Үйірме жұмыстарына гипстен музыкалық аспаптар жасау әдістемесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 Таңдап алған тақырыптаң диалектикасының өзектілігі ... ... ... ... 10
1.1 Керамиканың шығу тарихы ... ... ... ...12
1.2 Қазақстан керамикасы ... ... ... ... ... ... 15

2 Тақырыптың ғылыми анторпомериялық жабдықтары ... ...18
2.1 Керамиканың тұрмыстық өмірде қолдануымен оның эстетикалақ мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
2.2 Керамиканы көркемдеп өңдеу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27

3 Гипстен бұйымдар жасау тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
3.1 Оқушылардың ұлттық қол өнерге баулудағы халық педагогикасының тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
3.2 Ұлттық қол өнер негізінде оқушыларды еңбекке тәрбиелеу ... ..40
3.3 Оқушыларды қол өнерге баулудың дидактикалық принциптері ... ... ... ... 46

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
аударғанда «Keramos» балшық дегенді білдіреді . Әр түрлі минералдық және биорганик заттар қоспасы араласқан балшықты күйдіру арқылы алынатын бұйым. Тұрмыстың барлық салаларында :үй тұрмысында (әр түрлі ыдыстар) , құрылыста (кірпіш , қыш , құбыр , тақта т.б.) техникада су және ауа транспортында мүсін өнерінде т.б. кеңінен қолданылады. Керамиканың негізгі технологиялық түріне құрылыстың кірпіш терракота майолика, фаянс, фарфор, жатады.
Керамика жасауды әр халық өз бетімен ойлап тапқандықтан олардың өзіндік ерекшеліктері де бар. Халқы мен заманына тән ерекшелігі әртүрлі ою-өрнектер мен таңбалардың , тіпті кейде жазулардың болуы бұларды бағалы тарихи ескерткіштер қатарына жатқызады.
Керамиканың дамуы тарихында ертедегі гректердің орны ерекше. Б.э.б.мың жылдықта керамикалық бұйымдар жасалғаны анықталып отыр. 10 ғасырдан бастап ертедегі Русьте гончар дөңгелегімен ыдыс аяқтар жасала бастаса , 11-12 ғасырда Петербург қаласында ұйымдастырылды. Тұңғыш фарфор заводы 1744 жылы Петербурге салынды. Керамика Қазақстан территориясында да ертеден дами бастаған.
Орталық Қазақстандағы Алаш, Жұға Аяққамыр мазарлары, Тұркістандағы Ахмед Яссаидің мазары осы керамикалық материалдардан жасалған. Керамика өндірісінің негізгі шикізаты балшық. Балшық ішінде мөлшері 5 мл ден астамы тастан болса, машинанада өткізіліп , не тазартыла ды, не уатылады. Ұсақ түйірлі керамикалық бұйымдар жасау үшін күйдіргенде түсі ағаратын балшықтар, каолиндер, кварц, дала шипаты т.б. қоспасыз сапалы шикізаттар қолданылады. Керамикалық масса дайындалу жағынан сұйық плстикалық жартылай құрғақ болып келеді. Керамиканы қалыпқа қүю әдісі бүйымның түріне қарай таңдап алынады. Отқа төзімді кірпіш, тыстамалық тақтамалар секілді .

3
Қарапайым бұйымдар құрғақ майда массадан пірестеліп жасалады. Қалыпталған керамикалық материалдар күйдіруден бұрын кептіріледі. Күйдіру процессінде керамикалық массадан гигроскопиялық судың қалдығы бөлініп шығады, және балшық қүрамындағы минералдар химиялық өзгеріске үшырайды. Кұйдіру температурасы массаның қүрамына алынатын бүйым түріне және қасиеттеріне қойылатын талаптарға байланысты 300 градустан (құрылыс қышы) 3000 градусқа (отқа төзімді матермалдар) дейін жетеді . Күйдіру мерзімі 2-3 сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылады.
Қазақстандағы керамика өндірісі негізінен Үлы Қазан революциясынан кейін , әсіресе 1950 жылдан бастап өрістеді. Қазір Қазақстанда жүзден аса қыш заводтары жылына 1,5 млрд аса күйдірілген қыш өндіреді. Керамикалық шикізат-керамикалық бүйымдар жасауға қолданылатын әр түрлі материалдар, минералдардың тотықтары, жоғары температураға төзімді т.б. заттардың қоспалары. Химикат және грануламетриялық қүрамына тығыздығына қарай керамика шикізаттың ұсақ тесікті , су өткізгіштігі 50 проценттен асатын одан да кем түрі бар.
Құрамдық ерекшеліктеріне қарай ұсақ түйіршіктері өте ұсақ біркелкі түйіршікті біріңғай бояулы (фарфор , фаянс) болып бөлінеді. Қабырғалық бүйымдар жасауға пайданылатын негізгі шикізат әр түрлі тас, әк тас, балшық. Әшекейлік бұйымдар отқа төзімді , тез балқымайтын балшықтан жасалады . Оның отқа төзімділігін арттыру үшін 50 процентке дейін шамот қосу керек. Санитарлық техника бұйымдарын өндіруге негізгі шикізат ретінде балшқтың отқа төзімді түрлері каомин (25-30 %)кварц құмдары (25-30%) .Әр түрлі күйдірілген заттардың ұнтақтары (6-16%) қолданылады. Керамикалық материалдар негізінен шикізаттардан алдын ала керамикалық масса дайындау , оларды әр түрлі қалыпқа салып кептіру арнаулы пештерде күйдіру жолымен алынады. Керамиканың дамуындағы
4
жаңа кезең Біздің эрамызға дейінгі бірінші мыңжылдықта екінші жартысында тура келді. Сақтар мен үйсіндердің керамикасында көптеген жаңа бейнелер түрлі көлемдегі кеселер кубоктар , аяғы мен шүмегі бар ыдыстар , құмыралар, сапты аяқтар пацуда болды. Олардың сыртқы жағы басқа түспен балшықпен ангобпен қапталған минералды бояуларды өрнектелетін.
Жұмыстың көкейкестілігі: Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет дәрежесіне ие болуына байланысты, оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып, ерте жастан еңбекке, ой-өрісіне, шеберлігіне және дағдысына талапты күшейту бүгінгі қазақ мектептерінің негізгі міндеттері болып саналады.
Қазақстан Республикасының өркениетті елдермен теңесуіне адамзат қоғамы жауапты. Ал қоғамның алдында жас ұрпақты тәрбиелеу және білім беру, жаңашыл техника мен технологияны меңгерту, елімізде шығарылатын техниканың өзгешілігі мен жаңашыл технологияның артықшылықтарын білуге үйрету, еңбекке баланың оқуы мен білім алуы үшін қажетті көптеген құнды қасиеттерді: икемділік, ұқыптылық, дербестік, жауапкершілік т.б. қалыптастыру мәселелері өзекті болып келеді.
Мұндай талап, Қазақстан Республикасының “Білім туралы” Заңында білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі ретінде көрініс тапқан. Соның бірі - жастарды халықтық тәрбие негізінде оқытуда көркем еңбекке баулудың өркендеуіне жол ашу қажеттілігі. Ал, этнопедагогикалық білім беру мен тәрбиелеудің бірі көркем еңбек болып табылады.
Көркем еңбектің ғылыми негізін ашу және оларды оқу-тәрбие процесінде пайдалануда, жалпы білім беретін мектептің “Технология” иньегративті білім саласы бағдарламасы және оның оқулықтарындағы сабақтың жеткілікті деңгейде еместігін нысанаға алған абзал. Себебі, мектепте еңбекке және кәсіпке баулу мазмұны ғылымның, техника мен өндірістің жетістігіне сәйкес үнемі жаңарып отырады және бұл мазмұнды меңгертуде бағдарлама негізі мен оқулықтарды бөліп қарау мүмкін емес.
5
Қолданылған әдебиеттер.

1. «Изобразительное искусство Казахстана» изд АК Каз ССР им. М.О. Ауезова Алма – ата 1963.
2. Балтабаева Ж.К. « Бейнелеу өнері» Алматы «Мектеп» 1987.
3. Беде Г.В. Сұңғат Москва 1988.
4. Болдырев Н.И. « Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы 101-104 бет
5. Ғалымбаева А. « Өнер» алматы 1981.
6. Ералин К.Е. Бейнелеу өнерінің сабақтары Шымкент, ШПИ, 1992- 45 б.
7. Ералин К.Е. Қазақ совет бейнелеу өнері эстетикалық тәрбие беру Алматы, 1988 -31 б.
8. Ералин К.Е. Қазақстан бейнелеу өнері шеберлері Алматы, М – Талант 1997 -105 б.
9. Ильина Т.А. « Педагогика» 429 – 431 бет.
10. Кенбаев М.С. Камаков А.О. « Бейнелеу өнері» Алматы «Мектеп» 1987.
11. Крупская Н.К. « Таңдамалы педагогикалық шығармалары» 574 – 578 бет.
12. Қазақ Совет Энциклопедиясы, Бас ред. М.К.Каратаев Алматы 1975 6 том.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
“Бейнелеу және сызу” кафедрасы
Қорғауға жіберілді
“____”_________20__ ж.
Кафедра меңгерушісі
п.ғ.к._______________
Тәңірбергенов М
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы:Үйірме жұмыстарына гипстен музыкалық аспаптар
жасау әдістемесі.
«Саз сырнай»
Орындаған:
Ғылыми жетекші:
Сипаттама ... ... ... ... ... ... шығу ... Қазақстан керамикасы........................15
2. Тақырыптың ғылыми анторпомериялық жабдықтары.......18
1. Керамиканың тұрмыстық өмірде қолдануымен оның ... ... ... ... ... ... ... Оқушылардың ұлттық қол өнерге баулудағы халық педагогикасының
тиімділігі........................................................36
2. ... қол өнер ... ... ... ... Оқушыларды қол өнерге баулудың дидактикалық
принциптері................46
Қорытынды..................................................................
..50Қолданылған әдебиеттер...........................................52
Қосымшалар..................................................................
.53
КІРІСПЕ
Керамика грек ... ... ... ... дегенді білдіреді . Әр
түрлі минералдық және биорганик заттар қоспасы араласқан ... ... ... ... ... ... ... :үй тұрмысында (әр
түрлі ыдыстар) , құрылыста (кірпіш , қыш , құбыр , ... т.б.) ... ... ауа ... ... өнерінде т.б. кеңінен қолданылады. Керамиканың
негізгі технологиялық түріне құрылыстың кірпіш ... ... ... ... ... әр ... өз бетімен ойлап тапқандықтан олардың өзіндік
ерекшеліктері де бар. Халқы мен заманына тән ерекшелігі әртүрлі ою-өрнектер
мен таңбалардың , ... ... ... ... бұларды бағалы тарихи
ескерткіштер қатарына жатқызады.
Керамиканың дамуы тарихында ертедегі гректердің орны ерекше. ... ... ... жасалғаны анықталып отыр. 10 ғасырдан бастап
ертедегі Русьте гончар дөңгелегімен ыдыс аяқтар жасала ... , ... ... ... ... ... ... заводы 1744 жылы
Петербурге салынды. Керамика ... ... да ... дами
бастаған.
Орталық Қазақстандағы Алаш, Жұға Аяққамыр мазарлары, Тұркістандағы Ахмед
Яссаидің мазары осы керамикалық ... ... ... негізгі шикізаты балшық. Балшық ішінде мөлшері 5 мл ден астамы
тастан болса, машинанада өткізіліп , не тазартыла ды, не ... ... ... бұйымдар жасау үшін күйдіргенде түсі ағаратын
балшықтар, каолиндер, ... дала ... т.б. ... сапалы шикізаттар
қолданылады. Керамикалық масса дайындалу жағынан сұйық плстикалық жартылай
құрғақ ... ... ... ... қүю ... бүйымның түріне қарай
таңдап алынады. Отқа ... ... ... ... ... ... бұйымдар құрғақ майда массадан пірестеліп жасалады. Қалыпталған
керамикалық материалдар күйдіруден ... ... ... ... ... гигроскопиялық судың қалдығы бөлініп ... ... ... минералдар химиялық өзгеріске үшырайды. Кұйдіру
температурасы массаның ... ... ... ... және ... ... ... 300 градустан (құрылыс қышы) 3000 градусқа
(отқа төзімді ... ... ... . Күйдіру мерзімі 2-3 сағаттан
бірнеше тәулікке дейін созылады.
Қазақстандағы керамика өндірісі негізінен Үлы Қазан революциясынан ... ... 1950 ... бастап өрістеді. Қазір Қазақстанда жүзден аса қыш
заводтары жылына 1,5 млрд аса күйдірілген қыш өндіреді. Керамикалық ... ... ... қолданылатын әр түрлі материалдар,
минералдардың тотықтары, жоғары температураға ... т.б. ... ... және грануламетриялық қүрамына тығыздығына қарай
керамика шикізаттың ұсақ тесікті , су ... 50 ... ... да кем түрі ... ... қарай ұсақ түйіршіктері өте ұсақ біркелкі
түйіршікті біріңғай бояулы (фарфор , ... ... ... ... ... пайданылатын негізгі шикізат әр түрлі тас, әк тас, ... ... отқа ... , тез ... балшықтан жасалады . Оның
отқа төзімділігін арттыру үшін 50 процентке дейін ... қосу ... ... бұйымдарын өндіруге негізгі шикізат ретінде балшқтың
отқа төзімді түрлері каомин (25-30 %)кварц ... (25-30%) .Әр ... ... ... (6-16%) ... Керамикалық
материалдар негізінен шикізаттардан алдын ала керамикалық масса ... ... әр ... ... ... кептіру арнаулы пештерде күйдіру жолымен
алынады. Керамиканың дамуындағы
4
жаңа кезең ... ... ... ... ... ... ... келді. Сақтар мен үйсіндердің керамикасында көптеген жаңа ... ... ... ... , аяғы мен ... бар ыдыстар , құмыралар,
сапты аяқтар пацуда болды. ... ... жағы ... ... ... ... ... бояуларды өрнектелетін.
Жұмыстың көкейкестілігі: Қазақстан ... ... ... ие ... байланысты, оқушылардың жас ерекшелігін ескере
отырып, ерте ... ... ... ... және дағдысына талапты
күшейту бүгінгі қазақ мектептерінің негізгі міндеттері болып саналады.
Қазақстан Республикасының өркениетті елдермен теңесуіне ... ... Ал ... ... жас ... тәрбиелеу және білім беру,
жаңашыл техника мен технологияны меңгерту, елімізде шығарылатын техниканың
өзгешілігі мен жаңашыл технологияның артықшылықтарын білуге үйрету, ... оқуы мен ... алуы үшін ... көптеген құнды қасиеттерді:
икемділік, ұқыптылық, дербестік, ... т.б. ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының “Білім туралы” Заңында білім
беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі ретінде көрініс тапқан. Соның бірі
- жастарды ... ... ... ... көркем еңбекке баулудың
өркендеуіне жол ашу қажеттілігі. Ал, этнопедагогикалық ... беру ... бірі ... ... ... ... еңбектің ғылыми негізін ашу және оларды оқу-тәрбие процесінде
пайдалануда, жалпы білім беретін мектептің “Технология” ... ... ... және оның ... сабақтың жеткілікті деңгейде
еместігін нысанаға алған абзал. Себебі, мектепте еңбекке және кәсіпке баулу
мазмұны ғылымның, техника мен ... ... ... ... ... және бұл ... меңгертуде бағдарлама негізі мен оқулықтарды
бөліп қарау мүмкін емес.
5
Жалпы білім беретін оқу материалының ... ... ... ... ... ... оның ережелері, терминдері қазіргі заманғы өмірмен
байланысты болып, олар мектеп оқушыларын еңбек етуге бағыттап отыруы қажет.
Заман ... сай оқу ... ... ... отырылуы тиіс.
Еңбек біздің тәрбиеленушілеріміздің рухани өміріне еніп достық пен
қуанышқа бөлесе, құштарлық пен ... ... ... ... жеңудің тебірентерлік қуанышын тудырса, қоршаған дүниеде жаңа
таңғажайып тамашаларды ашса, адам өмір сүре алмайтын материалды ... ... яғни ... азаматтық сезімді оятса ұлы тәрбиешіге
айналады.
Баланы ерте жастан еңбекке, оның жас ... ... ... ... шеберлігіне және дағдысына талапты күшейту – ... ... ... ... ... тәрбиесін беру жөніндегі негізгі
міндетіне ... Жас ... ... ... отырып, оларды тек
өзі үшін ғана емес жалпы игілік үшін ... ... оған ... ... ... әсемдігін, эстетикалық қуаныш ләззатын сезініп, түсіне
білуге үйретеді.
Қазіргі таңда жанданып келе ... ... ... ... ... ... ... экономика кезеңіне тұспа-тұс келіп
отыр. Осыған орай ... ... ... ... заңында “Мемлекет
Қазақстан Республикасының азаматтарына ... ... орта және ... ... ... және әр ... осы деңгейлердің әрқайсысына бірнеше
рет білім алатын болса, сайыстық негізде ... ... ... ... білім беру ұйымдарында мемлекеттік жалпы ... ... ... ... ... және жоғары оқу орнынан кейінгі
кәсіптік білім алуға кепілдік ... ... ... ... ... ... жасында қалыптастырмайынша олардан іскер маман шықпайды”,-
деп оқушыларды мектеп қабырғасында ағаш, темір т.б. істеріне ... ... ... қарастыруда.
6
Көркем еңбек - адамның өмірлік қажеттілігі. Сол қажеттілікті қолдан жасау,
игілікте қолдану үшін еңбек сабақтарында тігіп, әзірлеп, дайындап үйренсе,
келешекте септігі ... ... ... еңбегінің зая кетпегені. Ол үшін
бұйымға эстетикалық ... ... ... ... ... жаңа техникада, жетілдірілген технологиялар- ды орындау қажет.
Көркем кәсіпшіліктің еңбек объектілерінің еліміздің мәдениетіндегі өзіндік
ролі ... ерте ... ... ... ... біте қайнасып келе жатқан,
халық қолөнерінің бірі - ... ... деп ... болады. Себебі, сол
кездің өзінде-ақ халықтың жасаған бұйымдарында жоғары сапалы, сәнді, әсем,
көзге тартымдылық әсері ... ... ... ... ... ... барысында үйрету, оны көркемдеудің түрлерімен таныстырып
дамыту міндетін дидактика мәселесі етіп ... ... ...... ... сөзінен шыққан, білім мен оқытудың теориясы деген мағына
береді. Оқытудың мазмұнын, ... ... ... принцптерін және
әдістерін баяндайды. Бұл - педагогика ... ең ... ... ... ... ... әдістері осы дидактика принцптеріне негізделеді.
Сондықтан да, зеттеу барысында оқушыларға оқу материалын түсінікті етіп
баяндау үшін , өте ... ... ... ... ... ... ... мәселелері бұйымдарды сәндеп өңдеуге
технологиялық процестердің ... ... ашу және ... оқу тәрбие
процесінде пайдалану, оқушыларды ұлтық өнерге ... ... ... зертеу объектісі ретінде қарастырылмаған.
Мектепте еңбекке және кәсіпке баулу мазмұны ғылымның, техника мен
өндірістің жетістігіне ... ... ... отыруына байланысты- рылғанын
ескере отырып, материалды көркем өңдеудің ... ... ... мен ... ... ... өнер ... қарастырылады.
Жалпы білім беретін орта мектептерде оқушыларды көркем еңбекке баулудың
теориясы мен практикасы мәселелерін П.Р.Атутов, А.Д.Тхоржевский және ... ... ... К.Ж. ... ... ... Сонымен
қатар оқушыларды еңбекке баулудағы тұрақтылық, белсенділік, екпінді еңбек,
тапқырлық, жауапкершілік сияқты қасиеттерді қалыптастыру да ... ... ... ... ... баулу бірнеше жылдан бері
қолға алынғанымен оның ... ... ... ... зерттеу мәселеміз оқушыларды көркем еңбекке баулудың ... ... ... ... Бұл ... ... зерттеу
жұмыстарымыздың өзектілігін анықтайды. Осы қажеттілікті ... ... ... тақырыбын, Былғарыны ұлттық тәсілмен
өңдеуді 8-сынып оқушыларына үйретудің дидактикалық талаптары деп ... ... ... баулу барысында ұлттық қолөнерінің табиғи ортамен
байланысы материалдық заттар және ... ... ... ... Басты формалары: оқу материалының мазмұны, іс-әрекет практикасы
және тәжірибесі жатады.
Осы мәселелерді ескере келе біз, ... ... ... ... ... жөн көрдік:
Зерттеу жұмысының мақсаты: мектеп оқушыларын көркем еңбекке баулудың
дидактикалық ... ... және оны ... ... ... ... ... көркем еңбекке баулудың дидактикалық
мәселелері;
8
- онда: мектепте технология ... ... ... жоғарылайды.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- Еңбекке баулу жүйесінің негізіне сипаттама жасай отырып, көркем
еңбек мәселелерін айқындауға ... ... ... ... ... зерделеу;
- “Көркем еңбек” ұғымының мәні мен мазмұнын айқындау;
оқушыларды көркем еңбекке баулудың әдістемелік жолдарын айқындауға
байланысты міндеттер;
- оқушыларды ... ... ... ... ... ... көркем еңбекке баулудың тиімді әдістері мен формаларын анықтау;
- көркем ... ... ... ... мен ... ... Бұйымның өзіндік құнын есептеу;
Әдістемелік жаңалығы:
- оқушыларды қолөнерге ... ... ... ... ... зерделенді;
- оқушыларды еңбекке баулудың дидактикалық проблемаларын теориялық
тұрғыда ... ... ... мектеп бағдарламасының мазмұнына сәйкес
қарастырылды;
Зерттеудің практикалық құндылығы: зерттеудің нәтижелерін жалпы
білім беретін мектептердің ... ... ... ... ... ... ТАҚЫРЫПТЫҢ ДӘЙЕКТІЛІП МЕН өзектілігі.
Таңдап ... ... ... ... ... алған күндерінен
бастап елді басқа елдерге таныту ол тек ... ... ... өмірдегі болып жатқан өзгерістер мен жаңалықтармен әр уақытта
таныстырып көрсетіп отыру болады. Басқа халықтар ... ... ... ... біле ... ... ... жағдайын біліп отырады.
Балалық шақ атты декоративті ваза, өзімнің жас кездегі шақтарды еске алып,
совет кезеңіндегі балаларға ... ... ... ... салыстырғанда
ерекше екеніне көзімді жеткізіп, соны осы өзімнің жүмысым арқылы ... ... ... ... ... да ол ... ... ескі
дүниелерінің бірі болып табылады. Сол себепті еліміздің тарихын бұл дүние
арқылы кешесі мен бүгінмен салыстыра ... ... ... ... ... үй тұрмыстарында өте қәжетті зартар болып ... ... ол ... ... кешегі күндерінен естелік сияқты сувенирлік
бүйымдар әр түрлі материалдарды орындалып жатқандарын көріп отырмыз. ... ... ... ... ... саз балшықтан\керамика\
да орындалып өз халқымызға және өзге халықтарға да ... ... ... ... бар өткені мен болашағын осы қол өнерінің шеберлігі арқылы
көрсетіп ... Онын ... ... ... арқылы , болашаққа жаңа
дүние ретінде танымал болып, өзінің тұрмысқа тұтыну кажеттілігінің бүгінгі
күндері де әл керек ... және оны ... күні де ... ... көрсетеді. Ол дегеніміз ескі дүнилердің барлығы қазақ даласында
көшпенді болып ... ... ... ... ... ... екен ... Қыш өнерінің өзектілігі де осында ... ... ... ... орындау технологиясын тексере келе, ... ... ... біле отырып, жаңа туындыларды дүниеге
келтіріп отырған көптеген суретшілер зерттеушілер сол дүниелердің желісімен
көптеген жаңа дүниелер келтіруде. Атап ... ... ... ... шыққан Қарабдалов Кендебай,әрі зертеуші әрі суретші ретінде Отырар
дүниелерін қайта дүниеге келтіріп жүр деп ... та ... Онын ... тек ... ғана емес ... ... дүние жүзіне тарытылып
жатқанын білеміз. Суретшінің қолынан шыққан еңбектері бүл күндері өткен
тарихымыздың бүгінгі күні ... те ... ... ... ... ... күні сұранысқа енуі, оның
тазалық жағынан ешқандай ... ... ... ... болсақ, керамикалық дүниелердің болашақтағы өмірі
мен қажеттілігі әлі алда ... ... ... ... ... шығармалар қазіргі күндері көбінесе жеке ... мен ... ... ... ... мен кіші ... кафелерде пайдаланылып
отырғанын көреміз. Оның экологиялық тазалық жағын ескерсек келешекте үй
тұрмысында жаппай ... ... ... қыш ... әлі де
зертелмей, біз білмейтін кереметтері көп екенінің өзі ... Бүл ... ... ... мәселерінің бірі деп есептеймін. Сол себепті мен өз
еңбегімде ... ... үшін ... атқа ... ағаларымыз осыны көріп өз
жігерлерін бөбектердің балалық шақтарын жарқын етуге ат ... ғой ... ... ШЫҒУ ТАРИХИ .
Жергілікті ұлттық дәстүрлерді жалғастырып , оларды одан әрі дамытқан
фабрикалар мен ... ... Осы ... ... ... Қазақстандағы
негізгі орталылығы.
Амидтының эксперименталдық көркем керамика заводы. Бүл кәсіпорын ... ... ... қиын ... өтті. Оның творчестволық бағытында
өрлеу мен сәтсіздіктер де болды.
Керамиканың дамуындағы жаңа кезең ... ... ... бір мыңжылдықтың
екінші жартысына тура келді. Сақтар мен үйсіндердің керамикасында көптеген
жаңа бейнелер түрлі көлемдегі кеселер , кубоктар , аяғы мен ... ... , ... , ... ... ... болды. Олардың сырт жағы
басқа түсті балшықпен ангобпен ... ... ... ... және ... өрнектермен әшекейленетін саз балшықтан жасалған
көптеген ... түбі ... ... ... ... ... ... жаңаланысты ол халық шеберлерінің
творчествосымен қол үзіп алды. Бүл жағдайлар 19 ғасырда Қзақстанда керамика
дамуының құлдыраумен байланысты еді. ... ұлан ... ... халықтардың қол өнерінде керамикалық бұйымдарды өндіру ... ... роль ... ... ... саз
балшықтан ыдыс жасауды адамдар осыдан 6 мың жылға жуық ... ... ... ... құм не ... ... ... саз
балшықтан жасалып , отқа күйдірілген. Олардың формасы сопақша , түбі
дөңгелек болған , ... ... ... толқынды бұжырлар арқылы жасалып
әшекейлейді.
12
. 7-8 ғасырдың керамикасы ертедегі керамикадан ерекше. Әл ... ... ... ... ... ... және ... жасалған
ыдыстардың формалардың, көнешілер арзан әрі оңай табылатын материал- саз
балшықтан қайталап жасайтын.
Кейінірек 9-12 ... ... ... ... шеберлер көзелік
шеңберде дайындаған. Құмыралар мен қазандар үшін олар ... ... ол ... ... ... жапсырмаларымен барынша безендірілген . Көптеген нүктелер
арқылы үйлестіре ... ... ирек ... ... , әр ... , күннің суреті, қырлы ... , ... ... ... мен ... әр ... ... ұласып жатады.
11-12 ғасырда минералды бояулар қара қоңыр, қызыл немесе қызғылт түске
боялып әшекейленген ыдыстар тарай ... ... ... ... ... аяқтар боялатын.
9 ғасырдың аяғында глазурьдің табылуы бүйымдардың сыртқы
қабатының беріктігін күшейтіп ғана ... жоқ , ... ... ... ... жаңа мүмкіндіктерін
ашып берді. Оңтүстік Қазақстан территориясында ... бұл ... ... ... Ең ... сахар
сілті глазурьі пайда болды. Ол онша мықты емес ... ... ... ... жаңа ... ... ғасырда қорғасыннан және қолайдан істеген глазурь кең
тарай бастайды . Қорғасын глазурь темір, мыс, қалайы, күміс
тотықтарының бояуларымен ... ... ... ... ... кезінде қызыл, жасыл, сары,
қоңыр түске айналады, бұлар ... ... ... ... ғасырлардағы суреттердің элементтері сан алуан ... ... , жан ... мен ... ... бейнелері, араб алфавитінің
стильді әріптері геометриялық фигуралар, өрмелер, ... ... , ... ... ... ... осы кезеңде ою-өрнек туындысының
неготивті бейнелері бар арнайы дайындалған жоғарғы дәрежедегі көркем
керамикалар ... ... ... ... осы жерден археологтар
көзедерді күйдіретін пештерді ... ... ... Бұл ... жергілікті жерде өндірілгенінің тамаша айғағы.
Шырақ шамдары құйма ыдыстардың ерекше тобына ... ... ... ұзын ... ... ілмек сабы бар , ұстауға ыңғайлы болуы
үшін көп жағдайда сабы иректеліп буылтықтана жасаланатын. Олар ... тік ... және ... ... ... Оның үсті гүл ... ... геометриялық өрнекпен аңдармен , ... ... ... шырақтарының бірінің түтқасында артына бүрылып түрған
киік бейнеленген. Шырақ Оңтүстік Қазақстан жеріндегі қалаларда көп тараған
.
14
1.2 ... ... 14 ... ... ... және көк ... қапталып ,
мөлдір құйма көк және бояу арқылы салынған суреттермен әсемделген ыдыстар
тарай бастады. Сырт тәрізді ... ... ... қара ... көк
түстермен әшекейленді.
Б.э. алғашқы ғасырларының керамикасында екі құлақты шағын қүмыралар пайда
бола бастады. Міне сол үшін ... ... , ... ... ... отыр.
Құйма керамикаларға кесе, тостаған, табақ, тарелкалар мен ... Бүл ... ... әр ... және күрделі, оларда геометриялық
айқышты сызықтар, крестер мен ромбылар өсімдік бұталары, ағаштардың ... ... де ... көк ... ... ... ... өте көп. Шеберлер оларды қытай
фарфорларына еліктеп жасаған.
Кәсіпорынның ... ... және ... керамика әр түрлі палау,
жеміс, конфет салуға арналған ыдыстар, шәй және кофе жиынтығы. Сондай-ақ
түрлі ... ыдыс ... ... ... ... мен ... сәндік мүсіндер, бүйымдар көнелік (
гончарлық ) қол және жартылай ... ... ... ... ... уақытта саз балшықты гипс формасында қүю әдісі шапшаң даму үстінде,
бүл әдіс жаңа қабырғалы ... ... ... беруде. Бұйымдардың
формаларын жасап , ... ... ... ... айналысады.
Күнделікті тұрмыста қолданылатын керамикалық бүйдар ... көп ... ... ... ... көпшілігі көнекөз шеберлерден
алынып , әсіресе бұйымдарды безендірумен, өрнекті ... және ... ... орта ... ... келе ... дәстүрлер
бойынша дамытылуда.
15
бұйым формасымен безендірудің дәл табылған ара ... ... ... ... ... ... негізгі қүрамдас бөлігі ақ немесе
қызыл саз балшықтар түсті пигменттер мен араластырылған ангобтар мейілінше
дамыған ... ... ... Бүлардың көмегімен бүйымдардың сыртқы
қабаты әсем жасалады. Әдетте ангобтармен сурет салу дайын емес бүйымда ... ... соң оны ... ... шалып алады. Күйдірілгеннен кейін ,
глазурь бояуларды айқын түсіреді де, олар әсем болып шығады. Егер ... ... , онда ... беті ... ... Сонымен
түсінің қанықтығы жағынан ангобтар ашықтығы мен ... жоқ ... ... ... безендіру тәсілдері әр түрлі. Беті түссіз
глазурьмен қапталған ангобтармен ... ... ас аяқ , ... , ... ... вазалар боялады.Әлі шикі бұйымдардардың үстіне ангобтарды
түсіргеннен кейін ойық суреттер жасалады.
Күйдірудің нәтижесінде кесілген орындарында балшықтың әдемі түсі сақталып
қалады . Бүл ... ... ... . ... ... ... ... көрінеді Безендірудің бүл әдісін суретшілер сәндік табақ , вазалар
жасау кезінде пайдаланады . Глазурьдің сіңетін ... бар. Оның ... ... ... бүйымдар жасауда пайдаланады. Бір түсті глазурьмен
бүйымдарды бояғаннан кейін оның үстінен қылқаламмен ... ... ... Бір ... ... : ... соң күйдірілгеннен кейін нәзік
түс неонстарын жасап , ... ... бір түс ... ... ... ... пайдалана отырып , бүйымдардың үстін кедр — ... де ... Бүл ... ... ... ... глазурьдің әр
түрлі құю қасиеті пайдаланылады . Соңғы уақытта заводта ... ... бояу үшін ... ... бастаған . Эмальдің глазурьдан
айырмашылығы тез ерімейтіндігі .
16
Эмальмен қаптау кейінірек шыққан әдіс , оның ... ... ... көне өнерінде ол бұрын пайдаланылмаған . Алайда оның
өз ... бар . Ақ ... ... қапталғаннан соң , оларға сурет
сала беруге болады . Ал глазурьда қосымша ... салу қиын . ... ... ... ... де ... . ... безендіру кезінде
көбіне түрлі техникалар , тәсілдер ... . ... , ... ... ойып ... өрнектерді көмкерген глазурьларға сай келеді
. ... ... ... ... ... ... глазурьлармен
немесе ангобтармен әшекейленеді . Түрлі ... ... ... , ... қызықты , ерекше бұйымдар жасайды . Алматы керамика
зоводының бұйымдарын тамаша сувенирлер ... сөз ... ... . ... ... ... , кез келген бүйымдар : табақ , құмыра ,
пиала ... , ваза т.б. бай ... ... көне формаларды қазіргі
кезде құрметпен аталады . Оның арқасында әсем сувинер, көз ... ... ... отыр ... ... ... ... қазба жұмыстары кезінде қыш ыдыстар ғана емес, өткен
заманның басқадай да үй мүліктері көптеп табылды. Табылған бұл ... ... ... ... ... ... ... таған түғырықтар), азық-түлікті
сақтауға және тасуға арналған ... (хүм, ... ... ... ас ... ... (сапты аяқ, көзе, ыдыс-аяқ) деп ... яки 1- ... ... ... ... ... Көкмардан зиратын, Қостөбе жұртының оңтүстігін қазғанда табылды.
Бүл ... ... ... ... ... Отырар —
Қаратау мәдениеті аталған кезеңге жатқызады. Аталмыш кезеңнің ас үй қыш
бұйымдары арасывда ... ... ... ... қарай қайқы, мойны
қысқа қыш көнелер көбірек кездеседі. Көзелер ... тік ... ... не шеті ара ... ... ... болып келеді. Жапсырып бекіту
әдісімен бір тұтқасы тік ілмек түрінде, екінші тұтқасы қүлақ ... ... де ... ... әр түрлі: шағынының диаметрі 10-12 см ал
үлкендері 25-30 ... ... ... ... ... оның дәл ... етіп, не шетіне сопақша келген ойықша етіп ... ... ... өзі ... басы ... ... мүйізінің ірілігіне
көңіл аударардай етіп жасалынған.
Мүнда азық-түлік пен су тасуға және оларды сақтауға арналған ыдыстар
тобына жататын хүмдар ... ... ... тік ... ... ... ... ортасы дөңестеу ернеу тән. Хүмдардың көбінің беті ... ... ... ... ашық ... ... боялған, бұның үстіне реңі
күңгірттеу, кейде шымқай қара түсті басқа ангобпен
18
ернеуінен бастап түрлі жосықтар мен тамшы іздері бейнеленген. Сондай — ... ... ... ... салынған белгілер — крестер, параллель,
ирек сызықтары барлары да ... ... ... ... ... хүмдардың бетіндегі сорғалаган
тамшының іздері — ... ...... ақпа — ... ... ... ... көрсетуге әдейі жасалғандай.
Ал, айқыш-ұйқыш, ирек сызықтар және басқа да бе л гі л ер, бір ... өз ... жеке адам ... ... көрсететін болса, екінші
жағынан, олар ыдыс ... ... ... сақтаудың ырымы ретінде «көз
тимеу үшін» жасалған. Ыдыс қақпақтарының жануар бейнесіндегі, ... ... ... ... түріндегі құлақтары да осындай
қасиетті—киелі ұғымдарды мегзейтін сияқты. ... ... ... ... ... ... Оның ... түрқы ұзындау, қошқар
тұмсығын айнытпай ... Ел ... ... ... шипа л ... бағаланатын және киелі жануар деп ... ... ... түс ...... ... әсем ... барынша нанымды.
Су таситын құмыралардың мойны ... аузы кең, ... ... төрт ... етіп ... ... ... жасаған. Сыртқы көрінісі
саба тәрізді, түбі сиымды әрі ... Бүл қыш ... ... ... ... ... пайдалана білгені жайында түсінік береді. Ыдыстардың
безендірілуі, негізінен, ас дайындау, азық қорын сақтау рәсіміне орай лас
болғанымен, көп ... ... ... діни ... ... ... отырысқа арналған ас ыдыстары ретінде құмыралар ... ... ... ... ... ... Олар ... иін қандырып
иленген балшықтан қолмен немесе қышқана ... ... ... ... ... ... мен иінін жалғастыра
түскендей. Бүл қыш ыдыстардың біразына қызыл, күрең ... ... қара ... ... оған ... ... ... салтанатты көрік берген. (
Жиі болмаса да, сапты аяқтардың тұтқасы кейбір жағдайда қошқардың иір
мүйізі ... ... ... ... ... ... тұтқалар да бар. Оған «S» немесе «V» сияқты ... ... ... да ... ... қой ... ... ыдысқа «көз тимеу» үшін
жасалған кие белгісі ретінде қолданылатын атап өткенбіз.
Бірақ бүл ... ... ... да дәлелді түсініктеме бар... Мұндай
бейнелер Отырар- Қаратау мәдениетіне ... ... ... ... ... ... ... мәлім. Ол дәуірдегі қошқар — Фарн
құдайдың бейнесі, ол — ... ... ... жаманшылықтан жебеп
қорғаушы деген үғымды береді.
Қошқар ... ... қыш ... Сыр ... оның ... ... ... тайпаларға тән. Қой эмблемасы ... ... ... «бет — ... ... ... Орта Азияның Әмудария
мен Қашқадария өңірін мекендеген тайпалардың аңды ... деп ... ... аң ... ... ... ... әсері де бары аңғарылады.
Ақ ангобтың бетіне қызыл бояумен әшекей жасаған ас ыдыстрының бір бөлігін
қолөнер бүйымдарының ... ... деп ... жөн. ... бүйірін
көркемдеген пирамидалар қатарының астына үш тал ... ... ... ... ... грифон салынған. Сонымен қатар антроморфтық бейнелер
түсірілген. Пирамидалардың ... ... ... бара ... мүйізі
шаңырақтай бұғы бейнеленген. Бәлкім, ертедегі суретші салған
композицияның осы ... сол ... ... ... көркем бейнесі
болуы да мүмкін.
20
Бүл керамика ... ... ... және ... ... ... ... өзіндік мәдени -көркем аймақ ... ... ... мал ... экономика, бекіністі қалалар,
монументті архитектура тән Отырар-Қаратау қала мәдениеті ... Осы ... ... ... ... жұртына жүргізілген
қазба жұмыстарынан жақсы белгілі болған ерте ортағасырлық қала мәдениеті
құралды.
2.1.КЕРАМИКАНЫҢ ТҰРМЫСТЫҚ ... ... МЕН ОНЫҢ ... ... ерте ... ... қыш ... жаңа белгілерінің
өзіндік сипаты оларды бүдан да ертедегі және кейінгі кезеңдегі ... ... ... ... ... мен ... ... қыш бұйымдары комплексі аралас ... ... ... екі тобы бар: ... - алдыңғы дәуірдің жалғасқан
дәстүрін көрсек, екіншісінде — жаңа ... ... ... ... ... ... түрі ... Шаш, Фергана, Жетісу жерінде кең
жайылған. Ол Педжикент жұртына ... көп ... ... ... Соғдада кеңірек зерттелді. Зерттеушілер сол кезеңдегі қыш
бұйымдар металл үңгірлерге ... ... атап ... ... үшін ... су агар жасау тән бола бастады. Ыдыстардың сыртын бояуға слюда ... ... ... ... ... ... түрі ... тайпалары
пайдаланған күміс сапты аяқтарға үқсас келіп, түтқалары металл құмыраларға
тән, дөңгелектеу пішінде жасалды. Ернеуі толқын
тәрізді сапты аяқтар мен тостағандар, ... ... ... ... тұтқалы тостағандар пайда бола бастады. ... ... ... ... УІІ-УІІІ ғасырлардың екінші жартысында
21
кеңірек етек алған қыш ыдыстардың жаңа түрлері Отырарда IX ғасырларда ғана
жаппай тарағанын атап өту ... орта ... қыш ... ... ... ... металл
өңін беруге тырысушылықтың нәтижесінде қарабайырлау көрінсе де өзіндік
әсемдігімен назар аударатынын атап ... ... ... қазу ... ... ғ. жататын топырақ
қабатынан) бір үйдің еденінен кесе ... алғы ... ... ... қола ... ... ... Қошқардың тұмсығы мен үйір мүйізінің
бедерлерін шебер асқан дәлдікпен бере білген.
Құйрықтөбеде табылған құмыраның шүмегі үзынша ... ... ... ... үқсас,әсем әрі көрікті.
XII ғасыр мен XIII ғасырдың басы қала мәдениетінің барынша дамып
өркендеген кезі. Қалаларда ... ... ... болып, қыш өндірісінің
технологиясы жетілдірілді. Осы ... қыш ... ... ... ... ... ол кеңінен етек жайды. Орта Азия ... ... ... ... ... ... әлі ... пікірге келген жоқ.
VІІ- ғасырдың аяғы VІІ- ғасырдың басы VІІІ- ... ... IX- ... ортасы және аяғы деп топшылаулар бар. Шығыстағы орта
ғасырлық ... ... ... ... ... ... қыш ... жасау IX ғасырдың екінші жартысында Орта
Азияға Ираннан ауысқан.
Ал, Оңтүстік ... мен ... ... қыш ... ... Орта ... таралған. ІХ-ХІІІ ғасырлардың басында Орта ... ... ... ... мәдени экономикалық байланыстардың дамуы
қыш бұйымдардың жаңа ... ... ... ғана ... ... ... де таралуына барынша әсерін
тигізді. Осы дәуірдің көркем қыш ... ... ... ... сай ... ... ... (түрі) өзгерді, олардың
пропорциясы, детальдары, сәнділігі артып, бүкіл Орта Азияның ортағасырлық
өнерінің ең басты ... ... ... ... ою ... элементтерін, жаңа композиция мен бояу үйлесімін енгізе бастады.
Ортағасырлық көркем көзешілік мектебінің бірнеше орталықтары Мервте,
Самарқанда, Кувада, Шашта, Таразда қалыптасты. Со л ... ... ... да ... ... ... негіз бар. Ол ерте ... ... ... Иір мүйізді қошқар бейнесін бүйымдарға пайдалану өте
ерте кезде де және дамыған орта ғасыр ... де ... ... бастады.
Енді ас үй жабдықтары мен ас ішетін ыдыс-аяқтардың әр ... ... ... ... ... ... ... өте шағын
түрінен үлкендігі 30 см-ге жететін түріне дейін ... ... ... ... ... әртүрлі сипаттағы әдемі өсімдік тәріздес,
геометрия л ық және аң тәріздес ... ... ... Кейбірінің
элементтері толқындана тартылған шиыршық атқан композиция құрайды. Бұл
қақпалардың дөңес ... ... ... ... ... жапсырылып,
немесе қойдың басы сияқты сопақ етіліп, болмаса қырғауыл мен ... ... ... ... ... ... кезінде Х-ХІІ
ғасырлардың топырақ қабатынан табылған қой ... ... ... ... ... көзге түседі. Оның түрқы қошқар тәріздес, ал
биіктігі 7,5 см. ... ... қыш ... ... ... Қошқар
тұмсық қойдың басы аздап өңделген. Мүйізі иір дөңгелек, бадам дәні тәрізді
көздің қарашығы етіп ... ... ... ... ... тәрізді шашақ
оның салттық мерекелік жоралар кезінде мүзеген қошқарлар екендігін сипаттау
мүмкін.
23
арқылы ... ... ... ... ... да сұм тұлғалы етіп
көрсеткен.
XI-XII ғасырлардағы Отырар моншаларына қазба жүргізген кезде ... ... ... екі басты қой пішіндес жасалған, ... ... ... ... ... түйір-түйір бұлдырланып айқындала
түскен.
Жартылай шұңғыл қақпақтармен қатар, жиегі қырсыз немесе тік қырлы
жайпақ ... да ... ... ... тұтқалары толқындалған
бедерлермен өрнектелген. ... ... ... ... ... ... ойма, жапсырма
тәсілдерменжасаған. Оның элементеріне күн көзі белгісі жақша, «S-V» ... ... ... шиыршығы тәрізді белгілер кіреді. Бір ... ара ... ... бар ... ... ... ... кезінде қыш дастархан — дөңгелек жозылар көп табылады, о л
көгеріс, геометрия лық және ... ... ... ... Тауықтың, көгершіннің, айдарлы құстардың суреттері бейнеленгендері де
көптеп кездеседі.
Қыштан ... ... ... ... ... ... ... тұрақты табалар, тасымалдауға ыңғайлы шеңбер түріндегі
ошақтар, таға тәрізді ошақтар. Тұрақты сандал тәрізді ошақтар дөңгелек ... төрт ... ... ... ... XII ғасырға тән, Құйрықтөбе
қалашығындағы үйлерден табылған қыш таған шылапшынға ұқсас, тік қабырғалары
мен түбінің қалыңдығы 3-5 см ... бір ... ... 41 см. Қабырғаларының биіктігі 10 см, қабырғасының ішкі беті
тіреулермен төрт бөлікке бөлінген. Оның бір ... от ... ... қуыс бар, оның ... ... ... түбінің қақ ортасында диаметрі 13 см жеті бүрышты медальон
жасалған, оған алты шашыраңқы ... ... ... ... ... ... мен X ... белгілер салынған. Бүл ... ... ... ... орындаған.
Көнешілер әр түрлі таңбалар жиынтығын қолданып және сәндік ... ... ... ... соны түрлерін әзірлеген.
Безендіру сипаттарына ағаштың, медальонның, глүдестелердің, күн ... «Ж» ... ... ... тоғасы сияқты таңбалардың,
эпиграфикалық өрнектердің суреттері енді. Әлбетте, табынуға арналған қыш
тағындардың өрнектері мағыналы ойды ... ... ... ... ... сияқты. Көптеген зерттеушілердің пікірінше,
тағандардың өзін отқа
табынушылықтың ескілік қалдықтарымен байланыстырады. ... ... ... отқа ... ... ... мен Л.И.Ремпель өте
көркем жазған:
«768 жыл Муканна отқа жанып өлген жыл ... ... ... маздеимнің
ұлы оттары мәңгі сөнді, бірақ үйлердегі таған оттарына табыну қалған жоқ,
жойылмады. Тіпті, ислам діні ... да, ... отқа ... ... ... оңтүстігінде ол он бес ғасыр өткен соң да ... ... ... ... ... табылған Отырар шеберлерінің тамаша туындылары
да дәлелдейді.
Жылтыр бояумен сырланған қыш бұйымдар ... ... аяқ, ... ... ... ... ... шырағдан тұғырлар берілген.
Олар әрлеуінің сапасы және ... ... ... ... ... түрге
бөлінеді.
25
Негізі өрнектер құрылымы ыдыстың бестен бір бөлігін алатын, әдетте, 3
см-ге дейін жететін мойын түсындағы белдеуге орналасқан. Мүнда ... және куфи ... араб ... жазылған жазулар бар. Әдетте,
ыдыстың сырты әшекейсіз ашық ... тек ... ғана ... ... ... салынған. Ойма әшекей мен ... ... ... қыш ... да ... Жасыл түспен боялған «тепе
теңдік» өрнегі деп аталатын, ортасынан, жан-жағына тарата жасаған көгеріс
шоқтарын салған қыш ... да ... ... ... боп ... ... топ ... Оларға жүргізілген өрнек- бедерлер ақ және қара
түспен боялған. өрнек ... ақ ... ... ... ... әріп ... ... Асты қара түсті қыш
бұйымдарға ақ бояумен көгеріс өрнектің жосықтары мен геометриялық әр ... ... ... ... ... ... да бар. Жылтыратпай
қоңыр және жасылмен боялған ыдыстардың түрлері де ... ... ... қыш бұйымдарға бөлшекті өрнектер салу тән. ... ... ... ... ... ... ... сияқты
фигуралармен бөлшектелген. үш бүрышты, төрт ... ... ... ... да шыға ... Шыңылтырлаудың алдында
оймыштап алу бүрынғыдан гөрі жиірек қолданылды. Ақ фонды қыш бұйымдарға ... ... ... оны қызыл қоңыр бояумен сирегірек, алқызыл және
қоңыр түспен бояу XII- ... ... ... ретінде пайдаланылды.
Гүлдестелер тостағанның түбінде ортасы немесе ішкі бетін түгел ... ... және ... ... ... ... ... қыш
бұйымдар пайда бола бастады
26
ХII-ғасырдағы май шам түғырлары қырлы және ұзын шүмекті. Түтқасы ... оған әр ... ... ... ... ... ... Аңның пішіні санғандары да кездеседі. Осы екі жағдайда да
шырағданның табанына ақбөкен бейнеленген.
2.2.КЕРАМИКАНЫ КӨРКЕМДЕП ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІ.
Оңтүстік ... ... ... Орта Азия қалаларының ыдыстар комплексіне ұқсас. Зерттеушілердің
атап өтуінше, осынша кең-байтақ территорияда жылтырақ қыш ... ... қала ... ... және мәдени тығыз
байланыста ... ... ... ... ... ең тәуір
үлгілеріне сәйкес екендігі байқалады. ... олар Шаш, ... ... ... жақын.
ІХ-ХІІІ ғасырдың басындағы Отырар керамикасынның ереекшелік сипаты
атап ... ... ... ... формаларының біртекті
дәстүрі сәнделген ... мен ... күн ... белгі
таңбаларымен әсемделген қүмыралармен қоса ыңғайлы жөне орындықты табыну
тағамдарымен ... ... қыш ... ... құрайды.
ХII-ғасырдың екінші жартысы мен ... ... ... ... ... атай ... Шеберлер түр мен көркемдік
құралдарын жаңартуға ... Қыш ... ... бөлігі үшін олардың
сыртының негізгі түсін күңгірт бояумен сырлау ерекшелігі тән бола ... ... ойма ... айқындалған өрнек өзінің жазықтық
көрінісін жайған.Бүл тәсіл Монгол шапқыншылығы алдындағы ... ... ... ... ... ангобтың сырланған біртүсті өрнек
техникасына ... ... ... ... металл өрнектеріне
еліктеп
27
негізгі түсті үзік-үзік сызықпен өрнектеуді оймыштап әшекейленген
үйлестіре салу кеңінен тарала бастады. ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Олар графикалық мәнермен белгілі
бір бөлікке орналасып, әр түрлі таңба дақтармен боялған.
Өрнек сызықтарының нәзіктігі баршаға белгілі жылтырақ бояумен, ... ... ... ... ... ... ... балшықтан
жасалған ыдыстарға салынған нақыштармен астасып жатыр. Мұндай қыш бұйымдар
XII-ғасырдың ортасына дейін қолданылды.
XIII-ғасырдың басындағы Азия мен Шығыс Европа ... ... ... монгол шапқыншылығы тежеді. Алғашқылардың бірі болып Қазақстан ... ... ... ... ... қала ... көптеген
орталықтары зардап шекті. Сыр бойының қалалары, оның ішінде, Отырар ... ... ... қарамастан, түгелдей қирады, халқы
түгелдей қырылды немесе құлдыққа айдалды.
1219-1220 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ғана дәуірледі. Міне, осы
кезеңдегі ұзақ үзілістен соң Отырар монета ... ... ... ... Қаланың орталық бөлігі түгел қирап жатты да,
қаланың шет жақтарындағы рабадтарда құрылыс ісі ... ... ... ... мен ірі ... комплекстері, қыш
күйдіретін, кесек құятын шеберханалар мен ... ... ... ... ... ... ... көздешілер түрған
рабаттың ауқымды ауданы ашылды. 1 мың шаршы метр алаңда бір ... ... он ... мың қыш қүю ... бар он екі ... ... және ... ірі және шағын ас ыдыстарын шығарды.
Монгол шапқыншылығынан кейінгі кезеңде Оңтүстік Қазақстанда, оның ... ... ... ... сол ... ... болған жергілікті
өнер дәстүрі негізінде қалаптасып дамьщы. Көркем керамиканың жаңа сипаты
қалыптаса бастады.
Отырар қыш ... ... ... шикі заты әлі кәдімгі саз
балшық болып қалды. Әсіресе, өрнек астын қызылдау мен қызыл-қоңыр ангобпен
сырлаудың мәні бар еді. Бүл ... ... ... дейін
жылтыратылмаған керамика бұйымдарына, әсіресе, алтарьмен түрлі салт-жора
ыдыстарына, қақпақтар мен құмыралардың ... ... үшін ... Жылтыратылатын қыш бұйымдарды бояуға қызыл ангобты қолдану
жаңа мүмкіндіктерге жол ашты. Жалатпа жүргізілгенде күгірт фон ... ... ... көк, ақ сары ... ... көмкерілген өрнектер
ерекше түске еніп, әсерлілік қуаты арта түсті. Және ... ... ... да ... бастады.
ХIIІ-ХІV ғасырлардың ІІ-ші жартысындағы қызыл ... ... ... ... ... түсті суреттері ірі, кескінсіз. Кеселердің,
тостағандардың, шұңғыл табақтардың ішкі беті өрнектелген. Оларға әр ... ... ... тән, ... өрнекті гүлдесте, топтасқан нүктелер
салуда қолданылған. Қыш бұйымдардағы әшекейлерді ерте ... ... ... ... ... ... Мүнда оюдың ұқсастығыда,
алшақтығы да бар, бірақ ою өрнегі ұқсас, бүл дала ... ... ... ... ... тың стилінің қалыптасуына игі ... ... ... ашық ... мен ... ... оймыштап түсіру тәсілі жиі
қолданылған. ХIII-ХІV- ғасырлардағы бұйымдардың ... ...... ... иін ... ... ... түріндегі өрнектермен
ерекшеленеді. Бұл шыңжырлар кейде тік түскен сызықтармен немесе сұрақ
белгісі ... ... ... ... ... ... астындағы ашық ангобқа қара бояумен жүргізуге кездеседі. Осындай
фрагменттердің бірінде парсы тілінде игі тілек айтқан жазу ... ... ... бұйымдарында ХІУ-ХУ ғасырдың аяғында ақ ангобқа көк
түсті өрнек салынған, сары бояумен жылтыратылған ... ... етек ... ... екі түс кеңінен қолданылған: ол кейде қоңыр және жасыл
түстер. өрнектердің сызықтары айқын, ... ... ... ... ... үшін оны ... қарсы түсті сызықпен немесе бұлдыр сызықпен
қаптаған өрнектер геометриялық ... ... ... ... ... ... күн ... сияқты тарамдалған бөліктерге бөліп, геомертиялық
фигуралар немесе өзек арқаулы өрнек жолы салынған. ... ... ... ... салу тәсілі де тән. Ыдыстың сыртын түгелдей өрнектерге
толтыруға өте-мөте ден ... ... ... арасыңдағы бос жерлер
нүктелермен, шиыршық, үзік-үзік сызықтармен толықтырылған. Түссіз бояулар
мен көгілдір ашық түспен бояу ... ... ... ... өңі ... түссіз шыңылтырдың асты аралас бояулы ашық ... ... және көк ... ... ... ... ... алғанда, ХІІІ-ХУ ғасырлардағы Отырар керамикасы Орта Азия,
Иран, Закавказье қыш бұйымдарына ұқсамайды, олар өзінше ерекше қыш ... ... мен ... ... қыш ... түрақты дәстүрінің,
толығынан алғанда, көрініс табуы жергілікті шеберлер монгол әміршілерінің
басшылығымен ... ... ... көрші халықтардың көркем қолөнерінің
жетістіктерін көшіріп алуға тырыспады. «Резерва» ... ... ... ... де еді. Закавказье мен Қырымда ... ... ... ... ... және жергілікті өрнектер ғана асқан ... XII- ... Орта ... ... ... ... ... жоғарыда атап өткенбіз. Сол кезеңде сұйық ботқа пайдаланды,
оларды ... ... де әсем ... бөліктер алынатын. Қалыпқа салынған
және күйдірілген қыш ыдыстардың өндірісі, әсіресе, ХІП-ХІУ ғасырларда кең
тарады. ... ... ... таңба қалыптарына және сол
бұйымдардың өзіне қарап бағаласақ, шеттен ... ... ... ... ыдыс ... ісін жолға қоюға әрекет жасалған тәрізді, бірақ
оның өндірісі тез ... — ақ ... ... Күйдірілген балшық сынықтары
өте аз табылды, бүл оның шет жақтан әкелінгеніне күмән келтірмейді. Бірақ
та Отырар шеберлері өз ... өнер ... шет ... күйдірілген сүйық балшық пен қыштардың негізінде жасалған қыш
бұйымдарды салыстыра отырып, ... ... ою- ... біртектілігін, нақыш қүрылымының дәлме-дәл үқсастығын
байқаймыз. ХІІІ-ХУ ... ... қыш ... ... Алтын
Орданың қызыл саз балшықты керамикасына жақын. Егер ... ... ... керамикасының стилі Иран мен Кавказдан,
Орта Азия, Қырым мен Византиядан келген дәстүр мен ... ... ... ... бүл ... де.
31
ХVІ-ХVII ғасырларда стилъдендірілген көгеріс өрнектері етек жая
бастады және табиғи жаратылыс көріністерін: гүл, ... ... ... ... Бүл ... ... және «төменгі» жағы пайда болды.
Ою- өрнектің бұлай орналасуының ерекшелігі,
Г.А.Пугаченкованың Самарқан ... ... ... да орын алды. Көгеріс өрнектен гөрі ... ... ... күрделі графикалық нақыштардың молдығын
алдымен атап ... ... ... ... ... нақты көгеріс
сипатындағы нақыштармен көп шүғылданған жоқ. Олар, мысалы, «қошқар мүйіз»
нақышы сияқты өздеріне көз таныс суреттерді ... Бүл ... ... ... өнерінен жақсы таныс және бүл әр ... ... ... ... ... ... кілемдерде, киімдерде,
ағаш пен металлды оймыштауда ... ... ... ... пайдаланылды, көбінесе, бүл бүрынғыға қарағанда күрделене түсті.
Сондай бір нақыш диаметрі үлкен бір ... ... өн ... ... ... көп ... ... шеңбер ішіне салынған. Бүл өрнектер
түйіндерінің ашық түстары «мүйіз» сияқты бір-бір ... ... ... ал ыдыстың ернеуі шетіне қарай көлемі үлкейтіліп
салынған. «Сегіздердің» ... ... бос жер ... ... ... толтырылған. Ою-өрнектің ыдыстың түбінен жиегіне түбіне қарай
біртіңдеп ... ... ... ... ... ... болуы —
ыдыстың түбін тереңдете түсуге, қимыл-әрекет, қозғалыс үстіндегідей сияқты
эсер береді. Ыдыс ... ... ... ... салынған шытырман
өрнекті гүлдесте композициясы қимыл-әрекетті күшейте ... ... ... ... ... бағытталған, өзек арқаулы екі
сымшабақ ... ... ... әуен ірі жапырақтың гүл ... ... және ... ... ... ... ... тән. Отырар керамикасында кездеспейді. ... ... ... ... ... әсіре
стильдендірілген.
ХVІ ғасырдың шыңылтырланған керамикасы Отырардың синхронды топырақ
қабаттарында жатып, өзінің ... ... ... ... ... сол кезде қаңырап бос қалған шет аймақтары зиратқа айналғаны
анықталды. О л ... қала ... ... ... ... ... болатын.
ХVІІ ғасырда ғана қала қайта жанданды, бірақ бүл кезде Отырар бес мыңдай
ғана ... бар ... ... еді. ... ... сол кездің
топырақ қабаттарынан қорған-қабырғалары да, ... ... ... (Оның функциясын төбе шетіндегі үйлердің биіктігі 15 метрге
жететін артқы қабырғалары атқарды).
Алайда, 60 км ... ... ... ... ... өсе ... Ол ... қалаға айналды. Бүл жер қазақ хандығының
түрақты мекені болды. Мүнда ақша ... ... ... ... ортағасырлық кезеңінде Қазақстанның Оңтүстігінің идеологиялық және
мәдени орталығына айналды. Бүл қала ... ең ... ... шеберлерін тарта
бастағанына еш талас жоқ.Оның ішінде шебер қышшылар да көп. Түркістанда
шыңылтырланған ... ... ... болды.
Айдаһар белгіленген қүмыра көзге ерекше түседі. Фантастикалық ... ... ... шығармалары мен халық ауыз әдебиетінің ... ... ... одан кейінгі кездегідей, әдетте, түссіз
глазурьмен немесе күңгірт ... ... ақық ... боялған.
Әшекейлер, негізінен, бір түсті күңгірт реңді, күңгірт ақшыл ... ... ... ... (мыс тотыгы), ашық көк (кобальт тотыгы)
түсті. Әшекейлер ақ фонмен әсем ... ... ... ... ашық көк ... ... ... негізі бір тобын құстар мен хайуанаттардың, жылқының,
қойдың ... ... ... ... ... ... әсіресе, қойдың
бейнесі көбірек ұшырасады. Ол бейнелер жасыл, ақ, көгілдір ашық ... ... ... нақышталған. Хайуанаттар бейнесінің не мақсат
үшін көп пішінделгені әліге дейін айқын ... ... ... ... өзі өте ... мен ... керамикалық мүсіндерінің сәндік үшін ғана
салынбай, олардың со л кездегі жергілікті тұрғындардың ... ... мәні ... ... ... ... ... ежелгі діни түсініктер кейінгі ортағасырлық дәуірге баз баяғы
салтанатты қалпында өзгеріссіз ... ... жоқ. ... ... сайын
бейнеленген хайуанаттар мен құстардың бастапқы символдық мәні жойылып
отырған. Алайда, ... ... ... рәсімінің Сыр өңірі диқандарының
арасында XX хасырдың басына дейін кең етек алып ... ... ... ... Ал, қала тұрғындары болса тікелей киіз үйлерде немесе
қаладан сыртқары жерлерде өткізілетін «қошқар ата»
мерекесіне ... салт ... ... фарн ... ... сенім
жоралғыларын сақтап қалған. Ғылым үшін бүл
байланыстың мәні өте зор.
34
3 ГИПСТЕН БҰЙЫМДАРДЫ ЖАСАУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ.
Декоративті вазаны жасау үшін , ... ... саз ... ... ... Оны өңдеу үшін саз , топырақ , кесек аралас ... ... ... бір ... салып , үстіне су қүйып 4-5 күндей жібітіп қояды .
жібіген балшықты тастардан арылтып тазарту үшін майда тордан немесе капрон
шүлықтан ... . ... ... таза ... ... ... деп ... .
Шликер - гипстен жасалған формаға ... ... ... ... ... саз балшыққа айналдыру үшін , оны гипс формаларға қүйып ... ... ... ... : гипс өзіне суды тез тартып алады . ... ... соң, оған ... ... . Шамот -ол ауыр кірпіш . Оны майдалап
езіп , ... ... . ... ... ... , ... ... шамот
деп атайды. Шамот араласкан балшыкден , саз балшыққа Караганда салмағы
жеңіл ... , әрі өз ... ... , ... ... түс береді .
Мен осы материалдарды дайындап болған соң , шамот араласкан саз балшыктан
ыдысты жасай ... . ... ... бір қалыпты температурада
кептірдім. Кепкен жүмысты пешке салып 2000 градусқа ... ... ... ... , кепкен жүмыстын көлемі мен үзындығы 1,5 есе төмен түссе
, күйдіргенде 1 есе төмен түсуі мүмкін . ... ... саз ... ... , ... қолданудың қажеті жоқ . Оның орнына әр түрлі
фактураларды беріп әшекейлеп көркемдеген жақсы көрінеді.
35
3.2 Оқушыларды ұлттық қолөнерге ... ... ... ... ...... ... энциклопедиясында, - тәрбие
жөніндегі халықтық педагогикалық білім тәжірибесі. Халық педагогикасын
зерттеу негізіне ... ... мен ... ... ауыз ... этнографиялық материалдары, халықтың тәрбие дәстүрлері,
халықтық ... ... ... ... т.б. ... педагогикасының негізгі түйіні еңбек тәрбиесі және өңдірістік
білім, дағды, шеберліктерді ұрпақтан ұрпаққа қалдыру. ... ... ... ...... ... жүйесінде жас буын жадына
біртіндеп сіңіріп отыратын арнаулы жолдар, тиісті тәсілдер де болған.
Демек, ... ...... ... ... ... ... мұрасы. Бұл жердегі еске алатын негізгі ... ... ... бәрі ... ... ... бермейді, олардың
азығымен қатар тозығы да бар. Ең негізгі мәселе – бұларды бүгінгі күн талап
–тілегімен байланыстарда ... білу ... ... ... тәлімдік
мәні, зор ой-толғаныстарды бесік жыры мен батырлық эпостарда, ертегілер мен
аңыздарда, шешендік сөздер мен айтыс-термелерде, мақал-мәтелдерде ... ... ... ... ... ақыл-
ой, еңбек, эстетика, дене, отбасы тәрбиесіне байланысты мәселелерге келіп
тіреледі.
Халқымыз еңбек пен өнерді егіз деп ... ... ... ... егін ... аң ... ... артық санамаса, кем санамаған.
Қазақ шаруасының қолөнері өзінің күнделікті өмір тіршілігімен, ... ... ... ... ... ою ... ... түс киіз өрнектеу, тері илеп, бас киім мен ... тігу ... ... ... үшін ерекше өнер болып саналған.
Ал тері, ағаш, ... ... ... ... атқарған. Тері
өңдеп, былғарыдан алуан түрлі аяқкиім (етік, мәсі, ... ... ... қайыстан жүген, тартпа, өмілдірік, ... ... ... ... ... ... үлкен өнер болып есептелген. Сол сияқты
ағаштан ашамай, арба, шана ... ... ... ... ... ... ... зергерлік бұйымдарды жасаушы ұсталарды
халық жоғары бағалап, ерекше қастерлеген.«Ұсталы ел ... ... ... т.б. ... сол пікірді дәлелдейді.
Өткен замандағы ғұндар мәдениеті мен орта ғасырдағы сәулет ... Айша Бибі (X-XIV), ... ... ... ... Ясауи
(XIV-XV) кешені біздің ата-бабаларымыз ... ... ... ... дәлелі.
Ахмед Ясауи кешені тек сәулет өнерінің мұрасы ғана ... ... ... ... ... іспеттес. Онда қойма, тайқазан,
майшамдар, шырағдандар, үлкен ту, ... ... ою ... ... бар. Міне, мұнын бәрі көшпелілердің темір, мыс, алтын,
күміс, қалайы, қорғасын сияқты қазба байлықтарды ... ... ... ... ... білезік, сақина, жүзік, алқа, ... ... ... ... ... немесе ер-тұрман, айыл-тартпа, жүген-
құйысқан, үзеңгі өмілдірік, белдік-кісе сияқты бұйымдарды “алтынмен аптап,
күміспен күптейтін” зергерлер көп ... ... ... ... илей ... шірітер», «Алтын айыра білмеген, бөле ... ... ... ... ... ... қазақ жерін қандай
металдардың болғанын, оны халықтың ертеден керегіне жаратқанын ... ... ... ... қандай көңіл бөледі және оны біз сабақ
барысында және сабақтан тыс ... ... ... соған тоқталайық.
37
Ертедегі қазақ ертегілерінде, эпостарын т.б. ауыз ... ... ... ... ... сән-салтанатынан өнері дәріптеп
отырған. Колледжде қолөнерді оқытып, үйретумен қабат оны тәрбие саласынада
пайдаланып жүрміз деп толық айта аламыз. Оқу ... соң ... ... ... Сайрам, Отырар, Түркістан қалаларында болып, өздерінің ата-
бабаларының қолөнер, сәулет өнер ... ... ... Осы ... мен ... керемет туындыларын таныстыру арқылы өнерге деген
құштарлығын арттырумен бірге оқушылар бойына еңбек ... ... ... ... ... қатар ертедегі ата-бабаларының өнері арқылы ... ... ... өнерге деген ынта-жігерін оятамыз.
Қолөнер туындыларын жасауда оны үйретуде әрбір оқытушы халықтық
педагогиканы тәрбие жүйесінде пайдалануды ... ... ... ... ... ... ... кезде жасалатын заттары
туралы толық мәлімет беріп, қазақ қолөнерінің арғысы мен бергісін сабақ
барысында ... ... ашып ... ... ... ыдыстарын күнделікті сабақ барысында жасап
жатқанымыз белгілі нәрсе және әркімге де белгілі деп ... ... ... ... ... естеріңізге салып кетейін.
1. Ағаштан жасалатын ыдыс атаулары: астау, аяқ, дүңгіршек, зерен, кепшік,
керсек, ... ... ... ... ... ... ... қасық,
кепек.
2. Металдан жасалатын ыдыс атаулары: әбдесте, бақыр, бақыраш, қасық,
қазан, леген, таба, таған, ... ... ... ... ... Фарфордан жасалатын ыдыс атаулары: аққұман (шәйнек), ... Саз ... ... ыдыс атаулары: көзе, құмыра, кесе, көзелек
38
5. Жүннен жасалатын ыдыс атаулары: бақша, бағжама, қапшық, қанар, ... ... ... ... ыдыс ... ... ... көнек, күпсір, мес,
қауқа, оқшантай, саба сүйретпе, талыс, торсық, жанторсық, ... ... ... ... ... алдарыңызда айтып отырудың бір себебі; ... ... ... ... атау жиі ...... тәлім-тәрбиені, оның тәжірибесін қортындылап,
жүйелейтін теориялық сипаттағы ... ... Міне ... біз ... ... ... өнер мен әдебиетті, өнер мен сазды
(музыканы), өнер мен тәрбиені бір-бірімен ... ... ... істеу барысында осыларды қолдануға бар ... ... ... ... ... ... ... қабат, оларды
халықтың шаруашылық өмірінде пайдаланғандығы тәрбиеге арқау болады, бұл
жерде оқушыларға қазір пайдаланылмайтын кейбір ... ... ... қазақ
тілінің сөздік қорының байлығын еске түсіріп, өз тіліне деген сүйіспеншілік
арттыруды ... тиек ... Осы ... заттарды жай ғана жасап ... ... өнер ... дейін жеткізгендігі, сондықтан да оның
қолөнер аталғандығына тоқталып, оқушыларды ... ... ... тәрбиеленуі жатады.
Халықтық педагогиканың саласы Отанын сүюге, әсемдікке
тәрбиелеудің бір жолы осы ... ... ... ұлы ... байланыстыру деп білемін. Қорыта айтқанда қолөнер сабағы
бойынша халықтық педагогиканы шебер пайдалана ... ... ... ... ... етіп тәрбиелеуге болады. “Ел қорғаған батыр бол”,
“Халық алдында қызмет ет”, “Өнеріңді соған жұмса” - деген ... ... ... тәжірибесін алу біздің міндетіміз.
39
3.3 Ұлттық қолөнер негізінде оқушыларды еңбекке
тәрбиелеу
Халық ... ... ... еңбек тәрбиесі және өндірістік
білім, дағды, шеберліктерді ұрпақтан ұрпаққа қалдыру. Ғасырлар ... ... ... ... жүйесінде жас буынға, жадына
біртіндеп сіңіріп ... ... ... ... тәсілдер де болған.
Мәселен, мақал-мәтелдерде адамгершілік, имандылық тәрбиесіне байланысты
әдет-ғұрыптар ... ... мен ... - ... ... ... - ... (эстетикалық) тәбиесінің ... ал ... ... ... сан ... мәселелерін
қозғайтын тәлімдік материал ретінде пайдаланылған. Демек, ...... ... ... ілки бастауы,
халықтың рухани мұрасы. Бұл жердегі еске алатын негізгі ... ... ... бәрі бірдей кәдеге жарай бермейді, олардың ... ... да бар. Ең ... ... – бұларды бүгінгі күн талап-
тілегімен байланыстырып пайдалана білу болмақ. Халықтық ... ... ... атау да жиі ... ...... оның тәжірибесін қортындылап, ... ... ... ... Ол ... ... ... педагогикамен
байланыстырып отыратын өткел іспеттес ғылым.
Қазақ халықтың тәлімдік мәні зор ой-толқыныстыры бесік жыры мен ... ... мен ... ... ... мен айтыс – термелерде,
мақал-мәтелерде көптеп кездеседі. Мұндағы ұрпақ тәрбиесінің негізгі түйіні
– адамгершілік – имандылық, ақыл – ой, ... ... ... отбасы
тәрбиесіне байланысты мәселелерге келіп тіреледі.
Қазақ халқы арнайы бала тәрбиесімен айналысатын ... ... ... ... т.б.) ... да, өз ... ... жатқан кезінен
бастап ақ өлең-жыр мен әңгіме, ертегі, тақпақ, ... ... ... ... жерге нық басқаннан-ақ қоршаған ортаның құпиясын ғылыми
тұрғыдан ... ... де, ... ... ... жерлермен жұлдыздарға,
түрлі белгілерге қарап жол тауып, қаршадайынан – ақ есіту, көру ... ... ... ... ... ... де, ... көзге
атып түсіретін мерген де ... ... ... мал ... болғандықтан, бала 5-6 жасынан-ақ ат құлағында ойнай бастайды.
Оқусыз-ақ бір есіткенін қалтқысыз есте сақтайтын ... ... ... ... ... ... ... қызық ертегілерді, жыр-дастандарды
жаттап алады. Сөз өнерінің әдемі кестелері олардың сөйлеу қорын байытып,
мағыналы да ... ... ... ... Халықтық шығармалар
ішіндегі әр жақты айқын бейне, қызықты оқиға, әдемі ... ... ... ... ... қуантып, еліктіре әсер етіп, ой-пікірін шыңдап отырған.
Қазақ отбасында тәрбие ісі ғалым Ш.Аметовтың зерттеулерінде негізінен
басты-басты сегіз түрлі мәселені қамтыған.
1. ... басы ... ... ... ... ... “әдепті бол” дегенді басты міндет етіп қойған.
2. Баланы қайырымды, иманды, мейірімді болуға тәрбиелеген.
3. Тіл ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеген.
5. Өнегелі ұстаз бен көпті көрген қария сөзін тындап, “ақпа ... ... ... ... ... ... ... сіңіре берген.
6. Үлкенді, ата-ананы сыйлап құрметтеуге үйретуді ең басты міндет етіп
қойған.
7. Кісі айыбын бетіне ... ... ... тіл ... әдепті азамат
бол, әсіресе қарып-қасерлердің табиғи кемдігін бетіне баспа деп үйреткен.
8. Ел қорғаған батыр бол, халық алдында қызмет ет, бар ... ... ... ... ... қана ... жеке ... арқылы көрсетіп
отырған.
41
Халқымыз еңбек пен өнерді егіз деп қараған. ... ... ... егін ... аң аулау кәсібінен артық санамаса, кем санамаған.
Қазақ шаруасының қолөнері өзінің күнделікті өмір ... ... ... ... ... Оның ішер асы да, киер киімі де, ... ... ... ... ... қол өнері де сол мал ... ... ... Жүн ... ... тоқу, киіз басып, үй жабу, ою
ойып, сырмақ, түс киіз өрнектеу, тері илеп, бас киім мен сырт киім ... ... ... үшін ... өнер ... ... ... ағаш, темірмен байланысты кәсіптерді еркектер атқарған. Тері
өндеп, былғарыдан алуан түрлі аяқ киім (етік, мәсі, ... ... ... ... ... жүген, тартпа, өмілдірік, құйысқан, қамшы,
шідер ... ... ... ... ... өнер болып есептелген. Сол
сияқты ағаштан ашамай, арба, шаны ... ... ... ... ... ... немесе әшекейлі зергерлік бұйымдарды жасаушы
ұсталарды халық жоғары бағалап, ерекше қастерлеген. ... ел ... қолы ... ... азық, жұтамас байлық”, “Ісмердің
байлығы – қолында, кемеңгердің ... - ... “Ел ... бой ұрады”,
“Өнерлінің қолы - ... ... ... сол пікірді дәлелдейді.
Мысалы, Сарыағашқа таяу ... ... ... ... ... ... ... хайуанаттардың, салт атты садақшылардың әшекей
ою-өрнекті ... ... ... ... ... ... аңшы-саяткерлер өмірін бейнелейтін суреттер біздің ежелгі ...... ... ... ... ... Есік қаласынан
табылған “алтын адам” қалдығы, Қарағанды облысындағы отыз жеті ... мен ... ... ... ... ... құрылысы,
одан табылған қару-жарақтар мен киім-кешектерге, ат әбзелдері мен киіз, ... ... ... ... ... ... үй хайуанаттары
мен жабайы аңдардың (қошқардың, таутекенің, ... ... ... ... ... ... – (б.з. д. ... сақтар
заманының мәдени мұралары.
Ахмед Ясауи кешені тек сәулет ... ... ғана ... ... ... шығармаларының мұрашайы іспеттес. Онда қойма,
тайқазан, майшамдар, шырағдандар, ... ... ою ... ... ... бар. ... ... бәрі көшпелілердің темір, мыс, алтын,
күміс, қалайы, қорғасын сияқты қазба ... ... ... ... ... білезік, сақина, жүзік, алқа, шашбау, шолпы, сырға
секілді әшекей бұйымдар ды жасайтын немесе ер-тұрман, ... ... ... ... ... ... бұйымдарды алтынмен аптап,
күміспен күптейтін зергерлер көп болған. “Алтынды еріте білмеген ... илей ... ... ... айыра білмеген, бөле білмейді”,
“Темірші көміршеге үйір” ... ... ... ... ... қандай
металдардың болғанын, оны халықтың ертеден керегіне жаратқанын ... ... ... қажетіне жұмсау, өнерімен мұратына жету,
байлықтың ... ашу ... ел ... ... ... арнап халық
бірнеше ертегілер де шығарған. Мысалы, “Жеті өнерпаз”, “Үш ... ... “Ер ... ... ... мініп алып, дүниені кезуші, дүниенің
асты-үстендегі жаңалықты естуші, көлде балықтай жүзуші, көлдің суын ... ... ... оның ... алтын сарай салушы, құлазыған қу
даланы қалың орман, гүл-бақшаға айналдырушы, күн ... қыс пен ... ... ... ... желаяқ жүйрік, көреген, мерген, ұшқыш немесе
ағаш атқа жан бітіруші кереметтей өнер иелерін ойлап табу ... ... ... ... сол ... тылсым күшін меңгеретін өнер
иесі болуын уағыздады. Сол сияқты аңыз әңгімелер мен ... ... ... ... дүниеге келуімен немесе үйленіп отбасын
құруымен байланысты ойын-тойларын суреттей ... ... алу, ... ... куу, ... ... ат жарыс, жорға жарыс т.б. ұлттық ... ... ... баяндайды. Бұл жерде, біріншеден,
халықтың әдет-ғұрпынан, сән-салтанатынан білім, хабар беру ... ұлт ... ... ... ... ... ... төзімділікке, ат сайысы өнеріне үйрету көзделген. Өнерде оза
шауып, бәйге ... ... ... ... ... ... ... атқа,
күресте жеңген палуанға арнап ақындар небір керемет өлеңдер шығарған.
“Білімге деген ынталанушылық адам бойындағы ой еңбегі ... ... ... ... көбірек ашу, бөгетсіз саулатып ағызу, өркендету өнері
– мұғалімнің бойына біткен қасиет болуы керек”, - деп ... ... ... да ... ... сабақ беру процессінде ... ... ... ... ... зейін-
зердесін білімін меңгеруге бағыштау үшін төмендегі шарттарды орындауы тиіс.
Олар:
• Жаңа ... ... ... ... ... ... Жаңа білімді таныстыру арқылы сабақтын мазмұнына оқушылардың ынта-
ықыласын аудару;
• Оқушыларға жаңа білімді ... ... ... қою арқылы
олардың ынта-ықыласын ой еңбегіне аудару;
• Қажетсіз мағлұматтарды айтудан сақтанып, баланың ... ... ... ... ғана сөз ету, ... ішін
пыстыратын біркелкі мағлұматтарды айтудан сақтану, ... ... ... ... ... ... ... орынды қолдану;
• Көрнекілікке көңіл бөлу, оған сай құралдарды алдын ала сайлап алу;
өзгелерді ынталандыру үшін ... ... ... ... ... ... де ынта-ықыласының күшті болуы (себебі, ... ... ... ... да еліктеп сүйетін болады).
• 43
Атап айтқанда, халық педагогикасы еңбек ... оның бір ... ... саналатын, қол өнер тәрбиесіне қандай көңіл бөледі және оны
біз сабақ ... және ... тыс ... ... ... соған
тоқталайық. Ертедегі қазақ ертегілерінде, эпостарын т.б. ... ... ... мақтай отырып, әдет-ғұрты, сән-
салтанатынан ... ... ... ... ... ... кейінгі кезде жасалатын заттары
туралы ... ... ... ... ... ... мен ... сабақ
барысында тәрбиелік мәтінін ашып отыр.
1. Мысалы: ... ... ... ... ... ... жасап
жатқанымыз белгілі нәрсе және әркімге де белгілі деп ойлаймыз.
Міне, осыны біз өз ... ... ... өнер ... өнер мен ... өнер мен ... ... байланыстыруды
мақсат тұтып, жұмыс істеу барысында осыларды қолдануға бар мүмкіндігімізді
жұмасуымыз қажет.
Жоғарыдағы аталған заттары қол өнер саласында жасаумен ... ... ... ... ... ... арқау болады, бұл
жерде оқушыларға қазір пайдаланылмайтын кейбір (заттар) сөздер арқылы қазақ
тілінің сөздік ... ... еске ... өз тіліне деген сүйеспеншілік
артыруды тілге тиек етеміз. Осы аталған заттарды жай ғана ... ... ... өнер ... ... ... ... да оның
қолөнер аталғандығы- на тоқталып, оқушыларды еңбек сүйгіштікке ... ... ... ... ... ... сүюге (патриоттың
тәрбиесі) баулуымыз қажет.
Қол өнер саласында біздің оқушылар қазақтың ... ... ... ... ... ... ... біз жасайтын және жасамайтын жалпы қазақтың
музыкалық аспаптарын естеріңізге түсіре кетейін:
Осы аталған қазақтың музыкалық ... ... оқу ... қол өнер бөлімінде жасалады.
44
Енді бұны қалай тәрбие мәселесіне пайдаланамыз дегенде, мен жоғары ... ... ... екі ... ... ... болады. Атап
айтқанда қылқобыз, домбыра, саз сырнай т.б. ... ... ... ... ... ... ... болмас еді. Бұл жерде қол өнер
тұындысы арқылы музыка мен ... ... ... сөз ... ... ... ... қорын байытып, мағыналы мәнді сөйлеуге
жаттықтырса, ... ... ... ... ... ... бен ... кезінде және сабақтық тәрбиені біз осы қолөнер барысына топтастыруды
жөн қарайық. Толығынан тәрбие жүйесіне пайдалануға болады. ... ... ... ... ... ... жасауды алсақ, қазақ халқының
тарихы, әдебиеті, музыкасының байланысын келтіре ... ... ... болады және пайдаланып келеміз десек артық айтқандай ... ... ... ... ұлы ... ... күйші, көріпкел
бақсысы Шынғыс ханның хат ... ... ... ... құлан “,
“Нартау” күйінің авторы Кетбұға ... ... мен ... ... қай жағынан алып қарасаңыз да сайма-сай келеді.
Халықтық педагогиканың саласы Отанын ... ... ... жолы осы қол өнерді ... ... ұлы ... әншілері мен
байланыстыру деп білемін. Қорыта айтқанда, қолөнер сабағы ... ... ... пайдалана отырып, баланы қайырымды, иманды, мейірімді,
әдепті етіп тәрбиелеуге болады. “Ел ... ... ... ... ... ет”, ... соған жұмса”- деген өнегелер айтып тәрбиелеуді халық
тәжрибесін алу біздің міндетіміз.
Ал салт-дәстүрлер дегеніміз – ... ... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын
қоғамдық құбылыс. Ол ... ... ... Жеке адам жаңа ... ... ... ... бұрыңғы қалыптасқан салтты жоғалта алмайды
.45
Бүкіл халық, ел-жұрт уақыт ... ... ... ... ... ... ... көріністеріне бейімдеп өзгертіп отырады.
Халық: “Дәстүрдің озығы бар, дәурені өткен тозығы бар”, “Әдет-әдет
емес, жөн - ... деп ... ... сай ... ... ретінде
пайдаланып келген. Мысалы, көп жылдар бойы “діни мейрам” деген жаңсақ
көзқараспен Наурыз ... ... ... атаусыз қалдырып келсе, қазіргі
кезінде ол қайта жаңғыртылып, жалпы халық мейрамына айналды.
3.4 ... ... ... ... ... Бұл принцип табиғат, қоғам, мәдениет, ойлау
дамуының ... ... ... етеді. Ғылымилық принципі ... ... ... еске ... оқыту процесінде жүзеге
асырылады. Ғылымилық принципі оқушылардың таным қабілетінің ... ... және ... ... қасиеттерінің қалыптастыруына
әсер етеді.
К.Д.Ущинскийдің айтуы бойынша, оқыту – бұл баланың байқағыш- тығының,
ойының, тілінің, есінің, қиялының дамуы, баланы ... ... ... ... ... мен теориялардың оқушылар- дың көзқарасы мен
сеніміне ұласуымен сипатталады.
Оқыта отырып тәрбиелеу – бұл ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің қалыптасуы.
Сонымен, білім беру, тәрбие оқытудың бірыңғай ... ... Бұл үш ... ... ... ... ... принципі. Түсініктілік принципі оқытуды оқушылардың
дайындық деңгейіне сай ұйымдастыруды талап етеді. ... ... ... “ең таяу даму ... ... ... ... яғни тапсырманы
мұғалімнің басшылығымен терең ойлап орындауды оқушылардан талап ету керек.
46
Мысалы:
1. Жеңілден қиынға көшу. Мұнан ... ... ... ... яғни ... ... ... көшу ұғымы туады. Дара
фактілерді жинақтау негізінде жеке ... ... ... ... жол деп ... ... ... көшу. Мәселен, оқушыларға бұйымның
бөлшектерін өңдеуді түсіндіру үшін, оларды ең ... ... ... ... ... ... көшу деп ... өткен сабақтан алған
біліміне сәйкес жаңа сабақ материалын меңгеруін, яғни өткен сабақ
үстінде ... ... ... игеруін айтады.
Жүйелілік және бірізділік принципі. Оқыту процесінде оқу ... ... ... ... ... бойынша теориялық және
практикалық мәселелер ... ... ... және ... ... процесінде балаларды үнемі өз бетімен жұмыс істеуге (сабақ
үстінде, үйде ... ... ... т.б. ), ... ... білімін жүйелі түрде тексеріп, есебін алып отыруда, оларды
күнделікті сабақтарға дайындықпен келуге де ... ... ... пәндерді оқыту жүйесінде де қолданылады. Мысалы,
технология, сыныптарда кәсіпке оқыту т.б.
Саналылық пен ... ... ... пен ... ...... саналылықпен белсене қабылдап, оның өмір және
құбылыстардың мәніне ... ... ... ... ... ... саналылықпен орындауы,
олардың белсінділігін арттырады. Әрбір іс-әректтің орындау-ында, оқушылар
теориялық және практикалық мәніне терең ... ... ... 1. ... ... негізін сызып көрсету және олардың терминдері ... мән ... ... ... және дәл ... ... Ұлттық бұйым үлгілерінің әзірлену ерекшеліктерінің теориясын түсінумен
қатар, оларды практикалық орындалу ... ... ... білуі.
Оқушылардың танымдық білімін тереңдету, белсенділік сезімін оятуға
ғылыми-техникалық даму кезеңдеріне оқытудың жаңа ... ... ... ықпал жасайды. Сонымен бірге саналылық пен белсенділік принципін
іске асыруда ... мен ... ... ... ... да игі әсер етеді.
Көрнекілік принципі. Көрнекілік принципін алғаш зерттеп, оған мәнді
үлес қосқан Я.А.Коменский т.т. Осы ... ... ... оқыту
әдістемесі жазылды. К.Д.Ушинский көрнекілік жайындағы ілімді дамыта келіп,
көрнекілік-балалардың ... ... ... ... балалар
заттардың пішіні, дыбысы, бояуы арқылы ойлайды деді. Оқыту процесінде
теория мен ... ... ... ... Әр ... ... ... сабақ әрі түсінікті, әрі қызықты болып өтеді. ... ... ... ... өте тиімді және нәтижелі болады.
Көрнекілік абстракты ұғымды игеруге әсер ... ... ... ... ... әсіресе, теориялық ережелері ... ... есте ... алатын орны ерекше.
Көрнекіліктің түрлері. ... ... ... ... ... ... үлгілері, нақты заттардың көрінісі т.б.
жатады. Заттар және бейнелеу ... ... ... ... ... және ... ... қуыршаққа кигізілген киімдер, тігін
машиналарының макеті т.б.
Символикалық көрнекіліктерге карталар, схемалар, диаграммалар, кестелер
жатады. ... ... ... ... бар: ... ... ... көрнекіліктер шындық дүниені бейнелейді. Олар:
дипозивтер, диафильмдер, оқу ... оқу ... ... техникалық
көрнекіліктер магнитофильдер, радиоқабылдағыштар жатады. Көрнекі құралдар
оқу материалдарын, әсіресе, ... ... есте ... сақтау және
жеңіл түсіну үшін қолданылады.
Мақсаттылық принципі. Әрбір сабаққа ... үшін ең ... ... анықтайды. Мақсатсыз сабақ жақсы нәтиже бермейді. Өйткені ... ... ... ... ... ... әрбір баланың және
ұжымның ерекшеліктерін еске ... ... ... жұмыстарының формаларын,
мазмұнын, әдістерін іріктеп алады. Оқыту мен тәрбие жұмыстарын ... ... ... мен ... ... үнемі
жоспарлы түрде игі әсер етеді
49
Қорытынды.
Өнер – халықтың салт – санасын, ... ... ... ... ... қалыптастырушы ағын.
Көркемдік, әдемілік ұғымының өн бойына осы екі ... ... ... ... бас ... ... бәрібір жеке дара сұлулық сырын
жеткізе алмайды.
Өнер үлгілері эстетикалық ғажайып ... ... ... ... ... ... ... еркін, әдемілік заңдары бойынша түрлендіруге
тәрбиелейді. Сұлулық заттың, жаратылыс құбылысының түр – түсі ... ... ... оны жете ... бел ... ... ... бір
қайталанбас сезімталдық, сыршылдық кәнігі қасиетімен үндесіп, бауырласып
барып бірте – ... ... ... Әр нәрсенің байыбын барлау, қабылдау
шамасы қашан да ... ... ... жан – ... ... бір сапалық қадір – қасиетіне қарай айқындалады.
Халқымыздың сонау арғы ... ... ... көз ... қарасақ,
ерте заманда он саусағынан өнер тамған ісмер, зергерлердің, сәулет
өнерлердің, ... ... мыс, ... күміс сияқты металлдардан
қорытып, әсем бұйымдар мен елін ... ... үшін қару – ... ... ... ер – ... соққаны таңғажайып шежіре болып шертіледі. Олардың
көбінің ажары аталмай қалғанмен, қолтаңбалары түскен өшпес мәдени ... ... ... ... үгі, ... ... өнер ... өнер әр уақытта өз қоғамының мұң – мұқтажын өтеуші ғана ... ... ... және ... күші болып табылады.
Қарап отырсаңыз, табиғатқа қатынас мұрағияты өте ұзақ тарихи даму
жолын өткеріпті. Дап – ... ... ... ... түспейді. Болашақ заман
өнеріне де біз ғасырлар бойғы ... ... ... қорытқан барша
байлық, рухани үздік мұралар үгісімен туындас, бірақ, әрине ... ... ... ... кеңейген, келер күндер құндағынан
50
күлім қағып, жан иесі мен ... ... ... дәуір сыйлар
рыздықтарға қарай жаңғыра берер өнер салтанаты болады деп қана ұғамыз.
Табиғатқа мәңгілік бақыт дамыту, жасартып, ... ... ие ... өзін ... жер – жиһанды билейтін адам құдіретін
әйгілеу,- міне, адамзат ұрпағының жалпы ... ... ... ... о, ... желі ... ... мұрағияты.
51
Қолданылған әдебиеттер.
1. «Изобразительное искусство Казахстана» изд АК Каз ССР им. М.О. Ауезова
Алма – ата 1963.
2. Балтабаева Ж.К. « ... ... ... ... ... Беде Г.В. Сұңғат Москва 1988.
4. Болдырев Н.И. « ... ... ... ... 101-104 ... ... А. « ... алматы 1981.
6. Ералин К.Е. Бейнелеу өнерінің сабақтары Шымкент, ШПИ, 1992- 45 ... ... К.Е. ... совет бейнелеу өнері эстетикалық тәрбие беру Алматы,
1988 -31 б.
8. Ералин К.Е. Қазақстан ... ... ... ... М – Талант
1997 -105 ... ... Т.А. « ... 429 – 431 ... ... М.С. ... А.О. « ... өнері» Алматы «Мектеп» 1987.
11. Крупская Н.К. « Таңдамалы педагогикалық шығармалары» 574 – 578 ... ... ... Энциклопедиясы, Бас ред. М.К.Каратаев Алматы 1975 6 том.
52

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Модель ( үлгі ) жасау үшін қажетті материалдар9 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
Жер жұмыстары және құрылыста қолданылатын машиналар9 бет
Жобалау және iздестiру жұмыстарында мердiгерлiк шарт13 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
GPS құрылғылары және геодезиялық аспаптар мен жабдықтар51 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь