Азия мен Қазақстан халықтары әдебиеттерінің өзара жақындастығының

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І . тарау. Түбіміз бір ағайын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
ІІ . тарау. Өзектес, өрістес әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
Кіріспе
Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиеттерінің өзара жақындастығының тарихы өте әріден басталады. Орта Азия халықтары әдебиеттеріндегі сюжеттердің араб, парсы, түрік, үнді аңыз-ертегілеріндегі сюжеттермен ұқсас келуі бұл халықтардың ежелден келе жатқан бір-бірімен сауда-саттық қатынасынан, аралас шаруа жайынан екені анық. Мұны эпостық жанрлардан да байқауға болады. Мысалы, жалпыға мәлім «Алпамыс» эпосы қазақ, қарақалпақ, өзбек арасында кеңінен тарап, сіңісті болып кеткен, сол сияқты «Көроғлы» эпосы әзірбайжандарға, түрікмендерге, өзбектерге, қазақтарға, қарақалпақтарға ортақ. Қырғыздың атақты «Манас» эпосында қазақ батыры Ер Көкше ең басты қаһармандардың бірі болып қатысады. Ал «Ер Көкшенің» В.В.Радлов жариялаған нұсқасында Манас батыр Көкшенің досы болып бейнеленеді.
Қазақтың лирикалық эпосының репертуары шығыстың классикалық поэмаларын аудару және ауызша айту жолымен толықтырылып отырылды. «Ләйлі-Мәжнүн», «Жүсіп пен Зылиха», «Сейфүлмәлік», «Таһир мен Зуһра», «Бозжігіт», «Мұңлық-Зарлық», «Шахмаран», «Қырық уәзір» сияқты махаббаттық жырлар мен поэмалар қазақ арасына да кеңінен тарап кеткен.
Әсіресе, шығыстың ұлы ақындары Низами, Навои, Хафиз, Физули есімдері қазақ халқына етене-жақын, ежелден таныс. Бұл ақындардарды қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев, қарақалпақ әдебиетінің классигі Бердақ (Бердімұрат) Қарғабайұлы өздерінің ұстаздары санаған. Ал М.Әуезов шығыс әдебиетін Абай щығармашылығына ықпал еткен «үш қайнар бұлақтың бірі» деп есептеген. Абай да шығыс әдебиетінің үлгісімен үш поэма жазған. Шығыс әдебиетінің озық үлгілерінен тәлім алған Шәді Жәңгіров, Жүсіпбек Шайқысламов, Тұрмағамбет Ізтілеуовтер, шығыс әдебиетін қазақ халқына жеткізуде көп еңбек сіңірді. Олар Абай үйренген шығыс әдебиетін халқымызға кеңінен таныстырушылар болды.
Қазіргі қазақ қауымы өз халқын орыс мәдениетінен үйренуге шақырған А.Құнанбаевтың, Ы.Алтынсариннің, Ш.Уәлихановтың, сондай-ақ әзірбайжан, татар, өзбек халықтарын орыс халқының озық мәдениетінен үлгі алуға насихаттаған Мирза Фатули Ахундовтың, Ғабдулла Тоқайдың, Фуркаттың еңбектері мен ізгі істерін асқан ризалықпен еске алады. Одардың айтқан ақыл-кеңестері мен Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиетінің классиктері Науоидың, Махтұмқұлының, Абайдың, Тоқтағұлдың, Бердақтың шығармаларындағы гуманистік ағартушылық идеялар халықтар мәдениетінің бір-бірімен жақындасып, үміт-армандас, тағдырлас болуына үлкен себеп болды. Ағартушы гуманистердің қанау мен үстемдік жүріп тұрған жағдайда халықты білімге шақырған үндері сананы оятып, сәулетті болашаққа деген берік сенім тудырды.
Тақырыптың өзектілігі: Бүгінгі таңда бұл рухани жақындық бұрынғыдан әлдеқайда ілгері дамыған. Қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ жазушыларының шығармаларындағы көптеген ортақ жәйттер бұл туысқан әдебиеттердің интернационалдық арнада дамуда ықпалын тигізіп отыр.
Қазан төңкерісінің арқасында барлық ұлттар мен халықтар өз әдебиеті мен өнерін дамытуға кең мүмкіндік алды. Енді олардың бір-бірінің игілікті әсерін тереңдей зерттеп тұжырымды пікір айту қазіргі әдебиеттану ғылымының алдында тұрған абыройлы міндеттердің бірі болып табылады.
Осыған орай қазақ әдебиетінің басқа халықтар әдебиетімен өзара байланысын сөз еткен бірнеше ғылыми зерттеу еңбетері шықты. Олардың қатарында М.Әуезовтің, С.Мұқановтың, Ғ.Мүсіреповтің, Қ.Жұмалиевтің, М.С.Сильченконың, М.Қаратаевтың, С.Кедринаның, Р.Фетисовтың, З.Ахметовтың, Е.В.Лизунованың, Ш.Қ.Сәтбаеваның, К.Кереева-Канафиеваның, М.Базарбаевтың, С.Сейітовтың, Р.Бердібаевтың, Е.Х.Ғабдіровтың, Б.Ысқақовтың, Р.Қамысовтың, Р.Қойшыбаевтың еңбектерін атауға болады [1.8-бет]. Олардың бірінде Қазақстан әдебиетінің дүниежүзілік әдебиетпен байланысы сөз болса , енді бірінде Кеңес Одағын мекендейтін туысқан ұлт республикалары әдебиетімен байланысы сөз болған. Алайда осы әдебиеттер арасындағы өзара байланыстың әлі күнге дейін жеткілікті зерттелінбей келе жатқан салалары бар. Солардың бірі қазақ пен қарақалпақ халықтары әдебиетінің өзара байланысы мәселесі
Бұл мәселе туралы Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі С.Мұқанов2 пен Өзбек ССР Ғылым академиясының академигі М.Нұрмағамбетовтың3 монографиялық еңбектерінде арнайы сөз болғанмен жеке зерттеудің объектісіне айнала қойылған жоқ. Қазақтың ақын-ғалымдары Ә.Тәжібаев4 пен С.Сейітовтың5 қарақалпақ ғалымдары С.Ахметов, Н.Жапақов, И.Сағитов, Н. Дәуқараев, Қ. Айымбетов, Н.Әлиев, Р.Дәрібаеваның, К. Максетовтің әр кезде жазған мақалаларында6 ғана айтылғаны болмаса арнайы зерттеліп, жеке монографиялық еңбек болып жарық көре қойған жоқ.
Зерттеу нысаны: Қазақ қарақалпақ әдебиеттерінің байланысы жайлы жазылған зерттеу еңбектері мен газет - журанлдарда жарияланған мақалалары.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспе, екі тарау ,қорытынды, пайдаанылған әдебиеттерден тұрады.
Бірінші тарауда: ежелден көршілес отырған қазақ пен қарақалпақ халықтарының ауыз әдебиетінің байланысы сөз болады.
Екінші тарауда: Қазан төңкерісінің арқасында теңдікке қолы жеткен ұлттар әдебиетінің кеңестік дәуірде дамуы, олардың бір-біріне әсері, өзара байланысы кеңінен сөз болады.
Әрине, біз шағын ғана бір еңбекте ертеден сыбайлас отырған екі ел арасындағы мәдени байланыстың барлық түрін түгел қамти алдық дей алмаймыз.
Мақсаты мен міндеті:
Біздің бұл еңбегіміз екі ел арасындағы әдеби байланыстың төңкеріске дейінгі және төңкерістен кейінгі басты-басты түрлерін атап, ол туралы алғашқы байқауларымызды баяндап беру ғана. Егер осы ойымызды айта алсақ мақсаттың орындалғаны деп білеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Тойшыбаева С. Қазақ-қарақалпақ әдебиеттерінің байланысы. Алматы, 1977.
2. Мұқанов С. Жарқын жұлдыздар. Алматы, 1964.
3. Нурмухамбетов М. Из истории русско-каракалпакских культурных связей. Ташкент, 1974.
4. «Әмудария», 1962, № 9.
5. Сейітов С. Жақын жағалаулар: Әдебиеттер достығы. Алматы, 1965.
6. Ахметов С. Туысқан халықтар әдебиетінің байланысы нығая берсін.- «Советтік Қарақалпақстан», 1960, 9 қыркүйек.
7. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, 1957.
8. «Қазақ «әдебиеті», 1962, 15 мамыр.
19. «Қазақ әдебиеті», 1959, 10 шілде.
10. Валиханов Ч. Статьи и переписки. Алма-Ата, 1947.
11. Орлов А.С. казахский героический эпос. Москва, 1945.
12. Сағитов И. Қарақалпақ халқының қаһармандық эпосы. Нөкіс, 1963.
13. Потапов Л.П. Ранние формы феодальных отношений. Москва, 1967.
14. Қырық қыз. Алматы, 1959.
15. Бердібаев Р. Әмудария әуендері. Алматы, 1970.
16. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы, 1961.
17. Валиханов Ч. Собр. Соч. т. І. Алма-Ата, 1961.
18. Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы, 1956.
19. Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нөкіс, 1968.
20. Сейітов С. Жақын жағалаулар. Алматы, 1979.
21. Ахметов С., Исмаилов Б. Қарақалпақ әдебияты ( Орта мектептің 9 класы үшін сабақлық ). Нөкіс-Самарханд, 1966.
22. ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары. Алматы, 1962.
23. Юсупов И. Ел ардағы. «Қазақ әдебиеті», 1975,12 желтоқсан.
24. «Әмудария», 1959,№4.
25. Субханбердина Ү. Әдеби мұра. Алматы, 1970.
26. Бердақ. Таңдамалы шығармалары. Нөкіс, 1956.
27. Шалекенов У. Бердақтың демократиялық идеялары. «Жас лениншіл», 1954,6 желтоқсан.
28. Мәуленов С. Ағайын халық қарақалпақ. «Қазақ әдебиеті», 1957,25 қаңтар.
29. Ізтілеуов Т. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 1972.
30. «Социалистік Қазақстан», 1962, 31 қазан.
31. Қаратаев М. Сөз зергерлері. Алматы, 1966.
32. Тәжібаев Ә. Қаратаев М. Амудария мен Сырдария ақыны. «Советтік Қарақалпақстан»,1961,10 шілде.
33. Ғабдуллин Н. Тілі бір, жыры бір// Уақыт сыры. Алматы, 1981.
34. Қарақалпақ совет әдебияты тарихының очерклери. Ташкент-Самарқанд. 1968.
35. «Еңбекші қазақ», 1927,10 ақпан.
36. Есмуратов Г. Нәжім Дәуқараев. Нөкіс, 1965.
37. «Социалистік Қазақстан», 1933, 17 мамыр, «Әдебиет майданы», 1932, №4.
38. «Советтік Қарақалпақстан»,1960, 4 қыркүйек.
39. Қаратаев М. Туған әдебиет туралы ойлар. Алматы, 1958.
40. Қарақалпақ жырлары. Алматы, 1964,
41. «Әмудария», 1970, №8.
42. «Жұлдыз», 1972, №6.
43. «Социалистік Қазақстан», 1971, 28 мамыр.
44. «Жұлдыз», 1960, №2.
45. Мәуленов С. Қарақалпақ жырлары. Алматы,
46. Бейсенова М. Түркі халықтары әдебиеті. Шымкент, 2006.
47. Жиенбаев С. Дала гүлі. Алматы, 1961.
48. Қазақ шайырлары. Нөкіс, 1961.
49. «Жұлдыз», 1961, №8.
50. «Коммунистік еңбек», , 23қыркүйек.
51. «Қазақ әдебиеті», 1972, 9қыркүйек.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І - тарау. Түбіміз бір
ағайын......................................................................
......5
ІІ – тарау. Өзектес, өрістес
әдебиет................................................................25
Қорытынды...................................................................
.......................................51
Пайдаланылған әдебиеттер
............................................................................
53
Кіріспе
Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... өте ... ... Орта Азия халықтары әдебиеттеріндегі
сюжеттердің араб, ... ... үнді ... сюжеттермен ұқсас
келуі бұл халықтардың ежелден келе ... ... ... ... шаруа жайынан екені анық. Мұны эпостық жанрлардан да
байқауға ... ... ... мәлім «Алпамыс» эпосы қазақ, қарақалпақ,
өзбек арасында кеңінен тарап, сіңісті болып кеткен, сол сияқты ... ... ... өзбектерге, қазақтарға,
қарақалпақтарға ортақ. Қырғыздың атақты «Манас» эпосында ... ... ... ең ... ... бірі болып қатысады. Ал «Ер Көкшенің»
В.В.Радлов жариялаған ... ... ... ... досы ... ... эпосының репертуары шығыстың классикалық
поэмаларын аудару және ауызша айту жолымен ... ... ... ... пен ... ... ... мен Зуһра», «Бозжігіт»,
«Мұңлық-Зарлық», «Шахмаран», «Қырық уәзір» сияқты махаббаттық жырлар ... ... ... да ... ... ... шығыстың ұлы ақындары Низами, Навои, Хафиз, Физули
есімдері қазақ ... ... ... ... Бұл ақындардарды
қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев, ... ... ... ... Қарғабайұлы өздерінің ұстаздары санаған. Ал М.Әуезов шығыс
әдебиетін Абай ... ... ... «үш ... ... бірі» деп
есептеген. Абай да шығыс әдебиетінің ... үш ... ... Шығыс
әдебиетінің озық үлгілерінен тәлім алған Шәді Жәңгіров, ... ... ... ... ... қазақ халқына
жеткізуде көп еңбек сіңірді. Олар Абай ... ... ... ... ... ... ... қауымы өз халқын орыс мәдениетінен үйренуге
шақырған А.Құнанбаевтың, ... ... ... ... өзбек халықтарын орыс халқының озық мәдениетінен үлгі
алуға насихаттаған Мирза Фатули ... ... ... ... мен ізгі ... ... ризалықпен еске алады. Одардың айтқан ақыл-
кеңестері мен Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... Бердақтың шығармаларындағы
гуманистік ағартушылық идеялар ... ... ... ... тағдырлас болуына үлкен себеп болды. Ағартушы
гуманистердің қанау мен ... ... ... жағдайда халықты білімге
шақырған үндері сананы оятып, сәулетті болашаққа деген берік сенім тудырды.
Тақырыптың өзектілігі: ... ... бұл ... ... ... ... дамыған. Қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, ... ... ... ... жәйттер бұл туысқан
әдебиеттердің интернационалдық арнада дамуда ықпалын тигізіп отыр.
Қазан төңкерісінің ... ... ... мен ... өз
әдебиеті мен өнерін дамытуға кең мүмкіндік алды. Енді олардың бір-бірінің
игілікті әсерін тереңдей зерттеп ... ... айту ... ... ... ... ... міндеттердің бірі болып табылады.
Осыған орай қазақ әдебиетінің басқа халықтар әдебиетімен өзара
байланысын сөз еткен ... ... ... еңбетері шықты. Олардың
қатарында ... ... ... ... ... ... Р.Фетисовтың, З.Ахметовтың,
Е.В.Лизунованың, Ш.Қ.Сәтбаеваның, К.Кереева-Канафиеваның, М.Базарбаевтың,
С.Сейітовтың, Р.Бердібаевтың, Е.Х.Ғабдіровтың, Б.Ысқақовтың, Р.Қамысовтың,
Р.Қойшыбаевтың еңбектерін ... ... ... ... ... әдебиетінің дүниежүзілік әдебиетпен байланысы сөз болса , енді
бірінде Кеңес Одағын ... ... ұлт ... ... сөз болған. Алайда осы әдебиеттер арасындағы өзара байланыстың
әлі күнге дейін жеткілікті зерттелінбей келе жатқан ... бар. ... ... пен ... ... әдебиетінің өзара байланысы мәселесі
Бұл мәселе туралы Қазақ ССР ... ... ... пен ... ССР ... ... ... монографиялық еңбектерінде арнайы сөз болғанмен жеке
зерттеудің ... ... ... жоқ. ... ... пен ... ... ғалымдары С.Ахметов, Н.Жапақов,
И.Сағитов, Н. Дәуқараев, Қ. Айымбетов, Н.Әлиев, ... ... әр ... жазған мақалаларында6 ғана айтылғаны болмаса арнайы
зерттеліп, жеке ... ... ... жарық көре қойған жоқ.
Зерттеу нысаны: Қазақ қарақалпақ әдебиеттерінің ... ... ... ... мен ... - ... мақалалары.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспе, екі ... ... ... ... ... ежелден көршілес отырған қазақ пен қарақалпақ
халықтарының ауыз ... ... сөз ... ... ... ... ... теңдікке қолы
жеткен ұлттар әдебиетінің кеңестік дәуірде дамуы, олардың бір-біріне әсері,
өзара байланысы кеңінен сөз болады.
Әрине, біз ... ғана бір ... ... ... отырған екі
ел арасындағы мәдени байланыстың барлық түрін ... ... ... дей
алмаймыз.
Мақсаты мен міндеті:
Біздің бұл еңбегіміз екі ел ... ... ... ... және ... ... басты-басты түрлерін атап, ол туралы
алғашқы байқауларымызды баяндап беру ғана. Егер осы ... айта ... ... деп ... тарау. Түбіміз бір ағайын
Туысқан қарақалпақ елінің халық ақыны Садық Нұрымбетов Қазақстан
жазушыларының ІІІ съезінде сөйлеген құттықтау сөзінің ... ... ... ... ... бір ... түріміз бір ағайын,
Сұрасқанда түбіміз бір ағайын,
Съезіңе құтты болсын айтайын.
Осы бір шумақ ... екі ... ... ... жақсы
айтылған. Қазақтар мен қарақалпақтар – ауылы аралас, қойы ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, бастан кешкен
тарихы да бір, тұрмыс тіршілігі де ұқсас. Сондықтан бұл екі ... ... - ... де бір-бірімен ерекше үндес, әуендес. Қарақалпақтың
төңкерістен бұрынғы және қазіргі ... ... көз ... ... ... ұқсас көп-көп жақындықтарды көреміз.
Тарихи деректерге зер салсақ қазақтар мен қарақалпақтар ХҮІ-ХҮІІІ
ғасырлар арасында ... ... ... ... ... ... Олар жоңғар қалмақтарының басқыншылық, талаушылық шабуылдарына
қарсы күреске де бірге ... жылы ... ... қатты қырғынға ұшыратты. Соның
нәтижесінде қазақтар үш жаққа Кіші жүз – Жайық, Жем ... Орта жүз ... ... ... Ұлы жүз – қалмақтарға тәуелді болып қалады. Бұл ... ... да ... ең ауыр ... ... ... шабуылдарының нәтижесінде олар «жоғарғы қарақалпақтар» және
«төменгі қарақалпақтар» ... ... ... ... ... қол ... қалып, «төменгілері» Кіші жүз қазақтарымен ... ... ... көпшілік бөлігін құрады. Қазақтың ағартушы
ғалымы Шоқан Уәлиханов бұл ... ... ... ... ... қазақ
халқының өміріндегі сұмдық ауыр кезең болды. Жоңғарлар Еділ ... ... ... ... ұшыратты, малдарын ... ... ... ... ... алды » , - дейді [7.15-бет].
Мұндай ауыр кезең екі халықтың ауыз әдебиетінен де ... орын ... ... ... да ... ... арман-тілегін, патриоттық сезімдерін
өздері шығарған жырларында, ... ... ... ... ең аяғы ... мен ... да шебер
бейнеленеді. Мұндай шығармалар қазақ және ... ... ... сену ... ... ... кезде туған әдеби мұралар екі халыққа да ортақ. Оның үстіне ... ... ... ... ... шығармалар тудырып та отырған.
Мысалы, қарақалпақтардың ... ... ... көптеген қайғылы
өлеңдер шығарғаны мәлім. Бұл трагедияны қарақалпақ ақындары әлі күнге ... ... ... ... ... ... сол кездегі қайғылы уақиғаны
өз өлеңдеріне қосып жүр. Ол ... ... ... ... ... досыма» деген өлеңінде:
Есіңде ме, ей, бауырым, қазағым,
Көкіректі кернегенде аза-мұң,
Ата-баба жел айдаған қаңбақтай,
Бірге тартты ескіліктің азабын.
Қобыз ұстап Қорқыт ... ... қара ... ... салды Асанның мұң-қайғысын,
«Алқа көлді сұламалы ақтабан».
Қаратаудың төбесінен көш келіп,
Жапа шегіп, ұйқысынан сестеніп,
Ата – ұлдан, ана – қыздан айрылған,
Қара көзге мөлдіреген жас ... ... ... ... Бұл ... ... «Елім-ай», «Көп қағылған»,
«Шаңды жорық» сияқты өлеңдерін еске түсіреді. Мұндай ... ... ... ... көп кездеседі. Мысалы, ... ... ... ... шұбырынды» туралы ел аузынан мың екі жүз жолдық ... ... Ал ... ... ... - ... ... мың
бес жүз жолдық нұсқасы бар. Оны ... ... ... ... ... ... кездегі қазақ және қарақалпақ жырларының негізгі тақырыбы,
идеясы – елді бірлікке шақыру, патриотизм сарындарыболды.
Аттан, ... ... аты ... ... заты ... ... ... қалған сол заман, -
деп, қарақалпақ халқының аузында әлі күнге дейін айтылып жүрген «Не жаман?»
деген жырдан келтірілген бұл ... сол ... ... ... ... да ... шапқыншылығы кезіндегі қиыншылық кезең көрсетіледі.
Бұл үндестік сол дәуірдегі ... ... ... өзара тығыз
байланыстылығын аңғартады.
Екі халықтың ұзақ жылдар бойы қоныстас бірге отыруы олардың эпостық
шығармаларында да өз ... ... ... пен ... ... «Алпамыс» және
«Қобыланды» жырларында кейбір кейіпкерлердің есімдерінде ғана ... ... ... ... мен сюжетінде пәлендей айырмашылық
жоқ.
Көптеген қарақалпақ поэмалары өздерінің мазмұны жағынан қазақ ... ... ... ... ... болып келеді. Олардың «Алпамыс»,
«Қобыланды» дастандарымен қатар, сюжеттері мен образдары ... ... ... ... ... да ... дастандары бар. Мысалы,
қарақалпақтың «Шарьяр» дастанының кей ... ... «Қыз ... ... Дастанның бас кейіпкері Мәспатша өз елінен қыз жаратпай,
басқа елге қыз іздеп кетеді. Айпарша қалмақ ханы ... ... ... түседі де, оны алдап, оның аты мен қару-жарағын алып қашады. ... ... ... да қалмақ ханы Қореннің қолына түскен Жібек оның ... ... ... алады т. б.
Сондай-ақ қарқалпақтың «Едіге», «Ер Қосай», «Ер Шора» т. б. ... ... ... ... ... ... эпостық жырларының ұқсастығы олардың экономикалық
және мәдени тұрмысының көп замандардан бері бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... қазақ эпостарының сарындары мен европалық халықтардың,
әсіресе, славяндардың эпостық ... ... ... еді ... ... ... ... зерттеген академик А. С.
Орлов та ... ... ... ... орыс былиналарындағы және
Батыс Европа халықтарының эпосындаы ... ... ... ... ... ... ... сарындарда орыс былиналарына
ұқсастық кездеседі. Қарақалпақ эпосындағы батыр Қобыландының ... ... Илья ... ... еске ... Өз Отанын сыртқы жаудан
қорғау мақсатымен Киев ... ... ... ... Илья ... ... да өз елін басқыншылардан қорғау үшін ... сұм ... ... ... ... да ... ұқсастықтар шығыс пен ... ... ... жиі ... ... ... ... ұқсамай тууы, оның ертегідей тез өсуі, ... ... ... өзіне тұлпар ат таңдап алуы, құрал-жабдық тауып алуы, ... ... ... ... өзіне қалыңдық іздеуі, жолда қызға
таласушы батырлар яки дәулермен ұрысын жеңуі т. б. Осы ... пен ... ... жиі ... ... Бұл ... ... «Қырық қыз» және басқа да қарақалпақ эпостарының
өзіндік ерекшеліктері болып табылады.
Бірнеше халықтардың эпостарының бір-біріне ұқсас ... ... сол ... ... тарихи тұрмысының бірлігінен деп
түсіндіреді. Идеялық мазмұны, ... ... ... ... ... ... шығармалар ерте заманда бір негізден шығып таралғандығын
дәлелдейді.
Н. Г. ... : «Кер ... - ... поэт – ... ... және «Современник» журналына басылған рецензиясында ... көп ... ... кең ... ... түсіндіріп :
«Белгілі бір эпосқа ие болған халық өз алдына ажырап бөлініп ... бір ... ... ... ... ... тұлғасын өзінше
өзгертіп алуға тырысады, сол кейіпкердің атын я бір жеке уақиғалар басқа
бір таныс ... ... яғни ... жырларды өз жағдайына
қолайластырады. Осындай тарихи көп ... ... ... ... жөніндегі естеліктер жойылады да, тек халық батырының образына қосылып
кетуге тырысады », - деп жазады [12.12-бет].
Алтай эпосын ... Л. П. ... ... ... ... ... ... – олардың ерте заманда бір негізден келіп
шығуынан, яғни олардың өткендегі тарихи тұрмысының бір-біріне ... ... ... ... ... және ... ... көңіл аударғанда тарихи тұрмысына сәйкес,
ұқсастығына байланысты халықтардың барлығына ... ... ... ... басқа халықтардың эпосына қарағанда өзіңің мазмұны
жағынан да, ... ... ... да ... ... ... тұрмысында «жырау», «бақсы», «қыссахан» деп аталған арнаулы
жырлардың болуы да эпостардың ... ауыз ... ... ... ... халықтар достығы кең түрде ... ... ... қыз» ... Хорезмді жайлаған қарақалпақ, өзбек,
қазақ, түрікмен халықтарының қалмақтарға қарсы, басқыншы Надир ... ... ... ... осы ... ... әділ басқарушылар
белгіленуі жырланады. Бұл халықтық үлкен демократияны, ертеден келе жатқан
білікті, достықты көрсетеді.
Құтылдық залым патшадан,
Тудырдың елге ... әділ ер ... ... еш ... едің ... қыз
Әміріңде болайық,
Осылай деп зарлады
Бар жиылған халайық...
Патшалық құрсаң халқыңа
Ел әділдік тілейді:
Қарақалпақ елінен,
Енді болсын Әли би.
Өзбектің қалың елінен,
Болсын енді Әлім би.
Қазақтың ... ... енді ... ... ... ... Соқыр би.
Елге әділ қарасын
Көңілдің тапсын наласын,-
деп жырлайды.
Қарақалпақ ... Жиен ... ... үлкен дастан
«Қырық
қызды» оқығанда біздің көз алдымызға қазақ ... ... ... ... жатқан елге жау тиеді. Халықты қырғынға ұшыратады,
қырып-жойып, қаласын ойрандатады. Ұрысқа әзірлігі жоқ ... ... ... ... ... Қаныпезерлер баяғы Шыңғысхан салған қанды дәстүрді
қолданады: шапқан елін енді қайтып бас ... ... ... Бірақ
дұшпан қанша қатал болғанымен, дүйім елдің кеудесіндегі намыс пен азаттық
отын өшіруге қауқарсыз. ... арын ту ғып ... ... ... ... талқандап отырған. Тарих шындығының жалпы сарыны осылай [15.55-
бет].
Өзбек, қазақ халықтарына қарағанда қарақалпақта батырлық, эпостық
жырлар көп тараған. ... ... ... ... деп ... дастандар: «Ғәрип-ашық», «Хурилика – Хәмра, «Саятхан – Хәмра» т.б.
лиро-эпостар ... ... ... ... ... ... ... екінші бір өзгешелігі батырлық дастандарда
әйелдер образы еркектермен қатар ... ... ... ... ... образы өзінің ақыл
парасаты, дене күші, батырлығы жағынан еркектерден қалыспайды, қайта артық
болып ... ... ... қыз», «Мәспатша», «Қобылан», «Шарьяр»
сияқты бірқатар эпостық дастандарда халыққа басшы ... ... ... ... ... ... қыз» эпосының бас
кейіпкерлерінің көпшілігі қаһарман, батыр қыздар:
Қарағаны қауіпті,
Дүр сілкіндіріп жіберді
Үстіне ... ... ... ... қалтырап,
Қынаптағы қылышы
Қыл мойыннан жалтырап,
Алдындағы дабылы
Жерге тиді сықырлап,
Астындағы ... ... ... болар сындай,
Аңға түсер қыранның
Томағасын сыпырмақ.
Бұдан кейін Гүләйім
Қаранып сол мен оңына:
«Аттан!» - деді қыздардың
Самсап тұрған ... ... ... ...... Осы образдан халықтың
даналығы мен қаһармандығы айқын көрінеді. Жырдың композициялық құрылысы ... ... ... кек ... ... ... көп ... өтіп,
шынығады. Эпостың басында қасына қырық нөкерін ... ... ... ... ... болашақ үлкен істерге дайындалғандай. Одан соң оның
мінезінің беріктігін көрсететін оқиғалар болып өтеді. ... ... ... ... ... арлы қызды танытады. Сонымен қатар оның әке ... ... ... де ... ішін дерт ... да оңай сыр ... ... үнсіз көтере білетін өр мінезі де бар. Керек жерінде айлакер,
тапқыр. ... ... ... ... ... ... көнсе де, одан
құтылудың жолын табады. Аллаярдан «қызымды ... ... ... уәде ... қой ... ... ... шақырса да, кесірленіп келмей қойған
Жұрынтазды атқа өңгеріп алып келуі ... ... ... Міне,
осынша қасиет көрсеткен Гүләйімнің елін шауып ... ... ... ... ... ... ... өжет қыз ғана емес, үлкен
сананың иесі, ардагер азамат.
Гүләйім әке ... ру қызы ... ... ... ... ... Ол ... күш-қуатты жауға қарсы бағыттайды. Ағаларының
сұрапыл соғысы кезінде жан сауғалап ... ... ... Жалпы,
Гүләйім бейнесінің шыншылдық, көркемдік күші мол.
Грек мифологиясында кездесетін амазонкалар ... ... бір ... ... ... ... жөніндегі дастан Орта Азия халықтарының
көбінде кездесе ... ... ... ел ... күн туғанда жанын шүберекке
түйіп, қаһармандық көрсеткен қыздардың ерлік қимылдары ... ... ... ұштасып жатады. Қандас халықтың осы бір ... қыз» жыры ... елге аян ... да, кейінгі кезде ғана жеке ... ... ... ... халқының мәдени мұрасына айналуы қуанарлық іс.
Мұндай жауынгер образы бірқатар басқа халықтардың эпостарында, аңыз-
әңгімелерінде де кездеседі.
Бүкіл дүние жүзіне ... ... Иран ... Кирді қиратып
жеңген жауынгер батыр қыз Томирис туралы ... ... ... Бұлардан
басқа да шығыс халықтарының ерте замандағы палуан, батыр қыздары болғандығы
жөніндегі ертегі, аңыз-әңгімелері, дастандары көп ұшырасады ... ... т.б.). ... ... ... әйелдер образының жоғарыда
айтылған амазонкалар мен шығыс халықтарының аңыз-әңгімелеріндегі әйелдер
образынан айырмашылығы мынада: ... бұл ... ... ... ... мифология элементтері басым болып
келеді. Ал қарақалпақ эпосындағы ... ... ... ... ... ... ... шын реалистік түрде (жеке адамның басына тән
болған реалистік қасиеттер ғана) суреттелінеді. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... Отанға деген
сүйіспеншілігі, халықшылдығы аңыз-әңгімелердегіден гөрі айқынырақ көрініп
отырады. ... ... ... ... ... ... осындай биік
дережеге көтерілген болса, басқа көршілес ... ... ... ... ... көтеріле алмаған. Тіпті қазақ халқының эпосында бұл
сияқты батыр, ... ... ... ... ... десе де болғандай.
Бұл туралы қазақ эпосын ... ... ... ... ... ... арасынан батыр образын шығармақ идеясы аңғарылады. ... ... ... ... ... өз биіктігіне шыға алмай қалған», -
дейді [16.61-бет].
Қарақалпақ эпосында ерте заманның салт-санасы мен ... ... ... көбірек сақталған. Кейбір ру аттары да әйелдердің
атымен аталған. Мысалы, Ақшолпан, Арухан ... әйел ... ... ... ұранына айналған.
Қарақалпақ эпосын зерттеу тек кеңес дәуірінде ғана, 30-жылдардың
ішінде, қолға алынды.
Қарақалпақ эпостарында халықтың ... бір ... ... күн ... ... ... жасаған қатынасы, әдет-ғұрпы,
дәстүрі, рухани өмірі суреттелінеді. Әрбір эпос үлкен бір уақытты ... сол ... ... ... ... ... «Мәспатша»,
«Қобылан» эпостарында үш хандықтың (әулеттің), «Қырық қыз» ... ... ... ... ... ... эпос кейіпкерлерінің басында
болып өткен бірнеше үлкен уақиғалар сөз ... Бұл ... ... ... ... ... (ертегі, мақал-мәтел, жұмбақ, т.б. жанрларды)
кездестіруге болады. Бұл жағдай қарақалпақ халық шығармашылығының ... ... кең ... тағы бір ... ... ... көркем
сөзді өте жоғары бағалаған. Сөз тапқырлық, шешендік, сөз жарыстыру, мақал-
мәтелмен айтысу қарақалпақтардың ерекше көзге ... ... ... да Ш. Уәлиханов: «Қарақалпақтар сахарадағы бірінші жыршылар ... ... ... - деп ... ... [17.423-бет].
Қарақалпақ халқының кейбір аудандары Қазақстанның батыс облыстарымен
тығыз экономикалық байланыста болғандықтан, «Қобыланды батыр» жырының да ең
көп тараған жерлері Қызылорда, ... ... ... ... ... Е. ... ... «Ақындар» атты еңбегінде қазақ
жыраулары мен ... ... ... ... ... ... атап көрсеткен. «Әсіресе, Ақтөбе, Қызылорда, Орал,
Орда ақындары мен қарақалпақ ... ... ... ... ... облысының тұрғыны, халық ақыны Нұрпейіс Байғанин, Маңғыстаудан Мұрын
жырау Сеңгірбаев сияқты халық ақындары ... ... да ... өз
өлеңдерін қарақалпақ тілінде жырлаған», - дейді [18.51-бет].
Қарақалпақ халқында «Қобыланды» жырының бірнеше нұсқасы бар. Олардың
әр дәуірге ... әр ... ... де ... ... және «Қобыланды батыр» ... ... ... ... көп ... бар екенін байқаймыз. Екі жырдың да жалпы
идеясы ел ... ... ... ... ... ... ... эпоста да басшы кейіпкерлерге берілген мінездемелер бір ... ... ... ... ... өзгешелік Қарлығаны
Қобыландыға екінші әйел етіп қосуы қазақ ... ... ... ... ескі ... көз ... ... жырлардағы тағы бір ұқсастық: батырлар қарындастарының ақылды,
елін, халқын сүюші, патриот болып келуі. Бұл қазақ жырында да, ... да ... бұл ... ... өте ... ... келіп отырады.
Алпамыстың қарындасы Қарлығаш (Қансұлу), ... ... ... ... ... дастанындағы Әнеш қыздың образдары осындай. Бұл
- тек ... ... ... ғана ... ... ... тектес
халықтардың эпостарының бәрінде де кездесіп отырады. Сондай-ақ қазақ,
қарақалпақ ауыз ... ... ... да ... көп. ... ... ... тіпті кейіркерлерінің аттарына дейін бірдей
болып келіп отырады.
Қазақ және ... ... ауыз ... аты ... ... ... ие болған адамдардың бірі – Жиренше шешен. ... ... ... ... зұлымдығын көрсету үшін өзінің данышпандық
ойларын осы Жиренше, оның әйелі Қарашаштың басына ... ... ... ауыз ... тағы бір ... ұнамды образдардың бірі –
Алдар көсе. Халық ... ... ... ... ... сатира мен уытты
юмор арқылы жоғары тап өкілдерінің зұлымдығын, ... ... ... ... – екі халықтың ауыз әдебиетінде де тұрақты
образдар. Бұндай ... ... ... да ... әдебиетінің үлгілеріне үңілгенде біз қарақалпақта да, ... ... ... ... байқаймыз. Біздегі «Жар-жардың» қарақалпақ
топырағында сыңары мынадай болып ... ... ... деп, яр-яр!
Ешнәрсені көрмеген
Бозым-ау деп, яр-яр!
. . . . . . . . . . . . . . . . . ... қыз ... ... ... ... деп, яр-яр!
Қазақ, қарақалпақ халықтарының мақал-мәтелдерінде де, жұмбақтарында
да ұқсастықтар аз емес. Мысалы, мынандай ... ... ... ... ... ... ... ырысы бар, інісі бардың тынысы бар», «Жол азабы,
көр азабы», Жорға ... ... ... көп ... ... ... ми болмаса, екі аяққа тыным болмайды», ... ... ... ... жерде қалмас», «Құс жаңылып торға
түседі, ер ... ... ... ... ... ... үйде ... т.б.
Өткен заманда ел билеген үстем тап өкілдері халықтар арасына от
салып, араздастыру саясатын жүргізген. Халықтың саналы, көзі ашық ... ... еш ... жат, жау ... ... сол ... жақсы
адамдарын тани білген, өнегелі істерін үлгі тұтқан, халық арасын ... ... ... орыс халқының мәдениеті мен әдебиетін ұстаз тұтқан
және халықтардың өзара достығын жырлаған ... ... ... ... ... ... ... татардың Тоқайы өз өмірлерімен
дәлел. Қазір Пушкин, Лермонтов, Толстой, Фирдауси, Низами, Навои ... ... ... мен «Көрұғлы», «Алпамыс», «Қобыланды»,
«Манас» сықылды халық эпосының туындылары ұлттық шеңберден шығып, көп ... ... ... ... ғасырдың 40-жылдары «бас хан» болуға әрекеттенген Әбілхайыр
қарақалпақтарға барып ұрынды. ... ... ... ... ғасырдың
60-жылдары Түркістанды тастап, Хорезмге қарай шұбыруға ... ... ... сол ... өмір ... ... ... талантты ақыны Жиен
жыраудың «Босқан ел» ... өте ... ... «Босқан ел»
поэмасы жаугершіліктің салдарынан ата мекенінен айырылып, көшкен ... ... ... ... бейнелеп бере білген. Онда
қарақалпақтардың бұрын Түкістанды қоныстанғаны ... сөз ... ... ... көп зерттеген ғалым Е. Ысмайылов сол ... ... ... жыраудың болғанын дәлелдейді. Қазақтың да белгілі батырлар жырын
ең әуелі Жиен, Шалгез, Сыпыра жырау сияқты жыраулар шығарып таратса ... ... ... ... Жиен жырау Түркістандағы қазақтар иен
қарақалпақтар арасында атақты жырау аталып жүрген. Поэма ... ... ... ... жайғасқанымен аяқталады. Жол бойында
көрген ауыр азап, күнәсіз өлген жас ... ... ... ... ... қиналдырады.
Ата жұрты Түркістан,
Өмірлік жайлау болмады.
Күні-түні қиналып,
Он екі айда тапқаны
Қыс азыққа жетпеді...
Таппаған соң ... мен ... ... ... жері ... көлі ... жері ... көріп мен сорлы
Қуарған қу қобыздың
Құлақтарын бұрайын,
Көңілім қайғыға толған соң
Қайғыларды жырлаймын [19.191-бет].
Бұнда патриот ақын қарақалпақ халқының бұл ... ... ... ... ... оны езіп келген үстем тап өкілдерінің айыпты
екенін өте дұрыс көрсетеді. Қарақалпақ халқы ... ... ... де ... ... ... қол үзбеген, олар арасындағы тату достыққа
еш нәрсе бөгет бола ... көп ... ... пен ... ... ... кездері қазақ даласында үлкен таптық күрестер шиеленісе бастаған
еді. Осындай күрестердің бірі – 1836-37 ... ... ... ... ... ... ... даласындағы бұндай өзгерістерге
қарақалпақ халқы да назар ... ... ... ... қарақалпақ
халқының арасында қазіргі күнге дейін ... ... ... ... ... ... дастанға ешқандай таңдануға болмайды.
Қазақ, қарақалпақ әдебиеттерінің байланысын, екі халық ақындарының
достығын бір-біріне келіп-кету сапарлары мен олардың айтыстарынан да ... ... ... ... ақын мен қарақалпақ ақыны Күнхожа өте ... ... ... ... ... [20.348-бет].
Күнхожа (1799-1880) – қарақалпақ халқының ХІХ ... ... ... ... ... өмір ... ... Күнхожаны өздеріне
ұстаз ретінде таныған. Күнхожаның шығармалары 1938 ... ... ... бола ... Оның үгіт-насихат өлеңдері халық аузында көп тарап,
үлкен құрметке ие болған. Күнхожа ... ... ... ... ... ... ... толық жиналмағанмен баспадан шыққан
шығармаларының өзі-ақ әдебиет тарихында Күнхожаның ... ... ... ... ... ... ақын Күнхожаның атын ... ... ... ... сөзін, -
дейді. Қарақалпақ әдебиетін зерттеуші Б.Ысмайылов: «Күнхожа xалық жыршысы»
деген ардақты атаққа, құрметке толық ие ... ... Өз ... ... және ... ... да ... мекені Ақтөбеге жиі-жиі барып тұрған, ... олар ... ... ... де ... Бір ... бас қосады. Шернияздық Күнхожадан жасы кіші екен. Күнxожа Шернияздан
той шашуын сұрайды, сонда Шернияз:
Тон әпердім сырлыдан,
Шапан жаптым пұлдыдан.
Есігіңе байладым
Екі ... бір ... ... екен.
Шернияз да, Күнхожа да халық тұрмысына терең мән ... ... бұл ... де ... ... ... ... болған және өз халқын
жанындай сүйген гуманист ақындар. Күнхожа мен ... ... ... ... бір түрі ... мен сұлтандардың және ел
билеушілердің келбетін, мінез-құлқын суреттеуде үлкен ұқсастық, бір-біріне
еліктеушілік бар деп ... ... айта ... ... ... «Бай ... ... бай баласының келбетін былай суреттейді:
Аузы қисық болса дағы,
Болса да керең құлағы,
Болса да ... ... ... бай баласы.
Айтқаныңа құлақ салмас,
Менмен болар бай баласы.
Іші қара толған пікір
Кердеңдейді бай баласы [21.174-бет].
Ал қазақ ақыны ... ... ... өзін үй ... кім
екенін әшкерелеу үшін былай дейді:
Байеке, сіздің қызда жаман бар ма ?
Жамандар біз ... ... бар ... ... ... ... күң дер едім,
Бармайды ауыз шіркін жамандарға,
Қызыңның бес тиындық біреуі жоқ,
Қылған соң құдай ханша амал бар ма? [22.28-бет]
Күнхожа қазақтар арасында жүріп ... ... т.б. ... ... ... ... ... қарақалпақ халқының ХІХ ғасырдағы
белгілі ақындарының ... ... ... Хиуада медреседе оқиды.
«Әжінияздың шығармаларының ішіндегі ең көлемдісі – 1859 жылғы
қарақалпақ халқының Хиуа ... ... ... арнаған «Боз атау» атты
тарихи жыры. «Боз атау» - қарақалпақ ... ең ... ең ... ... ... «Боз атауды» білмесең, қалай қарақалпақ боласың» дейтіні
де сондықтан. Бұл жыр ақынның еліне, ... ... ... ... ... ... тұздығы секілді болды» [23.12-бет]. «Боз ... ... ел ... жайындағы көптен көкірегінде жүрген үміті,
ойының жиынтығы іспетті. Ақын мұнан кейін туған ... ... ... ар ... қазақ ағайындарының арасында болады. Онан ... ... ... ... орыс
далаларына шығып кетеді.
Бұл тұстағы Әжинияздың жырларындағы қалың қайғы мен ... ... ... ... ... жеткізу қиын. «Олар орыс ақыны ... ... ... ... ... ... ... атты даңқты
шығармаларындағы «азаматтық мұңын», өзбек ... ... ... ... ақыны Махамбетің «Қызғыш құсын», грузин ... ... ... ... атты күңіренулерді еске түсіреді», - ... ... ... И.Юсупов «Боз атау» жырына дұрыс баға берген
[23.10-бет]. Әжинияз өзі жасаған дәуірдегі ... ... ... ... сол
дәуірдегі ақындардың, шайырлардың білімдісі, үлкен мәдениетті адам болған.
Қарақалпақ әдебиетінің классигі Бердақ ... ... ... - ... ... ұстаз тұтқан.
Әжинияз халық жыршысы, жазба әдебиеттің уәкілі және композитор,
лирик ақын ... Ол да ... ... ... қазақша жазған.
Жергілікті феодал шонжарлардан қуғын көрген Әжинияз қазақ халқына ... ... Орал ... ... ... ескі ... ... Қазақ халқының өмірін жақсы біледі. «Әжиниязды бұл қарақалпақтар
да, қазақтар да ... ... Хажы ахун деп те ... Қазақ даласында
Әжиниязды білмейтін шал жоқ десем қателеспеймін», - деп жазды [24.4-бет].
Әжинияз қазақтар арасында жүріп, өзінің «Елім бар еді» ... ... Ақын ... бір жағынан еліне деген ыстық сағынышын білдірсе,
екіншіден, ... ... ... ... ... ... тапқа ызасын
білдіреді.
Өтірікті рас етіп айтпаған,
Тура жолдан бас кессе де қайтпаған.
Жаманшылықты ... етіп ... ... ... бар ... осы сапарында ақындық өнері бар Меңеш қызбен де ... қызы ... пен ... ... аштық пен жалаңаштық қазақ,
қарақалпақ халықтарына ортақ қасірет екені сөз ... Бір ... ... ... ... достық сезімін, ілтипат-
ықыласын айқын айқын аңғарамыз.Бұл айтыс 1878 жылы Қазан айында, ... ... ... ... ... ... тонды киемісің,
Отына ғашықтықтың күйемісің?
Жылым – қой, жасым қырықта қыз-ай, Меңеш
Сен маған жасым сұрап ... ... ... кім?
Жығылсаң көп ішінде сүйеуің кім?
Қалпақпысың, сартпысың, өзбекпісің,
Әкең ... атың кім, ... ... ... ... не деп ... ... не гәп көрдің?
Обалы жібермесін жеңешемнің
Оны тастап қазаққа не деп ... ... ... ... бұл ... ... қарақалпақ ұл-қыздарының
бір-бірімен айтысы дәстүрге айналып кеткен сияқты. Бұған Мансұр мен қазақ
қызы Дәменің, қазақ қызы ... мен ... ... Құлымның айтыстары
дәлел
Қарақалпақ халқының ... ... ... ... баға
берген адамның бірі – Шоқан Уәлиханов. Ол қарақалпақ арасында ... ... ... көп ... ... ... ... қарағанда, Шоқан қарақалпақтар туралы жүз беттік еңбек жазған.
Қарақалпақтардың әншілігіне қатты сүйсініп, ... ... ... ... ... деп ... ... бұл берген бағасын қарақалпақ халқы
әрқашан да мақтаныш ... ... ... ... ... Т. Жұмамұратов «Қазақ досыма» деген
өлеңінде:
«Кең ... ... деп ... ... қарақалпақпыз, -
дейді.
Шоқанның бұл халықты жақын тұтуының тағы бір себебі бар сияқты.
Ол – Шоқанның қарақалпақтарға ... Оған ...... ... ... сақталған Шоқанның өз қолжазбасы. Оның үстіне Сәбит
Мұқанаовтың «Жарқын жұлдыздар» деп ... ... ... ... «Абылайдың 12 әйелі болған» деген сөз айтылады да Шоқанның 23
фондысында сақталған қағаздардың бірінде әр әйелінің қай ... ... және ... ... ... айтылады. Бұл мәліметке қарағанда:
«қазақтан алты ... ... ... ... ... ... моңғол тұқымдас
елдердің бәрінен де қыз ... ... ... – Уәли Абылайдың
қарақалпақтан ... ... ... туған», - делінсе, Қарақалпақстанның
халық ақыны Садық Нұрымбетов «Уәлихановқа» деген өлеңінде:
Тегің – қазақ,
Қарақалпаққа жиенсің.
Өмірбаян ... ... ... ... ... ... ел перзенті тарихшы, -
дейді [2.23-бет].
Екі халықтың туысқандық ынтымағын поэзия өрнегіне ... ... еске алу ... ... және ... ... ... кездеседі.
Қазақ халқы мен қарқалпақ халқының достығы ХХ ... ... ... ... ... ... ... Қарғабайұлының (1827-
1900) шығармашылығында кең көрініс тапты. ... ... ... Мойнақ ауданында, Әмударияның Арал теңізіне ... ... ... өмір бойы кісі есігінде жалшы болып күнелткен. Бердақ
жастайынан жетім қалып, дұрыс білім ала алмайды. Бертін келе, ... ... ... Бердақ шығыс ақындарынан үйренген. Оның ... ... да, ... жағынан да сан алуан. Нағыз халықшыл ақын.
Ол халықпен бірге ... хан, ... ... зұлымдығын басынан өткізді.
Міне, осы жағдайлар оны еңбекші халықтың мұңын жырлайтын жыршысы дәрежесіне
көтерді. Шығармашылығының негізгі бөлігі халықтар ... ... әлі ... ... ... өліп ... ... жүр.
Халқы менен ақынын бір балай біл,
Шыбын жаннан жұрты оған көп артық,
Әрбір кеште бай ... ... ... ... ... өмірің өшті-ау парықсыз,
Бұл өмірден қара зындан көп артық [26.18-бет].
Бердақ шығармаларынан сол ... ... ... ауыр
тұрмысының айқын бейнесін көреміз. Оның шыншылдығының ерекше бір ... ... ... көре білгендігінде.
Өзге шығыс шайырлары секілді Бердақ та халық өмірін шынайы жырлай
білген. Оның өлеңдерінен өткен ... ... ... ... көрінеді. Ақын жақсыны үлгі етумен, елді игі әдеттер мен дағдыларға
шақырумен шектеліп ... Ол ... ... ... мен ... зерек
пайымдайтын данышпан ақылгөй, философша сөйлесе, екінші бір ретте заманның
алаяқ сұмдарын «атын атап, түсін ... ... Бұл оның ... ... ... бола ... ... «Көп артық»
деген өлеңінде ақын осылайша елді жегіш қу мен сұмның бірнешеуін таңбалап
өтеді.
Әуелі айтып, кенін ... ... ақы ... ... жұтып өзін-өзі жерлеген,
Нұрмұраттан, бәлки, хайуан көп артық.
Бұл сөзімді тыңда ахун Нұрмұрат,
Қақырайтып сәлде ораған қу мұрат,
Еңбеккердің ақысын жеу тым ұят,
Сен суайттан ала ... көп ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . ... отыр Құлмұрат пен қу Мұса,
Көңілі ағармас қырық шайып, мың жуса,
Кедейлерге бақыт қонып, күн туса,
Өш ... ... өзі ... ... ... ең қажет сауалдарына көркемдік ... ... Оның кең ойлы ... ... ... сүйікті мұрасына айналу
себебі осыдан. Атап өтерлік ерекше жағдайдың бірі – ақын шығармаларында
теңсіздікке, әділетсіздікке ... ... ... ... ... да ол туындылар зорлық пен қиянат астында зәбір көрген еңбекші
халыққа жігер ... ... ... ... санасын өсірген. Демек,
Бердақ өлеңдері қоғамдық өмірдің жалаң көшірмесі ... ... ... ... ... ... ... қуатты шындық болып табылады.
Бердақ шығармашылығында әйел образы да ерекше орын алады. «Ақымақ
патша» атты көлемді ... ... ... өте ... ... ... күндестік
Нығая берсін күнде өстіп,
Жақсылық жолы – бірлестік,
Көзайым, достар, көзайым!
Сіздермен бірге жүрегім,
Сіздермен бірге тілегім,
Сіздермен ... ... ... ... ... ... Бердақтың үлкен творчестволық табысы болумен
бірге революцияға дейінгі қарақалпақ ... ең ірі ... ... ... ... ... ... С.Т.Толстой,
Е.Э.Бертельстер бұл шығарманы жоғары бағалап, қарақалпақ әдебиетінің ... ... бірі деп ... Бұл ... тек ... ... ғана емес, Бердақ дәуіріндегі қазақ, өзбек, түрікмен
және басқа туысқан халықтар әдебиетінің ... да өз ... ... орын ... ... атап ... - ... С.Ахметов
[21.203-бет].
Өзінің идеялық нысанасы, көркемдік қуаты жағынан алып ... ... ... ... ең таңдаулы үлгілерінің қатарына
қосылады. Мұнда үстем тап ... ... ... ... ... бар. Ел әкімдеріне тән озбырлық пен зұлымдықты бір адамның – патшаның
басына үйіп-төгіп беріп көрсету арқылы ақын типтік ... ... ... ... Тек ... ... сүйенген биліктің ақыры күйремей
тұрмайтындығын білдіру дастанның терең ... ... ... ұтымды идеясының бірі – елдің өмірінен ... ... ... мен ... ғана ... билеушілер дағдарысқа килікпей
тынбайтынын ұқтыру болса керек. Әділдік, ұят шегінен тайған күні патшаның
құлдырау, абыройсыздық жолы ... Сырт ... ... айбарлы, салтанатты
көрінгенмен, ондай әкімдер ішін құрт жеген ағашқа ұқсамақ. ... ... ... ... ... батпағына батқан сайын, олардың жығылар
күні жақындай ... ... ... елді өмір бойы күшпен, қаһармен
қорқытып ұстап ... деп ... ... ... оңай ұшып ... ... қолынан басы кесілуін көрсетуі шығарманың түпкі ... ... ... шығармашылығындағы озық идеялар тек Қазан революциясынан кейін
ғана жүзеге асты. Қазірде Бердақ Қарғабайұлы ... ... ... деп ... ... шығармаларының қазақ тіліне аударылуы – ақынның өзі көксеген
достық, туысқандық арманының орындалуының айғағы болып ... Ақын ... ... ... ... ... ... би», т. б. көлемді
шығармаларын қазақ тұрмысын көрсетуге арналған. ... ... ... бағалы жағы – ол тарихи шындықты бұрмаламаған. «Ерназар би» поэмасында
Ерназар Алакөз ... ... ... бейнелейді. Поэмада қазақ,
қарақалпақ халықтарының достығына да кең орын ... аға ... ... ... ... «Шежіре» дейтін дастанында қазақтардың қарақалпақтарға қосылып
Хиуа хандығына қарсы жүргізген күресі ... ... бір ... ... ... ... топастығы
қазақ және қарақалпақ ... ... ... ... ... екі жүзділігі мен парақорлығын былай
сипаттайды:
Не ... да ... ... ... ағайын болғаннан соң не шара.
Салықтан құтылмады дихан мен шаруа,
Еркебайға шығын жоқты, жараңдар ,-
дейді [26.305-бет].
Бердақтың бұл ... ... ұлы ... ... ... ... өлеңіндегі:
Күштілерім сөз айтса,
Бас изеймін шұбындап.
Әлсіздің сөзін салғырсып,
Шала ұғамын қырындап,-
деген ойларымен ұштасып жатады.
Екі класссиктің ... бұл ... ... өте ... ... ... Садық Нұрымбетов өзінің бір өлеңінде:
Абайдың лебізі, Бердақтың сесті
Бір-бірінен қашық болған емес-ті, -
деп өте ... ... ... Бердақтың шығармаларын туыстас халықтардың
талайы өте жақсы біледі.
Оның өлеңдері орыс, өзбек, қазақ тілдеріне аударылған. Орыстың шығыс
елдер әдебиетін зерттеуші ... ... Е. Э. ... ... ... ... ... Аскад Мұхтар, Хамит Гулям: «Қазақтың Абайы,
түрікменнің Мақтымқұлы, қарақалпақтың Бердағы – бұлар Орта Азия ... ... ... - деп жазды [27.6-бет]. «Бердақ – қарақалпақ әдебиетінің
асқар тауы», - дейді ... ... ... ... ... да, Бердақ та бақытты, еркін заманды аңсап өткен еді. Олардың
бұл армандары тек Қазан төңкерісінің жеңісі нәтижесінде ғана ... ... ... ... бауырлас қарақалпақ халқының әдеби мұраларын
таратушылардың бірі – ... ... ... Ол ... ... қараған Сырдария облысының Қазалы уезінде Қуаңдария болысының 2-
ауылында, ... ... ... ... ... ... ... шағы
Сырдария өзені бойында, оның жағасындағы су жолы, керуен жолы, әрі ... ... ... ... ... ... ... өтеді.
Жастайынан жетім қалған ... ... ... ... қиыншылығын тартып өседі:
Кедей ем, киім-тамақ зорға тапқан,
Жамаулы үйім ... ... ... ... ақын өз ... Ізтілеуов көп қиыншылықпен Бұхара қаласына келеді. Сол ... Азия ... үшін ұлық ... ... ... оқу ... ... оқуға түседі. 1899 жылдан бастап, сондағы «Көкеман» медрсесінде
оқиды. Белгілі мәдениет ... ... ... академиясының тұңғыш
президенті, академик жазушы Садриддин Сейдмұрадұлы Айни да ... ... ... ... болатын. Тұрмағамбет пен Садриддин алғаш
осында танысып, дос болып ... ... ... болу оның ... ... әсер етеді.
Олар студенттер арасында әдебиет үйірмесін ұйымдастырып, оған жол-
жоба көрсетіп ... ... ... ... ... ... тілдері
араб, парсы, түркі, шағатайшаны емін-еркін меңгерген Тұрмағамбет ... ... ... ... ... өз халқына жеткізуді
алдына мақсат етіп қойған ... ... ... ... ... қарағанда, ол Қарақалпақстанның Шорахан, Төрткөл,
Шымбай аудандарында болған 1900 жылы ... ... ... арнап
«Ұстаз ұсынысы» атты өлеңін шығарған:
Шәкірттер, бір-біріңмен ... ... ... дұрыстаңдар...
Жасыңнан оқу оқып үлгі үйрен де,
Ел билеп, ұлғайған соң тыныстаңдар!
«Болатын жақсы жігіт !» ... осы ... шын ... ... қазақ арасына қарақалпақ классигі Бердақтың ... ... ... ұлы ... ... көп ... бір ... ақын З. Дәулетбаев өзінің «Сұлу Сырдария ... ... ... береді:
Тіліңмен түйредің бай, манапты,
Көрсең дағы тар жол, кешу тайғақты.
Келдің дағы Жайхун, Амудария бойын аралап,
Қазақтарға ... ... ... ... және ... ... көріністі көп сөз еткен ақын.
Еңбекші халықтың басына түскен қиыншылықты көре білген ол, ... ... ... заманды зынданға ұқсатады.Бұны Бердақ «Көрінді» деген
жырында:
Дүние десең –қара, жұмбай көзіңді,
Залымдығы отқа тартар өзіңді,
Аяқ асты етер ... ... ... ... ... ... -
деген еді [26.46-бет].Тұрмағамбет шығармаларында да осы теңсіздік заман сөз
болады. Ол 1916 жылы заманға арнаған бір ... ... жеті ... ... ... таппай жүдеді жұрт таң жағынан.
Ұлу жыл жарлық шығып зар еңіретті,
Састырды жалын ... жан ... ... ... [30.6-бет]. Тұрмағамбет заман жайын, әлеумет
теңсіздігін ... ... ... ақын. Тұрмағамбет 1936 жылы Иран
халқының классигі Фирдоусидің ... ... ... ... ... туралы академик М.Қ.Қаратаев: «Кеңес дәуірінде
қазақ оқушысына «Шахнаманы» тұтас күйінде жеткізу ... ... ... ақын болды. Шығыс әдебиетіне қанық, Бұхар медресесінде ... 100-120 мың жол ... ... және ... ... ... етпей, 40мың жол ... ... ... ... ... версияларын сомдап, Фирдоусидің идеясы мен ... мен ... ... сюжеттік желісінде алып, қазақша дастан
етуді көздеген.отызыншы жылдары Тұрмағамбет жырлаған осы дастанның ... ... ... ... ... 1961 жылы ... ... көркем
әдебиет баспасында басылып шықты»,-деп жазды [31.65-бет].
Осы «Шахнамэ» дастанын Тұрмағамбет Ізтілеуов:
Дүниеден өмірім бітіп, өтсем де өзім,
Аралап жердің жүзін ... ... ... ... ... -деп,
«Арманда болмай-ақ қой, екі көзім!»-
деп аяқтапты. Тұрмағамбеттің осы бір тамаша ойы ... ... ... пен Абай ... ... ... ... әрбір айтқан сөзім,
Сөзім емес, ол бір өзім,
деп келсе, қазақтың ұлы ақыны Абайда:
Өлді деуге бола ма, ... ... сөз ... ... адамгершілік, оқу-өнер жөнінде, кейде ақыл-насихат мақсатында
(«Балам», «Надан болма», «Білгейсіз», «Кім айтар») көптеген жырлар ... те ... ... ... ... ... осы ... арнады. Сондықтан да ... ... ... шеберліктеріне барынша көңіл бөліп, олардың ... ... ... ... ... ... қазақ пен қарақалпақ
халықтарына жеткізуге көп еңбек сіңірген»,-деп жазды ... ... ... ... ... жанындай жақсы көрген ... ... ... ... ... болды.
Сонау «Қырық қыздың» қаһармандық хикаясынан басталатын қасиетті
қазынасына Бердақ , ... ... ... ... ... ... асқар биігіне көтерілді. Шығармашылық туындылары жағынан
бір-біріне мүлде ұқсамайтын дара біткен үш ... ... ... тек туған халқын ғана емес, олармен ... ... ... да риза ... майталман жүйріктер болды. Сондықтан да оларды
қарақалпақ пен қазақ халқы өздерінің ... ... ... ... ... ... әдебиет
Ертеден тарихы бір туысқан екі халықтың ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... бұл ... бұрынғыдан бетер
гүлденіп, көркейе түсті. Түрі ұлттық, мазмұны ... ... ... арасында байланыстың жаңа түрлері пайда болды.
Туысқан халықтар әдебиеттерінің арасында толық туысқандық байланыс
пен достық қарым-қатынас орнап, әдебиеттерді идея, тақырып, ... ... ... Бұл мәдени жемістер ұлттың мәдениеті мен ... зор ... ... ... ... ең озық ойлы перзенттері төңкеріс жеңісін жырлап
келген Аяпберген Мұсаев, ... ... ... Өтепов, Хожахмет
Ахметов, Мырзағали Дәрібаев, Қасым ... ... ... секілді ақындар
мен жас жазушылар болды. Бұлар Әжинияз, Бердақ бастаған игі дәстүрді ... ... бірі ... бірі ... бірі әңгіме-романмен жаңа
заманды жаңаша жырлауға құлшына кірісті. Ауыз ... мен ... ... байланыстырып Аббаз Дабылов пен ... ... ... ... ... қуанышын жырға қосты.
Қазақ, қарақалпақ халықтарының арасындағы ... ... ... ... ... ... ... нығая түсті.
1924-1930 жылдар аралығында Қарақалпақ автономилы облысы Қазақ АССР-
ның құрамында болды. Бұл ... ... ... ... ... «Қарақалпақ минеткешлериниң еркин мақуллай отырып, Путкил Союзлиқ
Орталық ... ... 1924 ... 14 ... ... ... қарақалпақларға Түркстан крайының хәм ... ... ... ... Қазақстан АССР-ынакиретуғын қарақалпақ
Автомониялы областың дүзуге хұқық берди. Орта ... ... ... ... ... ... дана ... саясатының нәтижесі
болды. Соңырақ (1930 жылдың 20-июлинде) Қарақалпақстан Автономиялы областы
РСФСР-дың составына атти, ал 1932 ... ... ҚҚАО ... ... ... Республикасы болып қайта дүзилди. 1936 жылы
ҚҚАССР Өзбекстанның составына кирди”, - деп ... ... ... екі ... арасындағы әдеби байланыстарының
өрлей түсуіне жағдай жасады.
1927жылы Қарақалпақ Автономиялы облысы өз алдына бөлініп шықты. Осы
кезде «Еңбекші қазақ» газеті (10 ... 1927) ... ... ... тойына арнап арнайы бет беріп: «Кеңес заманында ... ... ... ... ... - деп ... еңбекшілеріне» деген бас мақалада қазақ республикасының
отау үйіндей болып, ... ... ... ... ... ... осы екі жылдың ішінде, Қарақалпақ елінде шаруа , ... ... ... де ... көрініп отыр:
а )Автономиялы Қарақалпақ елі өмірлі болсын!
б) Уақ ұлттың еңбеккерлері мен жұмыскер табының ... ... ... ... ... ... ... «Қарақалпақ елінің
жұмыскер
диқандарына, ... ... ... ... «Бұл ... мереке
қуаныштарың құтты болсын! Береке бірліктерің баянды болсын! ... ... ... ... болсын!» деп өз тілектерін білдірді.
Сондай-ақ газетте «Қарақалпақ облысының ерікті ел болғанына екі жыл ... елі ... ... , ... ... екі ... ... Орталық кеңесі комитеті ағасының орынбасары қарақалпақ жігіті
Бегімбетұлы Өтенияз ... ... , ... партия құрылысы»
атты мақалалар жарияланды. Газеттің осы ... ... ... ... ... « Қарақалпақ» деген үлкен өлеңі басылды.
Қарақалпақ одақтың елі болды,
Сусын қандырарлық көлі болды.
Өзі-азат, қақырғаны-қаймақ алтын,
Ол-еңбектің таусылмас кені болды.
Сең-сең ... , ұзын жең ... осы ... ... ... ... ... даласы жатқан жалпақ [35.4-бет].
Қарақалпақ халқының өз алдына «отау тігіп» Автономиялы облыс ... ... ... білдірген қазақ елі, қарақалпақ бауырларына ... ... ... ... ... әрқашан да көрсетіп отырды.
1969 жылы Қарақалпақ пединститутының профессоры Қаллы Айымбетовпен
кездескен Сәбира Тойшыбаеваға есте ... ... ... «1925-
29жылдары қарақалпақта орта мектеп ашылып, қазақ тілінде ... ... ... ... оқу құралын жаза бастадық. 1925-26жылдары біздерді
оқытқан ... ... ... ... бітірген Жанахмет Баяхметов
Төрткөлге келіп педучилищеге сабақ берді.
Қазақстаннан партия қызметкерлері келіп, ... ... ... ... ... ... ... көрсетті.Олар Жаңбыршин
Тәңірберген, Тоқмурзин, Байжарасов, Әмір ... ... ... ... ... ... т.б. эпостық жырларды қазақ тілі
арқылы оқыдық.
Жоғарыда аталған жігіттер шетінен әнші, күйші болатын. 1925 ... ... ... ... «Сылаң қыз», «Сәуле» (Бейімбет
Майлин), ... пен ... ... Әуезов), «Қызыл
сұңқарлар» (Сәкен Сейфуллин) пьесасын қойдық. Ол кружокты мен ... Осы ... ... ... ... ... Сәбит Мұқанов, Асан
Бегимов (Сәбит ағаның шәкірті) негізін салған ... ... ... ... ... деп Сейфулғабит Мәжитов, Қасым
Әуезов, Әбдіраман Өтеповтерді атуға ... С. ... ... ... ... Хиуа ... ... күресін бейнелейтін «Ерназар –
ала көз», «Бағдагүл», «Тазагүл», Қ. Әуезовтың революция тақырыбына арналған
«Тілек жолында», Ә. ... ... ... қыз» пьесалары өз дәуірінің ең
үздік туындылары болып саналды. Кейінгі жылдарда ... ...... ... «Бердақ», М.Дәрібаевтың «Көклан ... ... ... ... ... ... ... атты пьесалары қарақалпақ драматургиясын бір көтеріп тастаумен
қатар республика театрларының репертуарын байыта түсті.
Қарақалпақ кадрлары жеткіліксіз кезде, баспа орны мен ... ... осы ... барлығын қазақ тілі арқылы, қазақ
тілінің оқулықтары арқылы жеңіп отырды.
М. Горькийдің «Сұңқар жыры», «Макар ... ... ... от», Короленка шығармаларымен қазақ тілі арқылы танысты.
1929-30 жылдардан бастап қарақалпақ халқынан оқуға жіберуге кадрлар
даярлана бастады».
Қаллы аға ... ... С. ... М. Әуезовтен лекция
тыңдағанын ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеп шығаруда, дүние жүзілік мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ... жәрдем жасады»,
- деді.
Отызыншы жылдардағы қарақалпақ әдебиетінің үлкен бір жаңалығы– проза
жанрының тууы. Қарақалпақ ... ... ... ... ... әңгіме), міне, осы кезеңде ұлттық баспасөз беттерінде көріне бастады.
Әдебиет сыны мен әдебие зерттеу салаларында ... ... ... ... беттерінде жарияланған сын-рецензиялар,
мақалалар, әдебиет мәселелері жөніндегі айтыс, ... ... ... ... ... дамытуда сол кездегі Қазақстанның
астанасы Орынборға келіп ... ... ... ... ... ... ... үйренген қарақалпақ жазушыларының бірі, қарақалпақтың
бірінші ғылым докторы ... ... ... үлкен еңбек
сіңірді.
Нәжім Дәуқараев (1905-1953) қарақалпақ кеңес әдебиетінің көрнекті
өкілдерінің бірі. Қарақалпақ әдебиетінің барлық ... көп ... ... Дәуқараев Қоңырат ауданында туған. Бастауыш мектепті ауылда
бітіреді. 1924 жылы ... ... ... ... партия комитетінің
командировкасы бойынша Орынбор қаласындағы қазақ халық ағарту ... онда 1925 ... ... ... жылы ВКП(б) қарақалпақобкомының
командировкасымен Алматыдағы Қазақ халық ағарту институтына барып, оны 1930
жылы бітіріп шыққан.
Нәжім ... ... оқып ... ... ... белсене араласып,өзінің жазушылық қабілеттке икемі бар екенін
көрсете ... Ол ... ... өзі: «Бир ... ... «Бұлақ» деген диуалы газетаға кешкене ғана гурриң жаздым. Оның
жүзеге ... ... ... ... қуанып қалдым. 1926 жылы «Көп
күнлердиң биреуи» деген гурриң ... ... ... да, ... хеш кимге
көрсетпей тығып қойдым. Бир куни институтта оқитұғын Орманов ... ... ... «журналға жибер» деди. Ал 1929 жылы сол гурриңим «Жаңа мектеп»
журналында ( «Қарақалпақ баласы» деген атпен ) басылып ... ... да ... ... ... ... ... ой болған жоқ» [36.8-бет], - дейді.
Асан Бегимов, Нәжім Дәуқараев, Мырзағали Дәрібаев, т.б. ... ... ... тәжірибесінде қазақтың аса көрнекті
жазушыларына үнемі ыстық пейіл білдіріп, қаламдас ... ... ... Дәуқараев өзінің Бейімбет Майлинге көп еліктегенін айтады.
«Бір күні Бейімбеттің «Шұғаның белгісі» деген әңгімесі қолыма түсті.
Оқыдым. Қызық екен. Тағы қайта оқып ... ... ... ... құмарығым
осыдан басталды», - дейді. Осыдан көп ұзамай-ақ оның ... ... ... бірі» деген атпен «Жаңа мектеп» ... ... ... ... тілінде басылып шыққан.
«Нәжім Дәуқараев қазақ әдебиетінің белгілі үгітшісі болған адам. Ол
қазақ әдебиетінің ескі мұраларын жинаушы және ... ... ... болмағанмен, қазақ әдебиетінің тарихын зерттеуде оған деген
інілік борышын ақтады», - деп жазады Г. ... ... ... ... ... ... ... кеңес әдебиетінің ірі өкілдерінің бірі Мырзағали Дәрібаевтің
шығармашылығынан да ... ... ... (1909-1942) Қоңырат ауданының 5-ауылында кедей
шаруа отбасында туған. Бастауыш ... ... ... жылы ... ... курсын бітіріп, аз уақыт оқытушы болады. 1935 жылы
Ташкенттегі Орта ... ... ауыл ... ... бітіреді.
Өмірінің соңғы кезіне шейін республикадағы түрлі баспа орындарында ... ... ... ... әдебиет майданына поэзия арқылы келеді.Ақын өзін «Қызыл
әскер», «Мақта өсір», «Кохозшылар іске шық», «Қош бол жолдас, ... ... ... мол ... ... ... «Мыңдардың
бірі» шығармасында қарақалпақ халқының әйел-қыздарының төңкерістік сана-
сезімінің ... ... ... етіп қойған. Оның бұл ... ... ... ... атты ... әсері де жоқ емес.
Суреттеу ... ... ... терең үңілу жағынан екі
жазушыда шығармашылық жақындық, стильдік үндестік байқалады. Үрзия Шұғаға
қарағанда өзгешелеу. Ол өзі ... ... ... ... қаза ... ... - аяқталмай қалған шығарма. Ондағы Үрзия образы «Сырлы
мазар» ... ... ... кездеседі. Үрзия бұл повестегі ... ... ... бұл ... ... ... ... халқының кеңес
өкіметі тұсында жетіліп алға ... ... ... оның ... ... ... ... бас бостандығы үшін күресін көрсету
идеясын негізгі нысана етіп алған... Сондықтан да жаңа адам ... ... ... ... ... әйел ... болып есептеледі.
М. Дәрібаев Қазақстан мен оның жүз жасаған ақыны Жамбыл туралы ... ... ... ... ... ... ... «Жамбылға» деген
өлеңдерінде қарақалпақ халқының қазақ халқына ... ... ... ... М. ... ... ... қарақалпақ тіліне бірінші
аударушы болды.
Қазіргі қарақалпақ әдебиетінің іргесін қалаушылардың бірі ... та ... ... ... ... ... ... 1924 жылы Сәкен Сейфулинмен кездескенін еске түсіреді.
«Шырақ, бермен келші, - деп мені Сәкен ағай ... ... ... - деп ... ... ... ... Қою қара
мұртты, толқынды қара шашты, бота көз, ... қыр ... ... сұлу кісі ... Жас ... отыздың шамасында болар деп топшыладым.
Сырт киімдері қазақ үлгісімен пішілген екен, ал басқа киімдері ... ... ... ... Қай ...... ... бетіме жылы шыраймен қарап. Сірә, мені
бұрын өзі көрмеген қазақ жастарының бірі болар деп ... болу ... ... ... ... ... жіберілген делегацияның
құрамында келгенімді мәлімдедім.
- Оқығаның жақсы... Жас бала екенсің, қай ұлттансың? Дегенмен
өзбек емессің ғой? – деді ... ағай ... тіке ... ... - ... мен.
- Олай болса, туысқан болып шықтың.– деді ол» ,- дейді [5.206-
бет].
Қарабай Ереманов қазақ ... ... ... ... ... Оның ... ... пьесасы 1926 жылы Қызылордада
ұлттық театрда қойылды. 1930 жылы ... ... жеке ... ... ... ... ... төмендігі туралы кезінде қатты сыналды [37.4-бет].
Қ. Еремановтың «Қарақалпақ қызы» пьесасы қарақалпақ әйелдерінің
өмірінің бастан кешірген қиыншылықтарын көрсетуге ... ... ... ... ... мынадай: Бірниз деген қызыл сирақ кедей күн
көрісі қиындай бастаған соң ауылдасы Құлмұрат байдан көмек сұрайды. Бірақ
байлығына ... ... оған ... ... ... атты ... ... атты ұлы болады. Қызы әлі жас.
Бір күні Хиуа жақтан Нұрымбет деген саудагер келеді. Құлмұрат Бірниязға:
қызыңды ... сат, әрі ... ... батасың, әрі қызың дәулетті
жерге барады, егер ... күн ... ... осы ... екі етпе ... Наргүлді өзіне деп алмай, есіктегі ... ... ... он ... ... ... төлемеген екен, Наргүлді сол
үшін бермек болады. Нұрымбеттің ... ... жас ... ... көрсетеді. Үй босағасынан орын бермей, ат қораға қамайды,т.б.
Наргүлдің соңынан әкесі іздеп келеді. ... ... суық ... ... ... ... «Қарақалпақ қызының» оқиғасы осылай өрістейді.
Қарақалпақ кеңес әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі - Жолмырза
Аймырзаев. Оның шығармашылық өсу жолы ... ... ... даму ... ... ... дейінгі барлық кезеңдерімен тығыз
байланысты.
Өзі әрі ақын, әрі прозаик әрі драматург Ж.Аймырзаев 1910 ... ... ... Тазқара болысында, қазіргі Шымбай ауылында шаруа
отбасындасында туған. Ол жастайынан жетім қалып, кісі ... ... ... ... ... бітіргеннен кейін ол аз ... ... ... Кейін баспасөз қызметіне ауысады. Жолмырза
Аймырзаевтың тұңғыш жинағы 1936жылы Москвада шықты. ...... мен ... жинақтарының авторы.
Ж. Аймырзаев – оқырман қауымға алдымен ақын ... ... ... екінші жартысында республикалық баспасөз беттерінде
өлеңдері жиі шығады. 1935 жылы прозалық шығармаларының тұңғыш жинағы жарық
көрді. ... ... ... ... шығармаларды да көп жазған ақын. Ол
– «Күрес», «Күресте жеңдік», «Жұмағұл», ... ... « ... «Нұрлы
жол», «Жеңілген жаулар», «Серт», «Арал», «Теңіз күзетшілері», «Достық»,
«Мысыр» сияқты бірнеше поэманың ... ... ... ... туды. «Айгүл –Абат», «Амудария
жағасында», «Бердақ», «Раушан», «Арал қызы», «Кәдирдан доктор», «Өз ... атты ... ... сәнін келтіріп, үлкен құрметке ие болады.
Бұлардың ішінде жұртшылық жылы қабылдап, ... ... зор ... ... пьеса – «Айгүл-Абат».
Достық тақырыбына арналған «Айгүл-Абат» драмасында ... ... ... ... ... үшін тап ... ... ұлы Отан азаматымын» атты өлеңінде Жолмырза ақын өзінің Отанын
зор мақтаныш сезімімен былайша паш етеді.
Азаттық, бақыт күні ғой бұл күн,
Ақталған арман ... ... ... ... шіркін,
Тулайды жүрек, шалқиды көңіл.
Бақыттың қожасы адам,
Қорғаны заман азат атымның.
Сол заманды күреспен ... ұлы Отан ...... ... прозаигі. Оның «Көшекбайдың
айласы» атты сықақ романын ... ... ... ... ... ... ... көрнекті табысынан саналады.
Оқырман қауым Ж. Аймырзаевты қарақалпақ ... ... ... ... ... де белгілі уәкілі ретінде таниды. Оның көптеген
шығармалары, лирикалық ... ... ... қазақ, түрікмен т.б. халықтар
тіліне аударылған. Ж. Аймырзаев 1936 жылы Москвада ... ... ... тұңғыш онкүндігі өтіп жатқан кезінде Сәкен, Сәбит, Бейімбет,
Ғабит, Тайырларды өз ... ... ... еске түсіреді.
«1936 жылы. Пайтахтымыз Москва ... ... ... ... декадасының жүріп отырғын уақыты еди. ... ... ... ... болған Академиялық үлкен театрдың ши хәм сырты
қазақ ... ... ... безелген. Оның 3 шәрепи лыққа толған халық.
Москвалылардың мейирбанлық жүреги қазақ халқының талантты ... ... ... ... ... ... ... қыр халқының қиууанышлы қосығының жалыныменен
жазылғандай.
Москвада сол жылдары ... 200-ге ... ... қилы ... ... оқып отыр еди. ... тамашасын көриуге билет
алыу сондай қиын болды. «Жолы болар ... ... ... ... ... ... театр алдында топырласып тұрғанымызда бир
топар қазақ жазушылары ... ... ... ... ... оқып, газет-журналдарда суреттелген көктеним ұшын Сәкен
Сейфулин, ... ... ... ... Ғабит Мүсірепевты таный
кеттим. Буй ... ... ... ... алдымда қиятырған сұлыу
сымбатты, жылылы шырайлы масайрап адым басып жүрген Сәкен еді.
Мен өзим менен ... ... ... ... ... ... таныстсрып тууысыма шыдымай турман. Жерден жети қоян тапқандай
жүрегим туулап түр. Қууаныш деген тула ... ... ... көтерип
кети. Майлинниң «Мырқымбайы», Сәкеннің ... ... ... ... «Сұлушашы», Асқардың алтын сөзлери, Тайырдың татлы
жырлары көз алдымнан гезекме-гезек өтип жатырғанда жазушылардың ... ... де ... ... ... көрисип сәлемлестим. Сәкен ағай менен ашық
минезли Сәбит ағай ... ... ... жан ... жаны ашып ... ... темине ұмтылған ... ... аша ... не ... толық түсиндире алмай,
жабырласып сөйлеп отырғанымыз еле ядында жүр. Турып қолын, тутлығын кетип,
түсиндире алмаған ... әмге ... өзип ... ... әммирди ядыма
тусирсем, есиме келип, ... ... ... ... ... да
қуаныштың құшағындағы қууат қудиреттиң хәрекети еди.
Жалт-жұлт қараудан, тез сөйлесиуден кейин, ... ... ... ... ... ... ... кутмеген
жерден ұшырасып қалыуы, әрман қызлан қыялымызды аңссатластырды. «Гуянда,
базеңде бәри Қазанда» дегендей барлығы ... ... ... ... алып ... ... бұл ... түсинген ағайлардың өзлери-ақ
қалталарынан шығарып, -бир-бир шақырыу ... ... ... ... ... минезине мейриң қана алмағандай
көзиңниң қарашығын бир ели де басқа жааққа аудармай, ... ... ... жақсы болды.Ол маған ең бириншиболып шақырыу билетин берди.
Ал, Сәкен ағайдың биринші берген билетин көп ... ... ... арасына салып жоғалтпай сақлап жүрдим».
Бұл мениң қазақ ... ... ... ... тууысқан халықтың
әдебиетінің ири уәкиллеримен ушырасқаным еди. Кеңес Жазушылар ... ... ... сөйлескиудиң қандай илажын таппай кете
алмағанын кеуменде арман еди. Қадирли Сәбит Мұқановтың ... ... ... ... ... ... Асан ... пенен екеуимиз сондай
қуанғанған едик.
1934-1936 жылғы туысқан халықтың әдебиятының ири ... ... ... үлкен әсир етти, өзбек, қазақ әдебиятын бұрынан да ... ... ... тартты. Жазлық жүрегимниң жалынлы жырларын ... ... ... ... ... ... мениң әдебият дүниясында
жүзиуиме күндиз күн, түнде айдын жолыма ашық ... ... ... ... ... ғазынасының есигинә уысылар арқалы
кирдим.
Туысқан халық, бауыр басқан елдиң еркин ... мени ... ... ... ... ... қоса ... Ұлы ағамыз рус
тууысқанымыз қазақ, өзбек әдебияты, аузымызға толтырған алтын кәзийне
болды. ... ... ... жер хаққында бауырмен бирлик, ... ... ... ... ... жыр ... ұсылардан ешкенбиз.
Айбек пенен Ғафурдан, Сәкен мен Сәбиттен, Хамза менен Яшиннен, Ғабит
пенен Ғабиденнен, оқыған болсақ Абдулла Тәжибаев, Ғамид Гулам ... ... ... ... ... ... болса, биразы тайдай
таласа өскен кәлемдеслеримиз» …[38.4-бет]
Ж. ... ... ... техникумда оқып жүргенде
қарақалпақ фольклорын, қазақ ... ... ... 1920 ... ... ... ... Чернышевский, горький т.б.) қазақ аудармалары
арқылы оқып танысқан. Содан бері жазушының шығармашылығында әдеби ... ... ... айналып отырған.
Ж. Аймұрзаевтың 1920-1930 жылдары жазған өлеңдерінен оның ... ... ... ... т. б.) А. ... Д. ... ... жазушысы С. Сейфуллинге еліктегенін көреміз. Әсіресе,
оның ... ... ... ... өлең құрылысы жағынан С.Сейфуллиннің
«Советстан» поэмасына қатты ... Ол ... ... халқы үшін
поездің келуі үлкен жаңалық болды. Оны ақын:
Абат етип ... ... ... ... ... ... арбаменен шұбалып,
Бүгин миндик сол поездқа қуанып...
Тақ-тақ-тақ,
Тақ-тақ-тақ,
Тоқ-тоқ-тоқ,
Шақ-шақ-шақ.
Уақытты қошлықпенен күлисип ойнап,
Қиятырмыз жарасықлы ... ... ... сайрап,
Барып келип мотор салады ойнақ.
Тық-тық-тық,
Шық-шық-шық,
Сап-сап-сап,
Шап-шап-шап
деп береді [34.406-бет].
Ал С.Сейфуллин «Советстан» поэмасында заманның тарихи шындығы мен өз
замандастарының бейнесін ... ала ... оны ... ... ... ... ... үлгісін қазақ кеңес әдебиетінде
тұңғыш қолдап шыққан ақын болды.
«В.Маяковскийдің С.Сейфуллинге үлгі ... ... ... ... ... сияқты мұнда да қарқынды екпін, сондай жігерлі
үн ырғағы, сондағыдай жаңа өлең ... – деп ... ... ... ... ... ... жүйткіп, кейде бүлк-бүлк желеміз.
Жол құрыш,
Жолы өріс,
Аумай бұрыс
Қарақшыға апарады сенеміз.
Айда отарба, аямай күш, айдап ... ... ... ... ... ... жақ, тынбай айда, жол ұзақ!
Жол ұзақ,
Отты жақ,
Заулап бақ!
Қатты шап,
Траттаттат!
Траттаттат!
Траттаттат!
(«Советстан»)
Қорыта келгенде, осы екі ... ... ... «Поезд»)
лирика мен эпиканың ұштасуы тәрізді, ондағы жеке адам да ... ... ... ... ... ... да, қазақ жазушысы С.Сейфуллинге
де В.Маяковский үлгісі, оның тамаша ... мен ... ... ... ... «Салдық завод» өлеңінен Абай нақышын танимыз:
Күшті қосып,
Жәбділдесіп,
Қолға ... ... ... ... ... ... ... мазмұн мен көркемдік берік жымдасқан. Саяси
өлеңдерінде биік пафос бар.
Алғашқы прозалық шығармасы – ... (1940) ... ... ... көп көріп, тек Кеңес өкіметі арқасында бақытқа қолы жеткен кедей
тағдыры суреттеледі.
Бір сөзбен түйіп айтқанда: ... ... ... ... ... өзегі – замандастар өмірі, жаңа мен ескінің күресі,
адам санасының ... ... ... мен ... ... болады»
[5.200-бет].
Қазіргі қарақалпақ кеңес әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі ... Ол 1898 жылы ... ... ... ... ... халық
поэзиясының жақсы дәстүрлерін ілгері дамытып, жаңа әдебиеттің реализм
әдісімен ... ... өзі де жаңа ... сапа ... ... революцияға дейінгі дәуірде шығарған қыруар өлеңі бар. Бұларда
халықтың ауыр тұрмысы айтылады.
А.Дабыловтың ... ... ... ... ... өсу ... ... айланысты. Әкесі ескіше сауатты адам
болғанмен, өмірі кедейлікпен өткен. Аббаз ... ... ... ... ... ... ... оқыған.
Аббаз шығармашылығында өз туған халқының Кеңес өкіметі жылдарында
өркендеп, даму кезеңдерінің ... бар. ... ... жаңа өндірістер, түрлі саяси науқандар, Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ... – осы ахуалдардың
барлығы ақын поэзиясында өрнектеген.
Ақын өлеңдерінде халық поэзиясының әсері басым. ... ... ... ... ... сарынды болып келеді.
А.Дабыловтың поэзиясындағы елеулі шығармасы – ... ... жылы ... ... ... халқының революциядан бұрынғы
ауыр тұрмысын, азаттық жолындағы күресін, революция жеңісінен ... жаңа ... ... ... ... кең толғайды.
Бір сөзбен түйіп айтсақ, ... ... ... халық жыршысы Аббаз Дабылов қарақалпақ әдебиетінің дамуында үлкен
орны бар адам.
Қарақалпақ поэзиясының ірі ... бірі - ... ... ... ... қатар, халық ауыз әдебиетінің қымбат ... ... ... ... дәстүрді кеңестік дәуірмен
жалғастырушы шайыр. Ақынның ... ... ... мәдени-саяси
өмірімен тығыз байланысты. Оның көптеген шығармалары орыс, өзбек және қазақ
тілдеріне аударылған. Садық Нұрымбетовтың еңбегі ... ... ... ... ... ... халық жыршысы» деген құрметті
атақтар берілген.
С.Нұрымбетов 1900 жылы Кегейлі ауданында туған. ... ... ... ... ... Ол ескі ... оқып жүргенде Фирдоуси,
Низами, Навои, Мақтымқұлылардың шығармаларын көп оқиды. Ел ішінен ... ... ... ... ... ... Әжиния, Бердақтың
шығармаларын үйренеді. Бұл жағдайлар жас Садықты әдебиетке ... ... ... көтереді.
Садық өзінің ақындық қадамын 14-15 жасында бастайды. Ойын-тойларға
әзіл-оспақ шығарғыш болады. ... ... ... ақынның өз айтуы бойынша,
құр әуесқойлық, өлеңге алғаш жаттығулары болатын. Бұл өлеңдерінің ... шын ... ақын боп ... ... ... ... Жасында алған діни тәрбиенің салдарынан алғаш ол ... ... ... ... ... ... сарындары көрінеді. Алайда
жүрегі сезімтал, көңілі жүйрік ақын ескіліктің қоршауында қалып қоймайды.
Заман жаңалықтарын ұғуға ... ... ... бағытты адаспай тауып,
қарақалпақ халқының жаңа өмірінің жалынды ... ...... ... ... Төлеулер сияқты халық жыршысы. Оның
өлеңдерінің тақырыбы, мазмұны, ел өмірін жырлау үлгісі де осы ... ... ... Ол ... шабыттана жырлады. Халықтар достығы
тақырыбы да оның ... ... орын ... ... ... негізгі қазығы – қарақалпақ халқының
мәдени-саяси өсу жолы, ауыл шаруашылығының табыстары, халықтар достығы, Ұлы
Отан соғысындағы кеңес ... ... ... ... 9 Май ... ... даңқты ай келді,
Алдағы мақсатың –бес жылдық план,
Орындау міндетің сайма-сай келді [5.247-бет], -
дейді шайыр Садық ... ... ... ... ... ... көпгілігі
дерлік халықтар достығын суреттеуге ... ... сол ... ... ... ... ... мәдени байланыстары
күшейе түсті. С.Нұрымбетов басқа да қарақалпақ шайырларымен ... ... ... ... болды. Дос, туысқан халықтардың сый-құрметтерін
көріп, өзара тәжірибе алмасу Садық шайырға ... әсер ... ... ... ... оның ең ... өлеңдерінің өзегі болды. Ол
өзінің ... ... ... ... онкүндігіне арнап шығарған
бір өлеңінде:
...Ынтымағы жарасқан бір татумыз,
Ардақтаймыз шын достықтың атын ... ... ... ... қош келдің , -
деп, құшағын жайып қарсы алады [40.55-бет].
С. Нұрымбетов өзінің «Абай ескерткішіне» ... ... «Мен ... ... бір ... деп ... Ол Қазақстанның орталығы
Алматыны өзінің туған қаласы – Нөкісіндей көреді. Шайыр халықтар ... ... ... ... ... Өзбекстан, Әзірбайжан
халықтарына арнаған өлеңдерңнде бұл идеяны одан әрі ... ... ... ... бір ... ... сізден үйрендік,
Төзім-сабырлықты сізден үйрендік.
Шындық, әділдікті сізден үйрендік,
Сіздер - өнер жолы сағамыз біздің , -
дейді [40.47-бет].
Садық шайыр поэзиясының бір саласы – ... ... «Май мен ... һәм ... ... ... «Өжет өгіз» сынды мысал өлеңдерінде
адамның мінез-құлқындағы кемшіліктерді ... ... ... ... т. б. ... ... ... – қарақалпақ әдебиетінің классигі Бердақ ақынның ... сыр ... ... ... шопан тұрмысы суреттеледі.
«Теңізде», «Жібекші Жамал» дастандарында еңбек адамдарының ... ... ... С. ... шығармашылық өсу жолы қарақалпақ кеңес
әдебиетінің тарихымен тікелей байланысты. Ол осы әдебиетпен бірге ... ... келе ... ... ... бірі болып саналады.
Әдебиетке кейінгі жылдарда араласа бастаған ... ... ... Тілеуберген Жұмамұратов, Хожабек Сейітов, Мариям Қасымова, Ибрайым
Юсупов, Байнияз Қайыпназаров қарақалпақ әдебиетін тағы бір ... ... ... әдебиетіне ел өміріндегі ұлы ... ... ... пен ... ... ... ... Бұлардың әрқайсысы өз әуенін танытып, шығармаларында сан ... ... ... ... ... ... ... сияқты жазушылардың роман, повестері орыс тілінде
басылып шықты. Осылардың ішінде ... ... ... атты ... ... әйелдерінің революциядан кейінгі рухани өсу
жолын көрсететін шығарма. Мұнда жазушы тарихи өмірді суреткер көзімен шебер
көрсете білген.
Сондай-ақ ... ... ... атты романы да Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы балықшылардың өмірі мен қарақалпақ халқының патриоттық
еңбегін ... ... ... Бұл ... ... ... ... қатарында саналады.
Ұлы Отан соғысынан кейін қарақалпақ кеңес ... ... ... ... жырлаушы бірнеше жас жазушылар келіп қосылды.
Солардың бірі – ... ... Ол ... ... ... ... (1955)
атты жинағымен келіп қосылды.
«Күншығыс жолаушысы» (1959), «Дала армандары» (1966), «Ойлар»(1960),
т. б. ... ... ... тілдерінде басылып шықты. Ақын поэмалары мен
очерктері Кеңес ... он ... ... ... ... ... және ... сіңірген еңбегін үкіметіміз жоғары бағалап,
1964 жылы оған «Қарақалпақстаннның ... ... өнер ... ... атақ ... Шымбай ауданының «Қасым Әуезов» атындағы ауылда 1929 жылы
туған. 1949 жылы Қарақалпақ ... ... ... ... ... оқытушы болып қалады. Соңғы жылдары ... ... ... ... академиясының Қапақалпақ филиалында,
Нәжім Дәуқараев атындағы Тарих, тіл және ... ... ... ... істейді. Ирайым Юсупов қарақалпақ әдебиетінің барлық
жанрында да белсенді қатынасып келе ... ... әрі ... Ол ... бір
өлеңінде:
Жігерлі жастығымды жетелеп жылдар өтті,
Жазушы болдым, жырладым көп жерге тарап кетті,-
дейді.
И. Юсупов табиғат ... ... ... ... ... ... ... бірге,
«Бақтиярсыз» дескенім үшін,
Ерік бұлағын ішкенім үшін,
Және туып өскенім ... ... ... - дейді.
И.Юсупов өзінің «Мақта – біздің ... ... ( ... ... еңбеккерлеріне көмекке келген өзбек, түрікмен,
тәжік,
қырғыз, қазақ халықтарының бірлестігін, ... ... ақ ... ... ... ... деген өлеңінде өз өлкесін
«Талды, қайыңды туған мақаным» деп таныстырады. Бұл өлең Қарақалпақстан деп
аталатын ... ... ... ... ... ... суреттеуге арналған.
Қарақалпақ ақыны И.Юсупов өзінің Қазақстанға деген ... ... ... ... ... өлеңдері арқылы жеткізсе,
Қазақстанның белгілі ақыны Сағынғали Сейітов өзінің ... ... (1967) ... ... қарақалпақ халқына тарту етеді. ... ... ... ... Ибрайымның туған жеріне арналған.
Жол түсіп барсам Шымбай қаласына,
Інідей ... ... ... ... ... ... алып,
Қарық қылды жыр менен ықыласына, -
дей келіп,
Шымбай менің тастырды шабытымды,
Гауһардай жарқырайды шамы ... ... ... ақ жүректі
Бауырмал қарақалпақ жаны тұрды , -
деп береді [41.59-бет]. Енді «Кегейлі» өлеңінде:
Өскен жерім секілді,
Көзге ыстық Кегейлі.
Сүйді самал бетімді,
Мені ... ... етіп ... ... жырларым
Құстай ұшсын Кегейлі.
Келе сала жеріңе
Дос-жараным көбейді,
Бір ұлы деп мені де
Санай берсін Кегейлі , -
деп, туыс жүрекпен қалтқысыз ... ... ... ... ... ... ... достығын жырлау, өз азаттығы үшін күресіп отырған елдерге
шын көңіл білдіру, ... ... ... ... «Сәуір- шығыс
самалы» (1958), «Тарас тауындағы ойлар» (1961) «Біз сендікпіз, ... т. б. ... ... ... ... табыстары тек төл туындылар беруде
ғана көрінбей, сонымен қатар классикалық шығармаларды аудару ... ... ... Ол қарақалпақ тіліне Лермонтовтың ... ... ... аударған ақын. Сонымен қатар туысқан ... ... ... ... ... арналған бірнеше
мақалалардың авторы. Ол әдебиеттану ғылымынан бағдарлама мен оқулық жазған
ғалым да.
Қазіргі қарақалпақ әдебиетінде, әсіресе, проза мен ... ... ... ... байқалып отыр. Соңғы жылдарда роман жанры ... ала ... ... ... қызы» сияқты шығармалар осының
айғағы. Поэзияда Ибрайым Юсуповтың, Тілеуберген Жұмамұратовтың, Хожабек
Сейітовтің, Байнияз ... ... ... және ... ... топ ... өлеңдері қарақалпақ ақын-жазушыларының шығармашылық
ізденіс бағытын айқын ... ... ... ... Жұмамұратов – Кеңестік Қарақалпақстанның көрнекті
ақындарының бірі. Ол 1915 жылы Мойнақ ауданының ... ... ... ... ... ... ... САГУ-де азғана уақыт оқып,
мектепте оқытушы болады. Редакцияларда ... ... ... 1954 жылдан Кеңес Жазушылар одағының мүшесі.
Жас кезінен-ақ ... ... өзі де ... ... ... ... ... жарияланады. Оның
халықтар достығы тақырыбына арнаған «Украина қызы» атты поэмасы әдебиет
жұртшылығының ... ... ... Оның ... ... ақылды бала және
гауһар тас» (1956) «Жүрек махаббаты», (1956), «Менің замандастарым» (1962),
«Дәурен жұлдыздар» (1965) атты өлеңдер жинағы ... ... ... ... ... ... салма ақын. Ақын шығармашылығының ...... ... ... ол ... ... «Қырғыз достарыма», «Қазақ жігітіне», «Кейбір қазақ жазушыларына»,
«Өзбек шайыры Ғафур Ғұламға», ... ... ... ... т. б.
өлеңдерінде көркемдікпен көрсете білді.
Т. Жұмамұратов Кеңес халықтарының достығы туралы жырлағанда, ... ... ... ... ... ... қояды.
Сен болмасаң ұшқыным,
Сөніп құлдық торында,
Неше түрлі қысымның
Көрер едім зорын да, -
дейді «Қазақ досыма» деген өлеңінде:
Қалама кел, ... ... ... ... ару ... алып кет.
Жігіт те көп қазақ қызы сүйгендей,
Жұрт жаңартып тағы құда болып кет!
Қадірлеймін, сенің үшін мал сойып,
«Дәстүрім» деп ... бас ... ... ... ... ... құйған қара шайдан іш тойып.
Ұлы кеңес Отанымда халқым шат,
Ағаның да, құрбының да ... ... де ең ... ... ... ... ... -
дейді лирик ақын. Т. Жұмамұратовтың «Өмірімнің ... ... ... ... ... Бұл ... ақын ... өмір жолын терең
философиялық сезіммен суреттеген. Қатысушы кейіпкер өзінің елуге ... ... ... ... үшін ... да ... жұмыс істеуге
пайдаланғысы келеді.
Елім туған қуаныш пен қапалық,
Күн артынан күндер келер тақалып,
Әр батқан күн жылып алып кетіп тұр,
Өмірімнің бір ... ... ... ... мен ... да жаңа образдар арқылы берген.
Т.Жұмамұратов шығармасы сатира мен ... да бай. Ол ... бір ... қазақ қалқының қазіргі шаттық тұрмысын үлкен қуанышпен
жырлайды.
Олардың еңбек сүйгіш халық екендігін өз ... ... ... ... ... ... он алты ... Еңбек Ерімен кездеседі. Бұл
жағдай ақынға қатты әсер етіп:
Таудай биік үй ылғи есік алды,
Көрінбей коммунизм иесі ... ... 16 ... болса
Бәрі кейіпкер болмаған иесі қалды,-
деген өлеңді аяқ астында ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқына бірнеше өлеңдер арнаған ақын. ... ... ... да ... ... да өзінің тамаша лирикалары мен тілегін
білдіріп ... ... ... астанасында», «Сәлем» (Гурьев
еңбекшілеріне), «Балықшы», ... «Бұл не ... кең ... т. б. толып жатқан ... ... да ... ... ... ... өлеңінде:
Уа, Арқаның асқақтаған алыбы,
Сенде қалды жүрегімнің жарымы.
Сөнер емес, мен Нөкісте жүрсем де,
Саған деген махаббаттың ... сен, ... нұр ... сен, ... қыр ... сырбаз сипатыңды көргенде,
Ақындардың жүрегіне жыр толған, -
дейді [42.116-бет].
Т.Жұмамұратов – халықтар достығының жаршысы, қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ауылға,
«Бөтенмін» деп өзіңді әсте санама!
Түсінбеспіз қарақалпақ тілін – деп,
Байқаусызда ... ... ... ... ақын тегін жырламаған [43.28-бет]. Бұл туралы ақын-ғалым С.Сейітовтің:
«Қазақ, қарақалпақ тақырыбы біздің ... ... ... ... ... бөліп, құрметпен қарайтын тақырыптарының бірі. Мұның өзі Кеңес
одағындағы барлық туысқан ... ... мен ... ... ... ... тәрізді. Сайып келгенде қарақалпақ пен
қазақтың ағайынды халық екенін жырлау еліміздегі ұлттардың ... ... ... ... ... ... - ... пікірі өте орынды
айтылған [5.209-бет].
Екі халық арасындағы әдеби ... бір түрі – ... Ол ... ... бұрынғыдан да жақындатып, ... ... ... ... бірлігін нығайта түсуге жағдай жасайды.
Прозалық және поэзиялық шығармаларды аудару, ... ... ... ... да әдеби өміріндегі елеулі оқиғалар болып табылады.
Қарақалпақ халқының көркем мұраларының ... ... ... аударылды.
Осылардың ішінде қарақалпақ елінің ... ... ... ... ... ... ... бар (1973).
Қарақалпақтың
тамаша эпосы ... ... ... ... С.Мәуленов,
Ә.Шалабаева) қазақ оқушы жұртшылығы өзінің төл шығармасындай қуана қарсы
алды.
« Бұл ... ... ... керегіне жаратарлық қымбат
кітаптардың бірі ... ... деп ... ... ... ... ... қыз» эпосы ғажайып көркем, шыншыл ... ... ... ... ... өмірінен көп мәлімет табамыз...
Екіншіден, «Қырық қыздың» тіл ... ... ... ... ... ... Тіпті, қазақтың өз дастанын оқығандай әсер қалдырады», - деп ... ... ... қыз» ... ... ... ... бүкіл кеңес халықының
асыл қазынасы», - дейді Сырбай Мәуленов [45.3-бет].
Сонымен ... ... ... ... ... ... қалай шынықты», «Дауылдан туғандары»,
Ә.Науоидың, ... ... ... А.С.Пушкиннің.
М.Ю.Лермонтовтың, Назым Хикметтің таңдамалы шығармалары ... ... ... ... біраз байыта түсті.
Драматургия саласында А.Н.Островскийдің «Жарлылық айып ... ... ... ... ... ... ... Г.Гаджибековтың «Аршин-мал-аланы», К.Симоновтың
«Орыс мәселесі», Хамза Хакимзаданың «Бай мен батыры», ... ... пен ... ... – Баян ... К.Яшиннің «Гүлсарасы» т. б.
қарақалпақ тіліне аударылып, ... ... ... ... ... 1961 жылы ... тілінде шыққан «Қарақалпақ жырлары» атты
жинақта қарақалпақ ақындары: ... ... ... Мұсабаев, Аббаз
Дабылов, Жолмырза Аймұрзаев, Наурыз Жапақов, Садық Нұрымбетов, Асан
Бегимов, Әмет ... ... ... ... ... ... Байнияз Қайыпназаров, ... ... ... ... ... Өсербай Хожаниязов,
Қожамұрат ... ... ... ... ... ... Дәрібаев, Хажмұрат Сапаров, Ғалым Сейітназаровтың
өлеңдері енген. Ол өлеңдерді ... ... ... ... ... ... С.Сейітов, Б.Ысқақов т. б. қатысқан.
Қарақалпақстан Республикасындағы халықтың бестен бірін қазақ ұлтының
өкілдері құрайтындықтан, онда ... ... ... ... ... ... Қарақалпақ әдебиетінің қалыптасуына өзіндік үлес қосып
жүрген бұл топқа Жаңабай Сапаров, Ғайболла Ерниязов, Жұбатқан Муратбаев,
Бисенғали ... ... ... ... ... ... ... Кірғабақов секілді ақын-жазушылар жатады [46.63-бет].
Халықтар достығы – бүкіл көп ... ... ... ... ... саналады. Бұл тақырып қазақ және қарақалпақ
әдебиетінде де де ... ... жоқ. Екі ... ... ... ... ... талай шығармалардың арқауы болып, идеялық
және сюжеттік жемістің тиегіне айналды. Халықтар мен ... ... мен ... ... ... Екі елдің ақын-жазушылары Жамбыл
мен Сейфулғабит Мәжитовтың, Әуезов пен ... т. б. ... ... ... ... ... айғағы бола алады.
Қарақалпақ ... ... ... ... ... көріп, жыр арнаса,
қазақ жазушылары Бердақ шығармашылығын жоғары бағалады.
Қарақалпақ ақыны ... ... ... ... ... 60 жылдық тойына арнаған «Мұхтар аға» деген өлеңінде:
Жүректен ыстық сәлем, Мұхтар аға,
Естіген жан сыртыңнан, Мұхтар аға.
Ақын Абай жаһанды кезіп кетті,
Ойы жоқ ... ... ... тек – тағы да жүз жыл жасап,
Мың жылдық шежіресін ақтар, аға.
Күн бар жерде сияның ізі ... ұлы ... ... аға! –
деп, өзінің оған деген сүйіспеншілігін, достық ниетін, тілегін білдіреді.
Қарақалпақ пен қазақ халықтарының арасындағы ... ... ... ... келешегіне Сырбай Мәуленов, Дихан Әбілев, Хамит
Ерғалиев, ... ... Сағи ... т. б. ... ... ... екі ... достығын былай ... ... ... ... екі дәрия
Бірге барып құйғандай.
Менің де досым қасымда,
Екі жүрек тұрғандай, -
десе, Дихан Әбілев «Ащыкөл ... ... ... Алатаудың бөктерінен,
Жүзіңді көргендеймін көкте күннен.
Күміс көл, қарақалпақ пейіліндей,
Толқының көкірегімде кеткен білем, -
дейді.
Қарақалпақстан туралы көбірек өлең жазып ... ... ... – Сағи ... Ол ... Нөкіске дейін», «Бұлт аясында»,
«Қарақалпақ жерінде», «Қарақалпақ бауырыма», «Ақын ... ... ... [47.22-бет].
1955 жылы қазақ халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың таңдамалы
өлеңдерін Қарақалпақ ... ... ... тілінде басып шығарған.
Жинақтың кіріспе сөзін ... ... ... ... Исмайыл
Сағитов жазған. Онда: «ХІХ ... ... ... ... халқының
өмірін, мұңын, арманын көрсететін Абай шығармалары ... үшін аса ... ... мәдениетке, оқу-білімге шақырған өлеңдерінде халықты прогреске
жеткізудің ұлы күрескері ... ... ... ... айтылатын
жайлар, қарақалпақ халқының өткендегі өміріне дәл келіп отырады. Сондықтан
қарақалпақ халқы Абай өлеңдерін ерте ... ... ... ... ... қарақалпақ тіліне аударудан бұрын-ақ, халық арасына тарап
кеткен еді. Абай әндері де ... өз ... - деп ... ... мен ... 1949 ... бері қарақалпақ орта
мектептерінің әдебиет пәнінің бағдарламасына енгізілген. ... ... ... ... факультетінде Абай
шығармашылығы туралы арнаулы курс ... ... ... елу жыл ... ... ... ... көптеген мақалалар басылып, арнаулы беттер
берілген.
Туысқан ... ... ... ... (1970) ... саны түгел қазақ әдебиетіне арналған. ... ... 125 жыл ... ... ақынның бірнеше өлеңдері
жарияланған. Сондай-ақ Сәбит Мұқановтың туғанына 70 жыл толуына ... ... ... ... республикамыздың С.Сейфуллин,
С.Мұқанов, Ә.Тәжібаев, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Ж.Молдағалиев, Х.Ерғалиев,
Ә.Сәрсенбаев, С.Мәуленов, С.Жиенбаев, С.Сейітов, Д.Әбілев, ... б. ... ... ... ... ... ... Ғ.Сейітназаров, Б.Қайыпназаровтың қазақтар туралы өлеңдеріне
орын берілген.
«Қарақалпақ жұртшылығы туысқан ... ... ... сүйеді. Оның
таңдаулы шығармаларынан қаламгерлеріміз үлгі алады, ... - ... зор ... ие ... ... шығармаларын 1961 жылы «Қазақ
шайырлары» деген атпен қарақалпақ баспасы басып ... ... ... алыбы Жамбыл Жабаевтың толғауымен ашылған. Бұдан кейін Сәкен
Сейфуллиннің, Ілияс Жансүгіровтің лирикалары, ... ... ... ... мен «Сұлушаш» романынан үзінді ... ... ... ... Омар ... ... ... Әбділда
Тәжібаев, Тайыр Жароков, Ғали Орманов, Қасым ... ... ... Әбілев, Жұмағали Саин, Мариям Хакімжанова, Сағи Жиенбаев, Хамит
Ерғалиев, ... ... ... ... ... бірге
бірқатар жас буын ақындардың да
өлеңі бар.
Туысқан екі ... ... өте ... ... ... түп ... ... да сол күйі сақтаған. Мысалы,
Жұмағали Саинның ... ... ... ... белгілі өлеңінің бастапқы
қатары аудармада мынадай:
Айдар, Айдар, ақ Айдар,
Жағаң – майса, сууың – пал.
Өткіздім сенде көп ... ... көп ... [48.110-бет].
Міне, мұнда түп нұсқадан тек «суу» (су), ... (бал) ... ... ... ... ғана ... басқа айта қоярлықтай ешбір
алшақтық жоқ.
Бұл жағдай әдеби шығармаларды туыс тілдерден тікелей ... ... ... ... ... біздің әдебиетімізге қашан да ықыласпен көңіл
бөліп, оның өсу ... ... ... ... ... ... ... оқиды. Абай
мен Жамбылдың өлеңдерін, Сәкен, Ілияс, Бейімбет шығармаларын, М.Әуезовтің
Абай ... ... ... мен ... ... ... ... «Оянған өлкесі» мен ... ... ... ... еңбекшілері өз ұлтының төл
шығармасындай сезінеді.
Қарақалпақ, ... ... ... туыс ... де түр, ... ... жағынан өзара туыстас. Қазақ жыры мен
қазақ қара ... ... ... ... ... аударса,
қарақалпақ жырларын да қазақтар соншама қатты қадірлейді. Екі елдің рухани
бауырмалдығы осыдан да айқын көрінеді.
Біздің халқымыздың көп ... бірі «Ай ... күн ... ... деп ... ... арасындағы экономикалық, мәдени, әдеби, ғылыми
қарым-қатынастар мен ынтымақ жайларын сөз еткен осы ... ... ... ... ... ... сияқты. Мұны, мәселен, туысқан
халықтар ... ... ... ... ... тәжірибесінен анық аңғарамыз.
Қазақстан мен қарақалпақ халықтарының дәстүр мен салт-сана, мәдениет
пен ... ... ... ... алыс заманнан басталып,бұл күнде
өзінің келісті де келбетті кемеліне жетіп отыр.
Қарақалпақ ақындары республикамызға келіп, қазақ ... ... ... ... ... мен ... алыптарына шығармалар арнаса,
қазақ ақын-жазушылары да Амур ... өлең ... жаңа ... ... ... С.Мәуленов, Х.Ерғалиев, ... ... ... т. б. ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі осы достықтың ізі еді.
Туысқан халықтардың ... ... ... ... да елеулі орын алып келеді. Әдеби сын тек екі халықтың әдеби ... ... ... ... қана ... ... шығармаларға
терең талдау жасап, халыққа таныстырып отыруға да, сол арқылы әдебиеттер
арасындағы байланысты бұрынғыдан да ... ... де өз ... ... ... қазақ және қарақалпақ әдебиеттерінде, баспа беттерінде
екі халықтың мәдени байланысын, әдебиет ... ... ... мен
міндеттерін көрсетіп көптеген сын мақалалар мен ғылыми ... ... ... әдебиетшілері С.Мұқанов, М.Қаратаев,
Ә.Тәжібаев, С.Сейітов, ... ... ... ... ... талдау жасалса, ... ... ... ... ... ... Сағитов, Наурыз
Жапақов, Қаллы Айымбетов, Бабаш Исмаилов, А.Әлиев, ... т. ... ... ... ... әдебиетінің жайы сөз болып,
жетістіктері аталады.
Бұл екі ... ... ... ... ... ... өткен замандарда өнер аспанына биіктеп шарықтаған ... ...... пен ... ... ... үндес.
Сондықтан да Садық шайыр өзінің бір өлеңінде:
Абайдың лебізі, Бердақтың сесті,
Бір-бірінен қашық болған емес-ті, -
деп ... ... ... ... екі ... ... ... да үміт тілегін, адал ... ... ... ... ... атар ... олар ... ілгері
көз жіберді, туған елдерінің бақытты, азат, іргелі, берекелі бейбіт ... ... ... пен ... ... пен ... жырлады.
Соңғы жылдары дәстүрге айналған еліміздегі халықтардың өзара әдеби
апталықтары – ... ... мәні ... ... ... ... халықтар достығының айғағы. Бұл жағдайлар жазушыларымыздың тұрмыс
тәжірибесінің өсуіне, олардың өз ... ... ... ... ... кең ... береді.
«1960 жылы қыркүйек айында қазақ жазушыларының Өзбекстанда онкүндігі
өткізілді. Қазақ әдебиетінің Өзбекстандағы онкүндігіне ... ... ... ... ... ... Мұқанов бастап барды.
Осы жылдың 10 қыркүйек күні қазақ жазушылары делегациясының есінде
ұзақ сақталар. Өйткені, күні олар ... ... ... топырағын
тұңғыш рет басты. Бұрын атын естігенімен, жүзін көрмеген туысқан достарымен
дидарласты. Қарақалпақ халқының қазақ ... ... ... ... шек ... ... ... самолеттен түскен қонақтарды
тайлы-тұяғы қалмай қарсы алды...
Сол күні кеште Нөкістің жазғы театрында қала жұртшылығының ... ... кеші ... Оны ... Жазушылар одағы
басқармасының председателі Жолмырза Аймұрзаев ашты. И.Юсупов,
Т.Жұмамұратов қонақтарды өлеңмен ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерін
асқан сүйіспеншілікпен тыңдады», - деп жазды ... ... ... ... аудандық, тіпті, көп тиражды
газеттерге дейін көңіл бөліп, оның өту ... ... ... ... ... ... ... 1960 жылғы 9 қыркүйектегі
санында филология ғылымының докторы Сражеддин Ахметовтың ғылыми ... Онда ... ... ... әдебиеті мен қарақалпақ
әдебиетінің тамырлас екенін айтып,қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ең бірінші өсу күнінен ... ... көп ... ... ... қазақ әдебиетінен үйрену,үлгі
алу нәтижесінде өсіп өркендеді», - деп жазған [6.9-бет].
«Советік Қарақалпақстан» газетінің 1960 ... 10 ... ... ... ... ... берсін туысқандар! деп қарақалпақша
жазылған ұранмен ... ... ... атты ... ... ... ... хош келдіңіз»,
Х.Рамбергеновтың «Келеді», А.Тоқмағамбетовтың «Басбух пенен Достақ»
(фельетон, қарақалпақша) ... ... ... ... әдеби журналы «Әмударияның» 1960 жылғы сегізінші санында
Ильяс Жансүгіровтың «Қазақстан», Тайыр ... ... ... ... ... ... ... достарыма», Жұбан Молдағалиевтің ... ... ... жылы ... бір топ ... ... келді. Сол
тұста «Қазақ әдкбиеті» газеті 1964 жылғы 4 ... ... ... ... ... ... ... Онда туысқан қарақалпақ
ақын-жазушылары ... ... ... ... Ғалым
Сейітназаровтардың біздің республикаға келгені, олардың Алматы, Талдықорған
облыстарында болып, колхозшылармен ... ... Осы ... ... далам», Х.Сейітов «Алма
бағы», ... ... ... ... ... ... ақын:
Алматы да өз мекенім, өз елім,
Кең көшсін сайраңдаймын ... ... ... ... ... ... ... содан сеземін,- десе,
Ғалым:
Қаймықпайды балықшы,
Қорықпайды дүлейден.
Қаһарман ер халықтың,
Қуатына сүйенген,-
дейді.
Халықтар достығының айқын айғағын көрсететін осындай материалдардың
бірі 1969 ... 23 ... ... ... ... ... ... Атырау облысында өткізілген Қарақалпақтың мәдениеті мен
өнер күндері туралы хабарлар берілген. Қарақалпақ ... ... ... ... Қ.Құдайберген (философия ғылымының кандитаты)
басқарып келген. Делегация құрамында – қарақалпақ халық ... ... ... ... филармониясының директоры Мурадов, қарақалпақ жазушысы
К.Сұлтанов т. б. ... ... ... ... ... есебінде Бердақтың үлкен
портретін, қарақалпақтың ұлттық музыка құралы дутарды алып келген. Атырау
қоғамдық ... ... ... ... ... портреті Абай,
Құрманғазы, Маханбет, Жамбыл портреттерінің арасынан лайықты ... ал ... ... ... екі ... ... құрметпен
ұсталатынына қонақтарды сендіреді. Газеттің сол ... ... ... ... ақын қызы Фариза Оңғарсынованың «Қарақалпақ
туысыма» ... ... ... ... ... ... екі халықтың ежелгі туыстығын:
Бұрын болып, бұрын жолым түспеген,
Түспесе де ... ... ... едім ... ... міне, достық күш деген....
Қаратауым тамыр алса Оралдан,
Жайық, Әму бір бұлақтан тараған.
Дина еліне сәлем, «Қырық қызымнан»
Кәрі Каспий сәлем, інің ... ... ... пен ... заманда өтті талай зар мен үн.
Бүгін ,міне, дидарласты ағайын,
Танып алыс,
Жақын-жуық адамын...
Осы жолда шалқыса ән-күйіміз,
Дөңгеленсе нелер сәнді биіміз.
Сапар шексек Москва «анаға»,
Гурьев ... бір ... ... жырласа, Фариза Оңғарсынованың «Қарақалпақ туысыма» деген өлеңінде
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... ер жетіп,
Қосылып салған ән-жырымызбен даланың төсін тербетіп.
Өзіңді бүгін қазақтың байтақ даласындай дарханкөңілмен,
Қарсы алып тұрмын сағынышымды селдетіп,-
деп, ... де ... ... ... ... ... бере білген.
Міне, қазақ-қарақалпақ әдебиеттерінің өзара байланыс жайы осындай.
Қазақ пен ... ... ... ... ... дерек,
тіпті, көп. Біздің елдердің жері ғана ... ... ... мен ... да
ортақтас.
Бұл айтылғандар біздің мәдени-әдеби байланыстарымыздың бір ... Екі ... ... қатынас тек бұлармен ғана шектеліп
қоймайды. Әсіресе, соңғы ... ... ... ... ауыл ... мәселесінде Қарақалпақ республикасымен тығыз
байланыста болып өзінің тәжірибелерін ортақтасып, бір-біріне ... ... ... темір жолының салынуы екі ел арасындағы байланыстың
жаңа түрлерін ашуға мол мүмкіншілік беріп отыр. Қоңырат-Бейнеу темір ... ... ... ... екі ел ... ... келешек жолы. Сондай-ақ ... ... мен ... де ... ... болып, Қызылқұм, Үстірт далаларында
жаныменен жаны, малыменен малы араласып жатады. Осы достық ... ... ... мен Қазақстанның бай табиғаты, таусылмас байлығы туысқан қарақалпақ
халқының жазушыларының да ... ... ... ... ... ... жерін:
Топырағы-алтын аймаққа
Сүйсініп көңілім тоймақ та.
Бұл не деген кең жаһан,
Шекарасы қай жақта,-
деп Тілеуберген ақын сүйсіне жырлайды.
Екі ел арасындағы ежелден келе ... ескі ... ... тере ... ... қарақалпақ жазушысы Ж.Аймұрзаевтың: «Достық барлық ... ... ... ... жүзі ... ... ... мәнісі- достық
бар жерде ғана жарасымды жақсы өмір ... ... ... пен ... ... қарым-қатынастары да осы негізден туған. ... ... ... да ... ... сөзі ... еске ... [51.9-бет]. Біз де бұлай пікірге толығынан
қосыламыз. Орта Азия мен Қазақстан халықтарының ... даму ... ... ... тілдері ұқсас болғандықтан бұл елдерде
ертеден келе ... ... ... ... кеңес заманында да тақырыптас
шығармалар тууда. ... ... ... ... жыл оқиғаларына арналған романдары, немесе ... ауыл ... ... айғақтайды.» «Мың бір түн» оқиғалары да бұл әдебиеттерде
түрліше жырланып келеді. Осындай тарихи әдеби ... ... ... ... интернационалдық сипат алды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, ежелден көршілес отырған екі елдің әдеби байланысы
өте әріден басталады. Сыртқы жауға қарсы ортақ ... пен екі ... ... тұрмыс бірлігі екі ел адамдарын өте жақындастырып ... ... мен ... да ... жайлар көп-ақ. Оған қазақ
пен ... ... ... және лиро-эпостық жырларының
ұқсастығы, бірінде айтылған ой мен ... ... ... толық дәлел бола алады.
Қазан төңкерісі жаңа заманның басы болды. Бұрынғы қаналып ... пен ... ... ... терезесі тең ел қатарына қосылды.
Ауыр ... мен ауыл ... ... дамыған, экономикалық күші
кемелденген, мәдениеті мен әдебиеті өркендеп ... өз ... ... ... жетті. Осындай өркен жайған жақсылық нышандары екі ел әдебиеті
мен өнерінде өз іздерін қалдырып ... ... ... таңын әкелген Қазан төңкерісі екі ... де үн ... ... жырлаған басты тақырыптарының бірі
болды. Халық шаруашылығын ... ... ... де екі ел ақын-
жазушыларының мол жырлаған тақырыбы. Орыс әдебиетінен үлгі ала отырып, ұлт
әдебиеттері ... ... ... ұлт ... ... ... әдебиеттерімен мақсат, мүдде бірлігі оларға тың күш-қуат беріп,
оларды жаңа идея, жаңа мазмұн, жаңа ... ... ... ұлт ... ... ... дәрежесі жағынан өсті.
Әсіресе, қазақ, қарақалпақ әдеби байланысының барынша дамыған кезеңі
Ұлы Отан соғысынан кейінгі дәуір. Бұл ... ... ... ... ... ... қана ... жанр жағынан да біраз жетілді. Идея,
мақсат бірлігі, тақырып ұқсастығы, әдеби әдіс туыстығы ... ... ... ... ... түсті.
Әдеби байланыстың жаңа түрлері пайда болды. ... ... ... ... ... ... ... пен жақындықты
бұрынғыдан бетер бекіте түсуге жағдай жасады. Революциядан ... ... ... ... ... ... әдебиеті мен өнерін
дамытуға мүмкінді алды. Қазақ , ... ... ... ... ... ... ... әдебиетке елеулі үлес қосқан
шығармалар берді. Осындай жағдайда екі ел арасындағы ... пен ... ... ... мен ... ... ортақ жайлар мен өзіндік
ерекшеліктерді айтып беру, ... ... ... ... ... ... бірі. Біз сол зәру проблеманы алып екі ел арасындағы
әдеби байланыстың ескі және жаңа түрлерін алып ... ... ... ... ... ... болдық деуден аулақпыз. Әлде де алда ... ... ... ... тың проблемалар бар екені даусыз. Ол ... ... ауыз ... арасындағы ертеден келе жатқан ежелгі
байланысты тереңнен тексеріп зерттеу, қазақ пен ... ... ... ... ... ... пен өзіндік ұлттық
рекшеліктерін ашып ... екі ұлт ... ... ... ... ... пен қарақалпақ әдебиетіне дүние жүзілік әдебиет пен
орыс әдебиетінің тигізген игілікті ... мен екі ел ... ... ... ролі және оның сапасын зерттеу проблемалары болып
табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Тойшыбаева С. Қазақ-қарақалпақ әдебиеттерінің байланысы. Алматы, 1977.
2. Мұқанов С. Жарқын ... ... ... ... М. Из ... русско-каракалпакских культурных связей.
Ташкент, 1974.
4. «Әмудария», 1962, № 9.
5. Сейітов С. Жақын жағалаулар: Әдебиеттер достығы. Алматы, 1965.
6. ... С. ... ... ... ... нығая берсін.-
«Советтік Қарақалпақстан», 1960, 9 қыркүйек.
7. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, 1957.
8. «Қазақ ... 1962, 15 ... ... ... 1959, 10 ... ... Ч. ... и переписки. Алма-Ата, 1947.
11. Орлов А.С. казахский героический эпос. Москва, 1945.
12. Сағитов И. Қарақалпақ халқының қаһармандық эпосы. ... ... ... Л.П. ... ... ... ... Москва, 1967.
14. Қырық қыз. Алматы, 1959.
15. Бердібаев Р. ... ... ... ... Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы, 1961.
17. Валиханов Ч. Собр. Соч. т. І. ... ... ... Е. ... ... 1956.
19. Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нөкіс, 1968.
20. Сейітов С. Жақын жағалаулар. Алматы, 1979.
21. Ахметов С., Исмаилов Б. ... ... ( Орта ... 9 ... ... ). ... ... ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары. Алматы, 1962.
23. Юсупов И. Ел ... ... ... 1975,12 желтоқсан.
24. «Әмудария», 1959,№4.
25. Субханбердина Ү. Әдеби мұра. Алматы, 1970.
26. Бердақ. Таңдамалы шығармалары. Нөкіс, 1956.
27. ... У. ... ... ... «Жас лениншіл», 1954,6
желтоқсан.
28. Мәуленов С. Ағайын халық қарақалпақ. «Қазақ әдебиеті», 1957,25 қаңтар.
29. Ізтілеуов Т. ... ... ... 1972.
30. «Социалистік Қазақстан», 1962, 31 қазан.
31. Қаратаев М. Сөз зергерлері. Алматы, 1966.
32. Тәжібаев Ә. ... М. ... мен ... ақыны. «Советтік
Қарақалпақстан»,1961,10 шілде.
33. Ғабдуллин Н. Тілі бір, жыры бір// Уақыт сыры. Алматы, 1981.
34. Қарақалпақ совет ... ... ... Ташкент-Самарқанд. 1968.
35. «Еңбекші қазақ», 1927,10 ақпан.
36. Есмуратов Г. Нәжім Дәуқараев. Нөкіс, 1965.
37. «Социалистік ... 1933, 17 ... ... ... 1932, ... «Советтік Қарақалпақстан»,1960, 4 қыркүйек.
39. Қаратаев М. Туған әдебиет туралы ойлар. Алматы, 1958.
40. Қарақалпақ жырлары. ... ... ... 1970, ... ... 1972, ... «Социалистік Қазақстан», 1971, 28 мамыр.
44. «Жұлдыз», 1960, №2.
45. Мәуленов С. Қарақалпақ жырлары. Алматы,
46. Бейсенова М. ... ... ... ... 2006.
47. Жиенбаев С. Дала гүлі. Алматы, 1961.
48. Қазақ шайырлары. Нөкіс, 1961.
49. ... 1961, ... ... ... , 23қыркүйек.
51. «Қазақ әдебиеті», 1972, 9қыркүйек.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасыр басындағы әдеби үдеріс71 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Ірі шығыстанушы В.В.Бартольдтың еңбектері8 бет
Ауған дағдарысының сабақтары 5 бет
Африка халықтары6 бет
Африка халықтары жайлы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь