Көне түркі тілі мен қазақ әдеби тіліндегі граматикалық сәйкестіктер

Жоспар:

Кіріспе

І.бөлім. Көне түркі тілі мен қазақ әдеби тіліндегі морфологиялық ұқсастықтар.
1.1. Ескерткіштердегі сөз тұлғасы.
1.2 Көне түркі тіліндегі сөз таптары
1.3 Орхон.Енисей жазбаларындағы көптік жалғау.
1.4 Сөздердің тәуелдену мен септелу жүйсіндегі сәйкестіктер мен айырмашылықтар.

ІІ.бөлім. Көне түркі тілі мен қазақ әдеби тіліндегі сиртаксистік сабақтастықтар.
2.1 Ескерткіштердегі сөйлемнің мағынасына және айтылуына қарай ерекшеліктері.
2.2 Сөздердің байланысуы.
2.3 Сөйлем мүшелеріндегі сәйкестіктер.
2.4 Көне түркі тіліндегң сөйлемнің түрлері.

Қорытынды.

Қолданылған әдебиеттер тізімі.
секілді түркі халықтарының да өздеріне тән даму, қалыптасу тарихы бар. Ешбір халық және ұлт тарихсыз болмайды. Түркі халқының тарихы туралы құнды деректерді біз Батыс Еуропадағы Византия материалдары мен Қытай жылнамаларынан көбірек кездестіреміз. Бұл деректер түркі халқы үшін баға жетпес тарихи да, мәдени мұра болып табылады. Түркі тілін зерттеуге көптеген түркітанушылар өз еңбегін сіңірді. Н.А. Баскаков түркі тілдерінің жалпы даму кезеңдерін алты дәуірге бөледі:
1. Алтай дәуірі
2. Хун дәуірі (б.з.б, III ғ-б.з.V)
3. Көне түркі дәуірі (Vғ-Хғ.ғ)
4. Орта дәуірі (X ғ.-ХVғ.ғ.)
5. Жаңа дәуірі (ХV-ХХ ғ)
6. Ең жаңа дәуір (Қазан көтерлісінен кейінгі кезең).
Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін жазылу ксзеңі «Көне түркі дәуіріне » сай келеді. Шығыс Түрк қағандығының құрамында өмір сүрген түрктер жері - Орхон, Енисей, Селенга және Талас өзендерінің бойы.
Көне түркі жазба ескерткіштерінің зерттелу тарихы XVII ғасырдың II жартысынан басталады. Н.Витзен – Орхон - Енисей жазба ескерткіштері жөнінде ең алғаш рет (1662 ж) хабар берген болатын. Сонымен қатар Сібірде 13 жыл айдауда болған швед офицері Ф.И.Табберт-Страленбург 1730 ж. Орхон-Енисей жазуының бірнеше үлгілерін табады. Сол жылы Стокголым қаласында неміс тілінде жарық көрген «Еуропа мен Азияның солтүстік және шығыс бөлімдері» атты еңбегінде көне ескерткіштер туралы көптеген қажетті мағлұматтар береді. Табберт - Страленберг өзі таяқан құлпытастардағы бұрын-соңды тарихта белгісіз болып келген, ешкім түсінбейтін жат жазуды өз елінің тілінде «руна» жазуы деп атаған еді. Скандинавия халықтарының тілінде «Рунь» деген сөз қазақ тіліне аударғанда «Сыры ашылмаған», «құпия» деген мағына береді.
XVIII ғ. I жартысында Орхон-Енисей жазба есткерткіштері жайлы П.С. Паллас, Г.И. Спаский, А.Ремюза, А.Гумбольдт секілді көрнекті ғалымдардың көлемді мақалалары жарық көрген.
Орыс География қоғамының Шығыс-Сібір бөлімі 1889 жылы Моңғолияға арнайы экспедиция ұйымдастырды. Оны белгілі орыс саяхатшысы әрі ғалымы Н.М. Ядринцев басқарып, Орхон өзені аңғарынан «құпия» жазуы бар үлкен-үлкен екі ескерткіш тапты. Оның бірі Күлтегінге, екіншісі-Білге қағанға (Могилянға) арналған ескерткіш еді. Оны құлпытастардағы белгісіз жазулардың сырын ашу үшін 1890 жылы Г.Гейкель бастаған Фин және В.В.Радлов 1891 жылы сонда барып, бірқатар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізген. Бірақ та екі ғасыр бойы бұл жазудың сыры құпия болып келген. Ескерткіштердегі жазуды ешкім оқи алмады. Ол туралы әр түрлі болжам айтыла бастады. Ескерткіштерді ежелгі грек мәдениетіне қатысты деушілер де, оны ежелгі моңғол жазуы, фин жазуы, скиф главян жазуы деп жорамал жазудың сырын ғылыми негізде ашып бере алмады.
Көне түркі жазба ескерткіштернің ең алғаш сырын ашқан - В.Томсон болды. 1893 жылы 15 желтоқсанда Дания Корольдік Ғылым академиясының мәжілісінде Вильгелм Томсон ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады. Сондай-ақ ол бұл ескерткіштер түркі халықтарының тілінде жязылғанын моәлімдеді.
Көне түркі жазуларын, зерттеуге айрықша көніл бөлген ғалымдарының бірі -В.В.Радлов, В.Томсоннің ізімен 1894 жылы 19 қаңтарда Күлтегін ескерткішін аударыл шықты. Одан соң Могилян ескерткіші аударылды.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріне арнап В.Радлов, В.Томсен, П.М.Мелиорянский, В.Бартольд, А.Н. Бернштам, С.Е. Малов, С.В. Киселев, И.А. Батманов, К.Н. Оркун, В.Банг, В.Л.Котвич; Г.И. Ральстед секілді көрнекті ғалымдар көптеген еңбектер мен ғылыми мақалалар жазды.
Енисей жазуының нұсқалары осы күнгі түркі халықтарының ішіндегі қырғыз, хакас, тува, алтай тілдеріне жақын деген пікірлер де айтылып жүр. К.Сүйіншәлиев: «Тілдік құрылысы жағынан ескерткіш жазуды ескі қазақ тіліне мүлде жақын. Сөйлемі мен сөз тіркестері ұғуға жеңіл» - деген. Ал, профессор С.Аманжолов болса: «Менің түсінігімше, қазіргі дулаттар - V-VІІІ ғасырлардағы ежелгі Орхон-Енисей түркілерінің тікелей ұрпақтары». Яғни, С.А. Аманжоловтың пайымдауынша Орхон-Енисей жазуы дулат диалектісінде жазылған. Ал, Ғ.Мұсабаев талас жазуының ескерткіштері үйсін диалектілінде жазылған деп топшылайды.
Көне түркі жазба ескерткіштерінің негізгі түрлері қалыптастыруға ойылған жазба түрінде сақталған, әсіресе түркі қағандары Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк (VІІ-VІІІ ғасырлар) басына қойған құлпытастарға өте мәнерлі жазу қолданған. Бұларды тасқа жазылған кітап деуге болады.
Орхон-Енисей ескерткіштерін тарихшылар: «тарихи дегеннен гөрі эпикалық дәстүр деп атауға болар еді. Одан әрі сол ырғақта екінші Түрк қағанатының құрылуына байланысты оқиғалар баяндалып, Білге қаған мен Күлтегін ерлігі айтылады. Көркемдік тәсілдерінің алуан түрінің, тұрақты сөз тіркестері мен тұжырымды нақыл сөздердің қолданылуы ресми баяндауды эмоциялық жағынан әрлендіріп, оның стилін құлпырта түседі», -дейді.
Орхон-Енисей жазуы географиялық, тілдік және графикалық ерекшеліктеріне қарай түрктанушылар тарапынан төмендегідей үш үлкен топқа бөлінген:
1. Енисей ескерткіштері
2. Талас ескерткіштері
3. Орхон ескерткіштері
Енисей ескерткіштері көлемі жағынан өте шағын, олардың ең үлкені 10 Енисей ескерткіштері түркі жазбаларының ең көнесі, ол шамамен V-VІІ ғасырларды қамтиды. Енисей ескерткіштері қатарына: Енисей өзені, Тува автономиялы республикасы, Алтай, Хакас автономиясы облысымен Красноярск өлкесі территориясынан табылған бір сыпыра ірілі-уақты ескерткіштер жатады.
Зерттеушілердің шамаларынша, Талас ескерткіштерін V ғасырда қойылған.
Талас жазу ескерткіштері қатарына Талас өзені бойына табылған 13 ескерткіш жатады.
Талас өзені бойындағы Айыртам-Ой дейтін жерден (қазіргі Тараз) 1896 жылы Әулие Ата уезінің бастығы В.А. Каллаур ғылымға үлкен жаңалық боп енген жазуы бар тас тауып алды.
Орхон ескерткіштері қатарына VII ғасырдың аяғымен VIII ғасырдың бас кезіндегі Орхон, Селенгі, Тола өзендері мен Минусинск ойпатынан табылған Құтлық қаған (Онгин), Білге қаған (Могилян), Күлтегін, Тоныкөк, Мойын Чөр, Күлі Чөр, Суджы және т.б. бір қатар ескерткіштер жатады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Х.Айдаров, Ә.Құрышжанов, М.Таманов «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі» Алматы, 1971.
2. Х.Айдаров «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі» Алматы, 1986 ж.
3. Х.Сүйіншәлиев «VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті» Алматы, 1989.
4. С.А. Аманжолов, Вопросы диалектологии и истории казахского языка, Алматы 1959 ж.
5. Ахмеди Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі», Алматы, 1991.
6. К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы, 1991ж. 379 бет.
7. Қаз ССР тарихы. Алматы, 1980 ж. І-том.
8. Балақаев М және Қордабаев Т. «Қазіргі қазақ тілі грамматикасы».
9. Алма Қыраубаева «Ежелгі әдебиет» Астана 2000.
10. Нығмет Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы 1991.
11. Н.Оралбаева, Ғ.Мадина, А.Әбілқаев «Қазақтілі» Алматы 1993 ж.
12. Ежелгі дәуір әдебиеті хрестоматиясы.
13. М.Томанов «Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы».
14.Х. Сүйіншәлиев. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті, Алматы 1989, 20 бет.
15.С.А. Аманжолов. Вопросы диалектологии и истории казахского языка, Алматф 1959 ж, стр 36.
16. Қаз ССР тарихы. Алматы, 1980 ж І том 455 бет.
17. Х.Айдаров «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі» Алматы, 1986. 61-бет.
18. Балақаев М және Қордабаев Т «Қазіргі қазақ тілі грамматикасы».
19. Айдаров Ғ, Құрышжанов Ә, Томапов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі, Алматы, 71 ж 104 бет.
20. Л. Ысқақов. Қазірі қазақ тілі, Морфология. Ллмаіы, 1991 ж, 217 бет.
19. Ғ.Айдаров «Кәне түркі жазба ескерткіштерінің тілі» Алматы 1986, 100 бет.
21. А.Қыраубаева «Ежелгі әдебиет» Алматы 2000 ж. 23 бет
22. К.Аханов. Тіл білімінің иегіздері. Алматы, 1993ж. 379 бет.
        
        Көне  түркі  тілі  мен  қазақ  әдеби  тіліндегі  ... ...  Көне  ...  тілі  мен   ...   ...   тіліндегі   морфологиялық
ұқсастықтар.
1.1. ... сөз ... Көне ... тіліндегі сөз таптары
1.3 Орхон-Енисей жазбаларындағы көптік жалғау.
1.4 Сөздердің ... мен ... ... ... ... Көне ... тілі мен қазақ ... ... ... ... сөйлемнің мағынасына және айтылуына қарай
ерекшеліктері.
2.2 Сөздердің ... ... ... ... Көне ... тіліндегң сөйлемнің түрлері.
Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу жолдары мен зерттелу тарихына мән беру. Оның ... ... ашып беру ... ... Көне ... мен қазақ әдеби ... ... ... ... дәлелдеп көрсету. Ол үшін мынадай ... ... ... ескі ... мен жаңа ... арасындағы
жазба жадыхаттар материалдары, тілдік реңктері т.б. ... ... ... мен ... ... ... ... секілді түркі халықтарының да ... ... ... ... бар. ... халық және ұлт тарихсыз
болмайды. Түркі ... ... ... ... ... біз ... Византия материалдары мен Қытай жылнамаларынан көбірек
кездестіреміз. Бұл ... ... ... үшін баға ... ... ... мұра болып табылады. Түркі тілін зерттеуге ... өз ... ... Н.А. Баскаков түркі тілдерінің
жалпы даму кезеңдерін алты ... ... ... ... Хун дәуірі (б.з.б, III ... Көне ... ... ... Орта ... (X ғ.-ХVғ.ғ.)
5. Жаңа дәуірі (ХV-ХХ ғ)
6. Ең жаңа ... ... ... ... ... ... ... жазылу ксзеңі «Көне түркі дәуіріне
» сай ... ... Түрк ... ... өмір ... жері - Орхон, Енисей, Селенга және ... ... ... ... жазба ескерткіштерінің зерттелу тарихы XVII ғасырдың
II жартысынан ... ...... - Енисей ... ... ең ... рет (1662 ж) ... берген болатын.
Сонымен қатар Сібірде 13 жыл ... ... швед ... 1730 ж. ... жазуының бірнеше
үлгілерін табады. Сол жылы Стокголым қаласында ... ... ... ... мен Азияның солтүстік және шығыс бөлімдері» атты
еңбегінде көне ... ... ... ... ... Табберт - Страленберг өзі таяқан құлпытастардағы ... ... ... ... ... түсінбейтін жат жазуды ... ... ... жазуы деп атаған еді. ... ... ... ... сөз ... тіліне аударғанда «Сыры
ашылмаған», «құпия» деген ... ... ғ. I ... ... жазба есткерткіштері ... ... Г.И. ... А.Ремюза, А.Гумбольдт секілді көрнекті
ғалымдардың көлемді ... ... ... ... ... ... бөлімі 1889 ... ... ... ... Оны ... ... әрі ғалымы Н.М. Ядринцев басқарып, Орхон өзені ... ... бар ... екі ... ... Оның ... ... қағанға (Могилянға) арналған ескерткіш
еді. Оны құлпытастардағы ... ... ... ашу үшін ... Г.Гейкель бастаған Фин және ... 1891 жылы ... ... ... ... жүргізген. Бірақ та екі ... бұл ... сыры ... ... ... Ескерткіштердегі жазуды
ешкім оқи алмады. Ол ... әр ... ... ... ... ежелгі грек мәдениетіне ... ... де, ... ... жазуы, фин жазуы, скиф ... ... деп ... сырын ғылыми негізде ашып бере алмады.
Көне түркі ... ... ең ... ... ашқан -
В.Томсон болды. 1893 жылы 15 ... ... ... ... мәжілісінде Вильгелм Томсон ... ... ... мәлімдеме жасады. Сондай-ақ ол бұл ... ... ... ... моәлімдеді.
Көне түркі жазуларын, ... ... ... ... бірі ... ... ізімен 1894 жылы ... ... ... ... шықты. Одан соң ... ... ... ... ... В.Радлов, В.Томсен,
П.М.Мелиорянский, В.Бартольд, А.Н. Бернштам, С.Е. ... ... И.А. ... К.Н. ... ... ... Г.И.
Ральстед секілді көрнекті ... ... ... мен ғылыми
мақалалар жазды.
Енисей жазуының нұсқалары осы күнгі түркі халықтарының ... ... ... ... тілдеріне жақын деген ... ... жүр. ... «Тілдік құрылысы жағынан ескерткіш
жазуды ескі ... ... ... ... ... мен сөз тіркестері
ұғуға жеңіл» - ... Ал, ... ... ... ... ... дулаттар - V-VІІІ ... ... ... ... ... ... ... С.А. Аманжоловтың
пайымдауынша Орхон-Енисей жазуы дулат ... ... ... ... ... ескерткіштері үйсін диалектілінде ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға
ойылған жазба түрінде сақталған, әсіресе түркі қағандары ... ... ... ... ... басына қойған
құлпытастарға өте мәнерлі жазу ... ... ... ... ... болады.
Орхон-Енисей ескерткіштерін тарихшылар: ... ... ... ... деп ... ... еді. Одан әрі сол ... екінші
Түрк қағанатының құрылуына байланысты ... ... ... мен ... ... ... Көркемдік тәсілдерінің алуан
түрінің, тұрақты сөз ... мен ... ... ... ресми баяндауды эмоциялық жағынан әрлендіріп, оның стилін
құлпырта түседі», -дейді.
Орхон-Енисей ... ... ... және ... қарай түрктанушылар тарапынан төмендегідей үш үлкен
топқа ... ... ... ... ескерткіштері
3. Орхон ескерткіштері
Енисей ... ... ... өте ... олардың ең
үлкені 10 ... ... ... ... ең ... ... V-VІІ ғасырларды қамтиды. Енисей ... ... ... Тува ... республикасы, Алтай, Хакас
автономиясы облысымен ... ... ... ... ... ... ескерткіштер жатады.
Зерттеушілердің шамаларынша, Талас ескерткіштерін V ғасырда ... жазу ... ... ... өзені бойына табылған 13
ескерткіш жатады.
Талас өзені бойындағы ... ... ... ... Тараз)
1896 жылы Әулие Ата уезінің бастығы В.А. Каллаур ... ... боп ... жазуы бар тас тауып алды.
Орхон ескерткіштері ... VII ... ... VIII ... ... Орхон, Селенгі, Тола ... мен ... ... ... қаған (Онгин), Білге ... ... ... ... Чөр, Күлі Чөр, ... және т.б. бір қатар
ескерткіштер жатады.
ІІ-Бөлім.
Көне түркі тілі мен ... ... ... ... ... ... грамматикалық құрылысы ... ... ... ... ... тұр. ... грамматикалық
құрылысын морфология мен ... ... ... ... екі ... екі ... ... бөліп қарастырғанды жөн
көрдік.
Ескерткіштегі сөздер ... ... ... ... ... ... сөздер, туынды ... қос ... ... және күрделі сөздер болып бес топқа ... ... ... ... бөлшектеуге келмейтін, тек ... ... ... ... сөздерді Ғ.Айдаров өз еңбегінде
төмендегідей негізгі түрлерін ... Тек ... ... ... ... ондай түбір сөз
текете ... ... ... ... ... Ы бар бас ... ... бар шыңнан астық.
II. Дауысты - ... ... У-С: ... ... ач-аш, ер-ер, үч-
үш.
III. Дауыссыз-дауысты дыбыс: С-У: Сү-әскер, не-не, ... ... С-УС: ... ... күч-куш, йел-жел т.б.
V. У-С-С: алп-батр, елт-жүргіз, унч-мүмкін т.б.
VI. У-С-У: ... ... ... ... ... ... санч-шаныш, түрк-түрк т.б.
VIII. У-С-У-С: есір-тұтқын, оғул-ұл, обут-ұят, олтур-отыр т.б.
IX. ... ... ... арқа-арқа.
X. С-У-С-У: кісі-кісі, иеме-және, тағы, буқа-бұқа т.б.
XI. У-С-С-У-С: ... ... ... ... будан-халық, қаған-қаған, күміс-күміс, қызыл-қызыл
т.б.
2. ... сөз. ... ... тек ... ... ... ... тіліміздегідей көптеген сөздер жұрнақ жалғану
арқылы жасалады. Мысалы: ... ... ... буқалы-бұқалы.
3. Қос сөздер. Көне түркі жазба ескерткіштерде аз да ... ... ... ... Мысалы: екі-үч-екі-үш; Иер-суб-отан, Ічі-
тысы-іші-тысы т.б.
4. Бірріккен ... ... ... ... ... ... ... білдіретін біріккен сөздер де кездесіп отырады. Мысалы:
Ілтері-Ілтеріс, Тонуқұқ-Тонуқуқ, Егрітебі-кілем, ... ... ... сөздер. Оларға көбіне кісі ... мен ... ... ... Қара қум - қара құм; Иарыс йазы - Иарыс ... ... ... ... ... қақпа; інел қаған-інел
қаған ... ... ... ... ... және ... әр түрлі болып, өзара бірнеше топқа ... ... ... ... және көмекші сөздер болып, екі топқа ... ... ... ... олар ... сөз таптарына
белінеді:
Зат есім, сын ... ... ... ... шылау, одағай.
Алайда Орхон-Енисей жазба ... сөз ... ... ... ... сөз ... ұқсастыра мен ... бар. ... ... ... ... Қазіргі қазақ
әдеби ... ... сөз табы ... көне ... ... ... ... бар. Көне түркі тілінде ... сөз табы жоқ. Бұл ... ... ... сөздер жоқ деген емес. ... ... тек ... ... ... ғана ... есімге ескерткіштердегі заттың атын білдіретін сөздер
жатады. ... ... ... ... және ... ... ... әр түрлі болып келеді. Мысалы зат ... ... ... ... ... (кеңесші), қарағу
(күзетші) т.б.; зат, құбылыс атаулары: буқа ... қуш ... ... іңгек (сиыр), йонт (жылқы); ... ... ... бег ... ... ... шад ... бай
(бай) т.б; адамға байланысты атаулар: оғул (ұл), қыз ... ... ... ... ... күч (күш), біліг (білік), былғанч
(былғаныш); географиялық атаулар: Орхон ... ... ... Кем
(Енисей).
Ал зат есімдер өздерінің тұлға жағынан бір буынды (ат, ... оқ), көп ... ... қаған-қаған, інгек-сиыр,
т.б.), негізгі және туынды болып келеді.
Қазіргі қазақ ... ... зат ... ... ... және ... ... Алайда көне түркі
тіліндегі зат есімдердің бәрі бір ... ... ... ... ... жатамыз.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі сын есім мен ... ... сын ... ... айырмашылығы жоқ десек те ... пен ... ... көрсеткен сын есімнің
мағыналық жағы да, ... жолы да көне ... ... ... ... ... сын ... үш шырайлары бар. Олар: жай шырай
(қызыл, қара, көк, ... ... ... ... бөрітег,
теңрітег), күшейтпелі шырай (ең ... ... сын ... ішінде анықтауыш қызметін атқарады.
Ескерткіштердегі сан ... ... тон ... ... ... бар. Олар жеке ... ... ұғымды
білдіреді. Бірақ олар тілде негізінде, затты не ... ... ... ... ... ... сан есімдер сол ... ... ... сөз ... бірі ... ... тілінде
қазіргі түркі тілдерінде ... сан ... бәрі ... ... жазбаларындағы сан есімдер құрамына қарай
дара ... ... ... ... және күрделі (екі бың - екі
мың, йеті йүз - жеті жүз. Төрт ... - ... мың т.б.) ... ... ... ... Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі
сан есімдер мағынасына қарай ... ... 1. ... сан ... Олар ... ... (бір, ... секіз, тоқуз) және ондықтар (отуз, ... ... он) ... ... Реттік сан есімдер. Олар ескерткіште -нті, -нч, -ынч, ... ... ... ... ... үчүнч (үшінші), екінті
(екінші), йегермінч (жиырмасыншы) және т.б. ... ... ... ... ... - жаяу ... екінші күн көп келтірдім. Ескерткіште
кейде реттік сан ... -қы, -кі, ... ... ... жасалады.
3. Бөлшектік сан сеім. Мәтінде ... сан ... ... ... ... ... Бізінье екі учы сыңарча ерті - ... ұшы ... ... ... ... сан ... Ескерткіштердегі сан есімдер -ағу, егу
қосымшаларының жалғануы ... ... ... ... ... Бу
үчегу қабысыр-Бұл үшеуі бірігер. /
5. Аралас сан есімдер. ... ... ... ... тілдеріндегідей
ондықтың үстіне келесі санды қосып айтпаған, онда ... ... ... ... санның өзі айтылмай, оның ... ... ... ... Мысалы: йеті йегірмі (он жеті),
секіз йегірмі (он ... үч отуз ... үш), алты ... ... Йеті йегірмі шашыма ... тапа ... - он жеті ... ... ... сан есімдер туралы түркітанушылар арасында бірсыпыра
кереғар ... бар. В.В. ... ... сан ... ... ... біліктен» кейінгі кездегі түркі ... деп ... Ал, ... ... ... ... берген С.Е.Малов мұндай санау тәртібінің сары ... ... де ... айта кеткен.
6. Болжамды сан есім. Олар есептік сан есімдерге -ча, че, ... ... ... Көне ... ... ... ... саны өте аз. ... сан ... -ча, ... ... қазақ тілінде -дай, -дей ... ... - ... ... мен, сен, сіз, ол, біз ... ... олар деген сөздер жатады. Бұлар көне ... ... ... ... ... ... ... бұл, осы, сол, анау, ... ... ана, ... ... әні, міне ... ... ... Осының
ішінен көне түркі тілінде бұл, ол ... ... ... ... тіліндегі сілтеу есімдіктері қай? қайсы? Деген сұрауларға
жауап ... ... ... кім? не? қай? ... ... ... ... жазбаларында бұларда кездесіп отырады.
«Қазақ тілінде ... ... ... ғана өз сөзі ... ... Ахмеди Ысқақов өз еңбегінде. Ал енді осы ... ... ... ... өзі, ... ... деген сияқты оңаша және
ортақ ... ... ... ... ... бір, әр, әлде ... үш сөз
ұйытқы болып қызмет атқарады, ... ... осы ... ... ... ... арқылы жасалады. Мысалы: біреу,
кейбіреу, кейбір, қайсыбір, әрбір, ... ... ... ... ... ... әлде ... есімдіктер негізінде еш ... ... ... ... арқылы жасалады. Мысалы: ешкім, ешбір, ештеме,
дәнеңе, стықашан т.б.
Етістік - ... ең қиын және ... сөз ... ... ерекшелігі мен күрделігі лексикалық мағынасы ... ... және ... ... қызметі. Көне
түркі тілінде етістіктер құрамына ... ... ... ... ... ... айд-айт, сақын-ойлан, ас-ас) және туынды
етістіктер. Туынды ... -а, -с: ... ... -ла, ... ... ... к(щ, -қ), -іч, -ічік(бағып); -л(-
ыл, -іл) тіріл ... ... ... ... ... асу не ... мүмкіндігіне қарай
болымды және ... ... екі ... ... ... ... ... етістіктер
болымды, іс-әрекеттің орындалмағандығын білдіретін ... ... деп ... Көне түркі тілінде ... ... үшін оның ... ... қосымшалары жалғанады. Мысалы
удымадым (ұйықтамадым) ... ... ... ... ... ... үчүн түн удымадым, күнтүз ... ... ... үшін түн ... күндіз отырмадым. Біз
қорқымадымыз -Біз қорықпадық.
Мәтіндегі етістіктер мағынасына және ... ... ... ... ... және салт ... болып екіге жіктеледі.
Сабақты етістік. Ескерткіштер тілінде табыс ... ... ... ... ... де ... Бу сабымын едгүті
есіді - Бұл ... ... ... ... ... бай ... ... үкүш қылтым - Кедей халықты бай ... аз ... ... ... ... табыс септікті қажет стпейтін ... де бар. ... Бір ... біш йолы ... бес рет ... Күлтегін қой йылқы, йеті йегірлік ... қой ... он ... ... болды. Түрген қағанта
көрүг көлті-Түргеш қағаннан ... ... ... ... ... ... көне ... тілінде де іс
істеуші адамға немесе іске ... ... ... белгілі
қарым-қатынасын білдіретін, етістік түрі-етістіктер бар. Көне ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегідей
өздік етіс (өтүн-өтін, боғузлан-бауыздан, қанлан-кандап), ... ... ... ағтур-аударт, келүр-келтір, секүр-
сөктір, алтыз-алғыз), ... етіс ... ... ... ... ортақ етіс (уруш-ұрыс, сүңүп соғыс, йараш-жарас).
Сонымен ... көне ... ... ... төрт райы ... ... істелетін істің субьектісі ... ... ... ... не ... ... істелетіндігін
көрсетеді. Көне түркі тіліндегі ашық ... ... ... ... бар. Олар: осы шақ ... ... ... шақ ... ... ... шақ ... келті-алғашқы халық келді).
Бұйрық рай. Ескерткіштерде бұйрық рай ІІ жақ және 111 ... Түрі ... ... ... соның ішінде қазақ
тіліндегідей 11 жақ ... түрі ... ... ... ... жақ: ... ... елт-апар, білің-білін, олурын ... жақ: ... - ... ... ... ... ... бұйрық райдың болымсыз түрі -ма, -ме ... ... рай. ... ... ... ... түрі -айын,
ейін, йын, -ійі ... ... ... ... ... ... Қала ... көпше түрі -алым, ... -лім ... ... ... ... ... -ғай
(болғай) жұрнағы жалғану ... да ... ... ра ... істелуінің шартын білдіріп, -сар, -сер (бар ерсер - ... ... нең ... - ... ... ... ... жасалады. Алайда, мәтінде -сар, -сер ... ... ... іс-әрекетті: шартын білдіре бермейді.
Алайда ескерткіште мұндай сөздер ... ... ... де, көсемшелер де етістік түбірден
жасалады. Есімше ... ... ... ... ... ... ... қасиет түрінде ұғынылады. Есімшелерде екі
белгі: етістіктердің және ... де ... ... Көне ... ... септеледі, тәуелденеді, көптік жалғауы қабылдайды
және етістіктердей үш шаққа ... шағы ... ... -дача, -дечі (өлтечі-өлуші, қалтачы-
қалушы) ... ... ... ... Бөдке көрүгме беглер гү
йаңылтачысыз-Таққа құма] бектер, сіздер, жаңыласыңдар ... ... шағы -ур, -үр, -ар, -ер, -ыр, -ір, ... жалғануы арқылы жасалады. Мысалы: келүр-келер, тезер-
қашар, тір-дер, айтар. Көне түрк ... ... ... ... түрі -ма, -маз, -мез ... ... көрмез жұрнақтарының
жалғануы арқылы жасалады.
Өткен шағы -мыс, -міс, -мыш, -міш ... ... ... -дүқ, -дүк, -түқ, -түк ... ... ... ... -ған, ген (қазған-пайдаға асырған, ... ... ... арқылы: жасалады.
Ескеркіште көсемше негізгі етістігі ... ... ... ... т.б. білдіріп, -ып, -іп, -уп, -үп, -п ... ... ... ... ... ... ... іпен (йорыпан-жүрік, тутыпанұстап, сөкіпен-сөгіп), а,
-е (уча-ұша, ... ... ... ... арқыль жасалады.
Бір айта кететін жайт Ғ.Айдаров өз ... ... ... ... жұрнақтары қазіргі кездегі түркі ... -іп, -п ... ... ... түрк ... терүсін,
ілім тута бірміш, іті бірміш - ... түрк ... ... ... ... ұстай берген»- деген.
Сонымен қатар ескерткіштегі етістіктер көмекші және ... ... екік ... Бұл ... ... ... әдеби
тілімен сәйкес тілімен сәйкес. Көне түрк ... ... зат ... әр ... ... мекендік, мезгілдік, шарттық ... және ... ... ... ... морфологиялық құрылысына қарай ... ешті ... ... ... ... және ... удышыру-қарса йазару-жоғары) болып екіге жіктеледі.
Туынды үстеулер -ра, -ре ... -ру, -рү, -ры, ... -йа, -ісе ... -ғару, -геру, -ғары, -гері
(ебгеру-үйге қарай); -та,(анта-онда); -ты, -ті, -ды, -ді ... -ча, -че ... -ча, -че ... ... ... тег ... ... жалғануы арқылы жасалады.
Үстеулер мағынасына қарай: мезгілдік (емті -енді, кіче-кеш, ... ... ... ... ... ... (егере-
айнала, тегер-артқа, қоты-күшті); мөлшерлік күшейткіш (азча-азғана,
субча-судай) ... ... ... ... ... үстеулер
пысықтауыш мүше болады.
Көне түркі тіліндегі шылаулардың қызметі мен ... ... ... ... Алайда, ескерткіштердегі шылаулардың
сөйлемде ерекшеліктеріне қарап үш топқа ... ... ... ... ... сөз табының ұқсастығын ... ... ... ... ... жеке ... өз ... сөйлем
мүшесі бола алмайтыи, ... ... ... ... ... өкіну, ренжу т.б.) білдіретін ... ... де ... ... бір сөз: Алайда бұл сөздің одағай ма, жоқ әлде
басқа сөз табы ма ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Көне түркі тілінде қазіргі ... ... род ... ... тілінде атықандай грамматикалық көрсеткішсіз-ақ өзінің
лексикалық ... ... ... бір ... ... ... Олар семантикалық жақтарынан адамның не хайуанның белгілі
бір ... ... Бұл ... ... ... ... оғул, қатун, қыз, келін, сіңлі, іні т.б. ... ... ... ... ... ... қыз ... секілді сөз тіркестері де ... ... олар ... ... жазба ескерткіштеріндегі зат есімнің кептік ... ... ... көп ... ... Ерте ... кептік жалғаулар қалыптасқан болатын.
Қазіргі заманғы түркі тілдері сияқты көне ... ... де ... пен ... ... арқылы да немесе ... ... мен сөз ... ... да ... ... сөздердің мағынасының өзінде кептік ұғым ... ... ... ... ... ... ... жекелік те, көптік
те ұғым берген. Сонымен ... ... ұғым сан есім мен ... ... ... да, ... асты ... йаш (он алты
жас), екі шад (екі шад) т.б. қос ... ... да ... ... ... ... т.б.
Орхон-Енисей жазбалараның тілінде де қазіргі қазақ тіліндегідей
көптік мағынаны ... ... жолы - ... ... ... ... ... көптік жалғаудың екі түрі кездеседі.
Дыбыс ... ... ... ... ... ... жіңішке
болса -лер, қосымшалары жалғанады. Мысалы: ... ... ... ... ... кунчуйлар (әйелдер), ... т.б. ... мен ... ... ... -лар ... ұқсайды. Мысалы: Тоқуз оғуз ... ... ... егүтү есід, қатығды ... ... оғыз ... ... ... ... ... ұқ деген сөйлем құрамында бег ... - лер ... да, ... мән ... ... (халық)
сөзіне жалғанбаған.
Көптік мағына беретін ... бірі - т. Ол ... ... ... шенді білдіретін тарқан-
тарқат, шад-апыт, тігін-тігіт ... ... ... ... ... Зерттеушілер бұл қосымшаны монғол ... ... ... ... ... қалады: тарқан-тарқат, шад-апыт.
Сонымен бірге, -т қосымшасы Орхон-Енисей дәуірінде жиі ... бара ... еді ... де ... бар. ... бұл
қосымшаның 5-6, онда да бір ғана ... ... ... ... ... осы ... растаса - т ... ... ... ... ... ... жататын
ескерткіштердің ешқайсысына да ... мән ... ... ... ... Х-ХІІІ ғасыр жазбаларьшда -т ... ... ... кездескенімен, олардың ... де ... ... П.М. Мелиоранский ... ... ... атты еңбегінде кейбір сөздер ... ... ... түбірден бөліп алып қарауға болмайды деген пікір ... ... ... сүт, ... т.б. ... -т-ны көптік жалғау деп қарайды. Бұлай болғанда ... ... ... -т да осы ... ... қазақ
тілінде оның сауға дейтін -т-сыз айтылатын варианты бар. ... бәрі ... ... ... емес. Қазірге басы ашық мәселе
-Орхон-Енисей жазбаларында -т көптік жалғау ... ... ... ... көптік жалғауы жалғанбай-ақ
көптіп ұғымды беретін ... де біз ... ... Ру, ... ... ... білдіретін ескерткіштердегі кейбір
сөздер: оғуз (оғыз), қыбчақ (қыпшақ), түрк ... ... ... ... ... ... ұғымы бар сөздер:
інгек (сиыр), құлғақ (құлақ), адағ (аяқ) ... ... ... келмейтін кейбір зат ... ... ... ... сач (шаш) ... -лығ, -ліг (лық, лік) ... ... жасалған кейбір
дерексіз зат есімдер жеке ұғымда да, көптік ... да ... ... ... ... (бектік) т.б.
Орхон-Енисей ескерткіштері тілінде ... ... сөз ... да ... ... ... өз ... үшке жіктеп
қарастырады. Олар төмендегідей:
1. Зат ... ... оның ... ... ... ... болса, оларға көптік жалғауы жалғанбайды. Олар: йеті ... ... жүз ... он ... сү (он мың ... т.б.
2. Зат есімдердің ... ... ... ... ... ... ... жалғауы жалғанбайды. Мысалы, Қөп
соғады (көп соғды), үкіл ер ... ... ... ... қос ... де ешбір ... ... ... ... Мысалы: қыз-қудуз (қыз-қырқын).
Сөздердің тәуелдену жүйесі. Заттар арасындағы ... ... ... ... ... көне ... ... жалғаулар арқылы беріледі. ... ... ... ... үш ... ... көптік, жекелік бойынша онаша,
артықтық ... ... ... Грамматикалық тұлғасы мынадай:
І-жақ, жекеше: -м, -ым, -ім, -ум, -ұм ... ... ... ... ... түкеті есідгіл - Сөзімді түгел
естіңдер.Інім ... ... ... - інім ... көпше: -мыз,
-міз, -ымыз, -іміз: қанымыз ... ... ... учук тег ... ... ... жыртқыш құстай еді.
ІІ-жақ, жекеше: -ың, -ің: ... ... ... ... ... йүгүрті, соукүң тағча ... - ... суша ... ... ... ... -ңыз, -ыңыз, ... ... ... ... ... -ы, -і, -сы: ... ... ... ... ... ... қасы ... болар деп. Тоқуз оғуз ... оғыз ... ... ... алп ерміс, айғучусу белгі
ерміс-Қағаны алп еді, ақылгөйі ... ... ... Көне түркі тілінде септік ... саны ... ... ... ... жүр. Қазақ әдеби тіліндегідей арнайы
тұлғасы жоқ атау ... ... ... ... табыс, жатыс
септіктердің қолданылуы ... ... ... ... ... ... шығыс септік тұлғасы (-дан, -ден, -тан, -тен)
көне ... ... ... жоқ ... де пікір бар.
Ол дұрыс пікір емес. Бұл жайында көрнекті ғалым ... ... ... ... ... ... формасы бар. Рас, ол
өте
сирек кездеседі. Сондай-ақ көне ... ... ... жиыидардың
көрсетуінше, құралдық септік тұлғасы (-ын, -ін) қолданылады. ... де ... ... -ын, -ін ... ... ... немен істелетін (құралдық-амалдық мағынаны) білдіріп, әрі
есім ... әрі ... ... ... ... ... осындай ерекшелігі оны септік жалғау көрсеткішінен
гөрі үстеу ... ... емес пе екен ... ой ... ... -Енисей дәуірінде-ақ өнімділігін жоғалтып, рудимент ... ... ... -ын, -ін, -н, (-сын, ... ... ... ... ... ... ... тілінде де жиі ұшырап
отырады: ... ... ... ... ақырын, ұрын (келу),
жасырын, ықтасын, жақып (бұл сөз М.Қатықари ... ... де ... қиын, еркін, жоғары, ілгері, ... ... ... ұбрын, астыртын, кейін, ішкері, тысқары т.б. ... ең кем ... мың ... ... ... қалыптасқан да,
тілімізге сол қалпында бір бүтін ... еніп ... ... ... ... ... өзінде бұл қосымшалар бірде-екілі
сөздің Күлтегін аз еріп іртүрү ... - ... аз ... ... ... ... Тоғлада оғуз келті - Жүк тиелген
көлікпен оғыздар ... ... ... ғана ... және
қазіргі кезде өзінің о бастағы ... мен ... ... ... ... -ң, -ың, -ің, -ның, -нің, ... ... ... - ... ханының суретшілерін жіберді.
Күлтегін ... ақ ... ... ... ... - ... ақ айғырып мініп шабуылға шықты.
Қазіргі тілде кейде ілік жалғау ... ... сөз ... ... аффикстердің қолданылу фактісі кездеседі. Ол ... ... ... қалыптасқан терминдік тіркестер құрамынан жиі
ұшырайды.
Ауылдық, жер, қалалық совст, ... ... тағы ... ... екінші бір грамматикалық ... ... ... ... совсті, мемлекеттің бюджеті деп ... Одан ... ... ... бірақ терминдік сипаты
әлсірейді. Ілік ... ... жеке ... қолданылуы жаңа
құбылыс ... Көне ... ... ... ... ... ... болады: Қаңлық сүсг (ханның әскері).
Кең йердекі ... ... ... (бір ... ... Үкүш атлығ сгрүичүң жоқ (Көп ... ... жоқ). ... ... ... қаңлық, ... ... ілік ... ... ... ... болар еді. Сонда
қазақ тілінде терминдік тіркестер ... - лық ... ... ... ... ... ... деп қарау ... ... пен Т. ... өз ... ... септік көрсеткіші екі түрлі: бірі -ғ,-г,-ығ,-іг, екіншісі
-ны, -ні және -ың, - ін, -н. Ол ... ... - Ол ... ... ... ... -істі, күшті бердім; ақ адғырығ ... ... ... ... алп ... ақ атын ... ... - алып Шолчы
ақ атын ... ... ... тоғуд ерін санчды- тоғыз ерін
(жауынгерін) ... және екі әріг ... ерін ... қазақ әдеби тілінде табыс септіктің алғатықы тұлғасы ... ... ... ... ... ең ... оның
жасырын не ашық қолданылуының ... ... ... түркологияда табыс септіктің мұндай қолданыстарын заттың
белгілі, не ... ... жиі ... Ал ... жай ... ... тарихи тұрғыдан қалай екен ... тууы ... Көне ... ... зерттеушілердің көпшіліг-ақ
көне түркі ... ... ... ашық не ... ... белгілі
бір жүйені аңғартпайтынын ... ... ... ... объект
белгісіз болса да, кейде ол табыс жалғауының ашық ... ... ал сол ... ... ... да ол кейде жалғаусыз жұмсалады.
Сөйтіп зерттеушілердің едәуір ... ... ... ... ... ... ... дәлелді болмай
шығады. Мысалы, Ақтермел кече ағрақлатдым ... ... ... ... ... алайық. Егер белгілілік -белгісіздікке
байланысты болса, осы ... ... ... ... ... ... келуге тиіс еді.
Барыс септік тұлғасы: -қа, -ке ... -ға, -ге ... ... ... ... ... білге қалған бу өдке алуптун-түрк
білімді ханым бұл ... ... ... ... тегі ... ... дейін соғыстым. Барыс септік ... ... мен ... ... ... -а,-е ... ... көрүр анча будун көп ітдім-Маған ... ... ... ... Білге қаныңа, әрміс бармыс эдгү ... ... ... ... ... ... мол бай ізгі ... өзің ... ... ғару ... нақ осы ... рун ... ... Ондағы осы жалғаумен келген сөздердің де біразы ... ... гөрі ... көбірек ұқсайды. Ал мына сөйлемдегі
осы тұлғалы сөзді ... есім ... бола қояр ма ... ... ... өгім ... қатынұғ теңрі төлесінде ... ... ... ... ... ... ... шешем Ілбілге
қатунды тәңірі төбесінде ... ... ... еді ). Бұл ... ... ... ... ... - ғару аффиксінің
түбірімен ұласып, ... ... сол ... ... ... Қазіргі қазақ тіліндегі сыртқары, ішкері, шеткері, ... ... ... ... ... ... бір
сыпырасы барыс септіктің -ғару тұлғасын ... -ға және ... ... деп ... -ға аффиксі ... ... ... ... - ру ... - өте ескі ... ... өлі ... ... ... сөздердің құрамында сақталып қалған.
Бұған қазіргі қазақ тілінде ... ... ары, бері ... бола алады.
Жатыс септік тұлғасы: -да, -де, -та, -тс. Тәңрі тег ...... ... ... ... ... йаш ... жас келер; анта өтрү ... ... ... (содан
кейін) жанымнан өтіндім; Суңа йымда ... - Соңа ... ... ... ... ... жалғаудың 3-жағынан кейін
жалғанда -нда, -нта, ... ... ... йоғынта - Тоңа тегін азасында (жоқтауында). Көне ... ... ... ... мағыналық шеңбері кең екенін
байқаймыз. Жатыс септік тұлғасы ... ... ... ... ... ... Ол ... берілген мысалдардан да
байқалады. Жатыс септік тұлғасының осындай, көне ... ... және ... ... мағынасында да қолданылуы қазақ тілінде
де ... ... де ... ... ... оқу-моллаға оқу-
молладан оқу сияқты конструкциялардың бір ... ... ... ... ... және жатыс септік тұлғадағы сөздерге ... қай, -да ... ... ... деген бірдей сұрақ қойылуы,
сонда кетті-сонда тұр, ... ... ... ... ... бол т.б. параллель конструкцияларда жатыс септік ... ... бөлу ... ... ірі бағытын , сөйтіп, барыс
септік мағынасын қатар ... міне ... ... ... ... көне ... ... тілдік үлгі, грамматикалық ... ... ... ... - тан, - тен. ... ... ... көне
түркі тілінде сирек кездеседі. ... ... ... оны ... ... ... Йарықлығ, қантан келіп йақа ... ... сүре ... - ... қайдан келіп жарып
өтті, Сүңгілілер қайдан ... ... ... ... ... жалғауының негізгі мағынасы: істің, әрекеттің ... іс - ... ... ... ... ... Шығыс
жалғауының оны екі ұдай мағыналық ерекшелігі ... ескі ... ... жоғарыда келтірілген мысалдардан да ... ... ... септік жалғауы әрекеттің себебін, ... ... да ... ... ... ... ... заттың тегін, негізін
білдіру үшін де қолданылады. (Тастан сарай ... ... ... Бұл ... ... шығармаларда аса жиі табыс
септік ... ... ... ... бары ... ... ... тілінде де нақ осындай ... ... ... ... көне түркі тілінің грамматикалық ... ... ... қаншалықты жақындығы бар, ұқсас екендігін
аңғару қиын ... ... ... бұл екі ... ... тепе-тең деп
қарауға негіз болмайды. ... ... ... сыртқы тұлғалық
жағынан болсын айырмашылықтардың болып ... ... ... ... тіл ... ... ескермеген болар едік.
Осындай көне ... тілі мен ... тілі ... ұқсастықты,
демек, жалғастықты, басқа да грамматикалық құрылыс жүйелерінен, ... ... ... ... ... ... басқа
топтары, сын есімнің ... сан ... ... ... мен ... шеңбері т.б. (жіктеу жүйесінен, етістіктің
есімше, көсемше, рай ... шақ ... сөз ... ... ... болады.)
П - Бөлім. Көне ... тілі мен ... ... сабақтастар
Тіл білімінде грамматиканың негізгі саласының бірі - ... ... өз ... «Синтаксис - сөз ... ... ... мен ... ... ... ... туралы
ілім» - дейді. Бұл ереже түркітанушылардың көне ... ... ... ... ... ... ... негізгі
мақсаты грамматикалық сәйкестіктерді көрсету болғандықтан, бұл ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің көптеген
түрлері кездеседі. Олар ең ... ... және ... қарай хабарлы, лепті және ... ... ... түркі тілінде кездесетін сұрау, не ... ... жай ... түрінде айтылатын хабарлы ... ... ... Мысалы: Түрк будун алқынты -Түркі халқы ... ... ... қырқ аз ... ... ... - ... күшті
қырқ аз қағаны біздің жауымыз болды.
Орхон-Енисей жазбаларында кездесетін хабарлы ... ... ... ... Олар ... және тұлғалық ерекшеліктеріне
сәйкес болымды және ... ... ... ... Көне ... де ... ... болымсыздық мағынасы - ма, - ме
және ... ... ... ... ... ... Бу түрк будунқа
йарықлығ ... ... - Бұл түрк ... ... ... Он ақ беглері будуны кол келті - он оқ ... кеп ... ... сұраулы сөйлемдер де кездеседі. ... ... ... не ... ... ... жасалады : Не буңы
бар? Не мұңы бар? Неке тезерміз - Неге ... Мен сақа ... - Мен ... не ... ... му? ... ма?
Көне түркі тіліндегі ... ... ... ... тіліндегідей
көтеріңкі әуенмен айтылады.
Орхон-Енисей жазба нұсқалары ... ... ... ... ... таңдану, бұйрық мәнде ... ... де ... Мысалы: Бу су елт- Бұл ... ... ... - Оны біл! Түрк есір ... ... іді ... зун - ... жерінде ие етуші (әкім) ... т.б. ... ... ... көтеріңкі әуенмен айтылады.
Міне, сөйлемнің мағынасы мен айтылу ... ... ... тілі мен ... ... ... ... өзіндік сабақтастықтар
кеп. Алайда көне түркі ... үш ... ... ... әдеби
тілінде төрт сөйлем. Орхон-Енисей жазба ескерткшітерінің ... ... жеке ... тұрмайды. Олар мәтінде лепті сөйлем
ішінде кездеседі.
Көне түркі ... ... ... ... ... айтыла
бермейді. Олар қазіргі түркі ... ... бір ... бойынша
өзара мағыналық және ... ... ... ... бір-бірімен мағына жағынан салаласа және ... ... ... ... ... ... ерте
заманнан пайда болған. ... ... ... ... бу ... - Табғаш, оғыз, қытан бұл үшеуі бірігер.
Сабақтас ... ... ... ... мән ... бірі - осы сөздердің ... ... ... ... ... ... тіркесуі бағыныңқы сөз және басыңқы сөз
болып ... ... ... ескерткіштердегі ... ... ... ... ... Енді ескерткіштердегі сөздердің
байланысу түрлеріне ... олар ... не ... ... ... көп ... ... сәйкес келеді. Бірақ, ... ... ... ... ұғым тумайды. Мысалға, сан жағынан
бәрінде бірдей ... ... көп, ... ... ... ... ... түрлері беске ... ... ... ... ... ... де ... орай ескерткіш тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... бөлін қараған. Олар:
қиысу, меңгеру, ... ... және ... - ... пен баяндауыштың арасында болатын байланыс.
Қиысуда бастауыш қандай тұлғада ... ... та сол ... Мысалы: Ол ат анта өлті - Ол ат ... ... Он ... ... қоп ... - Он оқ бектері, халқы көп келді.
Көне түркі ... ... жиі ... ... бір ... Оның ... баяндауыш пен толықтауыш
арасында болатын байланыс. Сөйлем ... ... ... сөз
баяндауыш болады да, меңгерілуші сөз тура не ... ... ... ... сөз тіркестері бағыныңқы сөздің
тұлғасына қарай төмендегідей болады:
а) ... ... сөз ... ... Чуғай қузын, Қара
қумығ олурур ... - ... ... Қара құмды мекендеуші едік.
ә) Барыс ... сөз ... ... йана ... ... және ... Неке тезер біз - Неге ... ... ... сөз ... ... йалта өлті күк -
Қиын жолда және көп өлуі ... Түрк есір ... ... ... - ... есір халқы жерінде ештеңе ... ... ... сөз тіркестері. Ескерткіштерде шығыс септік сирек
кездеседі. Мысалы: Оғуздантан ... ... - ... ... келді.
Біздің байқауымызша шығыс септік ол дәуірде жаңа қалыптаса ... ... ... септіктің орнына көп ... ... ... ... ... Қырқ азда йантымыз - Қырық ... ... ... сөз тіркестері: Баға тарқан ... ... ... ... ... ... қаған болайын.
Бірле көмектес жалғауымен ... ... ... ... да ... жасалған. Мысалы: інгек көлүкіп ... ағуз ... ... ... Тоғлада оғыз келді.
д) Шылау ... ... Бен ... ... - Мен үйге
қарай қайтайын. Анта пісре теңрі ... ... үчүн - ... ... білік берген үшін. ... йыс үзе ... - ... ... ... ... ... матасу қазіргі қазақ ... ілік ... мен ... ... сөздердің өзара байланысу тәсілдері
біркелкі емес.
Бірінші топтағы сөз ... ... ... - ... халқым.
Екінші топтағы сөздердің бірінші сыңары жалғаусыз, ... ... ... ... Бен өзүм - мен ... ... ... -
Түркеш қағаны.
Үшінші топта ... ... сөз ілік ... ... - ... ... ... Йағымыз - жауымыз. Қағаны - ... учы - екі ... ілік ... ... сөздер, сөйлем ішінде
негізінде анықтауыш мүше ... ... ... бір-бірімен ешбір жалғаусыз,
қатар тұрып та ... ... ... тек орын ... ... Олар зат ... тіркестер (Түркбудун - ... сын ... ... бұқа - ... ... сан ... (екі
атлығ - екі атты), есімдікті (ол суб - ол су), ... ... - ... ... ... (іл болты - ел ... ... ... ... ... ... орын ... өзара байланысады. Жанасу - пысықтауыш ... ... ... ... ... Түн ... - ... Қоды бардымыз - төмен ... ... ... ... ... ... ... әдеби
тіліндегідей ең алдымен тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелер ... ... ... жіктеледі.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде бастауыш ... ... атау ... ... ... ... ... дара және
күрделі болып екіге бөлінеді.
а) ... ... ... сөз ... ... Оғуз ... - Оғыз келді.
о) Атауда тұрған есімдіктер бастауыш ... Быз екі бың ... Біз екі мың ... Атау ... ... ... сөздер бастауыш болады. Мысалы:
Өзерм табғач елінте ... - Өзім ... ... тәрбиелендім.
Будун боғзы тақ ерті -халық тамағы жоқ ... ... ... ... ... ... ... жіктік жалғаулардың жекеше және ... ... ... ... Түрк будун табғачта адырылты - Түркі ... ... ... ... ... атау, не тәуелді жалғаулы
тұлғада тұрған ... сөз ... келе ... ... аяп ... ... батыр еді.
Тұрлаусыз мүшелердің ... ... ... тұр. ... ... барыс, жатыс, шығыс және ... ... ... ... ... мүше ... мағынасына, синтаксистік қызметі мен тұлғасына ... және ... ... ... ... бөлінеді.
Көне түркі тіліндегі табыс септікте тұрған сөздер әрқашан ... ... ... тура толықтауыштар заттың қимыл процесін
білдірстін сабақты етістіктермен тығыз ... ... ашық және ... ... ... Мысалы: Төрт булынығ
қысым - Дүниенің төртбұрышын ... Қырқ аз ... уда ... Қырқ аз ... ... ... ілік және табыс септіктен басқа септіктерде тұрған
сөздердің ... ... ... толықтауыш болады. Мысалы: Алты
оғуз йашыма чік будун қырқ аз ... йағы ... ... ... чік ... қырқ азбен бірге жау болды.
Ескерткіштерде ... ... ... ... ... анықтап, соған байланысты келеді. Көне түркі ... зат ... ... ... -Түркі халық), негізгі және
туынды сын ... ... ... - ... ... қара тер ... тер), сан есімнен (йеті йүз кісі - жеті жүз ... ... (ол ... - ол сөз), есімшеден (иатығма тағ ... тау) және ілік ... ... зат ... ... (Бенің будуным анта ерүр - Менің халқым ... ... ... мүше ... ... - ... Сонымен
қатар кейбір мезгіл, мекен ... ... ... де ... ... Ғ. Айдаров еңбегінде пысықтауыштарды қазіргі қазақ
тіліндегідей бөледі. ... ... ... ... ... ... мақсат пысықтауыш; мекен пысықтауыш.
Ескерткіштерде қимыл-сын пысықтауыштар кесемшелер мен ... ... ... ... едгүті ұрғыл - ... ... ... ... ... ... ... мәнді
басқа сөздерден және, тегі, пісре т.б ... ... ... ... ... ... қаған түн удыматы, ... ... ... қаған түн ұйықтамады, күндіз ... ... ... барыс, шығыс септіктегі есімшелер
мен үшін шылауымен тіркесе келген есім ... ... ... өзүм ... ... үчүн - ... өзім қаған болып ... Түрк ... үчүн түн ... ... ... - ... үшін түн ұйықтамадым, күндіз отырмадым. Ол ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы: Маңа ұққалы келтімаған ... ... ... пысықтауыштар істің, қимылдау, оқиғаның басталыс
бағытын, орнын білдіреді. ... ... ... және шығыс септікте
тұрған кейбір сөздерден жасалады. Мысалы: біз қоды ... ... ... ... ... тауы ... отырың!
Сонымен қатар, Көне түркі ... ... ... ... ... Біз сүңісдіміз, сангдымыз.
Біз соғыстық, шаныштық.
Көне түркі тілінде де ... ... ... тіліндегідей
сөйлемде екі үлкен топқа жіктелген. Олар жай ... ... ... жай ... толығырақ тоқтала кетейік. Жай сөйлем біршама
тиянақталған ойды ... ... Түрк ... ... ... Жай ... қазақ тіліндегідей жалаң және жайылма болып ... ... тек ... пен ... ... ... сөздер. Мысалы: Су келті-ғакер келді.
Бастауыш пен баяндауыштан басқа ... ... бар ... ... ... қой ... йіті игірміне учды ... қой ... қой ... он ... ... ... атаулы сөйлемде кездесіп отырады. Онда ... ол тек ... ... ... ... ... ... Күн-күн т.б.
Сонымен бірге, ескерткіштердегі жай сөйлемдер ... ... ... ... және ... ... болып бөлінеді.
Қазіргі таңда жоғарыда айтқан жай ... ... ... ... ... ... отырады.
Ғасырлар бойы дамып, қалыптасып келген күрделі ойды білдіретін
синтаксистік ... ... бірі - ... сөйлемдер.
Адам баласының басында қандай ой туса да, ол тек ... ... ... өмір ... ... ... аулақ жалаң
ой деген ... ... ... ойы ... ... ... арқылы беріліп отырады.
Көне түркі тілінде күрделі ойды ... ... ... ... өзара байланысып, жай сөйлемдер арқылы ... ... де ... ... Олар ... мен
тұлғасына қарап қазіргі түркі тілдеріндей ... ... ... ... болып жіктеледі. Осыған орай ... ... ара ... біркелкі болмайды, бірнеше жай сөйлемдер
бірігіп, ... ойды ... ... ... ... тең ... күрделі ойды білдіру үшін, кейде бірімен-бірі тең ... ... ... ... ... ... ... мұның керісінше, біріне-бірі грамматикалық тұлғалар арқылы
бағынып құрмаласады, ал ... ... ... ... құрамына
енген жай сөйлемдер салаласып та, ... та, ... ... ... құрмаласқа енген жай сөйлемдер бірінен-бірі бағынбай
тең ... ... ... ... ... кейде жалғаулықсыз.
Мысалы: Қағаны алп ... ... ... ерті - ... ... ... білгіш еді. Түн удықым келмеді, күнтүз олурсықым келмеді
- Түн ... ... ... ... ... - түн ... ... отырғым келмеді.
Жазба нұсқаулардағы сабақтас ... ... ... ... ... ... өзгеше. Мұнда ... ... жай ... бірі ... ... ... ... сөйлем негізгі ойды білдіреді, ал бағыныңқы ... ... ... ойды ... тұрады. Олардың бірі
көсемшелі бағыныңқы ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Ескерткіштердегі сабақтас құрмалас сөйлемдер бес топқа жіктеледі:
1. Мезгіл ... ... ... Ол қан йоқ ... ... йіттіс - Ол қан жоқ ... соң, ел ... (жоқ ... ... ... ... ... Теңрі йарылқадуқ үчүн, мен
қазғантуқ ... түрк ... ... ерінч-Тәңрі жаратқаны үшін,
мен қолданғаным үшін, түркі ... ... ... ... ... ... Түрк ... олурғалы түрк
қаған олурғалы Сантуң балыққа, талуй ... ... йоқ ... ... ... қаған отырғалы, Шандун қаласына, теңіз
өзендеріне жетпеген ... ... ... сабақтас сөйлем. Күлтегін йоқ әрсер, ... ... - ... жоқ ...... көп ... ... Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлем. Үч ... ... тезе ... - Үш ... теріс ойлап, қашып кетті.
Ескерткіштерде сыңарлары салаласа және сабақтаса байланысқан ... ... де ... Олар Теңрі күч бертүк ... ... сүсі бөрі тег ... ... қой тег ерміс - Тәңірім ... әкем ... ... ... еді, ... қойдай еді.
Орхон-Енисей ескерткіштерінен төл және төлеу ... ... ... бірқатары цитат түрінде, енді біреулері
диалог түрінде ... ... сөз бен ... ... мен ... ... бір ... нүкте. Бұл белгі ешуақытта сөздің, ... ... ... ол ... белгі түрінде сөздің, не
сөйлемнің тек соңында ... ... ... мен ... өзгерістерге байланысты
келтірілген фактілерден шығатын қорытынды V- VІІІ ... ... ... ... мен ... ... ... қолданылып
жүрген әдеби тіліміздің арасында ... ... ... әдеби
тіліміздің арасында ортақтық ... бар ... ... көне түркі тілінің грамматикалық құрылысы қазақ әдеби
тілінің қазіргі ... сай ... ... ... арқылы
дәлелденді. Ал бұл ... ... өте ... көне ... ... тілінің қазіргі қазақ әдеби тілі
қалыптасуына негіз ... ... де бұл ... бұл екі ... ... ... деп
қарауға негіз болмайды. Яғни бұл тілдердің ішкі ... ... ... ... жағынан болсын айырмашылықтардың бар
екендігін ... ... ... Олай ... тіл дамуының
ерекшеліктерін ескермеген болар едік.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ... ... ... ... түркі жазба
ескерткіштерінің тілі» Алматы, 1971.
2. Х.Айдаров ... ... ... ... тілі» Алматы, 1986
ж.
3. Х.Сүйіншәлиев «VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ ... ... С.А. ... ... диалектологии и истории ... ... 1959 ... ... ... «Қазіргі қазақ тілі», Алматы, 1991.
6. К.Аханов «Тіл білімінің ... ... 1991ж. 379 ... Қаз ССР тарихы. Алматы, 1980 ж. ... ... М және ... Т. ... ... тілі ... Алма ... «Ежелгі әдебиет» Астана 2000.
10. Нығмет Келімбетов ... ... ... ... ... Н.Оралбаева, Ғ.Мадина, А.Әбілқаев «Қазақтілі» Алматы 1993 ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің салыстырмалы грамматикасы».
14.Х. Сүйіншәлиев. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті, Алматы 1989, ... ... ... ... и ... ... ... 1959 ж, стр 36.
16. Қаз ССР тарихы. Алматы, 1980 ж І том 455 бет.
17. ... ... ... ... ... тілі» Алматы,
1986. 61-бет.
18. Балақаев М және Қордабаев Т ... ... тілі ... ... Ғ, Құрышжанов Ә, Томапов М. Көне ... ... ... Алматы, 71 ж 104 бет.
20. Л. Ысқақов. Қазірі қазақ ... ... ... 1991 ... ... ... ... түркі жазба ескерткіштерінің тілі» ... 100 ... ... ... әдебиет» Алматы 2000 ж. 23 бет
22. К.Аханов. Тіл білімінің ... ... 1993ж. 379 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
XIX ғасырдағы іс-қағаздарының қалыптасуы18 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Бастауыш класс оқушысының оқу іс-әрекетінің құрылысы7 бет
Етістік оның мағанасы13 бет
Сөз және оның морфологиялық құрылымы25 бет
Қазіргі қазақ жарнамаларының тілдік ерекшеліктері5 бет
Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер4 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь