынас белесенділігінің нәтижесінде жеке адамның бойындағы
адамгершілік қасиеттері (қамқорлық, қайрымдылық, ілтипаттық, жауапкершілік
сезімі т.б.) қалыптасады.
Қарым-қатынас қызметі. Педагогикалық қарым-қатынас қызметіне мысалдар
келтіріңіз.
Қарым-қатынас мазмұны- ақпараттық, жеке даралық байланыстар арқылы басқа
субъектілермен немесе өзіндік қатынастар.
Қарым-қатынас құрылымы мен іскерлік қарым-қатынастарын бірнеше топтық
этаптарға бөлу.
Педагогтың үлгісін жасау, маманның аудиториямен қарым-қатынас жасаудағы
келбетін көрсету және іскер әріптестермен балалар немесе ересек кісілермен
өзбетінше әрекет жасауға дайындау.
Болашақ мұғалім қарым-қатынас мәселелерін толық меңгерумен қатар оның
атқаратын қызметін де терең білуі қажет. Қарым-қатынас түрлері мен атқартын
қызметін төменде көрсетілген.

Қарым-қатынас түрлері мен атқаратын негізігі қызметі төмендегідей топтарға
бөлінеді:
Қарым-қатынастың негізгі қызметті
1) ақпараттық-қатынас
(информационно-каммуникативная) (ақпараттарды қабылдау және ұсыну);
2) реттеуші коммуникативтік
(өзара бақылау әрекеттік үрдісіндегі біріккен іс-әрекет)
3) аффективті-каммуникативтік (эмоционалдық қатынасты беру). Ал,

кәсіби-педагогикалық қатынас да бірнеше топтарға бөлеміз.

• Ақпараттық қызмет - ғылыми-зерттеушілік, ізденушілік, оқу-әдістемелік
және тағы басқаны сипаттау, қарым-қатынас арқылы тұрмыстық ақпараттарды
анықтау,
• Әріптестің қатынас құндылығымен, бастамашы адамның қарым-қатынас қызметі.

• Қарым-қатынас арқылы баланың сөйлеу қаблетін ашу қызметі.
Әріптеске көмек беруге қатынасу қызметті. (оқушы) оның қарым-қатынасқа
шығуы.
• Тәрбиелік қызмет- қарым-қатынас арқылы адамнның өсуін қоғамдық жүйедегі
мәдениетпен, адамгершілік құндылықтармен қоршаған ортадағы адамдармен
қарым-қатынас мәдениетін дамыту.
• Адамдардың бір-бірімен танымдық қызметті.
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Болашақ мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың алғышарттары мен ғылыми - педагогикалық негіздері
Болашақ мұғалімдердің этнопедагогикалық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық негіздері
Оқушылардың еңбек мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері
Естияр тобы балаларының музыкалық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері
Болашақ мұғалімнің дидактикалық дайындығы
Болашақ педагог-психолог мамандардың кәсіби құзіреттілігін қалыптастырудың теориялық негіздері
Мұғалімнің инновациялық даярлығын қалыптастырудың педагогикалық негіздері
МҰҒАЛІМНІҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ДАЯРЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАС-ТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Болашақ педагогтің коммуникативтік мәдениетін жетілдіру
Баладағы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың психологиялық негіздері
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь