Абылай және қазақ батырларының ерліктері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

І.тарау. Жыраулар шығармаларындағы ел тағдыры.
1.1. Қазақ. жонғар қатынастары Бұхар жырау шығармаларында ... ... ...
1.2. Үмбетей шығармалары. Қазақстан тарихының дерегі ретінде ... ... .
1.3. «Елім.ай» әні және Қожаберген жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІ.тарау.Абылай және қазақ батырларының ерліктері.
2.1. Жыраулар шығармаларындағы . Абылай бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Жыраулар шығармаларындағы батырлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Еліміз егемендік алып ұмыт болған дүниемізбен қайта табысып жатқан, шынайы тарихи беттер ашылып өткенді қайта саралауға зерттеуге мүмкіндік туып отыр.Ел басымыз Н.Ә.Назарбаев айтқандай: «Қазақ болмысының келесі бір ерекшелігі-оның тарихшылдығы. Қара халықтың тарихтан хабардарлығы мейлінше жоғары болған. Керек десеңіз,білім институттарының дамыған жүйесі бар бүгінгі күннің өзін бұрынғы қазақтардың санасындағы жаппай тарихшылдықпен салыстыруға болмайды»-дей келе, «тарихи білімнің мұндай жүйесі қатардағы көшпелілер үшін тарихи,мәдени оқиғалардың ағыны ретінде бала кезінен сана-сзіміне сіңіп отырған.Қазақ даласының дүйім жұртында кең құлашты тарихи сана болған,себебі, бұл даладағы әрбр жұмыр басты пенденің жады бала кезінен ауызша айтылатын қисапсыз мол дерекке әбден жаттығып,көз қанық болып өскен. Халық тарихын түсініп,білу әрбір адамның өз басындағы сезім-түйсікпен астасып отырған» /1/
Ресейдегі ХХ ғасырда пайда болған революциялық қозғалыс ұлттық шет аймақтың соның ішінде Қазақстанның да жағдайына әсерін тигізді.Кеңес өкметінің орнауымен қазақ елінде өткен тарихын ұмыту, жоғалту басталды. Тіршілікке жаңа ұрпақ жетіліп тарих пен тағдырдың таразысынан қайта өтіп жатқан қазіргідей кезеңде тарихы көп бұрмалаушылыққа ұшыраған ел тарихын қайта зерделеу өткенімізбен қайта табысу қазақ тарихының көмексі тұстарын қайта ашуға үлкен мүмкіндік туғызып отыр.
Қазақ даласында XX ғ.дейін ауыз әдебиетінің жазба әдебиеттен үстем болып келгені баршаға аян.Сондықтан қазақ тарихына қатысты жазба деректерді ілуде біреу кездестірсек, ауыз әдебиетінің дерегіне жататын ақын-жыраулар шығармалары жетерлік. Өкінішке орай ауыз әдебиетінің деректерінің құнын жазба деректерден төмен санайтын тарихи қате ойдан әлі арыла алмай келеміз,сол себепті нақты тарихи шындықты баяндайтын көптеген ақындардың өлең-жырлары зерттелінбей жатыр.Ал ауыз әдебиетінің көрнекті өкілдері ақындар халықпен бірге біте қайнасып жатқандықтан сол заманның ащы шындығын өлеңдеріне негіз етіп алады,яғни тарихи шындықты айтады.Ақын шығармаларынан белгілі бір халықтың рухани есею жолын, тағдыр таразыға түскен небір тарихи тайталастардың мәліметтерін табасыз.Ал әдебиетте бейнеленген бұл мәліметтер белгілі бір дәуірдің мән-мағынасын айқындайтын елеулі тарихи фактілер, шынайы өмір шындығы екендігі мәлім. /2/
Қазақ халқының тарихи жырларын жазып алып жариялау ол туралы азды-көпті ғылыми пікір айту өткен ғасырдың ІІ-жартысынан бері қарай көзге түсе бастағаны мәлім.Алайда бұл жанрға арналған байсалды еңбектер Советтік дәуірде, әсіресе Ұлы Отан соғысынан кейін пайда болды /3/.
XVІІІ ғ. қазақ халқының әлеуметтік саяси және философиялық ой жүйесіне ерекше бір шабыт беріп, қозғау салып, хандарымызға елін,жерін түгендетіп, батырларымызға қолына найза ұстатып жауға қоса, жырауларымыздың ойына түрткі салып,замана жайлы сол кездің көкей кесті мәселелерінің шешімін өз шығармашылықтарына арқау еткізген заман болды. Евразиялық кеңістіктегі Қазақ ордасының осы бір кезеңінің тарихи хал-ақуалын жазушы М.Мағауин былай деп сипаттайды: «Түркістан бастаған 25 қаладан айырылу Қазақ Ордасының қанатын қырқып,өрісін тарылтып қана қойған жоқ,оның алдағы замандардағы тіршілік кебін бір жақты мал шаруашлығымен ғана айналысатын көшпенді кепке түсірді. Түркістандағы Әзірет сұлтан дүрбесінен бастап, Сауран, Шымкент, Сайрам, Ташкент, Созақ және басқа қалалардағы мешіттер қоймасында сақталған бай кітапхана ондағы діни-фәлсафалық еңбектер,ескі тарихтар мен шежірелер біз бар деп білменген тағы қаншама мұра өртке кетті, талан-таражға түсті,жойылды.» /4/
Осындай алмағайып заманда қазақ халқының өмір сүруімен жойылып кетудің алдында тұрған неғайбіл шақтарында ұлттық жоғары рухы, көзсіз жанқиярлық ерлігі жайында қаншама аңыздар, өлең-жырлар, талғаулар өмірге келді. Ол туындылар сол кездегі өмір шындығы, жүректердің
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
........................................
І-тарау. Жыраулар шығармаларындағы ел тағдыры.
1.1. Қазақ- жонғар қатынастары Бұхар жырау шығармаларында…….….
1.2. Үмбетей шығармалары- Қазақстан тарихының дерегі ретінде……...
1.3. «Елім-ай» әні және ... ... және ... ... ерліктері.
2.1. ... ...... ... ... ... ... Еліміз егемендік алып ұмыт болған ... ... ... ... ... ... ашылып өткенді қайта саралауға
зерттеуге мүмкіндік туып отыр.Ел басымыз Н.Ә.Назарбаев айтқандай: ... ... бір ... тарихшылдығы. Қара халықтың тарихтан
хабардарлығы мейлінше жоғары болған. Керек ... ... ... бар ... ... өзін ... ... санасындағы
жаппай тарихшылдықпен салыстыруға болмайды»-дей келе, ... ... ... ... ... үшін ... оқиғалардың ағыны
ретінде бала ... ... ... ... ... дүйім
жұртында кең құлашты тарихи сана болған,себебі, бұл даладағы әрбр жұмыр
басты пенденің жады бала ... ... ... ... мол дерекке
әбден жаттығып,көз қанық болып өскен. ... ... ... әрбір
адамның өз басындағы сезім-түйсікпен астасып отырған» /1/
Ресейдегі ХХ ғасырда пайда болған революциялық қозғалыс ұлттық ... ... ... ... да ... ... тигізді.Кеңес
өкметінің орнауымен қазақ елінде өткен тарихын ұмыту, ... ... жаңа ... жетіліп тарих пен тағдырдың таразысынан қайта ... ... ... ... көп ... ұшыраған ел тарихын
қайта зерделеу өткенімізбен қайта табысу қазақ тарихының ... ... ... үлкен мүмкіндік туғызып отыр.
Қазақ даласында XX ғ.дейін ауыз әдебиетінің жазба ... ... ... ... ... ... ... қатысты жазба деректерді
ілуде біреу кездестірсек, ауыз әдебиетінің дерегіне жататын ақын-жыраулар
шығармалары жетерлік. Өкінішке орай ауыз ... ... ... ... ... санайтын тарихи қате ойдан әлі арыла алмай
келеміз,сол себепті нақты тарихи шындықты ... ... ... ... ... ауыз ... көрнекті өкілдері
ақындар халықпен бірге біте ... ... сол ... ... ... ... етіп ... тарихи шындықты айтады.Ақын
шығармаларынан белгілі бір халықтың рухани есею жолын, тағдыр таразыға
түскен ... ... ... ... табасыз.Ал әдебиетте
бейнеленген бұл мәліметтер белгілі бір дәуірдің мән-мағынасын айқындайтын
елеулі тарихи фактілер, ... өмір ... ... ... ... ... тарихи жырларын жазып алып жариялау ол туралы азды-
көпті ғылыми пікір айту өткен ... ... бері ... ... ... мәлім.Алайда бұл жанрға арналған байсалды еңбектер Советтік
дәуірде, әсіресе Ұлы Отан соғысынан кейін ... ... ... ғ. қазақ халқының ... ... және ... ... ... бір ... беріп, қозғау салып, хандарымызға елін,жерін
түгендетіп, батырларымызға қолына найза ұстатып жауға қоса, ... ... ... ... сол ... ... кесті мәселелерінің
шешімін өз шығармашылықтарына арқау еткізген ... ... ... ... ... осы бір кезеңінің тарихи хал-ақуалын жазушы
М.Мағауин былай деп сипаттайды: «Түркістан бастаған 25 ... ... ... ... ... ... қана ... жоқ,оның алдағы
замандардағы тіршілік кебін бір жақты мал шаруашлығымен ғана айналысатын
көшпенді кепке ... ... ... сұлтан дүрбесінен бастап,
Сауран, Шымкент, Сайрам, Ташкент, ... және ... ... ... ... бай кітапхана ондағы ... ... мен ... біз бар деп ... тағы ... мұра өртке кетті,
талан-таражға түсті,жойылды.» /4/
Осындай алмағайып ... ... ... өмір ... жойылып кетудің
алдында тұрған неғайбіл шақтарында ұлттық жоғары рухы, көзсіз ... ... ... ... ... ... өмірге келді. Ол
туындылар сол кездегі өмір шындығы, жүректердің тебіренсі, халықтың арман
тілегі. Біздің жадымызда екі ... ... ... да, ... үні ... ... ... жылдары қазақ елінің дербестіктен айырылып
қалу қауіпі туған кезең еді. Өздеріне соншалық қымбат құндылықтардың ... ... ... ... ... кез. Сондықтан да осындай
қауіпті ең алғашқы көрген, сезіне ... ... ең ... ұлдары-
жыраулар, билер, ақындар, осындай күйреудің үрейлі ұшқындарын ... ... ... ... басындағы хандарды бірлікке
шақырды. Олардың негізгі үні- отаншылдық, ... ... ... ... бір ... ... империясының дәуірлеген кезіндегі рухтың ... ұсақ ... , ... таласудың, тайпалық, рулық, және т.б.
пиғылдардың белең алғандығы қатаң сыналып, тұтас халықтың ... алға ... ... өлеңнің, сиқырлы сөздің тұтқынға тұтылып, шырғалаңға шырмалып,
кәдімгідей қасірет шегетіні ... ... ... ащы ... Ал ащы ... қайғы-мұңның зілмауыр салмағы түскенде ғана
айтылады. «Көкірек ... ... ... өзіне де билетпей, бойды
шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болады, я тілден сөз ... ... ұлы Абай ... ... ... ... толы XVІІІ ғ. ... шұбырынды,Алқакөл сұлама» оқиғасына байланысты жыр толғамай
өтпеген. Жыраулар ... ... ... басып кіруі
кезеңіндегі әскери қақтығыстар, ойран салу,қырып жою қазақ ... ... ... ... ... баян ... ... жырлар әлі де түбегейлі зеттеліп ... ... ... даму ... аша ... ... ... жан-жақты да
терең зерттеуді қажет етеді. Жыраулар шығармаларын пайдалана ... ... ... ... ... тарихи оқиғалардың
мазмұнын ашу өзекті болып табылады.
Жұмыстың зерттелу деңгейі мен тарихнамасы: XVІІІ ғасыр жыраулары қат-
қабат қайшылығы ... ... өмір ... ... ... да ... тарапынан зертелінбеген тың тақырыптардың бірі болып
табылады, тіптьі әдебиет тарихын зерттеуші ... өзі бұл ... ... ... Мұны ... ... ... және саяси
көсқарас шеңберінде зерттеген ... ... ... ... ... ... ... жыр жырлаған жырауларымыздың еңбектерін
зертеудің қиын болғандығмен ... ... ... ... ... XVІІІ ... өмір ... жырауларымыз зеттеушісіз
қалмады. Жұмат Тілепов, М.Әуезов, Х.Сүйіншіәлиев, Р.Бердібаев ... ... ... ... ... қалыптасу кезеңдері», «Қазақ әдебиеті, XVІІІ-ХІХ ғасырда»
зертеулерінде қазақ-жоңғар ... ... куә ... ... ... өз ... ... өткен жыршыларға
қысқаша тоқталып өткен. Сондай-ақ кейбір шығармалары «Үш ғасыр жырлайды»,
«Бес ғасыр ... ... ... ... ... ... ... басылды.
XVІІІ ғасырдың алғашқы он жылдықтары қазақ халқы үшін ... ... ... ... келгенде ел басына «ел болу, не табанға түсіп
құл ... күн ... Орыс ... ... ... қарсы күресі жалпылама жұмыстарда көрініс ... ... ... ... ... көрініс тапқанына қарамастан тарихи оқиғалар
жүйелі түрде, рет-ретімен баяндалмайды. Әсіресе, бұл екі шайқастың ... 1728 жылы ... ... ... Қарасиыр деген жерде
және кеш дегенде 1730 жылдың көктемінде Аңырақай ... ... ... жәй ... қатысты. Қазақ-жоңғар қатынастарының ХІХ
ғасырдың аяғы ХХ ... ... М.Ж. ... Ш.Құдайбердиевтің,
Ә.Бөкейхановтың күш-жігер салу ... ғана ... ... ... ... ... ... жоңғарларға қарсы күресі,
жоңғарлардың 1723-26 ... ... жету ... ... саяси
және экономикалық ауыр жағдайы,басқа да мәселелер ХХ ... ... ... ... В.А. ... ... ғана ғылыми тұрғыда көрсетілді.
Диплом жұмысының алғашқы ... ... ... ... ... ақын әрі жинаушы М.Ж. Көпеевтің жазып қалдыруымен
бізге жетуінің өзі аса ... ... ... ... ... қаласының
кітапханасынан табылған отыз алты толғауда үлкен үлес болып қосылды, оны
тапқан тарихшы М.Оразбай, жариялаушы ... ... ... Бұдан
тыс әйгілі жазушымыз С.Мұхановтың «Қазақстан XVІІІ-ХІХ ... ... ... ... атты кітабындағы мән
мағынасы зор бір топ жырлары да жыраудың жаңа бір ... ... ... басынан көш келеді» туындысының әу бастағы авторларының
кім екендігінің ... ... оның ... нұсқасы, ілгері-кейінгі
уақыттарда бұл шығарманың қай басылымда жарық көріп, кімдер зерттеп, кімдер
сөз еткендігі Г.Тұрсынова, ... және ... ... ... ... тақырыбы Абылай және қазақ ... ... ... ... кезінде біраз батырлар тарихи батырлардың
кейіпкерлеріне айналды.Кейбіреулері ... ... ... ... бар. Ол дастандардың негізгілері біраз жырлардан бері ... ... ... ішінде М.Әуезов, Ә.Марғұлан, ... ... ... т.б. ... эпос ... ... ... батырлық жырларына қатынасы хақында айтқан ... ... ... үшін үлгі ... ... еңбектері екендігі хақ. /
Қазақ тарихы жырларының мәселесі.А., 1979//\
«Елдің мұңын, халықтың ... ... ... ... ... жоқтаған
арыстардың жәдігерлік дүниелері күрмеуі көп күрделі кезеңде ... ... ... ... ... ... ... батырып,
шын асылды қалқытып шығаратын толқындарына ілесіп,жағалауына жол тартады.
Жаңа заманның ... ... ... ... ... ... ... артып,құндылығы еселеніп жетеді» /5/ - деп Б.Омарұлы айтқандай
тәуелсіздік алған соң ... ... да ... ... ... ... басылып шығып,елдің қолына тиді.
Жұмыстың мақсат мен міндеті: Қазақ хандықтары XVІІІ ғасыр басынан-
ақ ... ... ... ... ... ғасырдағы қазақ халқының
басынан кешкен тарихи оқиғалары, ХVІІІ ғасыр ... ... орын ... қатынасының жыраулар шығармаларында бейнеленуін талдау жасай
отырып, жаңа ... ... ... ... ... ... мақсаты
болып табылады, осыған орай диплом жұмысының ... ... ... ... ... мазмұнын ашу.
- Ауыз әдебиетінің құндылығын дәлелдеу.
- Жыраулар жырындағы тарихи оқиғаларға сиапаттама беру.
- Әр бір жырдағы оқиға барысын ... ... ... ... ... ... ... хронологиялық шегі: Қазақ халқының басындағы жоңғар
басқыншылығына қарсы күресінің ... ... XVІІІ ... ... жұмысының деректік негізі: Диплом жұмысын жазу барысында осы
уақытқа ... ... ... ... келген баспа сөз материалдары
мен XVІІІ ... ... ... ... , ғылыми зерттеулердің
мәліметтері сұрыпталып алынды.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы: ... ... ... ... ... шығармаларына қатысты деректік материал
негізінде тарихи шындық пен ... ... ... ... ... ... мынандай жаңалықтар бар:
- Тарихи деректің ғылыми айналымға енгізілуі негізінде ... ... ... ... ... түрде
баяндалады.
- Қазақ халқының XVІІІ ғасырдағы тыныс ... ... ел ... күн ... ... басқыншылармен күрес жолындағы
әрекеттері айтылады.
- Ел басына күн туған шақта қазақ ... ... ... ... рух берген жыраудың ел алдындағы сіңірген еңбектері хақында
баяндалады.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... тарихилық, жүйелілік және даму сияқты ғылыми
танымға негізделген. ... ... ... жыраулар
шығармаларында мүмкіндігінше ... ... ... ... жаңа ... көзқарас тұрғысынан жазылған еңбектер басшылыққа алынды.
Диплом жұмысының практикалық негізі: Қазақ- жоңғар қатынасы ... ... ... ... ... ... ... түседі.Диплом жұмысының материалдары орта араулы ... оқу ... ... ... ... ... жұмысының сыннан өтуі: Диплам жұмысы студенттердің ғылыми
конференциясында баяндалып, ... ... ХҚТУ ШИ ... ... ... ... мәжілісінде талқыланды.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... мен ... әдебиеттерден және
қосымшалардан тұрады
І-тарау. Жыраулар шығармаларындағы ел тағдыры.
1.1. Қазақ- жонғар қатынастары ... ... ... ... XVІІІ ... ... ... саяси жағдайдың
одан әрі шиеленісуі туғызған аса ауыр ... ... ... ... хан
руаралық қырқысты уақытша болса да тоқтатып, жүздерде тыныштық орнатты, ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздендірді.
Бұған деректемелердің дәлелдеуі бойынша,оның қарамағында 80 ... ... ... ... көп көмегін тигізді. Алайда билік үшін күрес пен
сұлтандардың ... ... көп ... ... ... ... пайдаланып қалды. Оңтүстік-батыстан Жайық казактары ... ... ... ... ... ... казактары шабуылға шықты;
Жайықтың арғы бетіндегі қоныстардан башқұрттар дәмеленді.Оңтүстік жағынан
қазақтарды Орта Азия ... ... ... ... ең ... қазақ халқына шығыстан күші басым, басқыншы әскери-феодалдық Жоңғар
хандығы тарапынан төнген еді /1/.
Жонғария ... ... ... ... ... Жоңғар
феодалдары қазақтарға үсті-үстіне шабуыл жасап, ... мен ... ... жайылымдары мен мүлкін тартып алып, кейде тұтас рулар мен
ауылдарды қырып-жойды. ... ... ... ... мен ... бытыратып, әлсіреткен қазақ халқы бұл кезеңде асқан зор
қайғы-қасіретті бастан кешірді.
Жоңғар ... ... мен ... ... айыруын зар-заманның
туындауы Жиембет жыраудың мына шумағында келтірілген:
Қол-аяғым бұғауда,
Тарылды байтақ кең ... ... ... аял ... ... ... болар ма екен сорға,
Өзен,Арал жерлерім?!..
Қиядан қолды көрсеткен,
Төбеңе шығар күн бар ... биік ... ... ... ме екен бір ... шеңгелім!
Жоңғарлар қазақ жеріне XVIII ғ. ІІ-жартысынан бастап шабуыл
жасады.Сол шабуылын олар XVIII ғ. ... ... ... ... ең ауыр ... XVIII ғ. бас кезі еді. «Ақтабан шұбырынды» ... ... да осы ... ... ... келе ... жау ... 1723 жылы тұтқиылдан
шауыл,қазақтарды қырғынға ұшыратады, қазақ халқы өзінің ескі ...... ... ... ата-қонысынан босып, халық
санасында терең із қалдырған ақтабан шұбырындыға ұшырайды. Бірақ осы ... соң көп ... ес ... ... ... ... 1728, ... жоңғар басқыншыларына ауыр соққы беріп,жау қолында қалған біраз
жерлерді босатады.
А.И.Левшиннің атап өткеніндей «Отарлар мен ... күн ... ... ... ... ... ... жұрт жаппай қайыршылықпен қайғы-
қасіретке ұшырады, кейбіреулер аштан ... енді ... ... ... тастап кетті... Егер Оңтүстікке кетпесе үш жақтан қысым көріп,
қудаланған оларды мүлдем қырып жіберуі мүмкін еді» /2/.
Қазақ ... ... ... ... қалыптасты. Байтақ жерді көшіп-
қонып,өмір қарекетіне жаратты .Қысы қатты, жазы аңызақ, панасы бар ... ... ... халық барынша, жомарт, ақпейіл,
дархан болды.Бірақ оның ... күші ... ... ... жері ... өсуі ... ... халықтары сияқты
көршілері беріпті. ... бір сәт ... ... ... ... мен ... өзара үстемдік үшін қырқысты, біріне-бірі бас салып,
халық қанын судай төкті. Міне,осындай қилы-қилы замандарда ... ... ... ... ... бар жерде тірлік барын жақсы білді ол. Тоқсан тоғыз
қырылып, ... ... ... ол ... асыл ... ... сақтау заңын
игерді. Жеті атаға дейін өзара қан араластыруға болмайтынын барша түрік
тайпаларының ... ең ... ... ... қиын-қыстау кезінде қазақ ... ... ел ... ... екі ... ... шығарды. Біреулері: заман халін
қайғырып,елдің мұң зарын жалынды ... ... ... ... ... ... ... ақындар. Екіншісі: жаңағыдай
ілгері, соңғы жақсылардың ақыл, өсиетінен, өлең, ... ... ой ... ... іске ... деген қол батырлар. Сонымен ел
тіршілігінің ауыр күндері ... екі ... ... ... батыры болса,
екіншісі- қол батыры деу ... ... өмір ... ... ... ... ... қалмақтарының
өктемдіктері, олардың қазақ жеріне баса көктеп енуі заманында өткен.
Қалмаққа қарсы ұрыс ... ... ... дейін Бұхар бар ауыртпалықты
елімен бірге кешкен.
Сәбит ... ... ... ... азаттық,саяси сарын
терең, әлеуметтік астар басым... »,-деп «Бұқардың барлық шығармаларына
тән тақырып халық ... ... ... ... ... ... мұңы. Бұқардың
барлық шығармасы сол кездегі халықтың тілегіен ... ... жер ... тәуелсіздігі, тыныштығы, шаттық тұрмысы»,-деп
әділ түйіндейді /5/.
Үмбетей жырау жырлап өткендей:
Өткіздің ... ... ... ... ... ... болса қиын қыстау сен сайыстың,
Қылыш қып қызыл тілді қорғауменен.
деп ... Әз ... ... - Қайып,Болат, Сәмеке,Әділмәмбет, Күшік,
Әбілхайыр, Барақ, Абылай ... ... өмір ... айтады.Бұқар
жырау Абылай хан ... ... де ... ... ... ... ... Өзінің терең ойлы философиялық тұжырымдамалары
мен қоғамдық ойды жетілдіруге ат салысты /6/.
Батыстан-Ресей, Шығыстан-Жоңғар мен ... ... ... ... байлығы мен ұлан-байтақ жеріне көзін тігіп, ... ... ... ... ... ... халқының тұтастығын сақтап
қалу,тәуелсіз ел ету ... ... ... ... ... Ханның осы
саясатын Бұқар жырау қолдап, толғауларында халықты бір ... ... ... Сондықтан да Бұқар баба поэзиясының негізгі өзегі- Отан
тағдыры, ұлт санасы, ел ... ... ... ... ... ... пен ... мәселесі, ел-жер тағдыры ой таразысына
салынып тереңінен толғанады. «Бірлік болмай, тірлік болмас»-деген. Сырт жау
соқтыға ... ... ел болу үшін ... ... бірауыздылығы қажет.
Бұл жайды Бұқар жақсы түсінеді. «Ел ... ... ... ... бірі.... Ол ел бірлігі мәселесіне үлкен мән ... ... ... көптен бері зерттеп келе жатқан профессор
Қ.Жұмалиев /7/.
Дана жырау ... ... ... ... тай ... сай ... ... /8/,
не болмаса:
Маң-маң басып жүрініз,
Байсалды үйге түсініз,
Айнала алмай ат өлсін,
Айыра алмай жат өлсін,
Жат ... ... бір ... ... ... жырлай отырып,елді ынтымаққа,жатқа ... ... ... ... ... ... ханы Қалдан ... ... ... хан тағы үшін ... ... басталды. Ең
әуелі оның орнына 19 жасар ұлы Цеван Доржы отырды. Осы орайда көрші жатқан
Цинь ... ... ... ... соғыс ашып,жоңғарлар мемлекетін
әлсіретті. Міне,осы аласапыран, жанталас ... ... ... ... жерін жоңғар қалмақтан тазарту мақсатымен Оңтүстіктегі Телікөлдің
маңына үш ... ... ... жинап,Түркістан мен Сыр бойындағы
қалаларды азат ету ... ... үш ... ... ... ... ... еді.Осы жорықта ерен ерлігі,жойқын батырлығымен
көзге ... ... ... Қаракерей Қабанбай, Кіші жүздің ... Уақ ... ... ... ... ... ... өшпес даңқа бөледі.
Абылай бұл жорықта қазақ әскерін үш топқа ... ... ... ... ... ... Оған атақты Үмбетей жырау
қосылды.Бөгенбай ... он мың ... қолы ... ... ... ... барып бекінуге тиіс болды.
Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Ол Сырдарияның ... ... бет ... Оған ... ... ... ... қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатынасқандар
Шиелі,Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына ... ... ... ... ... батырлары Қабанбай,Баян, Сырымбет, Малайсары,
Жанұзақ, Жәпек т.б. кірді. Бұқар жырау науқастанып келе ... ... ... ақын ... ... басқарған қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цеван Доржы де
өз әскерін үшке ... Ол ... ... ... ... қарсы бағыттады.
Жоңғар әскерінің қаруы-мылтық, найза,қылыш, болды және түйе ... 15 ... бар еді. ... ... сойыл, шоқпар, садақ,
найзамен қаруланған болатын.
Цеван Доржы өзінің ауыр қолымен Абылай ... ... ... ... алады. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға
тапсырады. Сырымбетті оң жақ ... ... сол жақ ... ... сыртынан үш мың қолы бар Малайсары,Оразымбет батырдың
жасақтарын ... ... ... Сағымбай,Қанай, Жанұзақ сияқты
сенімді батырларымен және 17 ... ұлы ... ... дәл ... Бұл ... екі айға ... ... әскерлерін Жаңақорғанды,
Шымкентті жаудан тазартып, Түркістанға таяп ... ... ... ... пен Сайрамды босатты. Батыр Баян ... ... ... ... әскерлері қарақалпақ жерін босатады, амалы таусылған
Цеван Доржы Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... қарамағына
өтті. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы
деп есептеді. /10/
Ру аралық тартысты қоймаса елдің ... ... ... ... ... бір теперіш көретінін айтады.
Алауыздықтың өз-ара қырқыстың неге ... ... үшін ... ... ... келтіреді.
«Кіші қара қалмақ бүлерде,
Бозылардың билігі
Бұлт бұрқан болысты,
Уағдадан жылысты,
Буыршындай тіздесті,
Жамандықты іздесті,
Бірін-бірі ... ... қара ... ... бәрі ... ... жаулаған,
Сүйткен қалмақ оңбаған:
Сол қалмақтың жұрты еді-ау,
Үш Қарқара ,Көктөбе,
Иттей ұлып қалмаған» /11/.
Халықты осы қалмақ ... ... ... етіп,оның жайын
баяндап,алауыздықтан ауызбіршілікке,күншіліктен ... ... ... ... ұмтылуды билеушісін сыйлауға ... ... ... елде ... ... ... ден ... қан қоймай,
соны сараптап, алдын ала сондай жағдайларды өз ... ... ... бар ... ол жыр жолдары арқылы халық санасын оятып, үгіт-
насихат жұмысын қатар ... ... ... көзқарастары
жайлы С.Мұқанов былай деп жазды: «Бұқар жыраудың шығармаларында азаматтық,
саяси мотив терең, әлеуметтік ... зор. Ол ... ... ... сыншысы да » /12/
Бұқар шығармашылығының негізгі арқауы-ол елдің бірлігі,ал ... ... ... сәні де, мәні де ... деп ... ... ... арасындағы осындай жарастықты,шад-шадымен өмір
сүру туралы былай деп жырлайды.
Адамзаттың ... ... ... па,
Атадан алтау туғанмен,
Оның ішінде біреу арыстан болмас ... ... ... ... ... ... ... алып,
Толғай да толғай дәурен сүрмеспе./13/
Араларындағы асылдарыңды ... ... ... ... ... жамандар бас-басына тозбаспа деген
ғұлама айтқан өсиет әлі күнге өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Ол өсиет ... ... ... ... ... ... топтар ішінде өз-ара
қарым-қатынастың жазылып қойған кодексіндей.
Халық өмірінің алмағайып – ... ... екі ... ... ... жырау өз толғауларында сол тұстағы көкейтесті,
күрделі мәселелерге жауап іздеп,соның бірден-бір жоқшы –жыршысы бола ... ... ... ... ... ... құрылып отыруының
басты себебі де осыдан.
Тарихта ... ... ... сұлама» атанған /14/М.
Татишев., ... ... ... ... ел ... «бір ... ... қол шығарып» басқыншы жаудың ... ... ... келу ... жау ... біржола жаншылып құрып біту
мәселесі көлденең тұрды.Жырау ең алдымен осындай жауапты сәтте ... ... ... ... тас ... ... арқылы қан құйлы жауға
тойтарыс беру ісін ұйымдастыру керектігін түсінді.
Бұқар жырау ... ... ... ... көтеріп елге-ерге
дем беріп, жұрттың көңілінде жүрген асыл арманы- «Қой үстінде боз торғай
жұмыртқалаған» тыныш заманның ... жыр ... ... ... ... үйге түсіңіз» деп тынымсыз ... қажи ... ... ... қайрат беріп, қанатымен су сепкен ... ... ... сақтап, жігерлендіріп өз күшіне сенімін арттырып
бейбітшіліктің мазмұнды тіршілігін жыр етті. Оны мына өлең ... ... бұл ... бұл ... ... ... суға жүйгемен,
Көлден көлге қоныңыз
Байлар ұғылы шоғалар,
Бас қосыпты десінде,
Маң-маң басып жүріңіз,
Байсалды үйге түсіңіз.
Айнала алмай ат ... ... жат ... ... түңілсін
Бәріңіз бір енеден туғандай болыңыз./15/
Бұхар жырау өзінің үгіт насихат жырларында көшпенді елдің ертеден
орныққан қағидасы шеңберінде рулық ... ... ... ... ... ру ... ара қатынасын бекітерліктей саналы саясат
жүргізді.
Қазақ мемлекетінің негізі ... ... ... ... ... бұлағы әр ошақ басының саулығы, туысқандық ... ... ... ... ... жақсы түсінген. Ертедегі орыс халқының осы
сияқты бірікпей басынан кешкен тарихын жаза келіп, белгілі жазушы ... ... ... «Древнюю Русь погубила дестабилизация, ... ... ... ... ... системы или, что
проще увелещение числа субпассионарного-эгойстов, не ... к ... ради ... ... жырау елді басқарып отырған сұлтан,шонжар билердің алауыздығына
қарсы жұртшылықты ауыз бірлілікке ... ... ... ... ... ұйымдастырған. «Шашырап шыққан хандар көп, шашауы жатқан малдар көп
» деп елді бұра тартқан сұлтан, ру басы ... отты ... ... ... ол ... бұқарасы мен халық арасындағы түсінушілік
мемлекеттің ... ... ... біз айтып жүрген патриоттық сезім кейінгі ұрпаққа Бұқар
жырының бесігімен тербеліп, ... ... ... Ол ... ... ... пен саяси әлеуметтік талап қазақ деген ұлттық сананы, рулық
жүздік ұғымның ... ... түбі бір ... ... ... еді.
Бұқар жырау қазақ жұртын қабырғалы мемлекет қатарына қосуды ... ... ... ... ... қиындықты басынан
кешірді.Жарқ етіп сермеген алдаспан жырлары ... да ... ... ... ... кесіп, шеңберлі саясаттың тынысын кеңейтіп
отырды.
Жырау сол замандағы ірі ... қол ... ... ... тағдырына шұқшия үңіліп,бағдарлай байқап, бастарына түскен алапат
өмірдің ауқымынан еліне тиімді зерделі ой пікірлер ... ... ... Ұлы мемлекеттердің шен-шекпен арқылы бүтіндей елді ... ... ... ... басқарушыларына ескерте:
«Жемқорларға жем ... ел ... ... ... ... ұрар ... ... нақыл сөздерін айтып та,жазып та кеткен.
Бұхар баба тек жырау емес,халықты бірлікке ... ... ... ... ірі ... ... ... Батагой данасы болды,
сондай-ақ Абылай ханның маңайына ержүрек батырлардың,әділ билердің, халық
жаны ... ... игі ... ... ... айтқанда: «Бұхар жырау – жыраулықты көрегендікпен, көрегенділікті
көріпкелдікпен ұштастырған ел данасы. Болашаққа қырандай ғарыштан қараған
барша ... ... ... бір ... деп ... шалдыққанда Абылайға
тірек болуға жаралған, аптыққанда қаһарлы Абылайдың өзін де жас ... ... ... Ол ... да ... ... – халық, сыншысы-
тарих» /17/.
Бұхар жырау толғауларында ... ... ... ... ... ... ... рулары мен жүздерінің басына төнген қауіптің негізгі
себептері де ашық айтылады. Өздерінің ... ... тым алыс ... мен ... ... соң ... күшпен бағындырып, барған сайын араны
ашылып, қомағайлана түскен екі империяның- Ресей Қытайдың тегеурініне төтеп
беру қандай ... да қиын ... ұшы ... кең алқапты алып жатқан
ойрат пен қазақ бірін-бірі қырып бітірсе екі империя да ... ... ... ... өте ... ... ... да олар сөз
жүзінде бейбітшілікті ... ... ... ... ... өліп ... қал» деген саясат жүргізді. Осындай жағдайда қазақ елінің
ішкі бүтіндігін, жауынгерлік рухын сақтау,жауға тойтарыс беріп қана қоймай
елдің ... ... ... алу қиынның қиыны болатын.Қазақ хандары
мен сұлтандарының кейбіреулері бас сауғалап, қара басының ... ... ... ғана мүддесін көздеп, дұшпанға бағынып, іріткі салып
жүрген шақта өзара алауыз ... ... қосу ел ... ... ... ... қажет ететін. Абылай
бейнесін халық қиялында ерекше іріленіп, сомдалуының басты себебі де ... ... ... ... ел ... ұйытқы боларлық, ақыл, айла,
ынтымақ кілтін таба алғандығына байланысты /18/.
XVІІІ ғасыр ... ... ... күн туып ... ... ... көп ... шеккен халыққа жырымен ... ... ... дана бола ... ... ... ... сол
кездегі өмірінен жырлары арқылы қоғамды сипаттап ел ... ... ... ... ... ... ақтаңдақ тұстарын көзге көрсете
жырлап,қазақ-жоңғар шапқыншылығы хақында таптырмас дала ... ... ... ... ... ... елінің тарихынан хабар беріп
тұрғандай.
1.2. Үмбетей шығармалары- Қазақстан тарихының ... ... мен ... мен ... бастан өткерген XVІІІ
ғасырдың аласапыран уақиғаларының ... ... де ... ... ... ... ... рухын бізге дейін
Үмбетей жырау, Ақтамберді жырау, Тәттіқара жырау, Көтеш ақын және ... ... ... ... » кейін қазақ батырлары жеткен алғашқы
жеңістер, Ордабасыдағы ... ... ... ... ... ... Ақтамбердінің сөзімен айтқанда, көптеген қазақтар:
«Дұшпаннан көрген қорлығым»
Сары су болды жүрекке
Он жетіде құрсанып,
Қылыш ілдім білекке
Жауға қарай аттандым
Жеткіз деп құдай тілекке!»-
деп жауға ... ... ... өз ... Жоңғарлардың Баянауыл,
Қызылтау,Абралы,Шыңғыс таулары мен Қара ... ... ... ... қалай жаулап ... ... ... ... Қызыл тау,
Абыралы, Шыңғыс тау
Қозы- Маңырақ,Қой-Маңыра
Арасы толған коп Қалмақ,
Қалмақты қуып қашырдың,
Қара Ертістен өткізіп,
Алтай тауға асырдың,
Ақ Шәуліге қос тігіп,
Ауыр қол жиып алдырдың,
Қалмаққа ... ... мен ... мен ... ... ... /21/.
Назар аударарлық – бұл деректер ... ... ... ... мен ... ... ... де солай аталатын,
бүгінгі ... ... ... ... ... ... алып ... үлкен тау алаптары, шұрайлы, құйқалы қоныстар
екенін көреміз /22/. Осы аталып ... ... ... созылған күрестерден
соң Жоңғар тауларынан шыққан Ойрат тайпалары басып алған Қазақтың байырғы
мекендері болатын.ХҮІІІ ғасыр орта ... ... бұл ... ... өтті. Осы жеңісті жорықтар кезінде Қазақ халқының басында ... бірі ... ... ... ... ... - ... қарсы
күрестің қиын күндерінде, қазақтар ауыр жеңілістерге ... ... ... ... соң ... айрылғанда, Ақтабан-
шұбырындыға ұшырап, атамекенінен босқан кездерде еңсесі түспеген, жүрегі
шайлықпаған ерлердің бірі еді.Бұл ... ... ... ... ... бірі ... Үш ... хан, сұлтандары бір сәт мәмілеге
келіп,бас қосып,жоңғарға қарсы соғысты ... ... ... сапта
шықты. Қазақтардың 1728,1730 жылғы ... ... ... рөлі ... бейнесі Бөгенбай батырдың есімімен байланысты. Оның
Бөгенбайға қатысты екі ұзақ жыры бар: ... ... ... ... ... ... Бөгенбай батырдың аты кімге болсын ... ... ... күрестің қаһарманы,әлуетті батыр, атақты қолбасы, еліне
еткен ... ... жұрт ... ... ... ... ... бірі.
Сондықтан «дұшпанға қарсы оқ атқан», үрей ... ... ала ... ... қия жерлерден
Жазбай түсіп түлкі алған,
Білегі жуан бүркіттің
Тегеурініндей Бөгембай»,-
дүниеден ... ... ... ... ... көл ... батырдың өлімін
аза тұтады, оның тірісінде ... ... ... еске ... /23/. ... қабірінің басында жоқтау жырын айтқан соң жырау
батырдың аманатын орындауға Абылай ханның ордасына барады,ел ... ... ... ... ... ... және ол хан мен
істес қимыл жасайды.Қалмақ басқыншылары жүргізген ... ұзақ ... ... ... ... ... ... қатысады. Өз атынан
халыққа, батырларға үндеу тастап, ел ... ... жыр ... өмір ... ... халықтың ардақты
азаматтарын, яғни батырларын, билерін құрметтеп мадақтайды.
Бөгенбайдың Қалмақты қырып, туған ... қуып ... ... қуып ... ... ... ... асырдың»,
деп атамекенді жаудан босатқанын мадақтайды /24/.
Үмбетей жыраудың қалмаққа қарсы күресін шындық түрінде жырлаған ақын
және өзі ... ... ... ... ... эпик ... Үмбетей Абылай
маңында болған шағында ханды оның тірегі болған Бөгембай, Олжабай сынды
батырлардың халық үшін ... ... ... ... ... қаһарман
ерліктерін мақтан етіп жырлап отырады. Соғыстың ауыр сәтінде батырға дем
беріп, оларға ... ... деп ... ... Ақын
батырлармен бірге жауға ... ... ... жүреді. Сондай
сәттерде өзі көрген ұрыс- барысы, ерлік істі куәгердей суреттеп, ... ... отты ... ... ... соғыстардың бірінде
Абылай ханның жортуылда жолы ... ... ... ... ... бермес тасыған өзен кездеседі. Жұрт ... де ... болу ... ... ... басы майда,түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза.
Алдыңнан су ... жау ... ... ... ... айт ... ... дулаттағы
Дербісәлі маңдайды айт, қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да біз қайтпайтын,
Сары менен Баянды айт уақтағы.
Ағаштың биіктігін айтсаң,қарағайды айт.
Жігіттік ерлікті ... ... ... жау ... ... Ержебайды айт.
дегенде, аты аталған батырлар ақынның соңынан тасып жатқан өзенге ... ... ... қол еріп ... аман өтіпті.
Қазақ халқының тұтастығын, елінің жауға алдырмас қайсарлығын жырлай
отырып елдің ... ... зар ... күйзелісті жырына арқау еткен
Үмбетей жырау болашақ ұрпақтың да таңы жарқын, рухы биік болсы деп ... деп ел ... ... ... ... ... ... жаңа
көзқарастарды тануына жетелейді.
1.3. «Елім-ай» әні және Қожаберген жырау.
Халқымыздың тартқан ауыртпалығы қазақтың бәрі ... ... ... суреттелген. Бірақ, он бір буынды қара өлеңмен айтылған бұл
туындының авторы ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... болып есептеліп жүрген талай туындының әу бастағы иесі жеке адам
екендігінде дау жоқ. Бұқар жыраулармен тұстас ... ... ... ... осы ... ... ... халықтың жақ ашпай келуінде бір
сыр бар,мұның мәнісі: халық ... ... ... ол бірлі-жарымды
адамның емес, күллі халықтың сүйегіне түскен таңбаны ел ... ... ... ... айта ... ... жырлауға қашан да құштар
болмаған. Сондықтан кешегі бір жан даусы шыға қиналған ... ... ... ... ... тап ... әуен мен сөзді айтса да, оның авторын
айтпайды. Өйткені, ... ... ... ... өмір сүріп, елміз,халықпыз
деп соның абыройлы, рухтылығын қалай ... де ... ... деп
жүргендер үшін кешірілмес күнә иесі секілді болып қабылданады.
Авторсыз туынды саналып келген «Елім айдың» халық ... ... ... ... мен сөз ... да ... айырмашылықтар
байқалады. Тіптен, олардың авторлары туралы пікірлер де әрқилы.Осы мәселе
төңірегінде ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар пікірлерімен байланыстыруды ... ... ... аталмыш жырды өзіне Оразайұлы ... ... ... жылы ... ... біреулер белгілі Көтеш ақын, ... ... енді ... ... деген кісі айтыпты деген
әңгімелерді айтады. «Қаратаудың басынан көш келеді» туындысының әу ... кім ... ... ... жасап,оның қанша нұсқасы,ілгері-
кейінгі уақыттар да бұл шығарманың қай ... ... ... кімдер
зерттеп,кімдер сөз еткендігі Г. ... ... сөз ... Мұнда
автор өзіне дейінгі зерттеушілер пікіріне сүйене ... ... ... ... ... және өнер ... ... халық мұрасын жинақтаушы Бұқар жыраумен тұстас ... ... ... ... ... филология
ғылымдарының кандидаты М.Жармұхамедов те «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... мақала жарияланған.
Қожаберген бабамыз 1688-1710жылы 22-23 жыл бойында ... ... ... ... ... ... Азия деңгейіндегі әскери қайраткер. «Ақтабан
шұбырындыдан» кейін ... ұлы ... ... ақылы найза бойламас
ұлы тұлға болды.
Қожабергеннен сақталып жеткен мұраның туу ... жылы ... екі ... алып Сыр бойындағы қайын жұртына, әйелі ... ... ... ... ... шабуылы басталып,еліне
қарай шегіне қашуға ... ... ... ат ... ... өзі хатқа түсіріпті.
Жырау көз көрген жайды баяндайды. ... ай» ... ... улы ... шер мұңы көз көрген, ел үшін, жер үшін халқымен бірге
күрескен ұлы жыраулардың ... ... ... ... ... ... мемлекеті қолдап,қолпаштап,қолына қазақ көрмеген дәу ... ... ... Қалмақтың сұмдық соққысынан есеңгіреген ел,
ата қонысынан ауған,бет бетімен бас сауға іздеп,ашық ... ... ... күй ... ... ... шежіресі болған бұл дастанда
халықтың ... ... ... ... мен ... ... ... ар
намысы, жауға кегі, келер күнге сенімі тұтас түскен.
«Елім ай» қазақ ... ... ... ... көңіл күйі,
шындығы.Жырау ата жаудың бел алып, күшейіп кету себебі орыс пен ... ... баса ... ... ай» жеті бөлімнен тұрады,3683 шумақ,
яғни14732 жол өлең. Бізге жеткені соның 2000 ... ... ... жылы ... хан ... оның ... Болат ханға өткен
тұста қалмақтардың қазақ ... ... ... Бұл ... табысты
болуына шведтің артиллерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың тигізген
әсері үлкен. 1709 жылы ... ... ... ... түскен Ренат Тобыл
қаласына айдалды, осында Ертістің бойымен жоғары өрлеп бара ... ... ... ... ... ... 1715 жылы ... қалмақтарға тұтқынға түседі.1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болған
ол қалмақтарды ... ... ... ... оғын ... ... жасап, әріп құюды үйретеді. Сонымен бірге қазақтарды өз
қол астына өтуге ... ... ... ... ... ... бойындағы
бкеіністерден зеңбірек берген деседі. Ренаттың көмегімен зеңбірек атыс
жарақтарын жасап,жүз мыңнан ... ... ... ... дайындалып жатқанда қазақтан жағы олардан қауіп күтпей , ішкі талас-
тартыспен жүрген ьолатын. Бұл тұста қазақтар мен ... ... ... ... ... ... ... өтетін /27/.
Шығармада сол «Ақтабан» өткен тұстағы елдің сыртқы ішкі ... ... бет ... баяндалады.Цеван Рабдан қытай мен орыстың білгірлерін
жолдап,бес жыл әскерін жаңа қарумен соғысуға, жалпы соғыс ... ... ... өнер қайдан келсін,
Тетігін зор мылтықтың қайдан білсін.
Осындай мол жабдықпен келіп шапты,
Дегендей ... ... ... ... ... ... ... салып жатты.
Дастанда сол кездегі қазақ мемлекетінің ішкі сыртқы жағдайы айқын көрінді.
Жау ... ... ел ... бізге,
Жасады ол да жорық елімізге.
Қоқан да күнгей ... ... ... тағы ... ... ... қару ... қысылғанда.
Түрікпен Қоқан, Хиуа,Бұқар жау боп,
Жат болды өзбек, тәжік дін исламға.
«Елім-ай» негізгі бөлігі қара өлең үлгісімен келген дастан. Шығармада
Қожабергеннің ... ... ... ... әсерлі шумақтар, өзіндік
қолданыстар аз емес.
Бастарын қара таудың мұнар жапқан,
Салдырып сырдың суы сылаң қаққан...
Атаңа нәлет ит қалмақ...
Қумалақтай қорғасын...
Атақты ... ... жау ... күші ... ... қорқып тарап бәрің-
деп бірлікке шақырса,
«Кеудеңде шыбын жаның болса егер,
Жоғалтпа жер бетінен қазақ атын»-
деп намысқа шақырады.
«Қожа,молда,ишандар артын қысып,
Қоржынға ... ... ... Отан ... дін жолынан жоғары қояды.
«Мекенің болсын,тау мен орман,тоғай,
Ол жерден жау алуы емес ... ... үй ... ... түзден»,-
деп партизандық күрес жолын көрсетеді.
«Қазыбек,Ер Жәнібек,Алдабек би,
Үшеуі тозған елді ... ... үміт ... қайда екен, Бұқар жыршы,
Сөзіне оның халқым құлақ түрші»,-
деп оның даналығына сенеді.
«Қыздарым,келіндерім жауынгер бол!»-
Қыздарым,келіндерім топ құрыңдар,
Ерлерше ... сап ... ... ... ... шапқа ұрыңдар,-
деп ұрыс әдісін үйретеді.
Бөгенбай,Ерсары, Асқан,Жабай,Көшек,Ақпанбет,Жайнақ сияқты батырларды
«халқын жинап»,
«Жинаңдар құрастырып қалың қолды»,-
деп кеңес береді.
«Сүйей жүр ... әлі ... қос етек жиіп ес ... елді ... ... ... ... елді» -
деп Бұхара,Үргеніш жағында ашыққан,босқан елді жинауға жол ... ... ... елді көсемдерім,
Ақылшы болсын сөзге шешендерім.
Хан сұлтан, төрелерді ел ... қос ... ... ... ... ... ... Қожаберген –дүлділ тарихшы.Біріншіден, тек ... ғана ... ... ... ... ... дәуірлеп
күшеюі себептерін ашады. Екіншіден, Жоңғарлардың орыстар мен қытайларға
арқа сүйегенін көрсетеді.
Орыс империясы ... ... ... елін ... кіші ... ... екі түркі тілді халықтарды өз-ара қырып салуына
мүмкіндік ... ... ... қазақ еліне деген қастандық саясатын
өзбек пен тәжіктің жатығын әшкерлейді. Төртіншіден,Әз Тәуекелден кейінгі
қазақ ... ... теке ... бақталас берекесіздіктің бетпердесін
ашады.Бесіншіден, ақтабан шұбырыды қалай болды, халық қалай неге ... ... ... ... ... ... ... тұр»- деп Алқакөл
емес Алакөл екендігін еске алады. Әдебиетте «Алқакөл ... ... ... ... ... ... ... «сұлама» түйенің қатпа
болып қырылуы деп санайды. Басқа біреулер «Алқакөл» ... ... ... Бқл ... сол ... ... ... Қожаберген жыраудың
«елім-ай» дастанында: «Қырылу Алакөлден басталып тұр»,- деп ... ... ... ... ... ... сол жақ ... Бетпақдаладағы көл. Екінші бір
нұсқа бойынша, ... ... ... бұл ... қол ... ... адамның тізесіне басын қойып отыру немесе ... ... ... ... - әбден шаршап-қалжырап,басын көтере
алмай жату /29/.
Ең ... Отан ... ... өтіп ... ... ... бір болуын,Қарақалпақ бектерінің жалтақтығын Әбілхайырдың дәл 1723
жылы дер ... ... келе ... ... қарсылығының өрістеп,
Сарысу бойында жау бетін қайтарғанын айтады.
Әр ... ... ... ... ... ... ... әскери қақтығыстар, ойран салу,қырып-жою,талап-тонау,
аштық,қиындықпен ауа көшу ... ... ... ... ... ... кеткен. Бұл қасірет туралы Қожабергеннің «Елім -ай» ... ... ... ... ... ... көш келеді.
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Ел-жұртынан айрылған жаман ... ... ... жас ... заман қай заман? Бағы заман.
Баяғыдай болсайшы тағы заман.
Атадан ұл,енеден қыз ... ... көл ... ... заман қай заман? Қысқан заман.
Бақыт құсы алаштан ұшқан заман.
Көк аспаннан топырақ, шаң ... суық ... ... ... ... ... ... әулетінің берекесі кете бастады. Өйткені
билікті атадан балаға бере салатын күн ... Оның ... үш ... ... ... хан сымақтар өз дәрежесінде болмады. Қожаберген
жырау осы туралы былай түйіндейді:
Бүгінгі күн- мұнар күн.
Жер бетін тұман басқан ... ... ... ... ... ... ... халқымды,
Жанына қалмақ басқан күн.
Ақыл таппай қиналып
Билерім қатты ... ... жер таба ... ... ... ... болмай мылтығын,
Қалмақтан қазақ қашқан күн.
Сәмке, Ғайып,Болат сұм,
Соңына елді ерте алмай,
Қонтайшыға сатылып,
Елдің сырын ашқан күн.
Шығармақ ... түн ... мен ... жын болды.
Сәмке,Ғайып Болаттың,
Сатқындығы шын болды.
Әбілмәмбет солқылдақ,
Ақ балшықша борпылдақ.
Келіспей ерлермен,
Қабандарша қорсылдап.
«Елім-ай» жырын жырлап зар ... ... ... ,қалың қалмақ
қайыса шапса да сыр ... ... ... ... жер ... елін
жаудан, тазартқан жерін жоңғардан азат еткен ... ... ... ... ... ... қазақ тарихының деректерімен
ұштасып, дерек пен жыр сабақтастығын орнатып отыруы ... тану ... ... өз жырымыздан ел тарихын көзге ... ... және ... ... ... Жыраулар шығармаларындағы – Абылай бейнесі.
Бір кездегі Платонның мемлекет ... ... ... адам ... болуы керек деген қағидасы бойынша оларды топтарға
бөліп, бірінші топтағы басқарушылар ... ... ... қызметі
мемлекетті дұрыс басқару, ал екінші топқа әскери қорғаушыларды жатқызады.
Мемлекетті қорғаушылар ішкі –сыртқы жаулардан ... қана ... ... қоса, поэзия, музыкаменде айналысса деген екен. Платонның осы
мемлекетті басқарушының бойынан іздеген қасиет ... ... ... еді.
/1/
XVІІ-XVІІІ ғасырдың ұзына бойында жоңғар ... ... ... көз ... қанды жорықтар жасап,бейбіт елдің берекесін
кетірген.Халық әдебиетінде ең мейірімсіз ... жау ... ... да ... ... ... ... ұзаққа
созылғандығы соншалық ерте заманда арпалысқан өзге жаулардың аттары ... ... ... ... ... ғана
қалған.Зорлыққа,астамдыққа еті үйренген,бұрын ешкімнен беті қайтпаған ата
жау Абылай ... ... ... ... ... ... ... жеткені шынында да тарихымыздағы аса нұрлы, мәртебелі кезең еді.Бұл
жөнінде аса белелді ғалымдар өздерінің әділ бағасын ... ... ... В.Бартольд « XVІІІ ғасырдағы ең күшті хан ... ... ... /2/.
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» кезінде ... ... ... ... ... ... бірің бар,жауға барсаң бәрің бар» деген
мәтел сол бір кезде айтылса керек. Топ ішінен ... ... ... ... ... ту ... ... тарихи кезеңде айбынды елдің
айдынды азаматын іздеді,ал ол болса «Жыртылғанға жамау,шаршағанға демеу»,
«Қалың ... ... ... дұшпанның кәрі», «Ауырғанға дәрі,өз елінің нәрі»
болуы шарт еді. Дәл осындай ел ... ... ... ... ... ... жетім қалып, үйсін Төле бидің түйесін баққан Әбілмансұр
(Абылай) болды.
Абылай 22 жасқа шыққан шағында Төле биге ... бере ... ... ... ... ... ... батыр сабалақты бірге
ала кетіпті. Бөгенбай өте сыншыл жан екен, адамның да,малдың да асылын бір
кергенде ... ... ... батыр:
Шырағым-ай көзің отты бала екенсің,
Мінезің қазақтағы хан екнсің.
Жазға салым қалмаққа аттанамыз!
Соған да ... ... жан ... ... ... нарқызыл деген тұлпарын Әбілмансұрға ұсыныпты
/3/.
Жыр,аңызда Абылай алғашқы ұрысқа атақты Бөгенбай ... ... ... ... ... Мұның ақиқатқа неғұрлым жақын келетіні түрлі
тараптан ... ... ... ... жас батырдың сан
жорықтарда шыныққан ерлерден тағлым алып,солардың ... ... ... ... ... қонымды. «Абылай хан» дастанында Қалмақ батыры
Шарышқа жекпе-жеке ... ... ... ... ... ... бекінеді.Соғыс тәртібі бойынша мұндай ... ... өзі ... өте ... іс ... Өйткені жазатайым қолбасының
өзі жеңіліп қалса, күлі әскердің де беті қайтқаны ... ... ... ұрсамын деген Бөгенбайға қазақ қолы рұқсат етпейді. Міне ... ... ... ... ... ... жауды өлтіретін бұрын көпке
белгісіз батыр Сабалақ болады.Жоңғардың батырын өлтіру,осыдан ... ұран ... ... ... қарсы шабуы, соңынан қазақ
жауынгерлерін ертіп рухтандыруы оның ... атын да, туа ... ... атын да ... Абылай есіміне ие етеді.Абылайдың атағын
аспандатып әкеткен Шарышпен ұрыс ... ... ... ... деп ұран ... ... ... алды.
Құлаштай сары бестіге қамшы басып,
Ағындап шауып келіп кезек алды.
Ұмтылды сары ... ... ... сары ... ... ... өткір қылыш сарт еткенде
Шарыштың басы түсті топтай болып.
Мұндай сипаттамалар мол. ... бәрі ... ... бейнесін аңыз,жырлардағы қаһармандар қатарына апарады /4/.
XVІІІ ғ. бүкіл өмір жолы барынша мол ... ... ... бір ғана ... ... ... өзін ... көрсетіп,
қалай ұстай білгендігі тұрғысында беріледі. Яки, сол кездегі әдебиеттегі
Абылайды негізінен тарихи оқиғалар арқылы ... ... ... оның ... ... ... ... ханның әскері,
Іздеп сені әрі бері,
Қапыда ұстап алғанда,
Алып барып Ташкенде,
Көр зынданға салғанда.
Елің қараң қалғанда,
Тоқсан жақсы үш ... ... ... деп ... хан,
Орайына шарыштың,
Сөзіне қарсы сөз айтып,
Жауаптастың, қарыстың.
Қапияда тұтылдың.
Қалмаққа бітеу жұтылдың,
Шешендік жолын тұтындың,
Үш ауыз сөзбен құтылдың.
деп ... ... ... ... ... ... үшін оны
жоңғар ханының қайдан да ... ... ... ... ... қазақ
сұлтанын аңда жүрген жерінде бірнеше биімен, ... ... ... ... ... ... ұстап алып Галдан Церенге әкелетіні шындық
жайлар. Сондай-ақ, ханның ... неге ... » ... ... ... өлтірді, мен сол халық кескен жазаны орындаушы ... ... ... ... риза ... бас кесерлердің ырқына
бермей ағаш үйге қамататыны ... ... ... Шарыштың шешесінен
талай қарғыс,балағат сөздерді естіп, бейбастық ... ... ... ... ұлың секілді қаңғырған құлдың басы қайда қалмаған» деп ... ... ... ... ... ... ... дейтіні осы
қылықтарына орай айтылса керек.Ал, сол жолы тұтқындықтан «үш ауыз ... ... сөзі ел ... Абылайды дәріптеп көрсететіні мынандай
аңызбен төркінднс болуы мүмкін.
-Тұтқын Абылайды Галдан Серен Шарыштың құнына бола ... ... ... ... үш арманым бар:әуелі –мен Шарышты қазақ ... қан ... ... мені ... ... ... ... өлтіргелі отырсыз.Қазақ пен қалмақтың қан майданында өлсем арманым
жоқ еді.Екінші-қазақ орнықпай жүрген ел еді,бір ... ... ... ... ... төрт атадан бері жалғыз едім,
осы күнде өліп кетсем,не бала,не бауырым жрқ,дүниеге ... ... ... хан ... ... ... ... уәзіріне:
«Мынаның сөзінің бәрі рас.Әсіресе, соңғы сөзін қарашы.Менде төрт атадан
бері жалғыз ... ... ... балам Әмірсана өліп ... ... ... деп ... ... ... ... хан:
«Алдияр!»-деп қол қусырып тұра келеді.Қалдан хан Абылайға:
-Сен неге «алдияр» дедің. Мен сені ... ... ... ... ... ... ғой.Мен қалмақша тілді
білемін,-дейді.Қалдан хан Абылайдың сөзіне разы болып оны ... ... ел ... ... ... ... орта ... келгенде,атағы
бүкіл елге жайылған белгілі жырау аталған. Ол сол кездегі ел ... ... ... ... ... ... бірі. Кейін ол Абылайдың беделді
ақыл гөй қарттарының бірі тәжірибесі көп ... ... ... ... ... кей ... Абылайға қарсы қойып,ол ел тыныштығын көксейтін дана қарт
бейнесінде сипаттайды. Бұқар жырау қай ... ... хан ... ... бір күшке айналғанын көксейді.Сондықтан:
Ай,Абылай,Абылай
Алмаған жауды қоймадың.
Алсаңдағы тоймадың
Несібеңді елден ойладың
Ата білмес құл едің
Ата тегін сұрасаң,
Арқар ... жат ... ... төре ... туып оңыңнан
Хан біткен еріп соңыңнан
Он сан алаш баласын
Жусатып қойдай өргізіп.
Жұмсап ... ... қарт ақын ... шенеп-мінеп отырған жоқ,ал өз еліне тыныштық
іздеумен бірге,Абылай ханның қамын жейтінін де ... Орыс ... ... ... ... ежелден бері көрші боп келгенін,ал екі
елдің арасының бұзылуынан тек өзінің ғана жұртты ... ... ... ... да ... ... оның төңірегіндегі батырлар
жорық аңсап жан-жағына көздерін тіккен шақта көп ... ... ... ... тоқтау айтып отырды.Бұған Абылай да құлақ асады,қайткен күнде
де Абылай мен Бұхар арасындағы қатынас осылайша аңыз етеді.
Бұқар жырау ... ... ... ... ... білген
ақын.Ол біріншіден бытыраңқы болып келген қазақ руларының басы ... ... ... арман етсе, екіншіден осы игі ... ... ... ... ... шығармалардың бел ортасында Абылай бейнесі тұрады.Мұндай
әсірелеу мүлде аз, ... ... ... өлең ... сай ... баяндалады. Заманның да, ... да ... ... ... шындықтың шырайы толық, жан-жақты көрінетін
жырау туындыларының өзіне хас ... ... ... ... тілектесі
ғана емес, қатал сыншысы да болып есептейді. Бірақ мұндай «сын» ел тағдырын
терең ойлағандықтан ... ... ... ... келмесе екен
деген тілектен туғаны айқын көрінеді. Сондықтан да бұл өлеңдердегі кейбір
қатты айтылған сөздер қатқыл ... ... ... ие ... жырау қазақ ханының балалық шағындағы ауыр күндерін, қиын ... ... ... атақ пен даңққа халықтың қолдауымен және жеке
басының қасиеті арқасында жеткенін,оның ел алдындағы ... ... ... ... екенін, бірақ осындай абырой биігінде самғай
беру үшін ... ... ... керектігін қайталай толғайды.Абылай
өмірінің барлық кезеңдерін шолу тек дәстүрлі қайталама ... ... ... ... ... бірлестікте қаралып, үлкен мағынаға
бөленеді. Жыраудың ... ... ... ... ... сұрапыл қасірет
төнген кезде ел ... ... алаш ... сақтауға және
күшейтуге туған қайраткер.Ханды мақтасада, кейбір ... ... ... ... ... де ... тек ... ынтымағы мен
ырысы тұрғысынан қарайды.Сонымен жырау өлеңдерінің нақтылы кейіпкерлері
Абылай және оның ... ... ... ... ... ... халқының өзі болады /7/.
Абылай қанша ақылды хан болса да ... ... ... ... егескен жауды талқандағаннан ... өз ... ... ... да ... ... орыс патшасы орнатқан әскери қорғанға шабуыл
жасап, соғыс ... ... ... ... өз халқын қырғынға
ұшыратарлық пиғылын әшкерилеп мінін бетіне басып, бүкіл халық атынан ... ... ... ... ... ... қатты наразылық білдіреді..
«жиырма бес деген жасыңыз », «Ей ... сен он бір ... ... ... ... әрі ... өмір тарихы болса әрі оған
берілген данышпандық баға дерлік құнды мәлімет /8/.
Бір жағынан ... ... ... ... ... ... Қытай
қысқанда кең далада дархан өскен, ешкімнің сыбағасына қызғанбайтын момын
қазақтың шарасыз ... ... ... ... ... ... ... деп Абылайға ауа беретіні, оның атын эпикалық ... ... ... азат ... өзге жолын таппағандықтан
болатын. Осындай ... ... ... ... ... ... мекенді армандайтыны белгілі. Айналадан анталап дұшпан ... кең жері ... тар ... ... ... қоныс іздеушілігі әр
дәуірде қайталанып отыратын сарын.Бір кезекте Бұхар жырау да Абылайға осы
ойды айтады.
Мұсылман ... ... ... ... ... жыл ... ту ... байсын жетіңіз
Кісісі жүзге келмей өлмеген
Қойлары екі қабат қоздаған.
Қатын –бала қамы үшін
Солай таман жетіңіз...
Бұқар ... ... ... әр ... ... ... сай
бейнесін өрнектемек болды. Бұл бағытта туған жырларының бәрі дерлік Абылай
ханның сол бір жауапты кезеңдегі әр ... ... ... мен ... ... жас ... орай кезең-кезеңг бөліп,ой ... ... ... үлгісінде келді. Мұның бәрі бір ғана талап: ертеңгі
ел болашағы, тәуелсіз бақытты өмірді орнату мақсатымен ... ... ... орай ... ... ... атты ... атауға болады. Бұл үш бөліктен тұрады.Біріншісінде Абылай мінген
жүйрік сәйгүліктің тұр-тұлға,сын-сипты сөз ... ... сол ... оның иесі де ... биік ... ... сипатталады. Ал үшінші
бөлім түгелдей Абылай бейнесін бірыңғай бөліп алып жеке сомдауға арналған.
Ай,айтамын,айтамын,
Мінген атың ... ... ... арда ... ... ... ... белгі күшті ьолсын деп,
Бес байталға салдырған.
Алтысындай аттай мұрнын танатқан,
Жетісінде жетіп ... ... ... сан деп ... тола ... оқ ... ... басқан аяқтым,
От орнындай тұяқтым.
Қиғаш қамыс құлақтым.
Саптыаяқтай еріндім.
Сарымсақтай азулым.
Сауырсын кере жараған,
Кекілін қыздай тараған.
Тостаған көзді торыны
Топ тарқамай ... ... ... ... ... да айта ... ... да мұздар қатсын мұртыңа.
Еш келмеді қыртыңа,
Кең Абылай,кең аям.
Шұбар ағаш, құба жөн.
Мекен еткен шөлде,аям.
Тілі менен тентегің
Иіліп алдыңа келді аям! ... хан ... ... шабу керектігіне білмей тұрғанда .
Қанжығалы Бөгенбай батыр: ... ... ... ... ... ұсыныпты.Бергі шеттегі ... ... ... жасап үлгереді» дегенде,
Қаракерей Қабанбай ... ... ... барсақ,ат ариды,азық
таусылады,әскер шаршайды,ең алдымен берідегі Лапсы-Шорғадағы қалмақтарды
алған жөн» ... ... ... ... айт ... ол ... ... Бөгенбай,
Тоқымың кеппес ұры едің.
Түн қатып және жүр едің.
Қабанбайдан бұрын найзаңды
Қашан сен ... ... ... ... ... айтыпты.Сөйтіп,хан Қабанбай батырдың ұсынысын
қолдап,сол жолы шығын болса да, көп олжалы оралса ... ... ... ... бөрі ... ... дегендей Абылай заманында
қазақ еркі үшін арпалыс елдің әр беткейінде ақ жүріп жататын. Орта ... ... ... ... келген ежелгі әдеті де көрініс беріп
отыратын. Шегаралас отырған жерлердегі қазақ ауылдарынан қырғыз феодалдары
да соқтығып,жанжал ... ... ... ... ... ... жайы халық әдебиетіне қалайша көрінген деген мәселеге тоқталып ... ... ... ... өлең жыр арналғанын аңғарамыз.Сол
өлеңдердің сарынына құлақ салсақ, жекелеген ... ... ... ... ... ... жағынан туып отырғанын пайымдаймыз.Зәбір
көрген,шабылған ауылдар,әрине ... ел иесі ... ... ... ... ... ... табиғи. Сонда да болса күшім артық екен деп Абылай ... ерсі ... ... ... ... ... ... шешуге ұмтылғаны, қарсы жаққа елшілер ... ... ... ... ... ... ... ғана ұрыс қимылына көшкені көп
мысалдармен дәлелденеді.Қазақ ... ... ... ... ... мен ... ... болайық» деп Абылай мәмілеге шақырғаны халық
өлеңдерінде сақталған.Қырғызға жіберген жаушыға Абылай:
Есенқұл мен ер Садыр
Қырғызда даңқы бір ... ер ... ... бара ... ... бойы тар ... барып, жайлайық.
Кеңестік бойы кең жайлау,
Кеңесе барып,жайлайық.
Қазы менен қартаны
Қия кесіп шайнайық,-
деп сәлем айтады. Жырда қырғыз батырларының бұл ... ... ... ... ... пен ... ұрыс ... жөнінде Абылай жаулаушы болып бармай, тек қарауындағы
таланған жұртының ... ... ... ғана ... ... ... тарихи деректер де осылай түсіндіріледі.
Абылай дәуірінде қазақ халқының ес жиып, еңсе ... ... ... ... айбынын таныта білгені, азат өмірдің
дәмін ... ... ... ... ... екені Шәді ақын
дастанында сенімді ... ... жау ... ... енді ... ... үрейлі хабарды жеткізгендерге Абылайдың:
Қазақтың бұзылмасын ынтымағы,
Басынан ажырамас берген бағы.
Көшпелі Манап түгіл кегі кетпес
Таж киген патшалы болса-дағы,-
деуі соңына ерген халықтың ... ұлы ... ... зор ... ... ол ... ... өзінің тәуелсіздігін сақтап тұруы үшін
«бір жеңінен қол бір жағадан бас» ... ... бір ... ... ... ... Бұл оның бүкіл өмір тәжірибесінен туған ақтық
сыры болып көрінеді. ... ... ... ... үш ... ... ... дайындалып,ісінің әділдігіне соңына ерген елді сендіріп
болған соң ғана ... ... ... ... ... ... басын қосып, ел қылған ел атын қиынға көтеріп, мәртебесін
асқар ала таудан асырған қайраткер Абылай ... –ақ ... ... ... бірлігінің оның іргелі ел болғанын тіршілігінің өз ... ... ... «Социалистік Қазақстан» газетіндегі «Елінің басын
құрған» деген мақаласында «Көкше жерінде жарты ғасырдай ту тіккен Абылайдың
әруағы тек осы өлке ... ... ... Ол ... қазақ халқын жоңғар
басқыншылығынан аман сақтап қалуға мұрындық ... ... елге ... ... Ресей мен Қытай империялары менен көршілес қарым-қатынас саясатын
шебер ұстай білген үлкен тарихи тұлға. ХҮІІІ ... ... ... ... ... ... ... Абылайдың үш жүзді қосып, бірліктің
туын биік ... ... ... ... сан ... ... ... халқымыздың «қазақ»
аталған бертінгі дәуірінде ел ... ... ... шешендер
«ертеден шапса,кешке озған, ылғидан шапса,төсте озған» ... ... ... ауыз ... шешкн дана билер қалың жауға қарсы ... ... ... қамы үшін ... тағын тәрік еткен ... ... ... есімдері ауызша жырларда берік орын алған. ... ... ... ханы ... хан ... тұтастығымен жауға алдырмас қамал саясат
орнатып,елін азат етуге аянбай тер төккен,елім деп ... ... асыл ... ... ... ... ... тарихи дерекпен ұштасып төгіліп тұр.
2.2. Жыраулар шығармаларындағы батырлар.
«Жаным арымның садағасы, арым ... ... деп елін ... ... ... ... жүрек жұтқан батырлар қазақ елінің қай
жерлерінде де атқа қонып, ерлік ... ... ... ... істер министірлігі жанындағы дипломатиялық істер
жөніндегі архивінде «қазақ жоңғар соғыс ... ... ...... ... ... ... болады.Осы мұрағатта жоңғар мен бастан
аяқ соғысқа қатысқан батырлардың мынадай тізімі бар: ... ... ... хан, ... ... Қабанбай, Бөгенбай, Өтеген, Шотан,Әбілпейіз,
Әділ сұлтан, Жантай, Баян, Малайсары, Тілеуке, Сағымбай, ... ... Дат, ... ... ... ... ... Сырымбет, Тұрсынай,
Нарбота,Қожаберген, Елшібек, Сары,Сәңкібай, Мамыт,Малдыбай,Райымбек,
Таңсық, Деріпсалы,Шынқожа, Аибас, Жанұзақ, Байғазы, т.б ... ... ... күресте айрықша еңбек ... ... ... да, оған замандас жыраулар да мәңгілік даңққа бөлеп,
қастерлеп айтып ... ... ... тарихының алтын кітабына
жазыларлық десек артық ... ... ... атаған сол ардақты
жандарды есімізге қайта бір түсірсек.
Қалданменен ұрысып,
Жеті күндей сүрісіп,
Сондағы жолдас ... ... ... ... қара Тілеуке
Қарақалпақ қылышбек,
Текеден шыққан Сатай,Бөлек,
Шапырашты Наурызбай,
Қаумен,Дәулет,Жепек батыр ... ... мен ... ... қожа ... бар.
Қасқараудан Молдабай,
Қатардан жақсы қалдырмай,
Есенқұл батыр ішінде,
Өңкей батыр жиылып,
Абылай салды жарлықты... /12/
Жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғыстың әр ... әр ... ... ел ... қорғаған, аттанып барып жау алған батырлар саны
жоғарыда көрсетілгенмен ... ... ... пен ... ... ... да есімдері ізделіп, ... үшін ... ... ... ... ... ... ұрыстың ең шешуші
сәттерінде Абылай қауымындағы қосындардың ... еске ... ... ... ... әрқайсысы туралы мағлұматты жұртшылыққа таныстыру
парыз болып көрінеді. Егер ... ... бір ... ... ... ... сымбат панорамасы жасалатындай уақыт келсе,
бұл ерлердің есімдері ... ... ... ... ескерткіштеріндей
ұрпақтың ұрпағына жететін болуы керек /13/.
Батырлық жырлардың қаһарманы болу оңай шаруа емес. Оған өз ... ... ... ... ... ... ... кісілердің ғана қолы
жеткен.Бірақ, авторлы шығармалардың кейіпкері болу,одан сонау ғасырлардың
белесінен ... өтіп ... ... жету одан да қиын ... ... ... ... XVІІІ ғасырдағы жыраулардың ең көрнекті өкілі
Бұқардың ... ... ... ... мен ... ... қол бастаған батырлардың ерліктерін өз заманындағы
өлеңмен өрілген ... ... ... деп тануға болады. Әрине бұл
авторлардың ... ... ... ... ... ... ... олардың өздері көрсете білген өмір сахнасы негізінен жоңғарлармен
күрес ... ... ... ... ... кешкен бірсыпыра
оқиғалармен байланысты екені мәлім.Ал,жоңғарлармен арада өткен айқас жолы
«Ақтабан шұбырындыдан» ... ... ... ... отыз бес ... ұзақ ... /14/
Бұл жолда талайлардың даңқы шықты. Солардың ішінен ұзақ көрініп, небір
шоқтықты оқиғалардың ... ... бірі ... ... ... ... ... Бөгенбай батырды халықтың ерекше ардақтап,
ғасырлар бойы есімін аялап,есте сақтап келуі – оның ... ... ... ... Оның алғашқы ерлік жолы Еділден өтіп, ... ... ... ... ... ... ... Жиырма сегіз жасында 30мың қолды бастап барып, казак
орыстарды дүркіретіп қуып, Еділден әрі ... ... Осы ... ... ... жері жоңғарлардан азат етілгенше Бөгенбай батыр ... ... ... ... қазақтың аты шулы
батырларыментізе қосып, ел ... үшін ... ... ... ... ... ерлігі, жағдайды дұрыс бағалап, тез шешім қабылдап,
шабуылды шебер ұйымдастыра білуі- оның даңқын асқақтата ... ... өте ірі ... бар өмірін ел-жұрты үшін ... ... ... XVІІІ ғ. болған жоңғар мен қазақ жасақтарының
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... аты кімге болмасын жақсы таныс. Ол жоңғарға қарсы
күрестің ... ... ... ... қолбасшы еліне еткен қызметі
арқасында жұрт сүіктісіне айнллған қазақ ... ... ... ... ... ... «Өз батырларыңыздың ішінде қайсысы сіздің
жүрегіңізге жақын?»- деп сұрағанда, ол: «Ілгеріде өткен ... ... ... ... екеу-ақ. Қалданның қолынан тоқсан тұтқынын
қайтарып алған Қаракесек Қазыбек пен ... үйде ... ... берген Уақ Дәріпсәлі.Алғашқысы Қалданға өзі барып сұрап қайтарып
алған ... өз ... ... ... ... ... ішінен ерлігі мен мінезі жағынан Бәсентин Малайсары,ал ақылы
мен ерлігі жағынан Уақ Баян ... ... ... ,- дей ... да
бірнеше қырағы батырларын ескерткен. /15/.
Тоқтыбайұлы ... ... ... қарсы күрестегі атақты
батырлардың бірі.Саңырықтың батырлық жолы әйгілі «Ақтабан ... ... ... жау ... ... босқан елдің ауыр халін
көріп,ет жүрегі ... ... ... ұлдары ата жаудан кек алу қамына
кірісіп, жер- жерде жауынгер жасақтар құрайды. Олар ... ... ... ... ... ... ұлы күшке
айналады. Осындай бірігулер ... ... бірі ... тізе ... жүздің Саңырық батырымен Кіші жүздің Тайлақ батыры болды. Олар ... жұп ... ... көтерген тұңғыш жеңісті ... ... ... ... ... ... Аңырақай шайқасында да бір
болады. Тарихшылар Бұланты шайқасында ... ... ... ... пен ... батырларды осы жолғы жеңістің «жолашарлары»
болды деп ... ... ... ... ... де ... ... қатысқан. Оның
Талас бойын жаудан тазартудағы,әсіресе, Ақкесене ,Көккесене деп аталатын
екі мұнара түбіндегі шайқастағы ... ел ... ... ... Халық арасындағы сондай жырлардың біріндегі:
«Босқан елді құрап ап,
Қол бастаған Саңырық.
Алладан медет сұрап ... ... ... ... ... салған Саңырық.
Анталаған қалмаққа.
Сүргін салған Саңырық.
Тайлақ батыр екеуі серік болған Саңырық.»
деп жалғаса беретін өр ... ел ... ... риза ... халқының ерен
құрметіндей,есте сақтар мәнгі ескерткішіндей көрініп,тым ... ... ... ... болғандар Қаракерей Қабанбай, Алтыбай
батыр, Ақтанберді батыр, Есмамбет батыр, Матай-Шөңкей батыр, керей Жәнібек
батыр, бөрі ... ... ... Бөгенбай батыр,бесентиін Малайсары
батыр бұлардың бәрі де қолбасшы жауынгер ... да ... ... Ол ... ... ... ... бекініс жасап, қолына не түссе
сонымен ... ... ... ... ... деп атаған. Қазақ мұндай
қамалдың талайын шаңына аспанға шығарып жүрсе ... ... ... ... қамалын қазақ сырттан қоршап ала алмай,ақыры Абылай хан
кім қамалды алса хандығымды беремін деп жар ... да ... ... кіре ... ... осы ... мен Есмәмбет батыр екеуі аз
әскермен барып садақ, зеңбірек оқтары өз алдына, жаңбырдай ... ... ... еніп ... ... ... Сонда хан Қабанбайға
тәжін кигізіп,Есмәмбетке бір қымбат бағалы кестелі жарғақ тон жапқан,осы
себепті Қабанбайды ... ... деп те ... Оның ... боз» ... ... ... арабша «мубариз» атауы ұқсас келеді,мүмкін осыдан алынған
болуы,себебі жеке соғыс,жекпе-жекке шыққан жауынгер «мубариз» деп ... ... өз аты ... ... ... бет ... жағынан
қайтпайтын қыңырлығынан осы атқа ие болыпты /17/.
Тарихи жырларда батырлық жырларға тән ... ... ... ... келеді.Өйткені қалмақтар мен жоңғарларға қарсы күресу
халық бірлігі үшін жауға ... ... ел мен жер ... ... ... ... мен батырлық жырлардың екеуі де ортақ тақырып ... ... да ... ... ... ... ... «Барақ батыр, Абылай»
жырларында батырлық жырларға тән эпизоттың кездесуі заңды құбылыс.
«Тарихи жыр- негізінде ... анық ... ... ... ... ... ... батыр» жырында ... ... ... ... ... ... яғни жыр
оқиғасының тарихи деректерден алшақтығы жоқ.»Барақ ... ... ... ... ... ... ... батырларының Алтай ... ... жан ... ... зор шеберлікпен
баяндалады.Жырдың мазмұны оқиға желісі, қаһармандар сипаты тарихи шындықтан
алшақ кетпейді. Жырлардағы сюжеттің ... ... ... ... көз ... онда ... шумақтарға кезігеміз:
Хабарын естіп соғыстың
Қарт Бөгенбай келеді.
Жатпайын тез барайын
Айқасып жаумен ... ... ... ойран салайын
Батырдың қарты Бөгенбай
Тарбағатай тауына
Алты айда барып жетеді.
Қалмақтарды ықтатып
Қазаққа құдай болысты. /18/
Жырда Қазақстанның Шығыс өңірін жаудан азат ету ... ... ... ... ... алыстап кетпеген.Дегенмен, жырдағы Бөгенбай
батырдың серігі ... ... ... алты ай жүріп келсе де, дер
кезінде жетіп келгендей болып, суреттеледі.Келуін ... ... ... жеңіліске ұшырап,кері шегінуге мәжбүр болуы, дәл сол кезде
оларға Қабанбай, Барақ батырдың көмекке ... ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан қараған жөн. Яғни Мұхтар Әуезов
пайымдағандай: «тарихи жырларда эпостық баяндауға тән ... ... ... ... ... ... ... араласқан субьективтік
баға басады.» /19/.
Сол сияқты жыр оқиғасы:
Қабанбай қарсы келеді
Жынды болған бурадай
Батырын қалмақ көреді
Қабанбайға кезекті
Қан батыр ... ... ... ... құлады.
Құмырсқадай су беті.
Қалмақтар қырғын табады.
Қалмақты қазақ жеңген жер
Қара шашақ найзасын
Қайратын қашан көрем деп
Тірлігімде пайдасын
Келістіріп кеудеден.
Кебекең найза ұрады.
Көзін жұмып ... ... ... ... төгіліп сол өзен
Қанды су болып қалады.../20/
деп жеңіспен аяқталады. Дәл осы оқиғаны тарихи ... ... ... ... ... ... тауы мен ... су өзені бойында
жоңғар әскерін талқандап, Шілікасуы мен Зайсан көліне дейін жоңғарлардың
ізіне ... ... ... азат ... ... ... шайқастарын қазіргі
үлкен Қаратал, Көк қошқар, Кендірлік,Аққол деген ... ... ... ... ... халқы ғасыр бойы созылған күресін
жеңіспен аяқтады » деген ... бар ... ... ... «Абылай ханның ... ... ... ... ... Қабанбай, қанжығалы Бөгенбай, қаз
дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, көкжарлы ... ... ... Малайсары...» секілді даңқты есімдер тізбегі қайталанып берілсе, тағы
бірде жеке ерлердің хас қаһармандығы мадақталады. Уақ Баян ... ... ... ... ... ... ерді көрмессің
Бұрылып жауды шанышқанда.
Үйде батыр көп еді,
Жау жолында Баянбай
Көзге түсетұғын жоқ еді,-
делінген. Осы қысқа ... ... ... ... берілген./22/.
Қазақ батырларының әрқайсысына арнап сөз тастап,олардың
әрбіреуінің өзіндік ерлік кескін ... ... ... ... ... ... ... жүктейді.
Бас-басыңа батырлар
Арнап міндет артамын.
Ата-аналық ақым бар,
Алдарыңа оны тартамын-
деп ... ел ... ... ... ... ... ... беріп
тұрғанын атап көрсетеді.
Бұхар Малайсарыға арнап:
Малайсары батырым,
Күшіңе сай ақылым
Елдің кегін жақтайтын
Жаттан өлді жақының,
Жауды жайрат аянбай
Еркөкше мен ... ... едің ... ... ... ... қамын жасап,жатпай тұрмай қаруланып,бас
қосып,күш біріктіріп даяр тұруларын талап етеді.
Тәуекелге бел ... ... ... ... ... алып ... құнын алуға
Елдің жегін жақтауға
Қару сайлап, даярлап,
Қанды соғыс оңайма?
Қамданыңдар тұрмаңдар
Есте мәңгі қалуға!!! /23/
Осы толғауда Бұхар жырау ... ... ... ... ... үнсіз жатып
алмай, халықпен бірге жауға қарсы тұрып, өзінің жалынды ... ... ... Бұл ... ... сай, Жыраудың жан-дүниесін
жарып шыққан толыққанды толғау.
Ақтөбе өңіріндегі ел есінде сақталған батырлардың бірі ... ... ... ... ... аты ... болған
«Алшынның ақсақ барысы» атанған данықты батыр, би, қоғам қайраткері.Байдалы
өмір ұлы туралы ел жадында ескі ... ... ... ... ... ... бейнесі былайша суреттелінеді.
Үшінші мына өмірді
Өмірден туған Байдалы
Айыбы асқақ демесең
Әруағы бұлтпен таласқан
Батыр екен айлалы
Байтақ жатқан қалмақты
Қылышының астында
Қонысынан аударып,
Аштарханан асырып
Иіріп қойдай айдады. ... ... ... бір ... да ... ... ... қалмақ қау екен
Қазақтан алып жесірді
Салған екен кесірді
Келе жатқан бұрыннан
Қазақ ... ... жау ... ұлы ... ақсақ батыры
Кенжалы мен Көрпе бай
Мыңжас батыр төртеуі
Аттанды қалмақ ... іліп ... алып ... деп қалмақты
Саламын деп ауыр салмақты
Қалмақтың шапты қаласын
Шулатты қатын баласын
Қылдырмады пайдасын
Таптырмады айласын
Қысқа күнде қырық шауып,
Төсегіне ... ... ... ... ... ... мен ... жегі де шебер суреттелген.
Кіші жүз жасағының бас ... ... Адай жары ... ... қол астында қызмет еткен ол сол кездің өзінде –ақ ... бола ... жылы ... жылы ... ... ... Сары ... соғыстарда да, 1747 жылы Сыр
бойындағы, 1752-1754 жылдардағы жоңғарды жеңіліске ... ... 1755 ... жоңғарлардан қазақ жерін түгелдей қайтарып алған
соғыстарда ... ... ... қазақ батырларының тізімінің ішінен
Шотанның Қатысқанын ... ... ... ... он екі ... ... ... соңынан Кішіжүз жасағының бас сардары деген атақты
игеленген батыр тұлға.//////////
Жоңғарлар ... ... жеңу ... ... Орта жүз ... ... ... жорық ұйымдастырған.Жаулау
қазақтың қарсыласу күшінің неғұрлым тегеурінді, ... жері Орта ... ... ала ... ... бұзу ... ойраттар бұл жолы
ойлаған мақсатына толық жете алмай, кейін серпілуге ... ... ... дәл осы ... ... айтқанда 1741 жылы жаулардан ығысып,
қонысын тастап,бой тасалған қазақ ауылын ... ... ... ... ... осы кезде бір қазақтың өз басын ажалға тігіп,
қалмақтарды «жол ... деп, ... ... көп ... ... ... қалдырыпты. Өкінішке орай жоңғарларды алдап,жасырынған
ауыл адамдарын аман алып ... ... ... өзін ... ... ... аты-
жөні сақталынбаған. /27/
Малайсары мен Жасыбай батырлардың даңқы да ерте ... ... ... бұл екі ... ... ... жөнінде ... ... ... арналып шығарылған «Ер
Жасыбай» жыр-дастанында ... ... ... Соларға қарағанда, ол
Олжабайдың жиені ғана емес, жауға бңрге шапқан серігі, ... досы ... ... ... атқан мергендігімен аты
шыққан. Баянауыл өңірін ... ... ... ... көрсеткен. Ол
жауға бірнеше дүркңн соққы берген әйгілі батыр.Бірде қазақтардың қолбасшысы
Олжабай батыр ... ... ... келе ... ... ... ... олардың жолын бөгеп, бері жібермеуді тапсырады. Мыңға
толмайтын жасақты ... ... ... ... ... ... ... аңдаусызда сауытының желке тұсындағы ашық жерінен қалмақтың ... ... ... қолы ... ... бере ... ... бастайды.
Сол кезде қырғын болған таудың шатқалына Олжабай бастаған әскер кіреді.
Жеңілген қалмақтардың ұлардай ... ... ... тау ... ... ... ... «Сендердің бәріңді қосқанда,өлген Жасыбай
батырдың шынтағына тұрмайсыңдар» деп, жауынгерлеріне «жауды аяған жаралы»
екенін ескертеді. ... бұл жолы ... ... ... ... шашылып қалады». Бұл деректердің дұрыстығына ... ... ... ... ... ... ... жанапты.
Қайқайып садақ тартқанда,
Қалмақтың тиіп сұм оғы,
Жасыбай қалды жығылып»
Деген жолдар да,соғыс болған ... бұл ... ... ... аталуы да
ділелдей түседі. /28./
Бұлар қалмаққа ... ... ... ... ... бартылар.
Малайсары әрі би, әрі батыр санылды. Жасыбай жау мергенінің жасырынып тұрып
атқан ... ... ... ... қаза табады. Оның өлімі соншалық ... ... Бұл ... ... жоқтау шығарып жыр еткен. Шойынды көлді
Жасыбай көлі деп атауды ұйғарып, ... атын ... есте ... ... Жаяу Мұса ... ... ... батырдың ерліктерін толғаған
жырларына тоқтала келіп, оның ұзақ жырын қалдырған.Ол ... 160 ... ... ... ... өткен Жасыбай,
Көкше шақпақ тасындай
Суы қатты сом болат
Өмірі өтті жасымай.
Дем таусылып,дәм бітсе.
Аялына қарай ... жазу ... ... мені Абылай,
Тақта отырып арымай.
Болат істің қамын қыл.
Жадырап шілде жазындай.
Бұхар Жасыбай туралы толғауы- ... ... ... кешкен ерлік
істері, ата-мекеніне деген сүйіспеншілігін, хас батырдың ... ... ... қазасы басында жырланған бұл толғаулардан жыраудың
отаншылдық жалынды үндері естіледі.Батыр қазақ халқына ауыр ... ... ... ... ... кек ... ... Көпті көрген жырау ер
азаматтарды ер қаруы бес қаруды асынып, жорыққа аттануға, жан аямай ... ... ... мені ... ала ... ... ... қанмен жу
Сендер едің сенгенім
Жолдарың болар жорықта
Тию болар зорлықта
Өзі тиген өкінбес
Күш жұмсасаң қорлыққа... /29/
Бұқар баба ... ... ... ... Қазыбек,
Шақшақұлы Жәнібек
Орманнан көп Орта жүз,
Содан шыққан төрт ... бірі ... еді /30/. 16-17 ... ... ... ... ... көз жұмғанша еруіл аттан түспеді. «Қазақ
халқының қаһармандары » деген жинақта Ұлы жүздегі ... ... ... ... ... ақ ... сұрайды. «Қарағым,өзгеге берген батамды
өзіңнен неге аяйын.Ер азамат қылып өсіріп,ел-жұртыңа қосайын деп ... ... жау ... ... риза болмаған Жәнібек: «Он сегізге
келгенше,жігіт болып жетіле алмады дегеніңіз бе? Желкілдеген ... ... ... ... басын айналдырған көбнлектей ... ... ... Абыз ата: ... ... ... кетер» деп ойлап, «Қол басқарсаң,жолың киелі болсын! Ел басқарсаң,
сөзің жүйелі болсын!» деп батасын ... /31/. ... ... жерін жоңғар
басқыншыларынан азат етуге аттанып бара ... ... ... Олжабай, найман Барақ батырлардың
қолына Жәнібек жорық үстіне қосылады. Майдан ... ... ... ... ... ... келіп,ортаға екі жақтан жекпе-жекке
батырлар шығады.Қалмақ ... дес ... ... ... ... ... ерлік көрсетеді. Қалмақ батырының құлаштай ұрған айбалтасын
денесіне дарытпай, жұлып алып, ... ... ... деп ол алмасын
жай түскендей жарқ еткізеді. ... ат ... құша ... ... ... кеткен қалмақтарға жас батыр ... ... ... ... араласады. 17-18 жасар Жәнібектің алғашқы шайқасы
тарихта осылай қалады. /32/. Сонау ... хан ... ... ... ... ... ... Жәнібек қазақ руыны көтерген жекпе-жекке
шығар батыр, қалмақтардың атақты баскесері Жайсан батырынан ... ... ... Ол жол бастаған жолы киелі болды, ел бастаған сөзі
киелі болды. Батырлықты нояндыққа,ерлікті абыздыққа ... ... Орта ... ту ... ... ... болмаса бірегейіне
осылай айналды.
Құтымбетұлы Наурызбайдың өмірі жоңғарларға қарсы ... ... ... Аңырақай шайқасына қатысып,жиырма үш ... ... ... мен ... ... өлтіріп батыр атанады. Батырдың
елігіне риза ... ... ... ... ... ... қойдай қырады,оттан судан тартынбай.
Түйе тұрпатты тұтқыр ер.онды-солды ұрады.
деп,оның атын жырға қосып.мақтан тұтады.
Аңырақай шайқасы қазақ ... ... ... ... ... азат етуге болатынын анық көрсетіп береді. Абылай
Арқаға барғаннан кейін тұс-тұсқа жаушы жіберіп,жаңа күш ... ... ... ... ... ... шақырды.Қол бастап
талай шайқасқа қатысқан Наурызбай батыр 1750-1752 ... ... ... Шапырашты Қасқары батырлармен бірге тізе ... ... ... жолын жалғастырып, жоңғарларды Тұрпаннан
асыра қуып тастайды. ... ... бас ... бірі ... ... ... жауынгерліке өзі баулап,әкелі-балалы батырлардың даңқы ... ... ... ... ... шыққан.Халық жырларында:
«Қолыңды қамшысы бар айбалтадай,
Батыл бол батыр болсаң Наймантайдай»
«Тарақты да ... да ... ер ... ... жау ... барайын дер еді»-
деп айтылады. /34/
Бұхардың біз сөз етіп отырған толғауы ... ел ... ... еңбек етіп,елбасына ауыр күн туған шақта жарғақ құлағы жастыққа
тимей, туған ... ... ... азат ... ... еңбектерінен
толық мағлұмат береді.Ол:
Ордалы байтақ елім бар,
Бал өзені ... ... ... ... қорғап бағыңдар
Жауға қарсы барыңдар!
Кеткен жерді қайырып,
Ежен ханнан алыңдар...
Дағыра дабыл ұрыңдар,
Қамданыңдар, тұрыңдар...
Бет күйдірген айбатпен,
Тас үгіткен қайратпен
Жау әскерін ... ... ұран ... ... пен ... ... ... пайда
болу себептерін, оған кінәлі қалмақ бектері ғана екенін ашық айтады. Қазақ
жоңғарлар екі ел ... ... ... ... ... ... ... келісімдерді бұзып, шабуыл жасады-
дейді жырау.
Қойдан қоңыр ел едік
Сиыласқанға кең едік
Ел менен ... ... ... кең ... қалмақ туыстасқан,
Кірме емес, тең едік
Көрші ел боп туыстас,
Жауласпаспыз деп едік.
Ол сөзінде қалмақ тұрмады
Үнемі ... ... ... ... жоқ ... ... жоқ,
Зорлықта тұрақ, қазық жоқ.
Өкпелемес Ежен хан,
Өзі көрер өзінен,
Айныған байлау сөзінен,
Уағыдағы ... ... ел жау ... ... ... ұл ... мен ел туыс болса
қыз іздейді» деген халық мақалы қазақ ұлтының жау ... ... ... ұлдары көп болғандығын дәлелдейді.
XVІІІ ғасырда қазақ елі үшін зар заман орнап жоңғар шапқыншылығы ... ... ... ... ... қорғаған батырлар ерлігі хақында
жыраулар ... үні ... ... ... ... жаңа ... ... келешегінің өткеніне мақтана алатын ой қалыптасуына үлес қосқан.
Батырлардың ел үшін жанын беріп, халқын ... ... ... ... ... ... ... талдау жасауға жыраулар жыры арқау
болмақ.
Сілтемелер тізімі:
Кіріспе.
1.Н.Назарбаев «Тарих толқынында». А., 2005. 29-б.
2.Ж.Тілепов. ... және ... А., ... ... жайындағы библиографиялық көрсеткіш. 3-кітап.Қазақ тарихи
жырларының мәселелері. А., 1979. ... ... ... ... ... ... Зар-заман әдебиеті. Астана, 2005, 3-б.
І-тарау.
1.Қазақстан тарихы.3-том.А., 2002,121-б.
2.Бұл да ... ... ... ту ... ... ... ... А., 1991, 146-б.
5.Сәбит Мұханов.Халық мұрасы.А., 1974, 183-б.
6.Қазақ даласының ойшылдары.(XVІІІ –XІX) А., ... XVІІІ ... ... ... ... ... жырлайды. І-том.А., 1984,105-б.
9.Б.Исабек. Бұқар жырау ғибраттары.// Қазақ тарихы.2004. №2. 27-б.
10.Мусин. Қазақстан тарихы......................
11.М.Мағауин.Қобыз сарыны.А., 2006, 98-б.
12.С.Мұқанов Көрсетілген еңбек.203-б.
13. ... ... ... Он екі ... ... ... Қуанғанов Ш.Т. Бұқар жырау және оның заманы. А., 2000, 16-б.
16. Л.Н.Гумилев. Древная русь и Великая степь. А., 1989,682-б.
17. Б.Исабек. ... ... ... ... тарихы.2004.№2.29-б.
18.Рахманқұл Бердібай. Эпос-ел қасынасы. А., 1995. 238-б.
19.Қазақстан тарихы. 3-том.А., 2002, 139-б.
20.Бұл да сонда. 131-б.
21. М.Мағауин. Қобыз сарыны. А., ... ҚСЭ, ... А., ... ... ... ... ... Қозыбайұлы. XV–XІXғ қазақ әдебиеті.Ақтөбе. 2004, 79-б.
25.Ж.Тілепов. Тарих және әдебиет.А.,2001, 112-б.
26.Қожаберген жырауҚұрастырған.С.Жұмабаев, Қ.Биғожин А., 2007,14-б.
27 Мусин. ............................
28.Қожаберген жырау. Көрсетілген еңбек. 7-б.
29.Қазақстан ... ... да ... ... ... XVІІІ –XІXғ.ғ. 4-кітап. А., 2004,
2.В.Бартольд. История турецко-монголских нородов. М.,1968,5-б.
3.М.Қозыбаев. Көрсетілген еңбек. 62-б.
4.Р.Бердібай. Көрсетілген еңбек. А., 1995,251-б.
5.Ж.Тілепов. ... және ... 2001, ... ... ... ... ... Т.Дүйсенбаев.
А., 1982, 7-б.
7.Р.Бердібай. Көрсетілген еңбек. 235-б.
8.Сабыр Қозыбайұлы XV–XІXғ қазақ әдебиеті. Ақтөбе.2004,67-68-б.
9.Бұқар ... ... ... 39-б.
10.Мұхамедрахым Жармұхамедов. Көненің көзі. А.,1996., 134-б.
11.Шотан...................................
12.Р.Бердібай. Көрсетілген еңбек. 237-б.
13.Бұл да сонда.
14.Ж.Тілепов. ... ... ... Қазақ әдебиетінің тарихы.3-том. Құрастырған.Ш.Қ.Сәтбаев.А.,2000,358-б.
16.М.Жолдасбекұлы.Қ.Салғарұлы.А.Сейдімбек. Ел тұтқа. Астана, 2001,137-б.
17.Құрбанғали Халид.Тауарих Хамса.А., 1992,105-б.
18.Рахымбаева Г. Шығыс Қазақстан өңіріндегі тарихи жырлар. А., 2005, ... ... ... ... Г. ... Қазақстан өңіріндегі тарихи жырлар. А., 2005, 11-б.
21.Аманжолов К. ... А. ... ... ... А., 1999, 320-б.
22. Р.Бердібай. Көрсетілген еңбек. 255-б.
23. Х.Сүйіншіәлиев. ... ... XVІІІ ... ... тарихы-рухани байлығымыз.// Қазақ тарихы.№4.
2007, ... да ... ... ... Көрсетілген еңбек. 233-б.
28.М.Жолдасбекұлы.Қ.Салғарұлы.А.Сейдімбек. Ел тұтқа. Астана, 2001,145-б.
29. Сабыр Қозыбайұлы XV–XІXғ қазақ әдебиеті. Ақтөбе.2004,68-б.
30. ... ... ту ... ... Ел ... ... 2001,149-б.
32.Қазақ халқының қаһармандары.Павлодар. 1991,28-б.
33.М.Жолдасбекұлы.Қ.Салғарұлы.А.Сейдімбек. Ел тұтқа. Астана, 2001,162-б.
34.Бұл да сонда.156-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Бөгенбай батыр 9 бет
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Ер Жәнібек46 бет
Жауғаш батыр9 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс және оның тарихнамасы11 бет
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь