Тілдік қатынас

Мазмұны

Кіріспе ... ..2.3

I. Тілдік қатынас дегеніміз не ... ..4.11
II. Тілдік қатынастың құрамы мен тұлғалары ... ...12.20

II.1. Сөз тілдік қатынастың басты тұлғасы ... ...21.29
III. Тілдік қатынастың ғылыми кезеңдері ... ...30.40
III. 1. Тіл мен ойлау ... ...41.45
Ш.2. Тіл мен сөйлесім ... ...46.49
III.3. Тіл мен таңба ... ...50.52

Қорытынды ... ... ... .53

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... .54
Кіріспе

Диплом жұмысының өзектілігі. Ғасырлар бойы
бостандықты, елдікті аңсаған еліміздің қолы тәуелсіздікке жеткелі бері мемлекеттік тілде ұлтымыздың сана-сезіміне, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпына сай келетін, яғни ұлттық рухын жоғары көтеретін мәселесі тіл білімі саласында ғана емес, ғылымның барлық саласында күн тәртібіндегі айрықша маңызға ие болды. Осы бағытта көптеген ғалымдар: (Қ.Асылов, Ү.Құсайынов, Ф.Оразбаева, Ә.Жүнісбеков, Д.Рахымбек т.б. еңбек еткен.
Оқулық түзу мәселесі үш түрлі бағытта жүріп жатыр, бірақ олардың бәрі бірдей өмірден практикалық қолданым талқылауда себебі білім стандарты мен оқу бағдарламалардағы негізгі бағыт оң болғанымен, оның жалпылама сипатта ғана беріліп, жүзеге асыру жолдарының нақты жүйесінің жасалынбауы оқулықтарға ол талаптардың орындалмай қалуына соқтырған. Біз үшінші бағытта коммуникативтік қатынастағы тіл ретінде үйретуге бағытталған оқулықтар тобына назар аударып отырмыз. Себебі тілдік қатысым болмай адамдар өзара түсінісе алмайды. Бұл - алғашқы қадам. Қазақ тіл білмегенде бұл салаға алғаш бет бұрып, осы бағыттың дұрыстығын дәлелдеген ғалым педагогика ғылымдарының докторы, профессор Оразбаева Фаузия Шамсияқызы. Оның: Қазіргі жас ұрпақ XXI ғасырда Қазақстан Республикасына білімді тұлғамен қатар қазіргі әлемдік өркениетке сай мінезі, тапқырлығы талабы мен таланты жетік өз ортасын жарып шыға алатын, бәсекеге төтеп бере алатын жеке тұлғаның қажет екенін біліп, мемлекеттік, шетел орыс тілдерін жетік білетін мамандарға ұмтылуда — деген атты біздің дипломдық жұмысымыздың маңыздылығын айқындай түсері хақ.
Диплом жұмысының мақсаты: II сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан түзу үшін қажетті тілдік қатынас теориясын анықтау.
Диплом жұмысының міндеті: Аталған мақсатты жүзеге асыру үшін
- Тілдік қатынас анықтамасын;
- Тілдік қатынастың құрамы мен тұлғаларын;
- Тіл мен ойлардың сөйлесімнің, таңбаның бірліктерін
шешу қажет.
Диплом жұмысының нәтижелерін теориялық тұрғыдан:
- қатысымдық бағыттағы оқулықтар түзуде;
- қатысымдық бағыттағы оқулықтарға мәтіндер түзуде;
- қатысымдық бағыттағы оқулықтарға жаттығулар
пайдалануға болады.
Диплом жұмысын жазуда дәстүрлі лингвистикалық, талдау және жинақтау әдістеріне пайдаланылды.
Диплом жұмысының зерттеу объектісі. : Бастауыш
мектептері қазақ тілі оқулығы.
Диплом жұмысынң құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I. Тілдік қатынас дегеніміз не?
Қарым-қатынастың түрлері көп. Тілдік қатынасы - тіл арқылы байланыс, сөйлеу тілі арқылы адамдардың бір-бірімен карым-қатынас жасауы; қоғамдық, ұлттық тіл арқылы ұғынысу, түсінісу, яғни адамзаттың тіл арқылы қатынасқа түсуі тілдік қатынас дегенді білдіреді.
Бұл жерде сөйлеу тілі деген тіркесі ерекше бөліп айтуға тура келеді. Өйткені ол ауыз екі сөйлеу деген мағынаны емес, жалпы адамзаттың сөйлесу құралы, сөйлеу құралдарының қызметі, адамның тілі, адамның тілдік қатынас құралы деген қоғамдық-әлеуметтік мәні бар ұғымды жеткізуі тиіс. Сондықтан осындай нақтылы ұғымды білдіру үшін, біз сөйлесім тілі деген тіркесті қолданамыз. Себебі «сөйлесім», «сөйлеу», түбірі арқылы жасала келіп, сөйлеу процесінің тек адамның ойын жарыққа шығару қасиетін білдіретіндіктен, көбінесе біржақты әрекет ретінде қабылданады. Ал «сөйлесім» «сөйлеу» түбіріне ортақ етістің «с» жұрнағы қосылу арқылы жасала келіп, бір-бірімен тілдік қарым-қатынас нәтижесінде іске асатын ортақ құбылысты көрсетеді. Тілдік қатынас жүзеге асу үшін, айтылған не жазылған хабардың қабылданып, оған жауап қайтарылуы, яғни істің ортақ атқарылуы — басты шарт. «Сөйлесім» - осы басты шартты және ортақ тілдік әрекетті аңғартатын сөз.
Сөйлесім тілі - тек адамзатқа ғана тән әрекет, тек адамдар ғана тіл арқылы сөйлей алады, үғыныса алады. Ал басқа тірі жануарлар т.б. бәрінде дененің бір мүшесі ретінде, анатомиялық-физиологиялық жағынан тіл болғанымен, олар сөйлеу мүшелеріне тән қызметпен қамтамасыз етілмеген, яғни олар тірлігі бар құбылыс болғанымен сөйлей алмайды.
Сөйлесім әрекеті тек сөйлеу мүшелерінің қызметіне ғана емес, ойлау мен пайымдаудың, сана мен мидың да ерекшелігіне қатысты. Бұл - өз алдына бөлек, жеке мәселе.
Тілдік қатынас /ТҚ/ - сөйлеу тілі арқылы ұғынысу, түсінісу дегенді нақтылай келіп, жай ғана қарым-қатынас дегеннен гөрі тамыры тереңге кеткен, өмірде өзіндік орны бар, қоғамның дамуы үшін ең қажетті қоғамдық-әлеуметтік ақпараттардың жиынтығы арқылы адамдардың бір-бірімен пікір алмасуы, адамдар қатынасының түп қазығы дегенді білдіреді.
Өмірде адамдар тек тілмен сөйлесу арқылы ғана бір-бірімен түсініспейді, кейде әр түрлі жағдайларға байланысты олар бір-бірін тілсіз-ақ ұғып, соған қарай іс-әрекет жасайды. Мәселен, көшеде келе жатқанда, адамдар түрлі жарық көздеріне, естілген дыбыстарға назар аударып, соған өздерінше жауап қатады, соған сай әрекет жасайды. Сол сияқты жол белгілерінің әр түрлі үлгілері немесе таңбалары адамға белгілі бір жайдан хабар береді де, адам оны қабылдап, түсініп, осыған байланысты қозғалады.
Кейде адамдар белгілі бір шартты келісімдер немесе белгілер арқылы тілсіз-ақ үғынысады. Бұл да - адамдар арасындағы қарым-қатынастың бір түрі. Осы басқа да адамдардың бірін-бірі түсінудің көптеген жолдары бар.
Мұндай семиотикалық таңба-белгілерден өзгеше
адамдардың ыммен түсінісуі және көздің, ауыздың, қабақтың қимыл-қозғалыстары мен жалпы бет-әлпеттің өзгеруі арқылы ұғынысуы сияқты қаншама көп белгілер бар. Тіптен дене мүшелерінің /қолдың, аяқтың, иықтың т.б./ әр түрлі қимыл-әрекеттерінің өзін неше саққа жүгіртуге болады.
Ауладан естілген қатты айқай немесе есікке берілген қоңырау, соны ести сала екінші адамның оған қарсы әрекет жасауы /далаға жүгіріп шығуы, не есікті ашуға ұмтылуы/ бұл да өзара түсініскендік.
Қарым-қатынастың жоғарыда айтылған үлгілерінің барлығы өмірден, қоғамнан тыс бола алмайды. Мұндай қарым-қатынастар адам үшін қызмет етеді, ададмдардың өзара түсіністігіне жол ашады. Сондықтан олар да
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Абузяров Р.А., Туева З.И. Русский язык на занятиях по
начальной военной подготовке в национальной школе. 2-изд.,
М, "Просвещение", 1989.
2. Адамбаева Ж. Орыс мектептерінде казақ тілі сабактарында
тіл дамыту жұмыстары. Алматы, 1978.
3. Адамбаева Ж. Орыс мектептерінде қазақ тілін окытудын,
кейбір мәселелері. Алматы, "Рауан", 1993.
4. Айғабылов А. Лексиканы окыту методикасы және оның
казіргі міндеті. Алматы, "Мектеп", 1982.
5. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. Орынбор, Қазмембас,
1924. Аймауытов Ж. Ана тілін қалай окыту керек? "Жаңа мектеп
1925, N2.
7. Аймауытов Ж. Тіл туралы "Еңбекші казак", 1926, 9-наурыз.
8. Аймауытов Ж. Дәйектігі жөнінен. "Еңбекші қазақ", 1928.
23-ноябрь.
9. Аймауытов Ж. Комплекспен оқыту жолдары. Қазмембас, 1929 г.
10. Актуальные вопросы вузовской методики преподавания и
усвоения русского языка: русский язык в вузе. Сб.статей.
/отоед.А.Метса/. Таргу, ТГУ, 1982.
П.Алдашева А. Казахский язык. Учебно-методическое пособие. Алматы, "Санат", 1997.
12. Алдашева А., Сарыбаев Ш., Уэлиев Н. Жаңа атаулар. Алматы, "Анатілі", 1992.
15.Аманжолов С, Сауранбаев Н. Қазак тілінің граммати-касы. П-бөлім. Синтаксис. Алматы,1939.
16. Аралбаев Ж. Қазак фонетикасы бойынша этюдтер. Алматы
Ғылым", 1988.
17. Арғынов X. Қүрмалас сөйлем синтаксисінің методикасы.
Алматы, "Мектеп", 1964.
18. Арғынов X. Қазак тілі синтаксисі методикасының не-
гіздері. Алматы, "Мекгеп", 1969.
19. Арғынов X. Қазак тілі методикасы. Алматы, "Мектеп",
1974.
20. Артемьева М.А. Категория интенсивности в публицистике:
общее и индивидуальное в языке. Авт. канд.фил.наук,
М.,1992.
21.Аскерова Л.Д. Коммуникативно-речевые средства орга-низации типов речи газетаого текста. Авт. канд.фил.наук. Алматы1992.
22. Ахгамбердиева З.Т., Еремина К.И. Қазак тілі. "Ферст
девелопмент", 1995.
23. Аяпова Т.Т. Қазак тілі. Негізгі окулык. Үй кітабы.
Мұғалім кітабы, Тылым", 1998.
24.Әбдіғалиев С. Неміс тілін окытудың негіздері. Алматы, ҚазМУУ,1992.
25. Әбілкаев А. Қазак тілін окыту әдістемесі. Алматы, 1995.
26. Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазак тілін окыту методикасы.
Алматы, "Мектеп" 1965.
27. Әлімжанов Д. Қазак тілін окыту методикасының прог-раммасы. Алматы, 1980.
29. Әміров Р.С. 1-класта казақ тілін окыту. Алматы, "Қаз.
мем. басп.", 1962.
30. Әміров Р.С. т.б. Грамматика, емле, тіл дамыту. Алматы,
"Рауң", 1993.
31. Әуелбаев Ш., Қазак тілі сабактарының мазмұны мен
жоспарлау үлгілері. Алматы, "Мектеп", 1980.
32. Байкова Л.С. Теория и практика коммуникативного обу-чения
русскому языку в национальном вузе. Дис.док.пед.наук. М.,1985.
33. Балакаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін окыту.
Алматы, "Мектеп", 1989.
34.Баринова ЕЛ. и др. Методика русского языка. М.,
1974.
35. Барлыбаев Р. Қазіргі қазак тіліндегі коғамдык-саяси лексика.
Алматы, "Мектеп", 1978.
36.. Бейсенбаева К.А. Қазак тілі. Алматы, 1998.
37. Бектуров ILL, Бектурова А. Казахский язык. /под общей
ред. проф.А.Е.Карлинского/. Алматы, "Рауан", 1990
38. Беляев Б.В. О взаимоотношении мышления, языка и ре-
чи. "Вопросы психологии", 1958.
39. Беляев Б.В. Очерки по психологии обучения иностран-
ным языкам. 2-изд. М., 1965.
40. Ф.ПІ. Оразбаева «Тілдік қатынас теориясы мен әдістемесі»
Алматы 2000ж.
41. Қордабаев Т.М. «Жалпы тіл білімі» Алматы мектеп №75
42. Қоянбаев М. «Педагогика» 1999ж. Алматы
43. Рахметова С. Бастауыш класс оқушыларының тілін
дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздері /ауызша және жазбаша
тіл дамыту әдістемесі/. Пед.ғыл.док.дис. Алматы, 1994.
44. Рубинштейн С.А. Основы общей психологии. В 2-х то-
мах. М., "Педагогика", 1989.
45. Садуакасов Ә. Қазақ тілінен методикалық құрал. 2класс.
Алматы, Қазмембас, 1941.
46. Сариева К. Қазак тілі. Алматы, "Білім" 1997.
47. Сарыбаев Ш.Х. Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері.
П-бөлім. Алматы, ОПБ, 1959.
48. Сүлейменова Э., Қадашева Қ., Ақанова Д. Тіл ұстарту.
Қазақ тілі. Казахский язык. Учебный комплекс. Алматы, "Жібек
жолы", 1996.
49. Сыздықова P., Шалабаев Б. Көркем тексті лингвистикалық
талдау. Алматы, "Мектеп", 1989.
50. ¥йықбаев И. Қазақ тілін оқыту мәселелері. Алматы, 1959.
        
        Мазмұны
Кіріспе ......2-3
I. Тілдік қатынас дегеніміз не ......4-11
II. ... ... ... мен тұлғалары .......12-20
II.1. Сөз тілдік қатынастың басты тұлғасы .......21-29
III. ... ... ... ... .......30-40
III. 1. Тіл мен ойлау .......41-45
Ш.2. Тіл мен сөйлесім .......46-49
III.3. Тіл мен таңба ... ... ... ... ... ... Ғасырлар ... ... ... ... қолы ... ... ... тілде ұлтымыздың сана-сезіміне, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпына
сай ... яғни ... ... ... ... ... тіл білімі
саласында ғана емес, ғылымның барлық саласында күн ... ... ие ... Осы бағытта көптеген ғалымдар: (Қ.Асылов, Ү.Құсайынов,
Ф.Оразбаева, Ә.Жүнісбеков, ... т.б. ... ... түзу ... үш түрлі бағытта жүріп жатыр, бірақ олардың бәрі
бірдей өмірден практикалық ... ... ... ... ... ... ... негізгі бағыт оң болғанымен, оның жалпылама сипатта
ғана беріліп, жүзеге ... ... ... ... ... ол ... орындалмай қалуына соқтырған. Біз үшінші бағытта
коммуникативтік ... тіл ... ... ... ... ... аударып отырмыз. Себебі тілдік қатысым болмай адамдар өзара
түсінісе алмайды. Бұл - алғашқы ... ... тіл ... бұл ... бет ... осы ... ... дәлелдеген ғалым педагогика
ғылымдарының докторы, профессор Оразбаева Фаузия ... ... ... ... XXI ... Қазақстан Республикасына білімді тұлғамен қатар
қазіргі әлемдік өркениетке сай мінезі, тапқырлығы талабы мен ... ... ... ... шыға алатын, бәсекеге төтеп бере алатын жеке тұлғаның
қажет ... ... ... ... орыс тілдерін ... ... ...... атты біздің дипломдық жұмысымыздың
маңыздылығын айқындай түсері хақ.
Диплом жұмысының мақсаты: II сынып ... тілі ... ... ... түзу үшін ... ... ... теориясын анықтау.
Диплом жұмысының міндеті: Аталған мақсатты жүзеге асыру үшін
- Тілдік ... ... ... ... мен ... мен ... ... таңбаның бірліктерін
шешу қажет.
Диплом жұмысының нәтижелерін теориялық тұрғыдан:
- ... ... ... ... бағыттағы оқулықтарға мәтіндер түзуде;
қатысымдық бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... талдау және жинақтау
әдістеріне пайдаланылды.
Диплом жұмысының зерттеу ... : ... ... тілі оқулығы.
Диплом жұмысынң құрылымы: ... ... ... үш ... және ... ... тізімінен тұрады.
I. Тілдік қатынас дегеніміз не?
Қарым-қатынастың түрлері көп. Тілдік қатынасы - тіл ... ... тілі ... ... ... карым-қатынас ... ... тіл ... ұғынысу, түсінісу, ... тіл ... ... түсуі тілдік қатынас ... ... ... тілі деген тіркесі ерекше бөліп айтуға тура ... ол ауыз екі ... ... ... ... ... адамзаттың сөйлесу
құралы, сөйлеу құралдарының қызметі, ... ... ... ... ... ... ... мәні бар ұғымды жеткізуі тиіс. ... ... ... білдіру үшін, біз сөйлесім тілі ... ... ... ... «сөйлеу», түбірі арқылы жасала келіп, сөйлеу
процесінің тек адамның ойын жарыққа ... ... ... ... ... ... ... Ал «сөйлесім» «сөйлеу»
түбіріне ортақ етістің «с» жұрнағы қосылу арқылы жасала келіп, бір-бірімен
тілдік қарым-қатынас нәтижесінде іске ... ... ... көрсетеді.
Тілдік қатынас жүзеге асу үшін, айтылған не жазылған ... ... ... қайтарылуы, яғни істің ортақ атқарылуы — басты шарт. ... осы ... ... және ... тілдік әрекетті аңғартатын сөз.
Сөйлесім тілі - тек адамзатқа ғана тән әрекет, тек ... ғана ... ... ... ... ... Ал басқа тірі жануарлар т.б. бәрінде
дененің бір мүшесі ретінде, ... ... ... олар ... ... тән ... ... етілмеген, яғни
олар тірлігі бар құбылыс болғанымен сөйлей алмайды.
Сөйлесім әрекеті тек сөйлеу мүшелерінің ... ғана ... ... ... сана мен мидың да ерекшелігіне қатысты. Бұл - өз ... жеке ... ... /ТҚ/ - ... тілі ... ұғынысу, түсінісу дегенді
нақтылай келіп, жай ғана ... ... гөрі ... ... өмірде өзіндік орны бар, қоғамның дамуы үшін ең қажетті
қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... бір-бірімен
пікір алмасуы, адамдар қатынасының түп қазығы дегенді білдіреді.
Өмірде адамдар тек тілмен сөйлесу арқылы ғана бір-бірімен түсініспейді,
кейде әр ... ... ... олар ... ... ... соған
қарай іс-әрекет жасайды. Мәселен, көшеде келе жатқанда, адамдар ... ... ... ... ... ... соған өздерінше жауап қатады,
соған сай әрекет жасайды. Сол сияқты жол белгілерінің әр ... ... ... ... ... бір ... хабар береді де, адам оны
қабылдап, түсініп, осыған байланысты қозғалады.
Кейде адамдар белгілі бір ... ... ... белгілер арқылы
тілсіз-ақ үғынысады. Бұл да - адамдар арасындағы қарым-қатынастың бір түрі.
Осы басқа да адамдардың ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және көздің, ауыздың, қабақтың ... мен ... ... ... ... ... сияқты қаншама
көп белгілер бар. Тіптен дене мүшелерінің /қолдың, аяқтың, иықтың т.б./ әр
түрлі қимыл-әрекеттерінің өзін неше ... ... ... ... ... ... ... есікке берілген қоңырау, соны ести
сала екінші адамның оған қарсы әрекет жасауы ... ... ... ... ... ұмтылуы/ бұл да өзара түсініскендік.
Қарым-қатынастың жоғарыда айтылған үлгілерінің ... ... тыс бола ... ... ... адам ... етеді, ададмдардың өзара түсіністігіне жол ашады. Сондықтан олар да
адамдардың қарым-қатынасына, байланысына /коммуникацияға/ ... ... ... түсінісу тілсіз қарым-қатынас деп аталады.
Тілсіз қарым-қатынаста түсінісудің бәрі тілдік тұлғалардың /сөз, сөйлем
т.б./ ... ... ... тіл қатынас құралы ретінде қызмет
атқармайды.
Дегенмен, тілсіз қатынас пен оның түрлері қоғамда да, өмірде де ... ... ... ... қарым-қатынасына қызмет ете келіп, түсінісудің
қарапайым жолы болып табылады.
Жалпы адамдардың қарым-қатынасына қатысты әрекеттер екі үлкен тармақтан
тұрады. Оның бірі — ... ... ... - ... ... ... пен тілсіз қатынастың ұқсастықтары да, айырмашылықтары
да бар. Бұл қатынастардың ... ... ... ... де, ... ... байланысын қамтамасыз етеді, яғни адамдар арасындағы
қатынасқа қызмет етеді.
Екіншіден, тілдік қатынаста да, тілсіз қатынаста да ... бір ... ... ... ... ... шартты түрде болуы мүмкін.
Үшіншіден, тілдік, тілсіз қатынас та адамдардың ... ... ... ... тікелей жолмен емес, сырттай болуы да мүмкін, бәрібір
адамның белгілі бір ... ... ... ... іс-әрекет жасауына
мүмкіндік болады. Алайда тілдік ... ... бір ... ұғынысуын,
ойын еркін, толық жеткізуінде ерекше қызмет атқарады. Оның осы ... баса ... ... ... ... коммуникация — это ... ... ... ... ... в целях установления взаимопонимания», - деп, ... ... ... тіл арқылы жүзеге асуы деп бағаласа,
И.М.Кобозева оны ойдың тіл ... ... ... дей отырып, бұл процесті
сөйлеуге қатысты қарым-қатынаспен байланыстырады: «...это способ ... ... ... ... в ... ... акта — ... звена речевого общения»
Тілдік қатынас — тілсіз қатынастан әлдеқайда күрделі және бөлек.
Сондықтан да тіл ... - ... ... ... тіл ... ... ... негіз болатын тілдік қатынас туралы ғылым.
Лингвистикадағы тілдік қатынас мәселесін жан-жақты қарастырып, ... ... ... ... бірі - ... шет тілдерін оқытудың
қағидалары мен әдістемелерін сөз ете отырып, жалпы ... ... ... ... ... ... мақсаты мен мазмұнын, тілдік
құралдары анықтауға тырысады. Оның бұл проблемаға қатысты өзіндік ... Ол ... ... ... да, ... ... да
кездеседі.
Э.П.Шубин тілдік қатынасы хабармен алмасудың тұтас жиынтығы дей келіп,
негізінен, тілдің дыбыстық ... мен ... ... ... было бы ... ... коммуникацию как комплекс
явлений, связанных с обменом информацией между людьми ... ... ... ... или ... ... именуемой языком».
Тілдің таңбалық қасиетімен ... ... ... берілуі мен
қабылдау түрлеріне, оны жеткізуші ... ... ... ... Тіптен бір
объектіден шыққан хабар /информация/ екінші объектіде қабылдану үшін,
олардың арасында ... ... ... құралдардың /«посредниктің»/
болатынын дәлелдеп, оған жазуды жатқызады:
«В примитивной языковой ... все ... ... к передаче и приему звуковых сообщений.
Но в обществе? имеющем письменность и взаймодействующем
с ... ... ... ... ... ... нередко осложняется наличием
своеобразных ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін атап өте келіп, Э.П.Шубин оның
/тілдік қатынастан/ тілсіз қатынастың екі түрлі айырмашылығы бар ... ... ... ... яғни жан-жақты, өйткені ол
адамдардың барлық саналық және физикалық әрекетіне қызмет етеді.
Екіншіден, тілдік ... ... ... ... ... ... ... өйткені оған адамның ойдау
қабілеті негіз болады. Бұны ғалымның өз сөзімен келтірейік:
«Во-первых, языковая коммуникация ... ... ... все ... умственной и физической
деятельности людей, неязыковая же коммуникация используется
либо в специальных ситуациях, либо как вспомагательная по
отношению к языковой. Во-вторых, ... ... ... на ней ... само ... трудно представить себе такой вид неязыковой
коммуникации, ... ... бы ... ... знаков языка /точнее их образов/».
Э.П.Шубин айтып отырған тілдік қатынас бүкіл хабардың тұтас жиынтығы
деген анықтамамен келісуге болады. ... ... ... ... ... ... хабардың, ақпараттың тұтас жиынтығынан тұратын болса, онда
хабардың тұтас /комплексті/ жиынтығы неден ... оның ... ... ... ... ... тура ... ретте тілдік қарым-қатынасты жүзеге асырушы хабарға қатысты барлық
құрамды ... ... ... ... ... әрқайсысының өзіндік
қызметі анықталуы тиіс.
Ең алдымен, ерекше орын алатын тілдік қатынастың негізгі мазмұны, мәні,
мағынасы болып табылатын - хабарды іс ... ... ... ... Олар ... құрамнан тұрады:
Белгілі бір ақпаратты, деректі хабарлайтын — Баяншы.
Ақпаратты жеткізетін — Тұлғалар
Ақпаратты не деректі - Қабылдаушы.
Баяншы - ... ... ... өмірді сезінуден, пайымдаудан туған
санадағы ойды түрлі тілдік амал-құралдардың, ... ... ... ... ... ... асыру үшін тілдік байланысқа қатысушы,
тілдік қарым-қатынасқа түсуші.
Тұлғалар — хабарлаушыдан шыққан дерек ... ... ... ... ... оған ақпараттың түсінікті болуын қамтамасыз ететін, ... ... ... ... ... атқаратын қатысымдық
бірліктер.
Қабылдаушы — белгілі бір хабарды қабылдап, ... оның ... ... ... түсініп, ой мен пайымдау арқылы өз ... ... ... ... ... ары ... іске ... да, қабылдаушыға да — бәріне ортақ әрекет — байланыс, ... ... ... қатынас тіл арқылы жүзеге асады. Адамдар арасындағы
өзара байланыс болмаса, ... ... де ... ... ... ... қатынастың негізін жасайтын, оны іске ... ... ... тілдік қарым-қатынастың қажетті шарты.
Баяндау мен қабылдау үрдістері тілдік қатынастың
барлығына тән. ... ... ... ... сөздермен атаудан гөрі, ... ... жөн ... ... бұл ... өзі тіл ғылымына
біркелкі емес.
Мәселен, Э.П.Шубин тілдік қарым-қатынастағы
хабарлауды, яғни хабар беруді - трансмиссия, ал қабылдауды ... деп ... ... орай ... ... ... ... — реципиент дейді.
Сонымен қоса, алғашқы - хабарлауға қатысты құбылыстарды -
трансмиссивті /трансмиссивные ... ... ал ... ... ... - ... деп көрсетеді. Э.П.Шубиннің айтуынша, ... ... /Т/ ... да, реципиентке /R\ жетеді.
Қазақ тіл білімінде тілдік қатынасқа қатысты терминдер қалыптаспағанын
ескеріп, бұл ұғымдарды беру үшін ... ... ... ... ... Олар: баяншы, хабар, тұлға, қабылдаушы. Сонда тілдік қатынас ... үшін ... /Б/ ... ... /X/ Тұлғалар /Т/ арқылы Қабылдаушыға
/Қ/ келіп, одан ары қарай қайтадан ... ... ... айналымда
жұмсалады.
Шынтуайтқа келгенде, басты мәселе мынада: баяншыдан /Б/ шыққан хабар
/X/ қатысымдық тұлғалар /Т/ арқылы қабылдаушыға /Қ/ ... жету ... Ал ... ... ... болсын бәрібір жүзеге аса береді: тек жазбаша ... онда ... көп ... өтуі мүмкін. Өйткені әр түрлі жағдайларға
байланысты хабардың ... ... ... ... тұруы, немесе
бірнеше үздікпен ... ... ... ... ... тілдік қатынас құбылысына байланысты ... атап ... олар ... ... ... шығуы. Мұнда синтаксистік
заңдылықтар, яғни ... ... ... ... ... ... ... мағынаның дұрыс жеткізілуі, айтылар
ой мен ... ... ... тепе-теңдігі. Мұнда
семантикалық заңдылықтар ... роль ... ... - ... ... ... дұрыс
қабылдауы. Е.И.Пассов осы үш ... ... ... ... ... жүзеге асуы үшін ең ... - ... ... екі ... қарым-қатынасты іске асырмайды,
бірақ ... орай ... ... біз осы ... ... бермейміз, яғни қарым-қатынаста бірінші және екінші
кезеңдерде ... ... ... деп ... ... ... ... жалпы адамзат арасындағы ойға,
санаға қатысты болса, ол, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... туады.
Тілдік қатынастың дыбыс арқылы айтылуы және әріп арқылы таңбалануы
лингвистикада ... және ... ... ... деп те
айтылады. Осы тұрғыдан келгенде, тілдік ... ... және ... ... ... деп ... онда тілдің таңбалар жүйесі тілдік
қатынастың ауызша түрі, болып табылады. Тілдік таңбалар жазылу арқылы ... ал ... ... ... ... естіледі. Бұл екеуі де
тілдік қатынастың жүзеге асуы үшін ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы
нәтижесінде іске аса келіп, ... бір ... ... ... сыртқа шығады. Адамдардың арасындағы ауызша тілдік ... - ... ... ... ... ... өмір ... келе жатқан құбылыс.
Ауызша қатынас — ойдың тіл арқылы сыртқа шығуы, ол ... ... ... ... дыбысталуы арқасында жүзеге асады.
Ауызша тілдік қатынаста басты роль атқаратын - адамның сөйлеу мүшелері.
Дыбыстау мүшелері /ерін, тіл, тіс, ... ... ... т.б./ ... еркін жұмыс істеу арқылы қатысымдық тұлғалардың айтылып,
естілуіне ... ...... ... іске ... ... кезеңі болып табылады.
Ауызша ТҚ адамның сөйлеу қабілетіне қарай өзгеріп отырады және тілдік
қатынастың әр түрлі ... ... ... ... іске ... Бұл ... ... ырғағының мәні ерекше. Жазбаша
қатынас ... ... ... ... байланысты
бола келіп, адамдардың бір-бірімен тікелей қатынаста болуын аса қажет
етпейді. ... ... ... тұлғалардың естілу қасиетінен гөрі, көзге
көріну ерекшелігі басым болады. Мұндай қарым-қатынас таңбаларының ... ... іске ... оны адам өз бетінше өзгерте алмайды.
Жазбаша тілдік қатынаста басты роль атқаратын - ... ... ... ... ... ... /ТҚ/ -ауызша тілдік қарым-
қатынастан /ТҚ/ кейін пайда болған құбылыс.
Ауызша ТҚ пен ... ТҚ ... ... ... оларды
дыбыстық ТҚ /дыбысталу нәтижесінде болатын/ және таңбалық ТҚ /әріптермен
таңбаланудан болатын/ деп те ... ... ТҚ ... ерекшеленеді, ал таңбалық ТҚ жазылады және
әріптер ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу арқылы іске асады және
тыңдалады. Жазбаша қатынас таңбалана келіп, жазу арқылы жүзеге ... ... ... қатынас пен жазбаша тілдік қатынастардың әрқайсысы жеке
құбылыс ретінде өмір сүрмейді. Олар өзара ... ... бола ... ... ұласады.
Тілдік қатынасқа негіз болатын адамның ойлау қабілеті, ... ол ... ... ... Оны ... ... та ... тілдік қатынас жоқ. Ойлау тілдік қатынастың тірегі ғана емес, ол —
бүкіл сөйлеу әрекетімен өмір сүретін адамзаттың болмысы. ... мен ... мен ... - ... ... ... құбылыстар.
Тілдік қатынас сөз жоқ ойлау мен сөйлеудің бірлігінен тұрады. Өйткені
тіл-ойдың көрінісі, адам ойын тіл ... , яғни ... ... Ал ... ... негізі -тіл.
Сондықтан олардың бірлігі өте берік, олар бірінсіз бірі өз қызметтерін
атқара алмайды. ... ... мен ... тіл арқылы қарым-қатынаста маңызды
роль атқарады. Рас, ... бір ... ... бұл бірлік табиғаттың
болмысымен бірге қалыптасып дамыса, уақыт өткен сайын ол ... ... ана ... ... ... ... ... емес тілдерді
үйренудің өзіндік қиындықтары мен кедергілері болуы мүмкін.
Сондықтан да шет тілін, ... ... ... ... ... ... /коммуникативтік/ әдісіне қазір ерекше назар аударып жүр.
Тілді оқыту қазір тілдің түрлі зандылықтарының теориясын үйретуте ... ... ... ... қызметін меңгертуге, екінші тіл арқылы
адамдар бір-бірімен қатынас ... ... ... ... отыр.
Екінші тілді оқытуда қатысым ... ... ... әлі оның ... ... ... қалыптасып үлгерген жоқ.
Ғалым-тілшілердің қатысымдық ... ... әлі ... ... оның ... уақытты сарапшы санауға әкеліп отыр. Бұл
мәселенің шешілуінің қиын да, ... ... ... ... күн ... сай барлық жерлерде екінші тілді, шет ... ... ... іске ... ... ... қазақ тіл білімінде де
тілдік қарым-қатынастың аясы кеңіп, тілдік қатынас өз-өзінен жүріп жатыр.
Оны ... ғана ... ... ... болып жүзеге асырып отыр. ... ... ... ... бір ізге ... оның ... ... ат салысу — бүгінгі зерттеушілердің алдында ... ... ... ереже бірден сәтті болмауы мүмкін, өйткені ол үзақ
тәжірибелердің ... ... ... ... ... ... бүгінгі күн талабын қазірден бастап қолға алып,
тіл заңдылықтарын зерттеуді тереңдете түссек, сол ... ... ... ... ... ... туады.
Сонымен, тілдік қатынас — адамдарға тән ойлау мен ... ... бір ... ... тіл ... ... ... көрінісі.
Тілдік қатынастың басты ерекшелігі: ол үздіксіз қозғалыста болатын
қатынас құралы ... ... ... ... ... ... және тек
адамзатқа ғана тән болып табылады.
Қандай болсын тілдік қатынасқа кем дегенде екі
байланысшы қатысады. Олардың біреуі хабарлайды, екіншісі
қабылдайды, ... ... ... ... не жазып,
жібереді, екіншісі хабарды алады. Бұл екі ... ... де ... арқылы болады есту мүшесінің актви қызметі ... ... ... көру ... ... ол адамдардың қарым-қатынас құралы тіл арқылы ... ... бір ... ғана ... ... адамзатқа, қоғамға қызмет етеді. Яғни,
ол - қоғамның өзі туғызған, оның ... ... ... ... тілдік қатынас жеке адамның тікелей өз басына ... ... ... ... ... болады. Ол қоғамдық қарым-қатынастың
негізін сала келіп, адамның ... ... ... жол ... ... ... арасындағы қоғамдық қарым-қатынастың
қалыптасуының шарты болып табылады. Адам мен адам ... ... ... ... жеке өмір ... қалады, олар табиғатпен, жаратылыспен
біріге отырып, күрделі әлеуметтік, қоғамдық ортаға түседі.
Төртіншіден, тілдік қарым-қатынас адамды ... ... ... ... оны ... қоғамға тәуелді етеді. Себебі, адам тілді
тікелей өзі өзгерте алмайды, өзі қолдан жасай ... адам тек ... ... ... тіл — ... ... ең ... ол - ... ... ... ... ұсақтан
бастап іріге дейінгі әрекеттердің жүзеге асуын қамтамасыз ететін жетекші
құрал. Осы қоғамдық қатынастарды тіл ... ... қана ... ... ... жол ... Сондықтан да ол барлық қоғамдық үрдістердің іске
асу көзі болып табылады.
Алтыншыдан, тілдік қатынас әлеуметтік идеялардың жүзеге асуына әсер ... ... ... қалыптасуына қызмет етеді. Ол барлық саяси
топтардың байланыстырушы құралы бола ... өзі де ... ... ... ... ... /ТҚ/ - ... мен сөйлеудің қатысы
арқылы тілдік тұлғалардың таңбалық жүйесі мен дыбысталу қасиеті нәтижесінде
жүзеге асатын, катысымдық тұлғалардың ... ... мен ... арқылы берілетін, адамдардың өзара түсінісуін қамтамасыз
ететін, тек адамзатқа ғана тән ... ... ... процесс.
Тілдік қатынас ең кем дегенде екі адамның қатысы арқылы ... ... ... ... айтылды. Оны тілдік қатынасты зерттеуші ғалымдардың
көпшілігі атап ... Ол - ... ... ... ... бір ескеретін мәселе тілдік қарым-қатынас, пікірлесу екі адамның
арасында ғана емес, екі ... ... да ... бір адам мен ... ... арасында да бола береді. Бұл — тілдік қатынастың жеке
хабаршы мен жеке ... ғана ... ... ... сан ... ... болып келетінін көрсетеді.
Қатысатын адамдар санына қарай тілдік қатынас қарапайым ТҚ не күрделі
ТҚ болып ... ... Егер ... қарым-қатынас екі адамның арасында
жүргізілсе, ол қарапайым /не жеңіл/ ТҚ болады. Ал ... ... не ... ... ... іске ... ... қатынас
күрделі ТҚ жатады.
Тілдік қатынастың барлығы жоғарыда айтылған ауызша және жазбаша ... ... ... ... ... мен тұлғалары.
Тілдік қатынастың басты белгілері мен түрлерін ажыратып алған соң, ... ... ... жөн.
Біздің ойымызша, тілдік қатынастың негізгі құрамы төмендегідей ... ... іс ... ... ... қатысушылардың қызметі.
Сөйлеу мүшелерінің бірлігі.
Қатысымдық тұлғалардың жиынтығы.
Тілдік қатынасты іс ... ... ... /Б/, ... /Т/ және ... /Қ/ ... ... туралы қысқаша мәлімет жоғарыда берілді.
Тілдік қатынасқа түсушілердің ең басты қызметі - ... ... ... ... баяндаушы мен қабылдаушылар тілдік қарым-
қатынастың барлық түрлерін іс жүзіне асыра келіп, ... ... ... ... ... ... ... қатынаста жүзеге асырушылардың бір-
бірімен тығыз байланысынан көрінеді. ... ... ... атқаратын -
хабарды жеткізетін тұлғалар. Ол ... мен ... ... және ... ... түсінікті болуын қамтамасыз етеді.
Экспрессивтік қызмет тілдік қарым-қатынасқа ... ... ... қана ... оның айырықша мәнін, күшейту ... ... ... ... Баяншы хабарды жай айтып қана ... ... ойға ... ... бөлу керектігін де, өзінің көңіл-күй,
сезімдерін, көзқарастарын да жеткізуге ... Ал ... ... ... жете ... қажет болады.
Сөйлеу мүшелерінің бірлігі олардың әрқайсысының өзіне тән ... және сол ... ... тұлғаларды айтуға қатысты
бүтіндігінен байқалады. Әр дыбыстау мүшесі әр бөлек қимылдаса, онда ... анық ... сөз де ... ... ... ой да ... тілдік қатынас үшін, ... ... ... ... аса маңызды орын алады.
Сөйлеу мүшелерінің қимыл-әрекетімен тілдік қатынасқа қажет тұлғалардың
мән-мағынасы пайда болады. ... ... ... негізгі құрамын
көрсететін ең басты көрсеткіш, ол - тілдік қарым-қатынасты тікелей жүзеге
асыратын қатысымдық тұлғалар.
Тіл ... қай ... ... ... тұлғалар труалы мәселе мен
осығна қатысты терминдер бүрыннан сөз болып ... ... бұл ... ... өз ... ... жоқ.
Терминдердің қолданылу ерекшелігіне мән берсек, олар тек ... ғана ... ... ... деп те атала бастады.
Байыптап қарасақ, мұнда негізгі мәселе олардың ... ... ... синтаксистік/ немесе қатысымдық ... ... ... ... ... не ... оның ... тұлғалардан
айырмашылығы бар ма, әлде тілдік тұлға мен қатысым ... ... ... ... ... ашып ... келіп тіреледі.
Тілдік және қатысым ... ... ... ... ... ... ... етіп көбінесе «тұлға» сөзін пайдаланамыз.
Лингвистикада тілдік тұлға қатысым тұлғасы деп ... ... ... ... ішкі құрамы /құрылысы/ деген мағынаны қамтуы
қажет. Тілдік немесе қатысымды тұлға кіші бөлшек те /сөз/ бола ... ... ... ... көп ... жүрген термин.
Қазақ тіл ... ... орыс тіл ... ол ... ... ... ... ... құрамы, ішкі бөліктері дегенді білдіре келіп, осы ... ... ... ... тіркес, сөйлем - бәрі тілдік тұлға немесе жалпы ... ... жүр. ... ... пен ... фонетикалық тұлға, сөзді ... ... ...... ... деп ... түрде атап айту
да жиі кезедеседі.
Кейбір әдебиеттерде тіптен буын, негіз, абзац /жаңа жол/, ... ... да ... ... деп ... автор әр түрлі белгіге сүйенеді және мәселені нақтылы шешуден гөрі
түсініксіздік басым.
Осындай қарама-қайшылықтар болғанымен, ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін, сөйлемді
жатқызатындығын ашып айту ... ... ... ... нақтылы ойларды
мына авторлардардан оқып ... ... ... ... ... ... ... В.М.Солнцев, Э.Бенвенист,
А.И.Моисеев, А.Реформатский, Р.А.Будагов, ... ... ... да, ... да, сөз де, тіркес те, сөйлем де тілдің
құрылымдық бөлшектері ... ... ... осы ... ... өз ... тұрмаса немесе мүлде болмай қалса, тіл өз мақсатына жете
алмайды. Сондықтан адамзат тілі өз ... ... үшін әр ... ... бар. ... осы ... ... қандай дәрежеде қолданылуына
байланысты. Рас, сөз барлық тілдік тұлғалардың кіндігі тәрізді, оған тілге
қатысты қасиеттердің көпшілігі тән.
Бірақ сөз жеке ... тіл бола ... және адам ойын ... ... қазақ тілінде және ... ... ... сөз ... ... құралы бола алмайды. Ол ... ... ... түсу ... сөз ... мен сөйлемнің құрамында белгілі бір
ойды ... ... ... ... ел де ... өзің де ... ... соң - өзің ғана тілейсің» /Абай/.
Осы сөйлем құрамындағы бір ғана «тілеу» сөзін алып қарастырсақ, ол ... ... әр ... ... ... түсу ... нақтылы ойды
білідреді және сөйлем құрамында қолданылады.
Ю.В.Фоменко барлық единицалардың жасалуына сөз негіз болады деп, соны
басты өлшемдердің бірі деп ... ... ... ... ... /мысалы,
дыбыс, фонема, морфема/ да әсер етеді. Мәселен: «Өнерпаз болсаң ... ... ... осындағы «өнерпаз» сөзі «паз» қосымша морфемасының
қосылуы нәтижесінде жаңа ... ... ол ... сөз ... ... ... сияқты «арқалан» сөзінің жасалуына түбір морфема мен аффикстік
морфемалардың құрамы негіз болып ... ... ... ... да, ... да ... ... де
жеке-жеке алып қолдансақ, онда олар тілдің дара ... ... тілі бола ... ... ... т.б. ... сөз ... мағынаны білдіру
арқылы тілдің ең басты көрсеткіші болып табылады. Сондықтан да сөз - ... ... ғана ... тіл ... ... процесіне қатысты
барлық салаларының объектісі. Бұл ... ... ... ... ашып айтқан. Тілдік қатынастың да негізгі ерекшелігі осында:
басқа да тірі ... ... ... т.б. ... ... ие
болуы мүмкін, бірақ Сөз, сөйлеу — тек ... ғана тән. ... ... пен ... ... ... да ... жер мен көктей.
Табиғат құбылыстарының ең күрделісі болып табылатын адамзаттың сөйлеу
мүшелері ... ... ... ... ... ... ықпал етсе, тілдік тұлғаның ең негізгісі - сөздің де ... ... әсер ... тілдік тұлға туралы проблема қаншалықты ... ... ... жаңадан қалыптасқан қатысымдық тұлға жөніндегі мәселе одан да
күрделі. Әсіресе, қазақ тіл білімінде бұл ... ... ... ... да арнайы зерттеу объектісі болған жоқ.
Тілдік қатынасқа қатысты тұлғалар ғылыми түрде сөз ... ... ... ... процесінде қолданылып, барлық сабақ ... ... ... ... ... ... ... қатысымдық тұлғаларға сөзді, сөйлемді жатқызса, кейбір
ғалымдар тексті жатқызады. /Кандинский Б., Кухаренко В., Наер ... ... мен ... ... ... ... тілдің тұлғалары мен
сөйлеудің алғы ... ... ... басталуы қажет. Қатысымдық
тұлға тілдік ... ... ... ... ... Ол ... жеке ... гөрі, сол тілдің тұтас қарым-қатынастық
ролімен тікелей байланысты ерекшеліктерді: белгілі бір ойды ... оған ... алу, ... ... ... оған мән ... әр түрлі
экспрессивтік-эмоциональдық күйді таныту т.б. — сол ... ... ... ... ... жалпы сөйлеу процесімен тікелей
байланысты.
Осы тұрғыдан келгенде, сөйлеудің шарты ... ... және ... Сөз ... ... білдіру арқылы басқа сөзбен байланысқа
түседі де тіркестің ... ... ... грамматикалық байланысқа түсе
келіп, сөйлем құралады. Содан адам ойын екінші біреуге жеткізеді. ... ... жол ... ... мен ... ... қатысты В.Л.Наердің пікірі мүлде
өзгеше. ... ... ... ... қатысымдық тұлға бола алмайды,
өйткені олар өзара байланысты болғанымен, әр ... ... ... единицам нет места среди ... ... ... ... Эти ... разноплановые, хотя и тесно взаймосвязанные».
Бұл автор жоғарыдағы тұлғалардың ... ... ... және ... және деректі ерекшеліктеріне
байланысты деп тани келіп:
«...нередко отождествляются понятия информации и
коммуникации и ... ... ... Эти две пары понятий соотносятся друг-другом как ... ... и ... ... ... понятиями различными,
разноплановыми» - дейді.
В.Л.Наердың ... ... ... ... бола алмайды деген
көзқарасын қуаттау қиын. Оның ... ... ... ... тек ... ... деп кесіп айту да біржақты.
Мәселен, кейде хабар баяндау мағынасымен шектеліп қана ... ... ... ... сай ... да ие ... Онда ол
адам санасынан тыс ... атап ... бір ... ғана ... ... ... хабарлауды, баяндауды, ойды білдіреді. Мұндай
жағдайда информация коммуникацияға айналады.
Сөйте тұра, бұл ... ... ... сөз қатты айтылса, ол болған
жағдайды ... ғана ... ... ... да ... деп өзіне-өзі
қайшы келеді. / «Так единица языка действительно ... ... но само по себе она ... не ... ... хабарды жеткізу де, оған жауап күту де сол бір ғана ... Сөз ... ... ... ескермейді. Сөз дербес қолданылғанда атаулық
мағынаға ие болып, ал контексте қатынастық роль атқарады.
Осы ретте қазақ ... ... ... ... жеке сөз ... ... ... бір ойды білдіреді.
Сонымен, бұл автордың пікірінше, қатысымдық тұлғаға жататын — адамның
ойын толық, тұтас жеткізетін — ... ... ... ... ... тағы мынадай тұжырымды айта кетеді: «Но
как бы то не было исследователи придерживаются того ... что ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға мен қатысымдық тұлғаның ең басты
айырмашылығы ... ... ... мен ... ... байланысты.
Тілдік тұлғалар - адамзат тілінің жасалуы мен өмір сүруіне қызмет
ететін, сөйлеу ... ... ... ... ... ... және ... қасиеттерге ие болатын, таңбалық
сипаты бар тілдің құрылымдық бірліктері.
Қатысымдық ... - тіл ... ... ... ... бір орта мен ... жағдайында жүзеге асатын, тиянақты ойды
хабарлау және қабылдау қасиеті бар, ерекше ... ... ... ... ... ... мәні бар ... тұлғалар жеке, дербес жүмсалса, қатысымдық тұлғалар бір-бірімен
байланыста қолданылады.
Тілдік тқүлағалар атаулық мағынаны білдірсе, қатысым ... ... ... ... көпмағыналы бола келіп, жалпылама ұғымды ... ... ... ... ... ие болу ... ... ойды жеткізеді.
Тілдік тұлғалар дербес мағынада түрса, қатысымдық тұлғалар бір бүтін,
тұтас мазмұндық қасиетке ие болады.
Тілдік ... бір ғана ... ... ... ... тұлғалар
жалпы қарым-қатынас үрдісіне, оның ішінде тілдесімге, сөйлесім әрекетіне
тән.
Тілдік тұлғалар адамның миы мен сөйлеу аппаратының,
дыбыстау ... ... ... тұлғалар онымен қоса ойлау жүйесіне, пайымдауына санасында ... ... әрі ... қатысты.
Тілге және сөйлеуге қатысты тұлғаларды салыстыра отырып, олардың
әрқайсысна тән ерекшеліктерді ... ... біз ... тұлғалар
мынадай қасиеттерге ие болу керек деп есептейміз.
Сана мен ойға қатысты мазмұнның тиянақтылығы.
Баяндау ғана ... ... ... ... ие болуы.
Ми жүйесі арқылы қабылдануы.
Белгілі бір жағдайға, ортаға байланысты жүмсалуы.
Тіл мен сөйлесімге байланысты қарым-қатынаста қызмет атқаруы.
Жоғарыдағы ... ... ... ... енді ... ... единицалар жататынын айтуға болады.
Тілдік қатынаста өзіндік орны мен маңызы бар қатысымдық тұлғалар: ... ... ... және ... яғни ... - қатысымдық тұлғалардың ішіндегі
мазмұндық тұтастығымен ерекшеленетін бүтін ... ... ... бағыт дами бастағаннан ... ... ... де ірі ... тұлғаның бар екеніне оқытушылар мен тілшілер ... ... ... ... ... ... тұлға ретінде жеке өзі зерттеу
өзегі болмай, тек сөйлемді жан-жақты білу үшін ... ... ... да, ... оның сөйлемге қатысты жақтары сөз болатын.
Мәтіннің ... ... ... ... ... жүйелі
жиынтығы болуы — оның тек бір ғана жағы. ... ... ... - ... ... ... ... Адам өз ойын екінші біреуге
жеткізген кезде қалай болса солай ... ... ... ... ... ... көзқарасын бір-бірімен ойы жағынан да,
қалпы ... да ... ... ... яғни ... ... баяндайды. Адам тілдік қатынаста ... ... ... ... кез ... ... ... қүрап, қолдана
береді.
Тілдік қатынастың бір бүтін тұлғасы болып ... ... ... іс ... ... ... ретінде және өзара түсінісу,
пікірлесу, ойды жеткізу ... ... ... Бұл ... ... ... қатысым әдісімен, олардың қолданылу қағидаларымен
тығыз байланысты болады.
Демек, мәтін — ойлау, ... ... ... ... ... адамдар арасындағы тілдік қатынастың іске асуына
негіз болатын қатысымдық жүйелі тұлға.
Сөйлем — тілдік ... ... ... ... болатын ең
қажетті тұлға. Сөйлем баяншының ... ... ... ... ... ... етіп қана ... сонымен бірге оның /қабылдаушының/
қайыра жауап беруінің көзі көрсеткіші де болып ... ... ... ... тиянақты ойды білдірсе, қатысымдық тұлға ретінде ойды
білдірумен қатар адамдар ... ... ... ... ... ... ... да болып есептеледі.
Кез келген адам басқа біреуге ойын жеткізу үшін, ең ... ... ... ... ... онда айтайын дегенін үғынықты етуге
тырысады. Егер оның ... не ... ... ... ... ... ғана ... жауап ала алады. Түсіну арвқылы жауап алу, тілдесім ... ... - ... ... ең ... шарты.
Фразеологиялық оралымдар не тұрақты сөз тіркестері тілдік қатынаста
жүмсалатын ... ... ... жатады. Мұнда тұрақты
тіркестердің бір тұтас ... ... ... тілдік қарым-қатынаста
қолданылуы маңызды орын алады. Сондықтан қатысымдық тұлға ... ... ... адамның ойын жеткізуге белгілі ұғымды
көрсетуімен қымбат.
Тілдесім әрекетінде ... ... ... сөз ... ... сөз ... де үшырасады. Бірақ тұрақты сөз
тіркестері қатысымдық жеке ... ... ... сөз ... оған кірмейді. Сол себепті ... ... ... ажыратып қолдануға тура келеді.
Қатысымдық тұлғалардың ішіндегі басқаларына үйытқы болатын және тілдік
қарым-қатынаста аса маңызды орын алатын тұлға, ол - ... 1. Сөз — ... ... ... ...... ... да, грамматикалық жағынан да, сөзжасам
түрғысынан да жан-жақты зерттеліп келе жатқан тілдік ... ... ... бұл жақтарына тоқталмай, тілдік қатынасқа байланысты сипатын ... сөз ... ... бұл - ... зерттеуді, жан-жақты талдауды қажет
ететін мәселелердің бірі.
Сөзді ... ... ... ... негізінен, оның сөйлеу
мен сөйлесуге байланысты ерекшеліткеріне назар ... тура ... ... ... ... ... ... асатын, пікірлесуге негіз
болатын, өзара түсінісуге мүмкіндік жасайтын қатысымдық элемент түрғысынан
сөз ... ... ... орны мен ... ... ... іліккен. Сол себепті сөздің әр ... ... ... ... ... ... болып келеді. Мысалы, көрнекті
лингвист- ғалым Фердинанд де Соссюр: «...Слов, несмотря на все ... с ... ... понятия, есть единица, неотступно
представляющаяся нашему уму нечто центарльное в механизме языка» - ... ... ... сөз ете ... ... ... ... сөйлеу процесіне қатысты ... ... ... ... ... ... аударады. Мысалы: А.А.Леонтьев бұл
туралы: «Именно слово является минимальной функциональной единицей речевого
восприятия» - десе, тура осы ... ... айна ... ... ... считать слово минимальной функциональной ... ... ... - ... Сол ... ... - это ... единица языка, свободно воспроизводимая в речи для построения
высказываний» - деп, ... ойды ... ... атап ... ... сөзден басқа единицалардың тілдік қарым-қатынастағы
ролін мүлде жоққа ... ... ... человека
протекает не на базе фонем, слогов и морфем /не ... о ... на базе ... ... сөзге қатысты келген тұжырымдарының көпшілігі
А.И.Смирницкийдің пікірімен үштасып жатады. А.И.Смирницкий оны ... ... сөз ... ... ол ... ... ... қайталайды.
Сөзің негізгі екі қасиеті: формасы мен мазмұны, яғни
дыбыстық ... мен ... да ... ... ... ... ... «Отдельные
языковые единицы, даже, например, лексические, ничего
конкретного передавать на способны»; «Лексические единицы,
например, сами по себе ничего конкретного не ... ... лишь ... ... ... ... ... свойства и т.п. или
репрезентирующими их абстрактное отображение» - деп, ... ... тыс ... таңбадан басқа ешбір
нақтылық белгісі мен мазмұны жоқ десе, ... ... ... ... в ... ... и морфемы, оно ... ... в ... ... ... ... воспроизводимости: оно не строится в процессе
коммуникации, а извлекается из памяти как единица ... ... - деп, ... жеке тұрғанда да, сөйлеу процесінде
қолданғанда да мағынасы бар екенін атап ... ... бір ... ... ғана нақтылы мағынаны білдіріп,
өзіндік мазмұнға контекст арқылы ғана ие болады деген ... ... ... ... ... ... ... С.Шауман т.б.
Керісінше, сөздің мағынасы контексте қатысты анықталмайды, ол мағыналық
жағынан дербес, сөз тек ... бар ... ... ... ... яғни
сөздің мағынасы контекске тәуелді емес деген көзқарасты дәлелдеушілер:
Р.А.Будагов, Н.С.Дмитриева, ... ... ... ... ... ... А.Р.Лурия, Г.В.Колшанский т.б.
Сөз - сөйлеу, пікір алысу үрдісінде ең басты тұлға. Сөз жеке ... ... ... т.б. ... ... ... ... атқарса, тіл
арқылы қарым-қатынаста белгілі бір ... ... ... ... қызмет атқарады. Тіптен контекссіз ... ... ... ... әр түрлі дауыс ырғағымен айтылса да әрі
хабарлау, әрі қабылдау ... ие ... ... ... сөз ... бір ойды ... ... адамның санасы арқылы қабылданады. Қандай болсын хабарды, деректі,
ойды қабылдаған адам оған ... ... ... қарым-қатынаста жүмсалып, қатысымдық байланысқа түскен сөз
айтылар ойға ... ... ... ... және ... ... жүмсала келіп, тиянақты ойды, мазмұнды ... ... ойды ... ... тұлға — ... сөз ... ... ойды ... ... ... ... тууы мүмкін. Сөйлем —
негізгі қатысымдық тұлға бола келіп, сөзден ... Сөз жеке ... ... ... ... синонимдік т.б./ білдіргенімен, сөйлемнің
құрамына енген кезде, айтылар ойға ... ... бір ... көрсетеді
де, ортақ мақсатқа-жеткізілер мазмұнға қызмет етеді. Мұндай жағдайда сөздің
атаулық тұлғадан гөрі қатысымдық тұлғаға тән ... ... ... сөз бен сөз ... ... ... ... деп
таниды. «Сөйлем ойды айтып жеткізудің негізгі құралы болып саналады. ... сөз бен сөз ... ... қызметке қатысы жоқ деген ұғым
тумауға тиіс. Мұндай ... олар да ... ... ... сөз бен ... ... ... өздігінен, жеке дара күйінде емес, сөйлем
арқылы, сөйлем ... ... ... ... ... Сөз де, сөз ... ... құрамында қолданылғанда, оның құрылымдық элементтері ретінде
қарастырылады»
Демек, сөз жеке, сөздікте тұрғанда — тілдік ... да, ... ... ... - ... тұлға болып табылады.
Сөз тілдік қарым-қатынаста ... ... ... ... белгілерді дауыс ырғағы, интонация атқарады да, жазбаша түрде
жүмсалғанда, қатысымдық ... ... ... ... ... ... ... - ол объективтік шындыққа, өмірге
байланысты ұғымдарды сананың қабылдауы нәтижесінде ойды бейнелейді. Сонымен
қатар іс-әрекет жүріп жатқан ... ... ... ... де қоса ... ... қарым-қатынаста жүмсалатын
сөздің ... ... ... адам ... ... ... жарыққа
шығуын қамтамасыз етеді.
Сөз басқа қатысымдық тұлғалардың жасалуына ... өмір ... ... мағына арқылы түсіндіре
келіп, адам ойының ... ... ... ... ... ... тілдік қатынасты жүзеге
асыруға ... ... сөз ... ... ... ойды білдіре келіп, тілдік қарым-
қатынасты жүзеге асырушылардың ... аса ... ... ... ... Тілдік қатынастың ғылыми негіздері.
Тілдік қатынас күрделі қоғамдық-әлеуметтік құбылыс бола келіп, көптеген
ғылым салаларымен ... ... Бұл ... ... ... ... тіл білімінде жетекші орын ала бастауы - ... ... ... ... ... мәселесінің түпкі тамырларын белгілей
отырып, оның ... ... және ... тікелей байланысты ілімдермен ара
қатысын айқындаған жөн.
Тілдік коммуникацияның лингвистикалық ... ... ... ... ... анық. Лингвистика тіл туралы ілім болса, тілдік қатынас
сол тілдің қарым-қатынасқа қатысты ерекшеліктерін қамтиды.
Тілдік ... /ТҚ/ ... ... ... ... ... ... алатын орны тілдің атқаратын қызметінен көрінеді. ... тіл ... ...... ... ... объектілерімен қатар қолданылады. Қатысымдық тұлғалар мен тілдік
тұлғалардың өзіндік ара қатысы, байланысы бар.
Сонымен ... ... ... ... — сөйлеу, адамдардың сөйлесу
процесі. Осы сөйлесу, ұғынысу тікелей тілдік бөлшектердің қатысымен ... ... ... ... ... нәтижесінде болады.
Сөйлеу процесінде басты орын алатын — сөз бен сөздің ... ... мен ... ... ... ...... тіл білімінің салаларында қарастырыла келіп, грамматиканың ... әсер ... ... қарым-қатынасқа, сөйлеуге до сонша ықпал етеді.
Лингвистикалық заңдылықтар мен грамматикалық ережелерді үйренбей
тұрып, адам өз ойын ... ... ... сол ... ... ... байланысқа түспесе, белгілі бір сөздердің тобы қаншама
көп ... ой ... ... Айтайын деген ой ұғынықсыз болса, оны
екінші адам түсінбесе, ... ... да ... ... ... ... ... сөздік құрам мен сөздік қордың
мол болуына қарай еркін жүзеге асады, түсінісу тез жүреді. Лексикалық ... ... ... ... ... ... ... қай саласындағы қағидалар мен заңдар болсын тілдік
қатынастың қағидаларымен ... ... ... және оған әсер ... ... қоғамдық негізі қарым-қатынас құралы тілдің
қоғамдағы ролі мен ... ... ... қатысымдық ерекшелігін ... ... ... қазақ тілінің қоғамдық мәнін жете
түсіндірудің ерекше маңызы бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... екінішден, қазақ тілінің
қоғамдық-әлеуметтік қатынас құралы ретінде алатын ... ... ... тіл, сол ... ... тілі — ... қатынасының аса маңызды
құралы» бола келіп, адамзаттың ... ... ... ... жол ашып қана қоймайды. Сонымен қатар ішкі, сыртқы қоғамдық
жағдайларға әсер ... ... ... ... ... істерді
аңғаруға мүмкіндік жасайды; бірлесіп еңбек етуге дәнекер ... ... ... өз мақсаттары үшін ... ... ... ... ... Сөйтіп, жалпы көпшілік қауым ... ... ... ... ... ... мен табиғаттағы ең күрделі құбылыс адамзаттың ой-санасы мен ... ... ... ... де, сөйлесе білу қабілеті де — ... мәні ... ойы мен ... ... күрделі болғанымен, тілсіз ой жүзеге
аспайды. Сондықтан да тіл - қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі қазақ халқының ана тіліне тән
әлеуметтік мәнінен ... ... ... ұлт ... ... ... үйрету барысында, біріншіден, оның ертеден дамыған тарихы барын,
әдеби тіл ... ... ... ... ... тән т.б. ... түсіндіру қажет.
Екіншіден, қазақ тілінің сол халықтың сөйлесу ... ... ... ұлт ... ... ... ... болатын, ұғынысуға,
пікірлесуге жол ашатын ұлтаралық қатынас құралы екеніне баса ... ... ... ... қатысымдық сипаты оның ел аралық қатынаста
қолданылатын қоғамдық мәнінен және ... ... ... ... ... ... тілі - қоғамдағы барлық салаларда пайдаланылатын
мемлекеттік дәрежеге ... ... ... ол — ... ... пен өркениет өнер жолында
қолданылатын, адамның сезімі мен көңіл-күйін ... ... ... қазақ тілінің ең басты қатысымдық қасиеті -бір ұлт пен
екінші ұлт өкілдерінің ... ... ... жол ашу, қарым-қатынас
құрал ретінде бүтіндей қоғамға ... ... ... ... пен оқыту әдістемесі тіл ғылымының қоғамдық мәні
мен тәрбиелік маңызын қатар үйретуге тырысады.
Тілдік қатынастың ... ...... пен ... ... ... оның ... орнына, тілдік қарым-қатынасына байланысты.
Көптеген әдебиеттерде белгілі бір ғылымның не процестің педагогикалық
негіздеріне оқытуға қатысты ... ... оның ... көлемі /сағаты/,
білімнің мазмұны мен сабақтың әдіс-тәсілдері жатқызылып жүр.
Ғылымның дамуы мен оқыту ... бұл ... ... маңызы
зор. Білім жүйесі, көлемі мазмұны, әдістер әр процестің ілгері ... ... ... ... бола келіп, істің мәнін анықтайды. Олардың
тілдік қатынасты меңгеруде де алатын орны ... адам ... ... ... ... оның ... қарым-қатынасқа да әсері мол. Тілдік коммуникация адамдардың тіл
арқылы түсінісуін қамтамасыз етіп қана ... ... ... ... ... қасиеттерді меңгеруге көмектеседі. Олар /адамдар/ ... ... ... ... ... ... бірі ... бірінің ... ... ... етеді. ... ... ... ... ... оқыту тілді үйретумен бірге адамды тәрбиелеумен қатар жүреді.
Белгілі бір тілді басқа ұлт ... ... ... біз тілдік қарым-
қатынасты ғана емес, адам мен адам, ұлт пен ... ... ... да ... ... ... ... қатар сол елдің мәдениетін,
тарихын, әдебиетін, өркениетті жақтарын да ... ... ... ... ... оның ... ... де естен шығармаймыз.
Тіл арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... ... тілді үйретуге бөлінген білім көлемі неғүрлым
көп болса, мазмұны ... ... ... ... ... ... адамдар арасындағы тілдік қарым-қатынас соғүрлым жан-жақты болып,
тілді үйренудің ... ... ... ... психологиялық негізі тіл арқылы ойды айту, ... ... ... ... объективтік шындықтың әсерінен адамның есту, көру ... ... ... қабілеті артады. Ойлау тіл арқылы сыртқа шығып, тіл
адамның ойын жеткізуші құралдың ролін атқарады.
Белгілі бір тілде ... үшін адам ... ... ... дұрыс
пайдалана білу керек. Оны дұрыс қолданудың ережелері көзбен көру, қүлақпен
есту, мимен ойлау арқылы іске ... ... ... байланысты болғандықтан, тілдік коммуникацияның
психологиялық негізі күрделі болады. Ойлау жүйесінің нәтижесінде тілдік
және қатысымдық тұлғалар ... ... ... сөйлесім әрекеті маңызды
роль атқарады. Сондықтан тілді үйретуде әрбір ... жеке ... еске ... ... ... оның ... ... күш салынады. Тілдік қатынастың психологиялық негізі — тілді оқыту
барысында оқушының сана-сезіміне әсер етіп, оның қажеттігі мен ... ... ... ... ... ... Сонымен, тілдік
қатынастың ең басты психологиялық негізі тіл, ... және ... ... тіреледі.
III.1. Тіл мен ойлау
Tiл мен ойлаудың ара қатынасы жөніндегі мәселелер көптеген ғалымдарды
ойландырады.
Мәселен, Б.В.Беляев «Очерки по ... ... ... ... ... тіл мен ойлауды қарастыра келіп, осы екі процесс бірлікте
болу керек деп есептейді. Ол ... ... ... ... ... ... ойлау қабілеті де бірдей болмас еді: ... язык ... ... и если языковые средсвта разных языков не одинаковы, то ... быть ... и ... ... ... ... ойлау жүйесі: ұғым,
пайымдау, тұжырымдау мен ойлау процесі: салыстыру, қорыту, талдау - ... ... ... ғана әр ... әр ... Осыдан шығатын қорытынды: тілге
ойлауға үйрету керек. Және ... ... ... ойлау мен тілдің айырмашылығы сөздердің семантикалық
шеңберінің бір-бірімен сәйкессіздігінен, олардың ... ... деп ... Ол ... әр ... тілде сөйлеуі сөздердің
түрліше аталуынан деген тұжырымға келеді.
Бұл автор тіл ... ... ... мен құбылыстар арқылы
байланысты болады, өйткені адам осы құбылыстарды кездестіргендіктен, ... бір ... ... тиіс деп ... Оның ... әр ұлт, ... заттарды, табиғат құбылыстарын т.б. түрлі сөзбен айтады, сондықтан
тіл де әр түрлі болады.
Н.И.Жинкин ... ... сөз ... ... дей келіп, ... ... ... үйренгенде ойлау ешқандай ана тіліне де, ... ... ... ... ол әр ... өз жеке басына байланысты ... ... деп ... ... шет ... үйрету үшін сөйлеуге үйрету керек, ал
оқушы /үйренуші/ өз тілінде ойлай берсін, ең ... ... ... ... ... Бұл автор, негізінен, болмыстағы объективтік ... ... ... ... ... ... ана ... сөйлегенде, көп қиналып, ойланып ... оның ... ... кезінен бастап қалыптасқан сөйлеу дағдысы бар,
сол сөйлеу жүйесінің тілдік құралдары — сөз бен ... - ... ... ... ... ... Ана ... сөйлеу үшін де, әрине,
ойлау мен пайымдау керек, өйткені ... ... яғни ... туралы ұғым сөз ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шығады, сөйтіп, ой тілдегі единицалар
арқылы /сөз тіркесі, сөйлем т.б./ ... ... ... сөз ... мәселе: ол ойлау мен сөйлеудің басқа
ұлт өкілдеріне ана тілін емес, ... ... ... ... ... Бұл ретте екінші бір тілді үйрету
үшін, оның тілдік единицаларын дұрыс қолдану үшш оилау
жүйесіне де әсер етуге тура ... Шет ілін ... ... ... ... ... басқаша
түсіндіреді. Оның ойынша, тілге үйрету үшін алдымен ... ... яғни ... бір ... ... ... дұрыс
ойлауды оқытуға тура келеді. Өйткені, ол екінші бөтен тілді
үйрену ... ... ... ең ... ішетй сөйлеу
әрекеті / «внутренняя речь»/ пайда болады деген
пікірді ... да, ... мен ... ... ... ... ... тірейді: «Внутренняя речь /ВР/ ... и ... и в ... ... ... когда мы слушаем речь
других, у нас возникают так ... ... ... ... они падают сигналы в мозг, где ... ... что и ... к ... сөйлеу дегенімі- /внутренняя речь/, автордың айтуынша, адамның
басқа, бөтен тілде сөйлер алдындағы миындағы ... ойын ... ... ... ойда ... ... қүрастырып алып, сонан кейін оны бір
ғана сөзбен, немесе дауыс ... ... ... ... ... Мұнда
айтылар ой күрделі, сөйлем бірнешеу болуы мүмкін, бірақ ерекше бөліп
жеткізілген бір сөз, не көп ... ... бір ... не бір сөйлем
бәрінен хабардар ... ... ... ... ... ... ... түсінікті
болады. «Іштей сөйлеудің» бір ерекшелігі осы.
Е.И.Пассовтың пікірінше, ойлау екі қызмет атқарады: ... ... ... үдеріс ретінде ойлаудың қолданатын құралы - тіл. ... ... ... де, ... ... үйренуде де өзінің қатысымдық қызметін
атқарады. Осы ретте де ол /ойлау/ тілмен де, сөйлеумен де тығыз ... ... ... ... күні жоқ, ... ... пікірлерді айта келіп, ол былай дейді: «Из многих функции языка
здесь важно ... ...... т.е. его ... ... общения. Нужно заметить, что язык как средство общения не
полностью адекватен языка как ... ... ... ... ... ... туралы мына тұжырымына да
көңіл аударуға болады: «Мышление вообще не ... с ... их ... ... ... ... ... как система знаков тем более не идентичен мышлению, ибо ... ... ... ... процесі іштей сөйлеуге, яғни ойды іштей жинақтауға ғана
байланысты ... ол — сана мен ... ... ... ... мен ... ... ғылымында алатын орны мен өзара қатысын
әр ғалым өзінше қорытады. Мәселен, бұл туралы ... ... ... языка, вскрывая его связи как с мышелнием, так и с ... ... ... ... ... свет на
глубинное функционирование сознания в ... ... - ... ... ... ғалым Фердинанд де Соссюр былай дейді:
«Характерная роль языка в ... ... не ... в ... звукового средства для выражения идей, но в том, что ... ... ... ... и ... и ... ... образом, что их
объединение неизбежно приводит к обоюдному разграничению единиц».
Жоғарыдағы авторлардың іштей сөйлеу процесіне ерекше мән ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді. Жалпы ойлап қарасақ, іштей
сөйлеу деген нақтылы процесс жоқ, іштей ойлау ... ұғым да, ... ... ... әр ... оны қандай деп атағысы келсе, ол - әркімнің өз
еркіндегі нәрсе. ... ... шет ... ... ... ... оқыту, үйрету керек дегеннен мынаны тұжырымдауға болады.
Біздіңше, бұл процесс адамға ойлауды ... үшін ... ... түсінікті ету ... ... ... білу ... Ол — ... ... ... Мұнда ойлауды оқытудан гөрі әр тілдің грамматикалық ерекшеліктерін,
соның ішіндегі ең қажеттісін қалай тиімді пайдалану керек — соны ... ... ... ... әр ... ... ішкі ... жете меңгермей, біз сол тілде еркін ... ... ... ... өз ойымызды аздап болса да жеткізе алмаймыз. Тіптен еркін емес,
өз ойымызды аздап болса да жеткізе ... ... да әр ... ... оның ... ... ... көрінеді. Мәселен, орысша оқыған
қазақтың баласы қазақша сөйлесе, ең алдымен ойын ... ... ... қүрастырып алады да, оны тура сол қалпында ... ... ... ... орысша ойлаудан шыққан құрылымы қате қазақша сөйлемдер
пайда ... ... ... бір тілде сөйлеу мен ойлаудың арасындағы
ерекшелікті мынадан көруге болады. ... ... тілі ... келе ... өз ойын ... ... ... толық айтып жатпайды, сөйлемнің ішінен
ең маңызды, айтар ойын жеткізетін сөзді не тіркесіт ғана айтады. ... ... ғана ... ... ... ... айтайын деген бүкіл ойын түсінеді.
Мысалы:
Маған ана шайды әпер, - деп айтудың орнына сәби ыдысты көрсетіп, ... деуі ... ... ... шай ... ... деудің орнына «шай ішем»
деуі мүмкін т.б. Тіптен ... ... сәби ... ... ... ... де мүмкін, сөз байлығындағы «алам, ішем, кел, бар»
т.б. деген ... ... ... ойын дұрыс жеткізе алады. Мұның өзі
тілді ... ... ... ... ... барлық сөз
тізбектерін қатар білуге байланысты ... ... ... ең ... іштей сезіммен таңдап алып, соларды үйреніп, сосын осы сөздерді
жиі қолдана келіп, оны ... сөз ... ... ... ... ... ересек адамдар да өз ана ... ... ... жағынан басқа тілді үйренгенде, ең алдымен, күнделікті
тіршілікке қажет тіркестер мен ... ... ... Ол аяқ ... бір ... байланысты жалғыз өзі шет жерде ... ... ... ... ойын сөйлем арқылы емес, бір сөзбен, не өзі білетін
тір тіркеспен жеткізуге тырысады. Бүндай жағдайда адам ойын ... ... сол өзі ... тырысып түрған ортаның, ұғымының ең маңыздысына, ең
қажеттісіне бөледі де, соны дәл ... ... не ... ... ...... ... байланыста жаратылған ерекше құбылыс. Ол
өзіндік ерекшеліктері мен заңдылықтары түрғысынан ... пен ... ... әсер ... ... өзіне ғана тән әлеуметтік,
қоғамдық сипаты бола ... ол ... ... ... ... ... тыс қарастырылмайды, қайта сол жалпы зандылықтармен ... ... ... ... оның ... ... ең ... және ең ... ... ... ... ... оның әр ... ... сөз ете келіп,
соның ең қажеттісін жіктеп шығаруға тырысады.
Бұл анықтамалардың қай-қайсысы да тілдің ... ... ... оның /тілдің/ әрі жан-жақты, әрі күрделі ... ... ... ... қай ... алып ... та ... бізге анықтамалардың ішінен тілді информация, яғни хабарлау ... ... ... ... сипаттаған анықтамасы керек.
Әрине, тілдің хабарлау қызметі мен қарым-қатынастағы ролін мағынаны
жеткізу барысындағы /код/ ... ... деп ... - тек ... ... ... ... Ол тілдің барлық қатысымдық қасиеті мен қызметін толық
қамтып ... ... сөз ... ... тұлға белгілі бір мағынаны ... ... ... ... ... ойға ... онда ең ... сол
код /қүлып/ деген ұғымның өзін айқындау ... ... және ... ... ... кодпен қалай байланысады, соны шешу қажет болады. Міне,
осының бәрі әрі ... әрі анық ... ... ... оның ... ... ... ұғымдар арқылы іске аспайды. Оның оймен, санамен
байланысты ... өзі ... ... ... Тіл мен ... ... ... құбылыстардың ішінде тіл мен сөйлеуге соқпай
өтетін мәселелер жоқтың қасы. Сондықтан бұл мәселелердің басын ашып алудың
маңызы зор.
Тіл мен ... ... ... ... алып ... ... ... бөлек құбылыс деп таниды. Мәселен, немістің көрнекті лингвисі Вильгельм
Гумбольдт пен орыс лингвисі И.Э.Бодуэн де ... тіл мен ... ... ажырата келіп, оларды адамның ойы мен қарым-қатынасына ... ... ... деп қарастырады.
Тіл мен сөйлеу туралы ерекше концепция — ... де ... ОЛ ... ... ... ... ... тани келіп, оны
дыбыстық материяның тұтас жүйесі түрінде қарастыру керек деп санайды.
Ғалым тілді ... ... бар, ... ... ... деп көрсете ... ... ... ... ... ... сөздердің айтылуын — бәрін
түгелімен сөйлесімге /речь/ қатысты қарастырады.
Ф.де Соссюрдің пікірінше, тіл — ... ... ... ... ... ал ... -дыбыстың өзі, дыбысталу. Яғни тіл — барлық
дыбыстық таңбалардың жиынтығы болса, сөйлесім — ... ... тіл мен ... ара ... ... ... ... екі ғылымның
объектісі ретінде зерттеу керек дей отырып, олар /тіл мен сөйлесім/ ... ... ... де атап ... ... и речь ... ... между
собой и предпологают друг-друга: язык ... ... ... понятна тем самым была эффективна; речь в свою очередь ... ... ... ... ... де ... көзқарастары кейде қайшылықты болғанымен,
өзінен ... ... ... әсер етпей ... ... ... ... ... ... тіл мен сөйлеуге берілген
анықтамалардан аңғаруға болады.
Ю.В.Фоменко Фердинанд де Соссюрдің тіл ... мен ... ... ... жоққа шығара отырып, Ф.де Соссюр тіл мен
сөйлесімді бір-біріне қарама-қарсы ... және ... ... ... ... жоқ екі ... ... деп айтады деп түсінеді. Сондықтан да
Ф.де Соссюр олардың әрқайсысының айырмашылықтарын жеке-жеке бөліп көрсеткен
дей ... ... сол ... ... ... дау
айтады. Сөйте түра, бұл автор да Ф.де Соссюрдің тіл мен ... ... ... ... ... пікірлердің барлығында, негізінен, тіл
мен сөйлесімге қатысты Фердинанд де Соссюрдің айтқан
ерекшеліктері сөз болады. Мәселен: тіл мен ... ... ... ... ... ... ... табиғаты, олардың
қарым-қатынас ... ... ... ... көпшілігі бұл мәселелерді одан әрі жалғастыруды, ... ... ... ... ... көз ... болады: бұл
мәселе неғүрлым көп қарастырылып, жан-жақты сөз ... ... ... ... де ... ... ... түсіп, бүкіл мәселе осы
бағытқа қарай бет бұрып келеді.
Лингвистикада сөйлесім мен тілді біріктіріп, қос ... деп ... да бар. ... айтуынша, сөйлесім мен тіл екеуі екі бөлек
құбылыс емес, олар бір ... екі ... ... оны ... ... языка», «уровень речи» деп те атайды.
Бұл көзқарас бойынша, тіл мен сөйлесім бір-бірімен теңдес әлеу-меттік-
жекелік құбылыс болып саналады. Мұндай пікірді айтушы ... ... - ... ерекшеліктер. Бұл пікірді жақтаушылар сөйлесім деген
-қатысым құбылысының өзі, ал тіл сол қатысымды іс жүзіне ... үшін ... ... ... ... ... да бар. Олар А.С.Чикобава,
Г.В.Колшанский, Т.С.Шарадзенидзе, А.Г.Волков, А.Г.Спиркин, ... ... тіл мен ... ... көзқарастар орыс тілінің
энциклопедиясындағы осы ... ... ... ... тіл ... ... ... осы мақсат үшін қызмет
ететін дыбыстық таңбалардың жүйесі, ал сөйлесім қатысымдық құбылыстың өзі,
яғни тілдің негізінде жасалған, тіл ... ... ... коммуникативтік
құбылыс деп баяндалады: «Язык — это стихийно возникшая в человеческом
обществе и ... ... ... ... ... ... для ... коммуникации и способная выразить ... ... и ... ... о ... ...... говорение, происходящее в ... ... ... или письменной форме. Под Р. Принято понимать как ... ... так и ... ... процесса, т.е. и рчечвую
деятельность и речевые произведения, фиксируемые памятью или письмом».
Қазақ ... ... ... ... ...... тіл ... пайдалану арқылы пікір,
ой білдіру әрекеті. ...... ... іске ... ... кісінің психикалық қабілетіне,
қоғамдық тәжірибесіне сүйенеді.
Тілдік ... — сөз ... сөз ... ... құрау ережелері -
көпшіліьске ортақ, объективті категориялар. Осы сипаты арқылы тіл жүрттың
бәріне бірдей ... ... ... ... қызмет етеді.
Сөйлеудің әр коммуникативтік жағдайға сай ыңғайланған ... ... ... сөйлеу үстінде әр кісінің өзіне гана тән /индивидуальдық/ сөз
жүмсауы, сөз ... ... ... ерекшеліктері болады».
Қазақ энциклопедиясындағы тілге қатысты айтылған түсініктеме мен
анықтамалар оның ... ... ... ... және ... тән ... ... жақсы атап өтеді;
«Тіл — адам қоғамның ең негізгі қатынас құралы. Дыбысты Тіл - ... ... ... ... ... келе ... ... құбылыс. Тіл -
өте күрделі, сан-салалы құбылыс.
Егер ... ... ... анықтағымыз келсе, оның қатынас
құралы, ... ... ... алысып, өзара түсінісуінің құралы
дейміз.
Егер Тілді ой мен ... ... ... ... ... онда ... ... оны жарыққа шығаратын құрал, ойлау құралы дейміз.
Тілді құрылымы жағынан анықтамақ болсақ, Тіл - қатынас жасауға ... ... деп ... ... сипатына қарай таңбалар жүйесі, семотикалық жүйе
деп анықтау да Тілдің қоғамда ... ... ... ... ... ең ... — Тілдің функциясына қарай берілген
анықтама. ... ... ... оның ... құралы болу қызметіне
байланысты. Тілдің бұл қызметі коммуникативтік ... деп ... ... өзін ... ... өмірден үйренеді».
Қазақ лингвистикасында тіл мен сөйлеуге ... ... ... айырмашылықтарын көрсетуге тырысқан тілші — Т.Р.Қордабаев.
Т.Р.Қордабаев: «Сөйлеу дегеніміз — тілді қатынас жасау процесінде өз
ойын ... ... ... ойын білу ... қолдану деген сөз»,
- дей келіп, - ... ... ... ... ... және тілдік заң-
ережелерге, тілдік нормаға бағынады. Тіл мен ... ... ... - деп, тіл мен сөйлеудің ара қатысын орыс ... ... ... автор сөйлеу мен сөйлесім әрекетін қысқаша түсіндіре келіп, тілді
қоғамдық құбылыс ... ... оның ... ... ... ... тіл мен ойлау процестерін қарастыра келіп, тілге
төмендегідей анықтама береді:
«Тіл — ойды білдірудің, пікір алысудың, қатынас ... кең ... ... ... ... К., ... қатар ол тілдің таңбалық қасиетін де оның ... ... ... ... «Тіл — ... жүйесі болып табылады», - дей ... оның ... ... ... Сонымен, тілдік ... ... тіл, ... ... ... бәрі де ... толық шешімін тауып, бірізге түсе қоймаған, арнайы зерттеуді қажет
ететін мәселелер.
Біздің ойымызша, тіл мен сөйлесім ... ... ... екі
бөлек қүыбылыс бола келіп, екеуі де:
а/ әрі қоғамдық-әлеуметтік;
ә/ әрі жекелік, дербестік мәні бар;
б/ әрі ... ... ... мәселе тіл мен сөйлесім - екеуі екі бөлек
ғылымның зерттеу объектісі ме, жоқ бір тіл ... екі ... ... ме
— деген пікірлердің өзі бір ортақ нәресні мойындайды.
Ең алдымен, тілдің әлеуемттік және ... ... ... ... ... ... берген сыйы, ол -қоғамда өмір сүретін ... ... ... ... ... ... ол әлеуметтік-қоғамдық
процесс болып саналады. Оны лингвистика да, психология да, физиология да өз
мақсаттары түрғысынан қарастырады. Оның сөйлесімге ... жағы — тіл ... ... ... тіл ... сөйлесім өз мақсатына жете
алмайды, өз қызметін орындай алмайды.
Тілдің психологиялық, ... ... ... ... ... бұл — оның ... да тән.
Оның сыртында, әрбір адамның сөйлеу өзгешелігінде ғана ... ... ... ... бар. Оның мәні ... ... тіл бір мезгілде, бір
себептен шыға салмайды. Оған әсер ... ... және ішкі ... әр ... тілінің шығуының, қалыптасуының жекелік мәні бар.
Бұл ерекшелік оның әлеуметтік мәніне қарағанда, кең ... ... ... әр сәбидің тіліне байланысты, оның ... ... ... ... алғы шарттары пайда болып, қалыптасады.
Тілге ... ... бірі — ... ... даму,
жетілу процесі. Ол адамның тууымен біртіндеп өзі болады.
Екіншіден, тілдің тіл ... үшін ең ... шарт — ... ... ми қабатына жинақталған ой тіл арқылы ... ... ... ... көрініс табады. Адамның ойы тілдік тұлғалар арқылы неше
мәрте айтылса да, ... бір ... ... ... ... ... ... маңызды фактор - қарым-қатынастың болуы, яғни
қатысымдық. Тілдің ең маңызды атқаратын ... - ... ... ... ... Кез ... сыртқа шыққан сөйлеу үлгісі белгілі бір ортаға
тап болады. Сөйтіп, айналасындағы затпен, қүбылспен байланысқа түседі. ... ... бір ғана ... ... далаға шыққан ой екінші біреуден жауап алу үшін,
жоғалмай дамуы үшін ... ... ... ... тіл ... ... ... Мәселен,
жабайы аңдардың ортасына түскен адам бірнеше жыл сол ортада өмір ... ... ... ... ... ... тіл өз
функциясынан айрылады. Мұндай адамның ойлау ... ... ... ... ... оған ... ... қабілеті бүрынғыдан шектеліп қалады.
Дегенмен, қарапайым түрде болса да ойлау сақталады, ал тілдік қарым-қатынас
сақталмайды, тіл ... ... ... байланыс болмаса, тіл де өмір
сүре алмайды, тіл де болмайды.
Қарым-қатынас — тілдің өмір ... ... ... ... Қарым-қатынас сөйлеу, сөйлесім арқылы жүзеге асады. Сөйлеудің
ең маңызды құралы — тіл, сөйлесімді жүзеге асыратын да — тіл. ... ... ... ... ... ... - адамдар арасындағы тілдік қатынасты қамтамасыз ететін, дыбыстық,
таңбалар жүйесінің жиынтығы арқылы ойды жарыққа шығарудың құралы.
Тіл сияқты сөйлесім де әлеуметтік ... ... ... жеке бір
адам жүзеге асыра алмайды, ол бірнеше адамдардың тілдік түсіністігі арқылы
іске асады. Сөйлесім ... ... ... ... ... Мұндай байланыс қоғамның құрылысына әсер етеді.
Жалғыз адам табиғаттан, қоғамнан тыс өмір сүре ... ... адам ... ... де жүзеге асыра алмайды.
Адам жаратылыстан, табиғаттан тыс емес, сөйлеу адамнан тыс ...... ... ... ... мәні бар ... ... адамдар бірін-бірі түсінісіп қана қоймайды, сонымен
бірге қоғамдық-әлеуметтік маңызы бар мәселелерді шешеді, ... ... ... түсініседі, сөйтіп, қоғамның дамуын жетілдіреді; не
керісінше кері кетіреді. Бірақ қай ... ... ... ... ... ... ... етеді, сөйлеусіз, сөзсіз адамдар арасындағы ешбір
тірлік жүрмейді. Осыдан келіп, сөйлесімнің ... мәні ... ... ... тілді, сөзді қолдануында
да өз ерекшеліктері бар. Әр ... ... ... ... басқа
адамға ... тек ... ғана тән ... ... ... өзінен сөйлеудің жекелік мәні, даралық ерекшелігі
келіп шығады.
Сөйлеу ... ... ... да, ... ... ... ... да, ол /адам/ сөйлесімнің құрамдық бөлшектерін, тілді ... ... өзі ... ... Адам дайын тілдік тұлғаларды пайдаланады.
Осыдан тағы да сөйлесімнің қоғамдық орны көрінеді.
Сөйлесімнің мұндай екі ... ... ... ... ... ... Сөйлесім мазмұны, мағынасы тарапынан әлеуметтік болады
да, орындалуы жағынан жекелік құбылыс болып табылады:
«Речь социально по значению и ... по ... ... ... ... тағы бір жай қарым-қатынас
процесінде сөйлеу жеке адамға тән бола ... ... бір ... атынан
айтылады не жазылады. Содан барып, сөйлеу - жеке авторға тән процесс болып
саналады, себебі сөздің ... ... ... ... шолу ... келіп, сөйлесімнің әлеуметтік
мәні мен жекелік қасиетінің - екеуінің де маңызды екенін атап ... ... ... ... ... мәні — оның ішкі ... ал әлеуметтік
мәні — оның сыртқы жағы ... ... ... ... ... ... ... іске аса отырып, негізінен, адамны сөйлеу мүшелерінің
ішкі әрекетіне байланысты. Сөйлесімді жүзеге асыратын тілдің өзі де ... ... ... оның ... ... ие
болуынан, сөздің айтылуы, немесе жазылуынан т.б. ... Бұл ... ... ... ... деп ... да, оның ішкі
факторы болып табылады.
ІІІ.З. Тіл және таңба
Алғаш таңба мәселесімен көне ғасырларда әйгілі ... ... ... ... ... грек ... мен грамматиктерінен
тәлім болып қалған екі бағыт бар. Оның ...... ... ... ... ... ... тиіс; екіншісі — осы таңбалар адамның ойымен
пайымдауымен байланысты деген пікір. Кейінірек ... ... ... де тілдегі таңба мәселесіне көңіл бөлді.
Семиотиканың бір аспектісі ретінде тіл конкертті теоретикалық проблема
болып XVIII ... ... ... ғасырларда тілдің таңбалық элементтері
тарихи-салыстырмалы тіл білімі мен ... ... ... ... ... бұл идея XX ... барлық лингвистикалық
психологиялық, логикалық, эстетикалық ғылым салаларында ерекше орын алды.
XVII- XVIII ғасырларда ... ... ... ... ... ... американдық ғалым Ч.Пирс, философ Ч.Моррис, математик Г.Фреге
зерттеген. ... ... ... ... ... тіл және ... тіл
деп бөледі. Оның пікірінше, осы екі ... ... ... тіл ... тілі ... ... Философия тілінде материалдық таңба болып
табылатын сөз бен ... ... сөз ... мен таңбаның арасындағы байланыс шартты түрде
болады дей келіп, тілдегі таңбалық қасиетті осы қатынасқа негіздесе, ... ... ... ... ... алып ... ... таңбалық системаның басты шығу ... ... ... ... ... т.б. ... жүр. Ал, ... жеке ілім
ретінде бұл қүыбылыстың ... ... ... ... ол
өмірдің зандылығынан, әлеуметтік даму қажеттелігінен туса керек. Жоғарыдағы
ғалымдар —оны алғаш рет теория жүзінде ... ... «тіл ... ... ... ... кең ... қойылуы Фердинанд де
Соссюрдің «Жалпы лингвистика курсы» деген кітабының жарыққа ... ... ... тілді таңбалар системасы деп есептейді де, оны ... ... ... қатар қойып, солармен бара-бар деп таниды. Ол былай
деп жазды: «Тіл дегеніміз идеяларды білдіретін ... ... ... ... мылқаулар үшін жасалған әліппемен, символ мәнді әдет-
ғүрыптармен, сыпайылық формаларымен, ... ... және ... ... Тіл - тек осы ... ... ... таңбалық табиғаты сөз етілгенде, сөздің дыбыстық ... ... ... ... ... ... сыпаты еске алынады.
Тілдің таңбалық сыпаты ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Ф.Де Соссюрдің
пікірі бойынша, сөздің екі жағы бар: оның бірі — таңбалаушы
/означающее/, ...... ...... жақ, ол — дыбыстардың тіркесі, комплексі. Таңбаланушы —
ішкі жақ, ол - ... ... Ф.де ... ... осы екі қырын ешуақытта
бірінен бірін жеке ... ... ... олар ... байланысты шыққан
деп есептейді. Ал, шындығында, мұның қайшы пікір екендігі, ... ... ... ... ... бөлінбейтін біртұтас еместігі
кейіннен шешілді. Бұл байланысты ... мен ... бір ... ғана ... ... ... ашып ... ... ... и означаемого сама по себе ... ... ... и, по ... ... ... сыпаты деп сөйлесімді қүрайтын элементтердің жиынтығын
/морфема, сөз, сөз ... ... т.б./ және ... ... ... Тілдегі таңбалық қызметті осы сөздердің дыбыстық жамылғышы
атқарады. Дыбыстық таңбалардың бәрі ... ... бір жүйе — ... ... . ... ... ... бөлшектердің жүйесін таңбалардың
басқа түрлерімен, мысалы, жол бойы ... ... ... немесе әскери сигналдар жүйесімен бірдей деп есептеуге болмайды.
Олардың ... көп ... ... — ойды ... ... ... ... арасындағы қатынастың
кең көлемде қолданылатын жалпылама құралы. Оны ... ... ... іс-әрекеттің барлық саласында қолданады. Ал, басқа таңбалар
жүйесінің қолдану ... ... ... ... тар, ... ... аз болады. Бұл — бір.
Екіншіден, тілдің көптеген басқа таңбалар жүйесінен айырмашылығы сол:
тіл мазмұнды ғана білдіріп қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... қарайтынын, үнатуын немесе үнатпауын, эмоцияның т.б.
түрлерін білдіреді. Мәселен, стилистикалық ... ... және ... сапасына негізделеді. Мысалы, «қуаныш»
дегеннен гөрі «шаттық» дегеннің эмоциональды — ... жағы ... ... ... гөрі ... ... эмоциялық боялуы
қалыңырақ, экспрессивті қызметі күштірек болса, ... ... ... ... ... ... басымырақ.
Жазушы көркем шығарма жазуда көп сапасы мен қызметіне қарай ... ... ... ... ... Тіл, ... логикалық ойлау
ғана емес, сонымен бірге адамдардың психологиялық дүниесімен де байланысты.
Мұндай қасиет таңбалардың жүйелерінде, мысалы, транспорт /автомоблиь, ... су ... ... ... ... ... тілден басқа барлық таңбалар жүйесі қолдан
жасалады. Олар келісім бойынша жасалып, келісім бойынша өзгере ... ... ... ... ... ... ... емес, сол
мамандықтың уәкілдерінің қатысуымен және ... ... ... ... ... ... дамуы қоғам мүшелерінің еркіне бағынышты емес.
Әрбір жаңа ұрпақ сол қоғамда ... ... ... қабылдайды, үйренеді.
Таңбалар жүйесі өзгеріске үшырауы, жетіле түсуі, бір таңбаны басқа бір
таңбаның ауыстыруы мүмкін. ... рим ... ... араб ... ауыстырылды, жаңадан ноль таңбасы енгізілді. Таңбадағы мұндай
өзгерістер стихиялық түрде емес, саналы ... ... ... ... тіл ... ... ... көнбейді. Ол өз дамуының зандары
бойынша өзгереді, өзінің дербес қасиетін сақтайды. Барлық ... ... ... ... ... негізделеді. Таңбалардың барлығының ... тіл ... ... және ... ... ... ... сигналдарының мағынасын дыбыстық тілдегі аудармасы арқылы ғана
түсініп білеміз. Светафордың ... ... ... ... ... ... білмейтін адамға ол қызыл түсті жарық қаншама ... еш ... ... да, ... да алмайды. Сондай-ақ, қандай бір шифр
немесе код болмасын, олардың ... да ... ... ... ... ... тілге негізделеді.
Сонымен, таңбалардың жүйелері тілге қатысты көмекші құралдар ретінде
ғана мән-мағынаға ие бола ... ... бір ... жүйесі болмасын, ол
— адамдардың өмірдің барлық саласында қатынас жасайтын, ... ... ... — тілді ауыстыра да алмайды. Жоғарыдағы ... де ... . ... ... ... тілдің таңбалық сыпатының
күрделі құбылыс екендігін көрсетеді.
Сөз екі түрлі компоненттен құралады: оның бірі — сыртқы
дыбысталу ... ... — ішкі ... ... ... жоқ жерде дыбысталу өздігінен сөз бола
алмайды. Тілдің таңбалық теориясы туралы жалпы талас оның
дыбысталу формасы жөніндегі мәселемен емес, әсіресе, мағына
туралы ... ... ... ... ... және функционалдық белгілермен емес, мағыналық
заңдылықпен ерекшеленеді: ... ... бұл ... ... ... ... тілдің таңбалық сыпаты жөнінде сөз еткенде, негізінен
сөздің ... ... ... ... етеді.
Бұл ретте сөздің мағынасын затпен теңдестіретін ... ... ... ... айтып алу қажет. Сөзді таңбамен жақындататын ең
басты белгі - оның /сөздің/ ... ... ... ... байланыстылығы.
Тілде таңбалық қасиет бар. Ол әсіресе терминдерден айқын көрінеді.
Кейбір терминдерді таңбамен ... ол ... ... сол ... ... тоғыз минус төрт немесе бес плюс төрт ... ... 9-4,5+4 ... ... ... плюс ... ... келер ешбір нүқсан жоқ.
Сөздің атауы, мағынасы затпен тек ... ғана ... ... ол ... ... табиғатымен бірге пайда болмауы мүмкін.
Бір бет қағазды жойғанмен, жалпы «бір бет ... ... ... мағынасы
жойылып кетпейді. Керісінше, «кітап» деген сөзді айтып және ол мағынаны
басқа біреу хабарласа, зат ... ... өзін ... ... ... ... дүние ойлау тілдің әлі болмаған кезінің өзінде де өмір ... күн ... зат осы ... белгілейтін ешбір сөздің болмаған кезінде
де өмір сүрді. Сөз ... оның екі жағы — ... ... ... яғни ... кез ... ... тікелей немеес жанама
түрде затқа қатысты болғанмен және оны қалайда бір жағынан ... ... ... ... - ... ... ішіндегі ең күрделі құбылыс. Оны тек
лингвистер ғана емес, барлық ғылымның ... ... ... ... ... қарым-қатынас, сөйлеу құралы болатын тілді
құрылымдық элементтері мен мағыналық ерекшелігіне қарай жан-жақты зерттеп
келеді. Тілге ... ... ... ... т.б. қасиеттер
нақтылы материалдар арқылы сөз болса, тіл білімнің фонетикалық, ... ... ... әр ... зандылықтарын ғылыми тұрғыдан
қарастырады.
Тіл адамдардың түсінісу құралы ... ... ... ... ... ... бір-бірімен сөйлесу құралы да болып табылады. Осы
тұрғыдан келгенде, ана тілімен қоса ... ... де ... ... келіп шығады. Тілдердің бір-бірімен ... ... ету ... ... оқыту және тілдерді үйрету туралы
мәселе ғалымдар мен ... ... мен ... ... ... ... тілді оқыту жөніндегі сауалдар оның ішкі
салаларын: фонетика, ... ... ... мен ... ... меңгертумен байланысты болса, тілді
үйрету белгілі бір тілде сөйлеу мүмкіншілігін жасау, адамдар арасындағы тіл
арқылы қарым-қатынасты іс ... ... ... оқыту мен үйрету бір ұлттың /халықтың/ ана тілін ... ... екі ... ... ... ... ... тілді оқыту арқылы ... ... ... ... мен үйрету лингвистикада жаңа саланың - тілді
қатысымдық ... ... ... ... болуына әсер етті.
Тілді қатысымдық ... ... бұл ... ... ... ... себептеріне, тілдік қарым-қатынасты жүзеге асыру барысында
қолданылатын амалдарға, ... ... т.б. ... ... ... ...... жылдары әлемдік тіл білімінде арнайы
қарастырылып, ғалымдардың тілге ... ... ... ... Әр ұлт ... ... ... жазылу, сөйлеу ерекшелігі
болатыны сияқты, қазақша тілдік қатынастың да өзіндік ... және ... ... қатынас — адамдарға тән ойлау мен сөйлеу процестерінің белгілі
бір қоғамдық ортада тіл арқылы жарыққа шыққан көрінісі.
Тілдік қатынастың ... ... ол ... ... ... ... ... санамен бірлігі арқасында жүзеге асады және
тек адамзатқа ғана тән ... ... ол ... ... ... тіл ... жүзеге аса
келіп, қоғамға қызмет етеді. Ол ... өзі ... оның ... ... ... ... ... жеке адамның тікелей өз басына емес, жалпы
оның ... ... ... болады. Ол адамдар арасындағы қоғамдық
қарым-қатынастың қалыптасуының шарты болып табылады.
Төртіншіден, тілдік қарым-қатынас, ... ... ... ... оны ... ... ... Адам тілді өзі қолдан жасай алмайды, адам
тек ... ... ... ... тіл бүкіл қоғамдық-әлеуметтік іс-әрекеттердің жүзеге асуын
қамтамасыз ететін жетекші механизм. Ол барлық процестердің іске асу ... ... ... ... ... ... жүзеге асуына әсер
ете келіп, бүтіндей қоғамның қалыптасуына ... ... Ол ... ... байланыстырушы құралы бола отырып, өзі де қоғамдық-әлеуметтік
құбылысқа жатады. Қорыта келгенде, ... ... - ... мен ... ... тілдік тұлғалардың таңбалардың жүйесі мен ... ... ... ... ... тұлғалардың семантикалық бірлігі мен
байланысу заңдылықтары ... ... ... ... ... ... ... тек адамзатқа ғана тән күрделі тілдік
қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... ұғымды білдіру арқылы бұл
сөздің мағынасы кеңейді. Сонымен қатар бұл ... ... ғана ... басқа да барлық ғылым салаларында кеңінен қолданылып келеді. Бұл
терминнің тілге, сөйлеуге қатысты ... тіл ... ... ... саятын болса, кейінгі кездерде бұл одан әлдекайда тереңдей түсті.
Мәселен, тілдік ... - тіл ... ... ... ... қоғамдық коммуникация қоғамдық байланыс, қоғамдағы қарым-қатынас
дегенді аңғартады; ал ... ... - ... ... байланыс,
саясатқа қатысты қарым-қатынас дегеңді байқатады т.б.
"Қатысымдық" терминіне қатысты зерттеу ... ... ... ... ... сөйлесуге байланысты қасиеті баса айтылады.
Мұның өзі сөздің ең алдымен, тілдік ... ... ... ... негізделетінін дэлелдейді.
Жалпы қатынастың түрлері көп, ... ... ... тұрғыдан сөз болатын тілдік катынас мәселесі. Тілдік қатынас
тіл - арқылы байланыс, сөйлеу тілі аркылы қарым-қатынас ... ... тіл ... ... ... /ТҚ/ - ... тілі арқылы ұғынысу, түсінісу ... ... жай ғана ... ... гөрі ... тереңге кеткен,
өмірде өзіндік орны бар, қоғамның дамуы үшін ең ... ... ... ... ... бір-бірімен пікір алысуы, адамдық
қатынастың түп қазығы дегенді білдіреді.
Өмірде адамдар тек тілмен сөйлесу ... ғана ... ... әр ... ... ... олар ... тілсіз-ақ үғып, соған
қарай іс-әрекет жасайды. Мәселен, көшеде келе жатқанда, адамдар түрлі жарық
көздеріне, дыбыс сигналдарына назар аударып, соған ... ... ... I сияқты жол белгілерінің әр түрлі сэулелері немесе таңбалары адамға
белгілі бір ... ... ... де, адам оны ... түсініп, осыған
байланысты қозғалады. ... ... ... ... ... ... және бет-элпеттің өзгеруі арқылы ұғынысуы сияқты
қаншама көп белгілер бар. ... дене ... ... ... иықтың
т.б./ әр түрлі қимыл-әрекетгерінін өзін неше ... ... ... ... ... ... барлығы жеке адамның
бір өзіне ғана ... ... олар ... ... тыс бола алмайды.
Мұндай қарым-қатынастар адам қызмет етеді, адамдардың өзара ... ... ... олар да ... ... жатады. Өмірдегі
мұндай ұғынысу, түсінісу тілсіз қатынас /коммуникация/ деп аталады.
Жалпы ... ... ... ... процесі екі үлкен
тармақтан тұрады. Оның бірі - тілдік қатынас; екіншісі -тілсіз қатынас.
Тілдік ... пен ... ... ... да, ... ... Олардың сэйкес жақтары: олардың екеуі де, біріншіден, адамдардың бір-
бірімен қарым-қатынасын қамтамасыз ... яғни ... ... байланысқа кызмет етеді.
Екіншіден, тілдік қатынаста да, тілсіз қатынаста да ... бір ... ... ... ... хабар шартты түрде болады.
. Үшіншіден, қатынастын. екі түрі де ... ... ... ... ... ... тікелей жолмен емес, сырттай болуы да мүмкін, бәрібір
бұл да адамның белгілі бір хабарды үғып, соған ... ... ... ... ... қатынас - тілсіз қатынастан әлдеқайда күрделі және
бөлек құбылыс. Ол адамның сыртқы өмірді шын ... ... ... ... ... ... ... мен пайымдау, ұғым мен сана, мазмұн
мен ... - ... ... ... шарты.
Тілдік қатынас - адамдарға тән ойлау мен сөйлеу процестерінің белгілі
бір қоғамдық ортада тіл ... ... ... ... қатынастың ерекшелігі, біріншіден, ол үздіксіз қозғалыста
болатын қатынас құралы тілдің санамен бірлігі ... ... ... ... ... ғана тән ... табылады.
Екіншіден, ол адамдардың қарым-қатынас құралы тіл арқылы жүзеге аса
келіп, қоғамға қызмет етеді. Ол - ... өзі ... оның ... ... құбылыс.
Үшінішден, тілдік қатынас жеке адамның тікелей өз басына емес, жалпы
оның ... ... ... ... Ол ... арасындағы қоғамдық
қарым-қатынастың қалыптасуының шарты болып табылады. Адам мен адам ... түсу ... ... жеке өмір сүруден қалады, олар
жаратылыспен біріге отырып, әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... үдерістермен қатар
қойып, оны қоғамға тэуелді етеді. Адам тілді өзі қолдан жасай алмайды, адам
тек ... ... ... алады.
Бесіншіден, тіл бүкіл қоғамдық-әлеуметтік іс-әрекетгердің
жүзеге асуын қамтамасыз ететін ... ... Ол ... ... асу көзі болып табылады.
Алтыншыдан, тілдік қатынас әлеуметтік идеялардың жүзеге асуына эсер ете
келіп, бүтіндей қоғамның қалыптасуына ... ... Ол ... ... ... құралы бола отырып, өзі де қоғамдық-әлеуметтік
құбылысқа жатады.
Қорыта ... ... ... - ойлау мен сөйлеудің қатысы арқылы
тілдік тұлғалардың таңбалық жүйесі мен дыбысталу қасиеті нэтижесінде ... ... ... ... ... мен ... арқылы түсінікті болатын, адамдардың өзара ... ... тек ... ғана тән ... ... ... құбылыс.
Пайдаланылған әдебиеттер
Абузяров Р.А., Туева З.И. Русский язык на занятиях по
начальной военной подготовке в национальной школе. 2-изд.,
М, ... ... Ж. Орыс ... ... тілі сабактарында
тіл дамыту жұмыстары. Алматы, 1978.
Адамбаева Ж. Орыс ... ... ... ... ... ... "Рауан", 1993.
Айғабылов А. Лексиканы окыту методикасы және оның
казіргі міндеті. Алматы, "Мектеп", 1982.
Аймауытов Ж. Тәрбиеге ... ... ... ... Ж. Ана ... ... ... керек? "Жаңа мектеп
1925, N2.
Аймауытов Ж. Тіл туралы "Еңбекші казак", 1926, ... Ж. ... ... ... ... 1928.
23-ноябрь.
Аймауытов Ж. Комплекспен оқыту жолдары. Қазмембас, 1929 ... ... ... вузовской методики преподавания и
усвоения русского ... ... язык в ... ... ... ТГУ, ... А. ... язык. ... ... ... ... ... А., ... Ш., ... Н. Жаңа атаулар. Алматы,
"Анатілі", 1992.
15.Аманжолов С, Сауранбаев Н. Қазак тілінің граммати-касы. П-бөлім.
Синтаксис. Алматы,1939.
16. ... Ж. ... ... ... ... ... 1988.
17. Арғынов X. Қүрмалас сөйлем синтаксисінің методикасы.
Алматы, "Мектеп", 1964.
18. Арғынов X. ... тілі ... ... не-
гіздері. Алматы, "Мекгеп", 1969.
19. ... X. ... тілі ... ... ... ... М.А. Категория интенсивности в публицистике:
общее и индивидуальное в ... Авт. ... Л.Д. ... средства орга-низации типов речи
газетаого текста. Авт. канд.фил.наук. Алматы1992.
22. ... З.Т., ... К.И. ... ... ... ... ... Т.Т. Қазак тілі. ... ... Үй ... ... Тылым", 1998.
24.Әбдіғалиев С. Неміс тілін окытудың негіздері. Алматы, ҚазМУУ,1992.
Әбілкаев А. ... ... ... ... ... ... Д., Маманов Ы. Қазак тілін окыту методикасы.
Алматы, "Мектеп" 1965.
27. ... Д. ... ... ... методикасының прог-раммасы.
Алматы, 1980.
Әміров Р.С. 1-класта казақ тілін окыту. Алматы, ... ... ... Р.С. т.б. ... емле, тіл дамыту. Алматы,
"Рауң", 1993.
31. Әуелбаев Ш., ... тілі ... ... мен
жоспарлау үлгілері. Алматы, "Мектеп", 1980.
Байкова Л.С. ... и ... ... ... ... в ... вузе. Дис.док.пед.наук. М.,1985.
Балакаев М. Тіл ... және ... ... окыту.
Алматы, "Мектеп", 1989.
34.Баринова ЕЛ. и др. ... ... ... ... Барлыбаев Р. Қазіргі қазак тіліндегі коғамдык-саяси лексика.
Алматы, "Мектеп", 1978.
36.. Бейсенбаева К.А. Қазак тілі. Алматы, 1998.
Бектуров ILL, ... А. ... ... /под ... проф.А.Е.Карлинского/. Алматы, "Рауан", 1990
Беляев Б.В. О взаимоотношении мышления, языка и ре-
чи. "Вопросы психологии", 1958.
Беляев Б.В. ... по ... ... ... языкам. 2-изд. М., 1965.
Ф.ПІ. Оразбаева «Тілдік қатынас ... мен ... ... Т.М. ... тіл ... Алматы мектеп №75
Қоянбаев М. «Педагогика» 1999ж. Алматы
43. Рахметова С. ... ... ... тілін
дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздері /ауызша және жазбаша
тіл дамыту әдістемесі/. Пед.ғыл.док.дис. ... ... С.А. ... ... ... В 2-х ... М., "Педагогика", 1989.
Садуакасов Ә. Қазақ тілінен методикалық ... ... ... 1941.
Сариева К. Қазак тілі. Алматы, "Білім" 1997.
Сарыбаев Ш.Х. Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері.
П-бөлім. Алматы, ОПБ, 1959.
48. ... Э., ... Қ., ... Д. Тіл ... ... ... язык. Учебный комплекс. Алматы, "Жібек
жолы", 1996.
Сыздықова P., Шалабаев Б. Көркем тексті ... ... ... ... И. ... ... ... мәселелері. Алматы, 1959.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Бала тілінің және тілдік қорының дамуына әсер ететін фактор8 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Баспасөз жарияланым аттарының тілдік – стильдік ерекшеліктері62 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет
Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу5 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет
Интернеттегі коммуникация және қоғамның тілдік даму мәселесі69 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь