Ауыр металдардың шымкент қаласының территориясында

Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5
1.1 Ауыр металдардың тірі организмдерге биологиялық әсері ... ... ... . 5
1.2 Қоршаған ортаны қорғаудағы мемлекеттiк iс. шаралардың жүргiзiлуi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 14
2.1 Зерттеу орындары мен зерттеу объектісіне сипаттама ... ... ... ... ... 14
2.2 Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.2.1 Өсімдіктердегі ауыр металдардың мөлшерін анықтау әдісі ... ... ... 15
2.2.2 Өсімдіктердің кариотипіндегі өзгерістерді анықтау әдісі ... ... ... ... 17
2.3 Ауыр металдардың физика.химиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... 18
2.4 Хромосомалар мен хромосомдық мутациялар (аберрациялар) ... ... 21

3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІН ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
3.1 Шымкент қаласында топырақтың ауыр металдармен ластану дәрежесі ... ... ... 27
3.2 Қоян арпа (Hordeum leporinum) өсімдігінде ауыр металдардың жиналу мөлшері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
3.3 Қоян арпа (Hоrdeum Іeporinum) өсімдігіне ауыр металдардың әсерінің мутациялық активтілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 31

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 35

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 36
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасында түсті металлургия өндірісі қарқынды дамыған. Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шымкент қаласының территориясында орналасқан “Южполиметалл” ӨК ЖАҚ-нан бөлінетін қалдық заттар ұзақ жылдар бойы табиғи ортаны ластауда. Олардың ішіндегі негізгілері – ауыр металдардың ауаға, топыраққа, суға таралу дәрежесі артуда. Ауадағы ауыр металдар жел арқылы тараса, ал топырақта ортаңғы қабаттарға дейін өтіп, өсімдік тамыры арқылы өсімдік ағзасына тасымалданып өз зиянын тигізуде. Атап айтқанда, Шымкент қорғасын өндірісінен бөлінетін негізгі ауыр металдарға – қорғасын, мыс , кадмий , мырыш жатады. Олардың ішінде қорғасын мен кадмий өте улы металдар. Ауыр металдардың қоршаған ортаға таралуы белгіленген санитарлық мөлшерден асып кетсе, тірі ағзаларға ауыр металл иондары кері әсерін тигізеді. Сондықтан олардың қасиетін зерттеумен қатар, қоршаған ортаны тазарту жолдарынан іздестіру өзекті мәселелерінің бірі болып отыр.
Шымкент қаласының территориясында орналасқан “Южполиметалл” ӨК АҚ ұзақ жылдардан бері қала территориясын зиянды қалдық заттармен ластауда. Қаланың айналасында көптеген өндіріс орындары соңғы жылдардағы экономикалық дағдарысқа байланысты өз жұмыстарын тоқтатқанмен, аталған қорғасын өндірісі қазіргі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеуде. Оны жылдың барлық мезгілдерінде өндіріс мұржаларының будақтап шығып жатқан қою сұр түтін мен қаланың осы өндіріс орны орналасқан оңтүстік-батыс бөлігінің жиі-жиі көк тұманға малынып тұруынан, кейде тынысты тарылтып, тамақты ашытар атмосфера ауасынан да байқауға болады. Республикамызда өндіріс орындары дамуының ғылыми тұрғыдан жеткіліксіз негізделуі және өндірістік қуаттың көп жылдар бойы қарқынды өсуі адам экологиясы мен қоршаған орта гигиенасын төтенше ауыр жағдайға алып келді. Осыған байланысты қоршаған ортаның ластануы мен оның өсімдіктер мен жануарларға, адам денсаулығына тигізетін әсерін зерттеу үлкен қажеттілікке айналып отыр.
Өндірістік қалдықтардың қоршаған орта объектеріне түсуін, жиналуы мен миграциясын зерттеу , олардың әсерін дұрыс бағалауға мүмкіндік береді. Қоршаған табиғи ортаның жағдайын бақылаудың құрамына өндіріс орындары мен ластаушы заттардың құрамы мен қасиеттерін, биосферадағы химиялық элементтердің таралуын, олардың құрылымы мен функциональды көрсеткіштеріндегі өзгерістерді бақылау кіреді.
Осыған байланысты біздің жұмысымыздың мақсаты- Шымкент қаласының территориясында ауыр металдардың таралуы мен өсімдіктерде жиналу мөлшерін анықтау және қоян арпа (Hordeum leporinum) өсімдігін биоиндикатор ретінде алып өсімдіктердің хромосомалық жиынтығына әсерін зерттеп, соның негізінде қоршаған ортаның экологиялық жағдайын бағалау.
Қазақстандағы экологиялық қауіптілігі жоғары аймақтардың бірі Оңтүстік Қазақстан облысы. Шымкент қаласындағы ірі өндіріс алыптарының бірі- «Южполиметалл» ӨК АҚ. Осы өндірістен бөлінген зиянды қалдықтардың негізгісі қорғасын және т.б. ауыр металдар. Олар суда, топырақта және тірі организмдерде жиналып, қоректік тізбек арқылы тасымалдана отырып адам ағзасына жиналады. Сондықтан қоршаған ортада ауыр металдардың таралу мөлшерін анықтап, олардың өсімдіктердің құрылысына әсерін бақылау өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Ғылыми жұмыстың жаңалығы -Шымкент қаласының климаттық жағдайында ауыр металдардың әртүрлі қашықтықтарға таралуына сәйкес өсімдіктерде жиналу дәрежесі анықталды. Жабайы астық тұқымдастардың өкілі- қоян арпа биоиндикатор ретінде алынып, олардың хромосома жиынтығына ауыр металдардың кешенді әсерінің мутациялық активтілігі бағаланды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Тулебаев Р.К. Хроническая свинцовая интоксикация. - Алматы:
Ғылым, 1995. - с.9-11.
2. Захидов С.Т. Антропогенный мутагенез и современные экологические катастрофы. Опасности преувеличения?
//Вестник Московского университета. Серия 16 Биология. -1997. -N2. -С. 11
3. Бигалиев А.Б. Генетика и окружающая среда. -Караганда, 1987.
4. Никаноров А.М., Жулидов А.В., Елиц В.М. Тяжелые металлы в организмах ветлендов России. - Санкт-Петербург, 1993. - С.З.
5. Артамонов В.И. Растения и чистота природной среды. - Москва: Наука, 1986. -С.27-34.
6. Романова СМ., Нурахметов Н.Н., Батаева К.О. Экологические аспекты загрязнения токсичными веществами поверхностных вод Казахстана // Химия. Охрана окружающей среды. Экология человека. -1997. N4. -С.42.
7. Давидович Г.Т., Сахатов Г.С, Давидович С.Г. Региональное загрязнение природной среды Актюбинской обл. // Химия. Охрана окружающей среды. Экология человека. -196. -N3-4. -С.72.
8. Захаров В.А., Илющенко М.А., Гуменюк Е.Ю. Техногенное загрязнение реки Нуры ртутью // Химия. Охрана окружающей среды. Экология человека. -1998. -N2. - С.72.
9. Левина Э.Г. Общая токсикология металлов. -Л., 1972. -С.183.
10. Чекунова М.П., Фролова А.Д. Современные представления о биологическом действии металлов // Гигиена и санитария. - М., 1986. -N2. -С. 18-21.
11. Бессонова В.П. Влияние загрязнения среды тяжелыми металлами на гормональные и трофические факторы в почках кустарниковых растений // Экология. -Алматы, 1993. -N2. - С.21-23.
12. Берзиня А.Я. Загрязнение металлами растений в придорожных зонах автомагистралей // Загрязнение природной среды выбросами автотранспорта. -Рига: Знание, 1980. -С.28-48.
13. Гринь А.В., Ли С.К. Поступление тяжелых металлов в растения в зависимости от их содержания в почвах // Труды II- Всесоюз. Совещания по миграции загрязненных веществ в почвах и сопредельных сферах. -Л., 1980. --С.46-48.
14. Алексеева-Попова Н.В. Устойчивость к тяжелым металлам дикорастущих видов. - Л., 1991. - С. 26-35.
15. Алексеев Ю.В. Тяжелые металлы в почвах и растениях. - Л., 1989. 8-204 с.
16. Лавриенко И.А., Лавриенко О.В. Аккумуляция растениями тяжелых металлов в условиях нефтезагрязнения // Сибирский экол.журнал. -1998. -N3, 4. -С.299-309.
17. Савельев М.Б. Экофизиологические исследования фитотронов для разработки методов контроля загрязнения водной среды тяжелыми металлами. // Вестник Московского Университета. -1999. Серия 16, -N2. -С.42-47.
18. Кабате- Пендиас А. Микроэлементы в почвах и растениях. -М., 1989. -8-204 с.
19. Бахиев А. Воздействие буревых работ на растительность // Воздействие техногенных факторов на растительный покров Каракалпакстана. -Ташкент, 1992. - С.68-83.
20. Рощина В.В. Загрязнение окружающей среды металлами //Сб. тр. "Металлы, гигиенические аспекты оценки и оздоровления окружающей среды". -М., 1983. - С.7-14.
21. Ягминине И. Б., Климашауски В. П., Валушене В. Т. Накопление тяжелых металлов в экосистеме Северной части Курского залива// Сб.докладов. Клайпед. соверщ. -Вильнюс, 1998. -С. 37-41.
22. Микшевич Н.В., Ковальчук Л.А. Тяжелые металлы в системе "почва-растения-животные "в зоне действия медеплавильного предприятия // Матер. 2-ой всесоюзной международной конференции по ТМ в окр. среде и охр. природы. -М., 1988. -С.127-129.
23. Дубинин Н.П., Засухина Г.Д. Защитные механизмы клетки в условиях загрязнения окружающей среды // Вестник АН СССР. М., 1975. -N11. -С.76-77.
24. Рапопорт И. А. Открытие химического мутагенеза // Избранные труды. - М.: Наука, 1993. -С.304.
25. Романова С.М., Нурахметов Н.Н., Батаева К.О. Экологические аспекты загрязнения токсичными веществами поверхностых вод Казахстана // Химия. Охрана окружающей среды. Экология человека Алматы 1997 № 4 С-42.
26. Давидович Г.Т. Сахатова Г.С. Давидович С.Г. региональноен загрязнение природной среды актюбинской обл. // Химия Охрана окружающей среды. Экология человека Алматы 1996 Серия 1 № 3-4,С-72
27. Захаров В.А., Илющенко М.А., Гуменюк Е.Ю Техногенное загрязнение реки нуры ртутью // Химия . охрана окружающей среды . Экология человека 1998 № 2 –С-72
28. Попов Ю.В. Богачев В.П. техногенное загрязнение ландшавтов долины реки Каратау // хмия . Охрана окружающей среды. Экология человека Алматы 1997, №1 С-45.
29. Глинка Н.Л. ,Общая хмия М.Наука 1978 г 525-624 с .
30. Антипов В.Г. Влияние дыма и газа, выбрасываемых промышленными предприятиями на сезонное развитие деревьев и кустарников // Ботонический журнал. Киев, 1958. т. 43. N 1. с 73.
31. Битнерович А // Охрана природы и воспроизводства приподных ресурсов М 1999 № 4 С-45.
32. Тэрыцэ К., Менгер Э, Тэрыцэ Х Математическое моделирование влияния Pb2+ Zn2+ на биологическую активность появы // Экология М 1990, № 2 , С-45.
33.Бахиев А. Воздействие буревых рпабот на растительность //Воздействие техногенных факторов на растительный покров Каракалпакстана ташкент 1992, С 68-83 .
34. Микшевич Н.В. Ковальчук Л.А. тяжелые металлы в системе посва растения животные в зоне действия медплавильного предприятия // Матер 2-ой всесоюзной междунаодной конференции по ТМ в окр и охр. Природы М. 1988 г С 127-129.
35. Дубинин Н.П. Засухина Г.Д. Защитные механизмы клетки в условиях загрязнения окружающей среды. // Вестник АН СССР М 1975 № 11 С76-77.
36.Рапопорт И.А. Открытие химического мутагенеза. //Избранные турды М Наука 1993 С 304.
37. Новиков Ю.В. природа и человек М 1991 14-30 ст
38.Тарабрин В.П. Кондратюк Е.Н. баштаков ВүГ. Фитококтичность органических и неорганических загрязнителей Киев 1993 22-27 ст.
39. Рунова Е.М. Угрюмов Б.И. особенности деградации лесов в районе Братска //Межд. Науч. Конф. Влияние атмосферного загрязнения и др. антропог. и природ. вакторов на дестабилиз. Состояния лесов Центр. Вост. Европы тез.док. М 1996 Т 1 С 39-41 .
40. Михеев А.В. Морфогенез сосны обыкновенной в зоне загрязнения пылю силикатного производства // Охрана природы и воспроизводство природных ресурсов.- М., 1998, № 2 , с. 58-59
41 Ляликов Ю.С. Физико-химические методы анализа. М.: Химия, 1974. 5-е издание. -410 с.
42.Бонд А.М. Поляграфические методы в аналитической химии. –М., 1983. -12-21 с.
43.Безуглый В.Д. Полярография в химии и технологииполимеров. –М.: Химия, 1986. -148 с.
44.Бейдеман И.Н. Методика изучения фенологии растений и растительных сообшеств. –М., 1994. -10-15 с.
45 Шильников И.А., Лебедева Л.А., Лебедев С.Н. Факторы, влияюшие на поступление тяжелых металлов в растения // Биология. -1995. -№8. с 68.
46 Патин С.А. Загрязнение мирового океана и его биопродуктивность // Биологические ресурсы гидросферы и их использование. –М., 1979. №4. –с 208-230.
47.Пейве Я.В. Микроэлементы и ферменты // Физиологическая роль и практическое применение микроэлементов. –Рига. 1976. №3 С 5-14.
48 Бигалиев А.Б. Генетика и окружающая среда. Караганда, 1987. с 120.
49 Дубинин Н.П. и др. Генофонд человека и мутагены среды. // Доклады АН СССР. -1990. №1. с 19.
        
        Жаратылыстану  факультеті
“Жалпы биология және экология” кафедрасы
Ауыр металдардың Шымкент қаласының территориясында
таралуы және Hordeum Lepоrinum өсімдігіне әсері
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
| ... | |
| ... |
| ... | ... |ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ |5 |
| ... | ... ... ... тірі ... биологиялық әсері.............|5 |
|1.2 |Қоршаған ортаны қорғаудағы мемлекеттiк iс- шаралардың |11 |
| ... |
| ... | ... |НЕГІЗГІ |14 |
| ... |
| ... | ... ... ... мен ... объектісіне |14 |
| ... | ... ... |15 |
| ... |
| |.......................... | ... ауыр ... ... анықтау әдісі............|15 |
|2.2.2|Өсімдіктердің кариотипіндегі өзгерістерді анықтау |17 |
| ... | ... ... ... ... |18 |
| ... | ... ... мен ... мутациялар (аберрациялар)....... |21 |
|3. ... ... ... |27 |
| ... | ... ... қаласында топырақтың ауыр металдармен ластану |27 |
| ... | ... ... арпа (Hordeum ... ... ауыр металдардың жиналу |29 |
| |мөлшері...........................................................| |
| |......................... | ... ... арпа ... ... өсімдігіне ауыр металдардың әсерінің|31 |
| ... | |
| ... |
| |.. | |
| ... |
| ... | |
| ... |36 |
| ... | ... Республикасында түсті металлургия өндірісі қарқынды
дамыған. Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шымкент ... ... ... ӨК ... ... ... заттар ұзақ жылдар
бойы табиғи ... ... ... ... ...... ... топыраққа, суға таралу дәрежесі артуда. Ауадағы ауыр
металдар жел арқылы тараса, ал топырақта ортаңғы ... ... ... тамыры арқылы өсімдік ағзасына тасымалданып өз зиянын тигізуде.
Атап айтқанда, Шымкент ... ... ... ... ауыр
металдарға – қорғасын, мыс , кадмий , мырыш жатады. Олардың ішінде қорғасын
мен кадмий өте улы металдар. Ауыр ... ... ... ... ... ... асып кетсе, тірі ағзаларға ауыр ... кері ... ... Сондықтан олардың қасиетін зерттеумен қатар,
қоршаған ортаны тазарту жолдарынан іздестіру өзекті мәселелерінің бірі
болып ... ... ... ... “Южполиметалл” ӨК АҚ
ұзақ жылдардан бері қала территориясын зиянды қалдық заттармен ... ... ... ... орындары соңғы жылдардағы экономикалық
дағдарысқа байланысты өз ... ... ... қорғасын өндірісі
қазіргі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеуде. Оны жылдың барлық мезгілдерінде
өндіріс мұржаларының будақтап шығып ... қою сұр ... мен ... осы
өндіріс орны орналасқан оңтүстік-батыс бөлігінің жиі-жиі көк тұманға
малынып тұруынан, ... ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Республикамызда өндіріс орындары дамуының ... ... ... және ... ... көп жылдар бойы
қарқынды өсуі адам экологиясы мен ... орта ... ... ... алып ... Осыған байланысты қоршаған ортаның ластануы мен оның
өсімдіктер мен ... адам ... ... ... ... ... айналып отыр.
Өндірістік қалдықтардың қоршаған орта объектеріне түсуін, жиналуы мен
миграциясын зерттеу , олардың әсерін дұрыс ... ... ... ... ... жағдайын бақылаудың құрамына өндіріс орындары мен
ластаушы заттардың құрамы мен ... ... ... таралуын, олардың құрылымы мен ... ... ... ... байланысты біздің жұмысымыздың мақсаты- Шымкент қаласының
территориясында ауыр металдардың таралуы мен өсімдіктерде жиналу ... және қоян арпа (Hordeum ... ... ... ... өсімдіктердің хромосомалық жиынтығына әсерін зерттеп, соның негізінде
қоршаған ортаның экологиялық жағдайын бағалау.
Қазақстандағы экологиялық ... ... ... ... ... ... ... қаласындағы ірі өндіріс алыптарының бірі-
«Южполиметалл» ӨК АҚ. Осы ... ... ... ... ... және т.б. ауыр металдар. Олар суда, топырақта және тірі
организмдерде жиналып, қоректік ... ... ... ... ... ... Сондықтан қоршаған ортада ауыр металдардың таралу
мөлшерін анықтап, олардың өсімдіктердің құрылысына әсерін ... ... бірі ... ... ... ... ... қаласының климаттық жағдайында ауыр
металдардың әртүрлі қашықтықтарға таралуына сәйкес өсімдіктерде ... ... ... ... ... ... қоян ... ретінде алынып, олардың хромосома жиынтығына ауыр металдардың
кешенді ... ... ... ... ... ... Ауыр ... өсімдіктерге биологиялық әсері
Қоршаған ортаға түскен экотоксиканттар метеорологиялық факторлардың
әсерінен топырақта, суда және ... кең ... тірі ... ... кері әсер ... Экотоксиканттардың үлкен қашықтықтарға
таралуы олардың физикалық және ... ... ... ... ... т.б. ... ... кезде барлық
табиғи орталарда бақыланып ... ... ... ... ... ауыр ... Бұл бір ... ... ... ... ... қатар, олар органикалық
қосылыстар сияқты ... ... ... ... ұзақ ... [1] .
Металдардың осы қасиеттеріне және қоршаған ортаның бақылаусыз
ластануына байланысты, ... ... 50-ші ... ... ... ... улануы байқала бастады [ 2].
Көптеген ауыр металдар, олардың ішінде қорғасын, ... ... ... ... ... жатады. Олар тірі организмдерде жинақталып, ... бойы ... ... және ... у ... әсер етеді. Бұл
заттардың тірі организмдердегі концентрациясы ... ... 100-1000 есе ... [3] ... металдар (Zn,Cu) мен күкірт тотығы (SО2) ағаш жапырақтарында
жүретін метоболизм процестеріне ингибитор ... әсер ... ... орман массивтерінің 23( дефолияциямен бүлінген (интенсивтілігі
25(). ... ... ... емен ... жапырақты ағаштар көп
зардап шеккен [4].
Ауыр металдардың өсімдіктерде жиналуы әр ... өз ... ... ... мыс ... ... жақын аймақта
топырақ пен өсімдіктерге ауыр металдардың мөлшері ... ... өте ... ... ... 12 ... дейін, ал басқа
элементтердің мөлшері 2-5 есеге дейін ... ... ... ... ауыр ... мөлшері топырақта өсімдіктерге қарағанда әлдеқайда
көп. Алайда, топырақта ауыр металдардың ... 2-3 есе ... ... ... ... ... ... талдау қорытындысы
бойынша, топырақ пен өсімдіктер арасында тура корреляциялық байланыс бар
[5].
Зиянды қалдық заттардың вентиляциялық ... ... ... ... ... ... байқалады. Жапырақтардың
зақымдануы формасы мен түсі өзгерген некроз ... ... ... ... тургорлық қасиетін жоғалту, түсі өзгермей құрап қалу, өзгеріссіз
немесе болмашы ғана сыртқы зақымданудан соң түсіп ... ... ... ... аймақтарында өндірістік шаң да өсімдіктерге айтарлықтай кері
әсерін тигізеді. Шаңның ірі бөлшектері ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Шаң бүршік, гүл,
жапырақты зақымдаумен қатар (кескілеумен) ағаш ... да ... ... ... ... себепші болады. Қабығы ... ... ... айрылып, қурай бастайды, калийдің қызметі ... ... ... ... ... ... ... [ 7].
Атмосфераға бөлінген зиянды токсиканттар, атап айтқанда күкірт
ангидриді, көміртегі ... азот ... ... ... күкір сутегі,
хлор және ауыр металдар қылқан жапырақты ағаштардың жаңғақтарының дамуы мен
мөлшеріне, тұқым саны мен ... кері әсер ... ... ортаны
ластаушы өндіріс көздерінен алшақтаған сайын бұл ... ... ... ... экосистемалардың өздігінен
тазалануы тіпті оларға ауыр металдардың түсуі тоқталған ... де ... оның ... осы ... ... ... жиналған және оның тұрақты
компонентерінде фиксацияланған металдар мөлшерінің шамадан тыс ... отыр ... ... ... ... ... ... жойған
вегетативті бүршіктердің саны күрт өсіп (тыныштық ... ... 80(-ке ... ... ... ... сайын тыныштық
күйдегі тірі бүршіктердің саны артып, 90(- ке ... ... ... ... ... деформацияланады. Экосистемалар-дың сандық
және сапалық өзгерістері ... ... ... сайын арта түседі
[9]. Осының әсерінен ағаш қабығындағы целлюлозаның ... ... ... ... ... ... орта факторларының
әсеріне төзімділігі төмендейді. ... ... ... Ағаш ... ... ... артып кеткен аудандарда
зақымданған және тіршілігін жойған ағаштардың саны ... ... ... ... ... ... ... жоятын бірден-бір фактор[10]. Табиғи стресстердің әсерінен
иммуниеті төмендеген ... ... ... ... ... ... [11].
Өндірістік аймақтарда атмосфераның газды токсиканттармен ұзақ
ластануы ағаш ... ... ... ... ... әсер етеді. Желдің бағыты бойынша таралған токсиканттардың
жолындағы ағаштарда пигмент ... ... ... ... ... олардың жапырақтарындағы хлорофильдердің жоғары ... ... ... [12].
Соя өсімдігінің организміне кадмийдің ... ... ... көміртегі айналымының жылдамдығы мен жапырақтардың су
өткізгіштігі алғашқы ... 50(-ке ... ... ... су ... және ... су өткізгіштігіде бір аптада 67(
-ке төмендеген. [13]. Жоңышқа өсімдігіне құрамында мырыш пен ... ... әсер ... өсуі баяулап, хлороз белгілері мен жүйкелерінің
арасында некроз пайда болған. ... ... ... өсімдіктердің
тіршілігінің жойылуына әкелген. Кадмий мен қорғасынның әсерінен өсімдіктер
ұлпаларындағы каталазаның және протеазаның ... ... ... ... артады [14].
Өсімдік және жануарлар организмінде ауыр металдардың жиналуы, бірінші
кезекте бос иондарын ... ... Ауыр ... ... әсер ... екінші фактор болып алкилденген және басқа да
спецификалық химиялық формалардың болуы есептеледі. [16,15]. Металдардың
генетикалық өзгерістердің кең ... ... ... Бір ... ... ... зақымдай алады. Мысалы, кадмий ДНК молекуласын
зақымдауға, лизосомаларды бұзуға, ДНК репарациясын ... ... ДНК ... ферменттерінің синтезін бұзады, ДНК-ның
құрылымын өзгертеді. Мыстың жоғары мөлшері ДНК ... ... ДНК мен РНК ... ... ... нәтижелері көрсеткеніндей, кәдімгі сирень және бирючина
өсімдіктеріне ауыр металдар жиналған жағдайда фитогормондардың әсіресе
цитокининдердің ... ... ... ... ... гибберилиндер мен цитокининдердің активтілігінің
артуымен сипатталады. Алайда ... орта ауыр ... ... олардың активтілігінің деңгейі төмен күйінде қалады (ластанбаған
ортамен салыстырғанда). Бұл ... ... ... ... тежеуші факторлардың бірі. ... орта ... ... өсімдік құрамындағы қанттардың, әсіресе сахарозаның
мөлшері де төмендеп кетеді. Демек, орта ауыр ... ... ... ... ... ... даму ... маңызды жағдайда фитогармондар мен қанттардың жетіспеуі кері әсер
етеді. [19].
Халықаралық денсаулық ... ... ... ... ... ... мөлшері 15-40 мкг/100 мл. АҚШ-да қала балаларының 5%-ке
жуығының орталық жүйке жүйесінің қызметі қорғасын ... ... ... балалардың 17%-нің қанында 50-80 мкг/100 мл қорғасын
кездеседі. Адам қанындағы ... ... оның ... мөлшерінің
артуымен пропорциональды көтеріледі [20].
Металдардың улылығын анықтаудағы маңызды жағдайдың бірі – организмнің
металдар аэрозолін сіңіру. ... ... ... ... мен ... ... мен ... биосферада оңай жылжып,
бүкіл тірі организмдерге ... ... [21]. ... ... ортаға бір мезгілде заттардың газды шаң түріндегі
комплексі бөлінеді, ол ... ... ... ... ... ... ... Мұндай комплексті әсерді бағалауда ... ... атап ... ауа температурасына, ауаның салыстырмалы
ылғалдылығына көңіл бөлген жөн [22].
Ауыр ... ... ... ... ... ... деңгейлерінде, яғни клеткалық, организмдік және ... ... ... ... ... ауыр ... артық
мөлшеріне қатысты жалпы байқалған стресс ретінде жасуша мембраналарының
зақымдануы мен ферменттердің активтілігінің өзгеруі ... ... ... жеке ... морфологиялық және физиологиялық
зақымданулар байқалады. Оларға жапырақтардың некрозы, ... ... ... қалуы, өсімдіктің өсуінің баяулауы ... ... ... ... мен ... ұлпа, эпидермистің
клеткалық қабаты әлсіз жетілген және кутикуласы жұқа болады. ... ... ... толық циклы бұзылады [23].
Ауыр металдарды адсорбциялау әр өсімдік ... ... ... ... ... шатырша гүлділер , крест гүлділер және ... ... ... ... аз ... ... ... гүлділер, күрделі гүлділер және ... ... көп ... жинайды. Ауыр металдардың тұздары өсімдіктер
клеткеларында хромосомаларды үзеді, яғни құрылымына әсер етеді [24].
Аллюминий, кадмий, ... т.б. ауыр ... ... мен
өсімдіктердің клеткаларында хромосомалық және генетикалық ... ... ... туралы көптеген мәліметтер бар [25]. Ауыр металдар
өсімдіктер организмінде жинақталып, трофикалық тізбек ... ... тірі ... ... таксономиялық топтарына, оның ішінде
адамға да зиянды әсер етеді [26, 27]. Ауыр ... ... ... ... ... ... 2 есе арттырады. Көп жылдық
өсімдіктер, әсіресе ... ... ... топырақтар мен өндірістік
территорияларда табиғи ... ... ... [28]. ... ... ағаш ... қарағанда өндірістік газдардың әсеріне төзімді.
Астық тұқымдастары ауыр металдармен көп мөлшерде ластанған ... ... ... ... ... ... жоғарғы концентрациясы, хросома ішіндегі
жеке органикалық байланыстардың ... ... Бұл ... ... мутациялар хромосомалардың үзілуімен сипатталады [30].
Мыс - өсімдіктердің тіршілігіне қажетті ... ... ... ... ... ... жиналуынан тамыр системасының дамуы
мен өсуінің ... ... жер ... ... баяу ... жапырақ ұштарының бозаруы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мәдени өсімдіктердің
өнімі күрт төмендейді [31].
Мырыш та өсімдіктер тіршілігіне қажетті микроэлемент қатарына ... ... ... ... өсімдіктерде жиналуы кері әсерін
тигізеді. Бұл металдың улылығының бір ... - ... өте ... ... ... қызыл емен және кәдімгі ... ... ... ... ... ... бұл процестің жылдамдығы мен ... ... ... ... тікелей байланыс орнайды. өсімдіктерде
мырыштың көп жиналуынан некроз ... ... ... мен жер ... өсуі баяулайды, жапырақтар солып қалады және ерте түседі [32].
Кадмийдің көп мөлшері автомобиль жолдары бойында өскен ... ... ... ... ортаны осы токсикантпен ластайтын
өндірістердің жанында өскен өсімдіктерде де ... ... ... ... ... ... ... ұшы мен өркені
қызыл- бурыл түске боялады. ... ... ... түсіп қалады,
өсімдіктердің өсуі баяулайды. Топырақта кадмий мөлшері 30 мг/кг–нан артса,
өсімдіктер тіршілігін ... ... көп ... ... мырыш
рудаларын өндіру және өңдеу кезінде түседі [33,34]. Кадмийдің әсерінен
өсімдіктердің өсуінің тежелуі-фотосинтез ... ... ... ... 96 мг ... болуы фотосинтез қарқындылығын 50(
төмендетеді [35].
1.2 ... ... ... ... iс- ... ... қалыптасып отырған күрделi экологиялық жағдай, әсiресе
бiздiң мемлекетiмiзде табиғатты қорғауда декларациялы iс-шараларды емес, iс-
жүзiндегi нақтылы iс- ... ... ... ... жатқан iс-
шараларға қарамай, елiмiздегi экологиялық жағдайды ... ... ... ... Тiптi қай ... болмасын, кризистi
жағдайлар қалыптасып алаңдаушылық туғызуда [36,37].
Ластанумен күресудiң барлық ... мен ... ... ең бiрiншi
экологиялық залалдың пайда болуына кедергi бола алатындарына мән ... ... ... бiрi ... ... ... пайдалану болып
табылады [39].
Табиғат пайдалануды басқару табиғатты тиімді пайдалану, табиғи ортаны
қорғауды ғылыми ... ... ... ... ... ынталандыру, техникалық-ұйымдастырушылық, экологиялық және
экономикалық ... ... ... ... және ... арқылы жүргізіледі [40].
Табиғат пайдалануды басқару аса күрделі процесс, өйткені мұнда табиғи
және қоғамдық құбылыстар бір-бірімен тығыз ... ... ... , ... ... ... ... Табиғат қорғау және тиімді
пайдалану шешімдерін дайындау, қабылдау үшін ... есеп ... ... ... Қоршаған ортадағы заттардың табиғи
мөлшерiн қалыпты ұстау үшiн халықаралық және ... ... ... ... ... ... ... қоршаған табиғи ортаны бақылау қызметтерiнiң жүйесi,
ұлттық мониторингтiң құрамдас бөлiгi ... ... [ ... жылы Рио-де-Жанейрода “Жер планетасы” деген атпен өткен жоғары
дәрежедегi кездесуде БҰҰ-ның климаттың өзгеруi туралы ... ... ... қол ... ... жылдары Казгидромет пен КазЗИ
Москвада “Парниктi газдар және Қазақстандағы климаттың ... ... ... ... ... ... Бұл ... шеңберiндегi
жұмыстар мынадай бағыттарды қамтиды: Қазақстандағы ... ... ... және ... ... ... эмиссиясы мен ағынын
тiркеу, экономиканың әр саласында парниктi газдардың ... ... ... ... т.б. ... өндiрiс көзi-энергиялық сектор
болып табылады. Екiншi орынды жер ... ... ... және ... ... ... ... газы иелендi [43,44].
Тұрақты даму концепциясы мен Рио-92 Декларациясының ... ... ... және ... ... дамуын
қамтиды. Осы саладығы дүние жүзiн қамтып отырған ... ... ... ... ... етуi ... анықтай түседi.
Қазақстан Республикасында әртүрлi дәрежеде ... ... ... 179,9 млн га немесе 60% -ке жеткен. Себебi,
экожүйелердiң ... мен ... ... антропогендi
қысымға төзiмдiлiгiн ескермей табиғи ... ... ... ... ... мақсатында жүргiзiлетiн iс-
әрекеттердiң механизмi жан-жақты қарастырылған, жүргiзiлетiн жұмыстардың
негiзгi бағыты көрсетiлген, ғылыми және ... ... ... ... ... ... ... және көмек көрсету шаралары ескерiлген [45,46].
Қоршаған ортаның келешектегi ... ... ... ... ... ... келтiру мен жағдайын жақсарту
үшiн жерді дұрыс пайдалану, ... мен ... ... ... техногендi ландшафтарды мелиорациялау, қорғауға
алынған территориялар жүйесiн ұйымдастыру сияқты iс- ... ... ... ... ... ... ... әсерiнен көп
мөлшерде гумус қабаты жойылуда. ... ... ... ... жолдары ұсынылуда: топырақтың минералдылығын арттыру үшiн
шымтезектi пайдалану, аралық дақылдарды, көп жылдық ... ... ... ... ... және ... ... минералды тыңайтқыштармен
өңдеу.ұнай өнiмдерiмен ластанған топырақты залалсыздандырып, оны ... ... ... оған ... ... ... ... әдiс
ұсынылуда. Бұл әдiс жоғары температуралық өңдеудi қажет етедi, яғни
ластанған топырақ ... ... ... қосу арқылы құрылыс
материалдары дайындалады [49].
2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Зерттеу орындары мен ... ... ... ... ... қаласының территориясында жүргізілді. Шымкент
қаласы Қазақстан Республикасындағы ірі ... ... бірі ... ... ... пен энергетика салаларының қарқынды дамуы
қоршаған ортаның кең ... ... ... Жаз ... ауа
температурасы өте жоғары (+38-40 С) болады, ал күз және көктем айларында
жел мен жауын- шашын мөлшері аз ... ... ... ... газ тез арада ауаның жоғарғы қабаттарына көтеріліп таралып кетпейді.
Сондықтан атмосферада көп мөлшерде газ жинақталған. Оның тағы бір ... ... тау ... ... ... қатар-қатар созылып
жатқан қыраттардың еңістеу бөлігінде орналасқан.
Зерттеу жұмысын орындау ... ... ... ... ... территориясында және жалпы Оңтүстік Қазақстан облысының көп
аудандарында кең таралған қоян арпа (Hordeum ... ... ... ... ... түрі ... морфологиялық
ерекшеліктерімен сипатталады.
Класы: Дара жарнақтылар класы- Monocotyledones
Тұқымдасы: Астық тұқымдасы - Gramincae
Туысы: Арпа ... - ... Қоян ... Hordeum leporinum
Қоян арпа (Hordeum leporinum) биіктігі 15-40 см ... ... ... ... тік, буындарға бөлінген, сырты жалаңаш және тегіс.
Жапырақ қынабы да ... ... ... ... ... 0,5 мм. Жапырағы
жіңішке таспа тәрізді, ені-3-4 мм, тегіс, жоғарғы беті ... ... ... ... Гүл ... цилиндр тәрізді масақ,
масақшалары масақтың өсінде іштен орналасқан. Масақтың ұзындығы 4-7 см, екі
бүйірінен қысыңқы, өзі морт ... ... ... өсінде үшеуден
орналасқан. Әрбір үштіктегі масақтың бүйір масақшасы әлсіз жетілген, ... ... ... гүл шоғырының өсіне жалпақ бетімен екі
масақша қабыршағымен жанасқан, Масақша қабыршақтары ... ... ... ... ... кедір –бұдырлы, жиегінде ... бар. Дән ... ... төменгі гүл қабыршағы жалпақ ланцет
тәрізді, ұзындығы 6-10 мм, өсінің ұзындығы 4 см жетеді.
2.2 ... ... ... ауыр ... ... ... анықтау әдісі. Әдіс қорғасын иондарының (Pb2+) сынап
тамшылы электродта тотықсыздануына негізделген. Бұл әдіспен сынамадағы 0.5
мкг мөлшердегі қорғасынды анықтауға болады.
Құралдар мен ... ... ... полярографиялық ұяшық ׃ анод – қаныққан каломельді
электрод, капилляр ( t › 05.0 сек. ... ... ... ׃ аргон немесе азот.
3. Су моншасы.
4. Муфель ... ... ... ... ... тиглдер.
7. Филтерлеуші воронка ( 3 – 5 см ).
8. Өлшегіш цилиндрлер, пробиркалар, 10 мл.
9. Яшма езгіш.
10. Колбалар, 100 мл – 1000 ... ... ... Тұз ... ... Азот қышқылы, ерітілген ( 3 ׃ 2 ).
14. Стандартты ерітінді ׃ 0.1 г қорғасынды 250 мл ... ... 20 ... ( 2 ׃ 2 ... қышқылын құяды.
Еріген соң ерітіндіні буландырады ( 3 – 5 мл ... ), 15 мл ... ( сал. ... 1,19 ) ... тағы 3 – 5 мл дейін буландырады.
Осы жұмысты тағы 2-3 рет жүргізеді, ... соң 20 мл 20 % тұз ... ... ... ... ерітіндісі түзілгенше қыздырады.
Ерітіндіні 1 литрлік колбаға құйып, колбаны ... рет 20 % тұз ... ... ... қосады. Ерітіндіні 20 % тұз қышқылымен белгісіне
дейін жеткізіп ... Осы ... 10 мл ... алып ... мл – лік ... құйып дистилденген сумен белгісіне дейін жеткізіп
араластырады. Алынған ерітіндінің құрамына 10 мкг/ мл немесе 10 мг / ... ... ... Зерттеуге арналған топырақ сынамасын көлеңкеде
құрғатады. Топырақ сынамасын үлкен ... ... ... 1 – 2 мм ... ... ... ұнтақталған татпадан 200 – 300 г орташа сынама
алынады, қайта ұнтақталады. ... ... ... 10 – 20 г ... алынады. Бұл топырақты агат немесе хелцедонды табақшада қайта
ұнтақтайды. Осы ... 1 г ... ... алынып, фарфор немесе кварц
тиглге салынып, 10 – 15 тамшы күкірт қышқылы ( конц. ) тамызады да 15 – ... ... ... соң құм үстіне қыздырып қышқыл қалдығы ( SO32+ ... ... ... және ... ... 450 – 500°С ... күйдіреді (
1 сағат ). Күйдірілген топырақты эксикаторда суытып 20 % тұз қышқылы ( HCl
) 10 мл ... 2 – 3 рет ... ... ... Фильтрленген соң
фильтраттың көлеміне 50 мл жеткізіп, ... ... ... 5 ... полярографтың ұяшығына құяды, инертті газды 10 – 15 ... 3 мин. ... ... ... полярограммасын алады.
2. Өсімдіктердегі ауыр металдардың мөлшерін анықтау әдісі
Өсімдіктердегі ауыр металдарды анықтау үшін ... ... ... ... ... алдын-ала ағын судың астында
жуылып, шаң-тозаңнан тазартылады. ... соң ... ... ... ... сынамадан техникалық таразыда 2г өсімдік
материалын өлшеп алып фарфор тиглге саламыз. Содан соң оны ... ... ... ... ... ... (5000С) ... Алынған өсімдік күліне 5 мл НСІ(1:1) ... ... ... ... ... ... 5 мл фон ... қосып,
әлсіз қыздыра отырып ерітіндіні суытып ... ... ... Ерітіндінің көлемін фон ерітіндісімен 10 мл дейін жеткізеді.
2.2.3 Өсімдіктердің кариотипіндегі өзгерістерді анықтау ... ... ... ... ... ... үшін, цитогенетикалық зерттеу әдісі қолданылды. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... зерттеу, кариотипін қарастыру және хромосомалық өзгерістерді
есепке алу үшін тамыр ұшындағы ... ұлпа ... ол ... ... ... өңдеуден өткізіледі.
Тұқымды өндіру. Алдын-ала 12 сағат көлемінде суға салынған өсімдік
тұқымын Петри табақшаларындағы ылғалды фильтр ... ... ... ... термостатта тұқымның өркені 10-15 мм жеткенше ұстаймыз.
Кариотиптік зерттеу жүргізу немесе хромосомалардың ... ... ... ... ... көп жасушалар қажет.
Фиксация. Цитогенетикалық зерттеулер үшін әдетте ... ... ... ... Біз ... ... кең ... фиксаторды, яғни 96%-ті сірке қышқылы
мен 96%-ті этил спиртінің қоспасы (1:1) қолдандық. ... ... ... ... әлсірету және жасуша қабырғаларын
бұзу үшін пайдаланылады. Мацерация 3,0 N НСІ ерітіндісінде материалды 20-30
минут ұстау ... ... ... мацерациялаған соң бірінше
рет жуады.
Күкірт қышқылды фуксин ерітіндісімен бояу. Фиксацияланған материалды 3
рет дисстилденген сумен ... ... ... ... ... ДНК ... пуринді негіздердің әлсіз қышқылды гидролизі
нәтижесінде бос альдегид топтары түзіледі де ... ... ... ... ... ... ... түске
боялады.
Жасуша аралық байланыс пен жасуша қабықшасын бұзу үшін ферментативті
мацерация жүргізіледі. Содан соң объектіні бір ... ... ... бірге
зат шынысына қойып препаратты инемен ұсақтап, бетін жабын шынысымен жабады.
Иненің сабымен шынының бетін ұрғылап ауаны ... ... ... жауып
қатты басып езеді. Осылайша жазықтықта шашырап жатқан хромосомалардың
қабатын алған соң, ... ... ұшып ... үшін ... ... бекітеді. Дайындалған препарат МБИ-3 жарық микроскоптарының
көмегімен (х90 ... ... ... зерттеледі.
2. Ауыр металдардың физика-химиялық сипаттамасы
Ауыр металдардың ішінде ... ... ... ... және ... жануарлар мен адам ағзасындағы әртүрлі
мүшелерде жинақталу ... және ... ... ... ... ...... жатады.
Қорғасын – элементтердің периодты системасында ІV-топта орналасқан
химиялық элемент. Атомдық номері 82, атомдық салмағы 207,2. ... және +4 ... ... ...... түсті жұмсақ металл. Қатты күйдегі тығыздығы
- 11,336 г/см3, ал ерітілген кезде ... ... ... г/см3 тең. ... ... 327,4 0С. ... 3 тұрақты
изотопы Рb 204, Pb 207, Pb 208 ... ... ... ... 2 ... Мұндай
қосылыстары негізінен тұздар. Олар Рb2+ катионын түзе ... РbО-2 ... ...... да кездеседі. (Na2РbO2). 4 валентті
қорғасын қосылыстары өте сирек ... Олар РbО3 2- және ... ... плюмбаттар (СаРbО3) және кейбір комплексті қосылыстар.
Рb4+ катионы РbСІ4, Рb (SO4)2 және т.б. ... ... ... ... тез ... жұқа ... ... Рb – коррозияға
өте төзімді метал. Ол ... ... (НСІ, Р2 SO4), ... ... ... ериді. Сүйытылған қышқылдарда мүлдем ... ... ... оның ... жұқа ... ... ... – қорғасын хлориді, қорғасын сульфаты және негізгі қорғасын
корбанатының 3 РbСО3 Рb(ОН)2 түзілуімен ... ... ... ... сірке қышқылы, борфторсутек қышқылы (НВҒ4) және ... ... ... ... ... ... қышқылын қыздыра
отырып, қорғасынды интенсивті ерітіп Рb(НSO4)2 қышқыл тұзын алуға болады.
Қорғасынның барлық ... ... улы. ... ... тез ... ... қапталады. Қорғасынды ауада қыздырса оңай тотығып, қорғасын
тотығы Рb2О түзіледі, ары қарай температураны көтеріп балқытса, сары ... ... ... химиялық және биологиялық қасиеттеріне қарай топыраққа
және тірі организмге сіңірілуге өте бейім ... Ауыр ... 2 ... яғни ... ... ... және атмосферадан
жапырақтары арқылы түседі. Бізге дейінгі ... ... ... ... ... ... ауыр ... мөлшері
өте жоғары . Атап айтқанда “Южполиметалл” ӨК ЖАҚ өндірістік ауданындағы
топырақта ... ... 900-1000 ... ол ... шекті
концентрациядан 2-31 есе жоғары. Қорғасын-уран, актиний, торий элементтері
радиоактивті ыдырауының соңғы өнімі болып табылады. Ол ... ... PBS ... ... ... сұр ... ... металл. Ауада тотығып, оксид
қабығымен қапталып тұрады. ... ... ... ... ... ... жұтады. Сондықтан оны радиоактивті сәулелерден сақтану үшін
пайдаланады. Оны түрлі ... ... ... ... алу ... жасау үшін кеңінен қолданады.
Қорғасын сұйылтылған қышқылдарда ерімейді. Тек концентрлі қышқылдарда
ғана ериді. Ол ... ... ... ... ... сутегін бөле алмайды.
Қорғасын оттегімен +2 және +4 тотығу дәрежесін көрсетіп екі ... ... ( PbO және PbO2). ... ... ... оксидтері де белгілі
Pb2O3, Pb2O4 Алайда қорғасынның +2 тотығу дәрежесін көрсететін қосылыстары
тұрақты.
Қорғасын ( || ) ... сары және ... ... болады. Көп уақыт
қыздырған кезде ол қорғасын ... ... ) Pb3O4 ... ... (
|| ) ... ... ... Қорғасын ( |V ) оксиді PbO2- ... зат, бұл да ... ... дегенмен қышқылдық қасиеті басым. Оған
метақорғасын H2PbO3 және ортоқорғасын H4PbO4 қышқылдары тән. Бұл қышқылдар
бос ... жоқ. ... оның ... ... және ... ... ... аралас оксиді деген Pb2O3 қосылысын Pb PbO3 –
қорғасын метаплюмбаты, ал Pb3O4 - ті - Pb2PbO4- ... ... ... ... ... және ... мутациялар
(аберрациялар)
Хромосома (грекше «хромо» - бояу, «сома» - дене) – жасуша ядросының
құрамында нәсілдік информациясы ДНК бар ген ... ... ... ... ... бояаулармен боялатын негізгі құрылым бөлігі.
Хромосома өсімдік пен жануарлар жасушасының даму процесін қамтамасыз
етеді, ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа өткізеді. Олардың
хромосомында морфологиялық өзіндік ерекшеліктері бар. ... ... ... анық көрінеді. Оның морфологиясы митоздың метафаза және
алғашқы анафаза сатысында жақсы ... ... ... ... 0,2-50 мкм, ... 0,2-3 мкм. ... химиялық құрамы ДНК
(генетикалық мәліметті сақтаушы), РНК (генетикалық ... ... кіші ... ... белок гистоннан, қышқыл,
белоктан тұрады.
Хромосомалар үлгісі негізінен центромера орналасқан бірінші үзбелерге
қарап ... Осы ... ... ... ... ... осы ... (учаскесін) ядрошықтардың ұйымдастырушысы ... ... ... ... кішкентай денелер – хромосома
серіктері кездеседі.
Әрбір хромосомада міндетті түрде центромера болады, бұл ... ... ... ... әр ... ... әрқилы болуы
мүмкін. Негізгі бояулармен боялғанда олардың кейбір бөлшектері, кейде тұтас
хромосоманың өзі әр ... ... ... ... ... боялады, оларды гетерохроматин, ал кейбірі өте әлсіз ... ... ... деп аталады. Бұл бөлшектердің генетикалық
қасиеттері әр түрлі. Гетерохроматинде гендер болмайды, сондықтан ол ... қуу ... ... ал эухроматинде гендер бар, олар тұқым қууға
белсене ... ... ... ... олар:
1. метацентрикалық (тең иінді),
2. субметацентрикалық (әртүрлі иінді),
3. акроцентрикалық (бір иіні өте қысқа),
4. телоцентрикалық (терминалды немесе бір иінді, таяақшаға ұқсас)
Барлық ... ... ... (иін ... ... ... саны ... (Р – қысқа иін, Q – ұзын иін), сонымен
әр геннің учаскелері нөмірленеді. ... әдіс ... ... (әдетте тыс ауытқылық) нақтылы сипаттау үшін қолданылады.
Атқаратын қызметіне қарай ... ... ... ... және ... ... ... хромосомалар санының түрлік тұрақтылығы, саны,
ұзындығы, морфологиялық белгілерінің жиынтығы ... деп ... ... ... бір ... ... сай хромосом аппараты
қалыптасқан. Әдетте хромосомалар жұп санды болып келеді. 2n әдетте көпшілік
ағзаға тән ... ... ... ... болады. Диплоид
жиынтығын ойша екіге бөлгенде, 1n хромосома қалса, оны гаплоидты жиынтық
дейді. Бұл жыныс клеткаларында ... әр ... ... ... санымен ғана емес, олардың
формасы, көлемі және орналасуына қарай ... Бұл ... ... ... ... бірігеді. Хромосомалардың диплоидтық
жиынтығы ата мен анадан берілгендіктен олар дене клеткаларында (екі ... ... Жұп ... ... ... ... және шығу тегі
бір, бірақ атқаратын қызметі әр түрлі) деп ... ... ... ... ... байқалмайды.
Жасушаның күрделі бөлінуін – митоз (геркше «митос» - жіпше) ... ... ... көбеюінің көбірек кездесетін әдісі. Осы әдіс
генетикалық материалдың жас ... тең ... және ... ... ... ... ... Митоздың
биологиялық маңызы – хромосома санының екі еселенуі және ... ... тең ... ... ... бір ... жаңа екі ... бөлінуі. Митоз процесінде бір жасуша жаңа екі ... ... ... ... ... ... өзгерістер байқалады. Әр
хромосома ұзына бойына екіге бөлінеді және екі ... ... де ... ... ... ... ... кезде жүйелі түрде бес сатыдан ... ... ... ... және ...... екіге бөлінуі аралығындағы тіршілік кезеңі. Бұл
кезде боялып бекітілген ядроның бояалған ... ... ... ... ... ... ... кезеңде осы тордан хромосомалар
қалыптасады.
Профаза – ядроның бөлінуге дайындалған бірінші ... Бұл ... ... өз ... ... бұратылуының салдарынан
хромосомалар қысқарып, жуандайды. Атап өтетін бір жағдай, профаза кезінде
хромосомалар кариолимфада (ядро сөлі) ... ... ... ... ... ... Ал профазаның аяқ кезінде ядро қабығы бұзылады
да хромосомалар ... ... ... ... Осымен
профаза бітіп, клетка метафаза сатысына көшеді.
Метафаза – (грек. «мета» - аралық, «фазис» - ... ... ... ... бар: ... – хромосомалар клетканың экватор аймағына жиналып
шоғырланады, клетка бөлінуге дайындалады; нағыз ...... ... ... хромосомалар хроматидтерге
жіктеледі. Клетка цитоплазмасы бұл кезде тұтқырлығын жоғалтады. Бұл кезеңде
әрбір хромосоманың центромерасы ... ... дәл ... ал ... ... ... тыс ... болуы мүмкін.
Анафаза – (грек. «ана» - жоғары, «фаза» - ... ... ... ... жас ... полюстеріне қарай созылып, ахроматин
ұршығын құрау кезеңі. Ахроматин ұршығының ... ... ... ең ... ... ... ... Сонан кейін аналық
жұлдыздағы қосарланып орналасқан гомологиялық хромосомалардың ... ... ... ... ... клетканың полюстеріне қарай
ығысады да, екі жас хромосома жұлдыздары пайда ... ... ... ... ... ... жас клеткалар түзіледі. Анафазада хромосомалардың
клетка полюсіне ығысуы бірден ... өте тез ... ...... ... - аяқталу) митоздың ақырғы сатысы. Телофаза
кезінде хромосомалардың қозғалуы аяақталады, митоздық аппарат ... ... ... ... ... полюсінде жаңа пайда
болады. Жаңа ядролардың қайта құрылуымен қатар әдетте ... ... ... не ... ... де, екі клетка құрылады. Телофаза
кейде цитотомиямен аяақталмай екі ядролы клетка құрылады.
Сонымен клетка бөлінуінің ... ... ... ... кезінде әрбір
жаңа пайда болған клеткадағы хромосомалардың жалпы саны ... ... ... ... ... тең болады.
Хромосоманың екі еселенуі. Кейбір тұқым қуалайтын өзгерістердің
(соматикалық мутациялар, хромосомалардың қайта ... ... ... ... үшін ... жүйелі түрде еселенуі және
олардың жіпшелерінде болатын ДНК молекулаларының бөлінуін ... ... ... ... ... көшірмелері жаңа пайда болған ұқсастығын
қамтамасыз ... Осы ... ... ... ... ... екі еселенетіні
дәлелденген құрылымдардың бірі хромосомалар, сондықтан генетика оларды
тұқым қуалаудың негізгі ... деп ... саны мен ... ... ... экваторлық
жазықтықта болады. Осы жағдайда көп ... ... ... ... және ... анық ... мутациялар (аберрациялар). Хромосомалық қайта құрылулар –
хромосомаішілік және хромосомааралық болып ... ... ... ... ... осы ... ... немесе
олардан пайда болатын организмдердің өзгеруімен байланысты болады.
Хромосомаішілік ... ... ... ... және ... ... бір жерінің екі еселенуі (дупликация);
жекеленген бөлшегінің 1800-қа ... ... ... хромосомадағы
гендердің алмасуын, сызықтық орналасуының өзгеруін жатқызады.
Хромосома бөліктерінің жетіспеушілігі ұзындықтары әр түрлі хромосома
учаскелерін және оның ... ... ... ... Егер ... ... ұшы үзіліп, центромерлер жоқ болса, бөлініп қалған
үзінді ондағы гендерімен бірге ядроның ... ... ... ... жетіспеушілікті терминалдық немесе ұштық деп атайды.
Хромосома аралық өзгерістер. Жоғарыдағы қарастырылған хромосомаішілік
қайта ... ... ... емес бір ... ... ... өзгерістер болуы мүмкін. Мұндай алмасуларды транслокация (лат.
«транс» - ... бір ... өту, ... - орналасу) деп атайды.
Транслокацияның басты генетикалық әсері тіркесу тобының өзгеруі болып
табылады. Орын ауыстырған ... жаңа ... ... еніп ... ... ... транслокацияланған хромосомалар әрекетінің зор маңызы ... ... ... ... ... ... өзінше
ерекше өтеді. Транслокация бойынша гетерозиготаларды І-профазадағы ... ... ... ... ... ... Оның себебі әр хромосомаларға
бөлініп кеткен гомологты локустар зигонема сатысында ... ... ... болады.
Диакинезде хизмалардың центромералардан хромосомалардың шеттеріне
қарай сырғуы нәтижесінде ... ... ... ... ... сақинасының аударылуынан сегіздік тәрізді кескін түзеді.
Хромосомалардың дәл осылай ... ... ... ... береді, өйткені бұл жағдайда өзгерген ... ... ... ... екі ... ... біріне қарай кетеді.
Хромосомалар мейозда сақина тәріздес ... ... бар ... ... олардың біреулерінде – гендер екі рет
қайталанады, ал ... ... ... яғни екі ... немесе
жетіспейді.
Бірқатар жоғары сатыдағы өсімдіктерде: энотера, пион, меңдуана т.б.
генотипінде ... ... ... ... күй ... Жануарлар арасында да транслокация таралған, олар көк шегіртке
мен құршаянда өте жиі кездеседі.
Инверсиялар сияқты транслокациялар да жаңа ... ... ... түр ... ... (лат. ... - ... ықпалын
тигізеді. Робертсон транслокациясы (немесе бірігу) деп аталатын алмасудың
ерекше түрі ... ... ... Егер екі ... ... хромосома пайда болады. Ол осы бірігудің мәнін ашқан зерттеуші
У.Р.Робертсонның атымен аталады. Робертсон ... бар ... ... ... ... ... ... өлтіргіш әсерінің
мәнін білудің маңызы өте зор. Алдын ала ... ... ... ... аталық өкілдері), зиянды насекомдармен күресуге болады. Иондық
сәулелермен әсер ету арқылы ... ... ... ... ... ... туғызуға болады, өйткені олардың
зиготалары тіршілікке қабілетті болмайды ... ... ... ... қаласында топырақтың ауыр металдармен ластану дәрежесі
Ќоршаѓан ортаның кең көлемде ластануы єсіресе ќалалар мен µнеркєсіп
орталыќтарында к‰шті ... ... ауыр ... ... ... үшін 4 ... орындары белгіленді.
Өсімдіктерге бақылау жүргізу үшін Шымкент қаласының территриясынан 4
зерттеу орнын белгіледік.
№1 зерттеу орны- ... ... ... ... ӨК АҚ- ның ауданы, яғни өндірістік аймақ.
№2 зерттеу орны- қаланың орталық ауданы, қорғасын өндірісінен 3 ... ... ... ... ... орны ... - ... оңтүстік -шығыс бағытында
орналасқан “Жеңіс ” саябағы ... ... ... ӨК ЖАҚ ... 8 км ... орналасқан.
№4 зерттеу орны – бақылау ауданы, қаладан 25 км қашықтықтағы «Ақ-су»
елді мекені.
Осы зерттеу орындарынан ... ... ... Ол үшін ... ... 30-35 см тереңдіктен топырақ алынды. Топырақ ... ... ... қабаттардан алынып, толық арластырылады. ... ... ... соң ... ... ... қаласының топырағы қара-сұр топырақ. Ауа мен ... ... ... ... өте ... жүреді. Сонымен
қатар, топырақ ауыр металдар үшін берік акцептор болып табылады. ... ... ... заттармен әрекеттесіп, қиын еритін заттар
түзеді. Топырақтағы ауыр ... ... ... ... ауыр ... ... ... орындары |Топырақ |Қорғасын | Мыс |Мырыш ... |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| | |32 ... |33 ... |55 ... |1,0 ... |
|1-зерттеу орны |рН-8,2 ... ... | |6,74 |]4,64 |4,85 |1,42 ... орны ... ... |90.96 |2,88 |
|( Орталық саябақ)| |5,23 | |4.10 |0,86 |
| | | |3,92 | | ... орны ... ... |1,82 ... ... | |4.86 |3,56 |3,28 |0,78 ... ... |27,66 |23,15 |26,54 |- ... | |2,45 | |2,80 | ... | | |2,32 | | ... ... ... топырақтағы қорғасынның мөлшері 1-зерттеу
орнында байқалды, ол 445,72 мг/кг тең. Топырақ үшін ... ... ... 14 есе ... ... орнында 318,16 мг/кг
анықталды, бұл шама ШРК-дан 10 есе артып отыр. 3-зерттеу орнында ... ... оның ... 5,9 есе ... ... ... ... 27,66 мг/кг көрсетті, оның мөлшері ... ... ... ... ... ... орнында жоғары. Оның мөлшері
136,45 мг/кг тең. Топырақтағы мыстың белгіленген ... ... ... ... ... ... мөлшері белгіленген ... ... 4,2 есе ... ... ... ... анықталды, бұл шама ШРК-дан 3,3 есе ... ... ... ... мг/кг көрсетті, оның мөлшері ШРК-дан 2,6 есе жоғары ... ... ... ... 23,15 ... ... оның мөлшері белгіленген шекті
концентрациядан артпайды.
Мырыштың да ... ... ... мен қала ... 2-
зерттеу орнындағы топырақта көп жиналған, басқа зерттеу орындарында ... ... ... ауыр ... топырақтағы мөлшері азаюда.
Бұның өзі Шымкент қаласында топырақтың ауыр ... ... ... ... әсер ... ... ... мөлшері 4-зертеу орнында
ШРК-дан төмен.
Кадмийдің мөлшері 1-зерттеу орнында ШРК-дан 9 есе ... ал ... ... 2,5 есе ... ... болды.
3.2 Қоян арпа (Hordeum leporinum) өсімдігінде ауыр ... ... ... ... ... Шымкент қаласының территориясында
және Оңтүстік Қазақстан облысының территориясында кең таралған қоян ... ... ... ... қорғасынның, мыс, мырыш және
кадмийдің мөлшерін анықтау.
Белгіленген ... ... қоян арпа ... сынамалар
алынып, оның құрамындағы ауыр металдардың ... ... Ауыр ... ... және биологиялық ерекшеліктеріне қарай гео – және
биоаккумуляцияға өте ... ... ... қоршаған орта жағдайының
сезімтал индикаторлары. Ауыр металдар өсімдік ағзасына екі жолмен ... ... ... және атмосферадан жапырақтары арқылы түседі.
2-кестеде қоян арпа өсімдігінде ауыр ... ... ... ... яғни ... ... қоян арпа ... орташа мөлшері 42,342,12 мг/кг, ол белгіленген шектеулі
концентрациядан 8 есе артып ... ... ... көрсеткішінен 11 есе
жоғары. 2-зерттеу орнындағы ... 24,28 1,46 ... тең, бұл ... 5 есе, ал ... ... ... 6,8 есе жоғары. 3-
зерттеу орнында қорғасын ШРК-дан 3 есе ... яғни ... ол ... көрсеткішінен 4,5 есе артты.
Қоян арпа өсімдігіндегі ауыр металдардың мөлшері (мг/кг)
2-кесте
|Зерттеу |Қорғасын |мыс ... ... ... | | | | ... |42,34 |26,85 |28,57 |1,12 ... |2,12 |1,85 |2,73 |0,87 ... |24,28 | 18,67 |15,88 |0,85 ... |1,46 |1,52 |1,68 |0,28 ... ... ... |6 | | |0,28 |
| ... ... ... |- ... | | | | ... ... етілген концентрация (ШРК)
Қорғасын – 5 мг/кг; мырыш – 30 мг/кг; 100 мг/кг; кадмий – 0,3 ... ... ... ... ... ... ауданымен
салыстырғанда айтарлықтай жоғары дәрежеде жинақталған. Мысалы, 1-зерттеу
орнында, яғни ... ... ... ... ... ... ол ... шектеулі концентрациядан артпайды, ал
бақылау ауданының көрсеткішінен 13 есе жоғары. ... ... ... мг/кг тең, бұл шама бақылау ... ... ... ... ... ... мыстың мөлшері 10,261,12
мг/кг, ол ... ... 4,5 есе ... ... ... ... ... мырыштың жоғары мөлшері өндірістік
ауданда анықталды, бірақ ШРК-дан ... ... ... ... ... ... біршама жоғары болып отыр. Қорғасын
өндірісінен алыстаған сайын өсімдіктердегі мырыштың мөлшері де азая түседі.
Кадмийдің жоғары ... ... ... ... ол 1,12 0,87 ... көрсетті. Бұл көрсеткіш белгіленген
шектеулі концентрациядан 3,7 есе есе жоғары, ал ... ... 0,850,28 ... ... 3 есе жоғары. Кадмийдің 3-зерттеу
орнындағы мөлшері 0,550,28 мг/кг, бұл шама БШК 1,8 есе ... ... ... ... ... ауыр металдардың мөлшері қорғасын
өндірісінен алшақтаған сайын төмендей түседі және өндіріс орнынан ... ... ... көрсеткішімен салыстырғанда айтарлықтай жоғары
болып отыр.
3.3 Қоян арпа ... ... ... ... ... ... ... обьектілері алынған өсімдіктердегі ауыр металдардың мөлшері
анықталған соң, біздің алдымызға ... ... бірі – ... ... ... ауыр ... ... анықтауға
болады.
Зерттелген өсімдіктердің арасынан зерттеулер жүргізу үшін біз қоян
арпа таңдап алдық. ... осы ... ... өнуі мен оның
соматикалық жасушаларындағы хромосомалар микроскоп арқылы көрінеді, әрі
олардағы ... ... анық ... Демек, ауыр металдардың,
әсіресе қорғасын мен кадмий сияқты аса улы металдардың ... ... ... ... ... ... жоғары екені сөзсіз.
Қоян арпа өсімдігі астық ... ... ... өкілі.
Цитогенетикалық зерттеуге қоян арпа өсімдігінің тұқымдары ... ... ... ... ... ... жинап алған соң көлеңкеде
мұқият ... ... ... ... ... ... ... бойынша өңделеді.
Біз қоян арпа өсімдігінің ... ... ауыр ... ... мутагенді активтілігін зерттедік. Қоян арпа өсімдігі
Шымкент қаласының территориясында көп ... ... ... ауыр ... көп ... ... ... өсе
алатындығы және олардың өндірістік газдардың әсеріне төзімділігінің әртүрлі
екендігі келтірілген. Қоян арпа ... ... ... ... ... ... ... яғни қорғасын өндірісінің ауданында
және өндірістік орнынанан 3 км және 25 км ... ... ... ... ... ауытқулардың
деңгейін анықтадық (3-кесте). Өсімдік жасушаларына цитогенетикалық ... ... алу ... ... арпа ... ... ... жиынтығы 2n = 42
тең. Бұл өсімдіктің хромосомалық жиынтығы, яғни кариотипі ... ... ... ... барысында өсімдік
хромосомаларының құрылысында құрылымдық өзгерістер анықталмады. Алайда,
мутациялық өзгерістің бір ... ... ... ... орын алып 1-зерттеу орнына жиналған өсімдіктерде ... ... саны – 150. ... ... ... ... ... өскен қоян арпа өсімдігі анеуплоидты жасушаларының
жиілігі жоғары ... ... ол 8,71,5 % ... ал ... 2,60,81 % тең. Ауыр ... ... ... жалпы анеуплоидты хромосомалар санының жиілігі бақылау ... 3 есе ... ... Олардың ішінде, гипоплоидты
жасушалардың жиілігі қорғасын ... ... ... 4,21,18 %, ал ... ... 1,80,9 2 % тең. Ал
гиперплоидты жасушалардың жиілігі 1,70,62 %, ал бақылау ... % ... ... ... ... салыстырғанда гипоплоидты
жасушалар жиілігі 3 есе, ал гиперплоидты жасушалардың жиілігі 2 есе артып
отыр. ... ... ... мәліметтермен сәйкес келеді,
оларда ауыр металдардың тұздарының әсерінен ... ... ... ... ... ... ... арпа (Herdeum Іeporinum) өсімдігіндегі анеуплоидты мутациялардың
жиілігі
3-кесте
|Өсімдіктің |Сараптал|Гипоплоидты |Гиперплоидты ... ... |ған ... ... |анеуплоидты ... ... | ... |
| ... | | | |
| ... | | | |
| | |Абс. |М |Абс. |М |Абс. |М |
| | ... |m (%) ... |m (%) ... |m (%) ... | | | | | | | ... |150 |11 |4,2|5 ... ... | |1,18 | |]0,62 | |]1,25 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |159 |6 |2,5 |3 |1,3 |9 |3,0 ... | | | | | | | ... | | |1,35 | |0,60 | |1,0 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |156 |2 |1, |2 ... |2,6[pic|
|(бақылау | | |20,| |c]0,57 | |]0,81 ... | | |9 2 | | | | ... арпа ... ауыр ... ... мен ... ... жиілігіне жасалған корреляциялық анализ корреляция
коэфицентінің жоғары мәнін көрестті r=0,85. ... ... ... ауыр
металдармен интенсивті ластанған қорғасын өндірісі ауданында өскен ... ... ... жасушаларында хромосома мутациялар жиілігі бақылау
ауданымен салыстырғанда дәлелді артып отыр. Ауыр ... ... улы ... өсімдіктердің төзімділігі және олаардың жоғары
концентрциясын жинауы қауіп төндіретіні көптеген әдебиеттерде ... ... қоян арпа ... ... ... ... ... фактор болып табылатын ауыр металдардың
өсімдіктердің тұқым ... ... ... ... ... ... ... сақтау үшін қоршаған ортадағы мутагенді
фактор болып табылатын химиялық қалдық заттардың әсері ... ... ... ... ... қауіпті деңгейдегі мөлшерін азайту және
өсімдіктердің табиғи генофондын сақтап қалу ... ... ... ... қаласының территориясына ауыр металдардың оның ішінде улылығы
жоғары. Қорғасын, мыс, мырыш, кадмий элементтерінің қоршаған орта
обьектілеріне ... ... ӨК АК ... әсер етеді.
2. Қала территориясында өскен қоян арпа ... ауыр ... ... ... концентрациядан біршене есе жоғары.
3. Қоян арпа (Herdeum Іeporinum) өсімдігінің соматикалық жасушаларындағы
хромосомалар жиынтығында өзгерістер анықталды, яғни ... ... ... ... ауданымен салыстырғанда 2-3 есе
жоғары.
4. Қоян арпа өсімдігіндегі ауыр металдардың мөлшері мен жасушаларындағы
геномды мутациялардың ... ... ... ... ... қоян арпа ... ... биосфераның негізгі құрамдас
бөлігі- өсімдіктердің генетикалық құрылымына ауыр металдардың
жиынтығының кері әсер ... Ол ... ... ... ... өсіп ... яғни өсімдіктердің табиғи
генофондының сақталуына қауіп тудырады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Тулебаев Р.К. Хроническая свинцовая интоксикация. - Алматы:
Ғылым, 1995. - ... ... С.Т. ... ... и современные экологические
катастрофы. Опасности преувеличения?
//Вестник Московского ... ... 16 ... -1997. -N2. -С. ... ... А.Б. Генетика и окружающая среда. -Караганда, 1987.
4. Никаноров А.М., Жулидов А.В., Елиц В.М. ... ... ... ... ... - ... 1993. - С.З.
5. Артамонов В.И. Растения и чистота природной среды. - Москва: ... ... ... СМ., ... Н.Н., ... К.О. ... аспекты
загрязнения токсичными веществами поверхностных вод Казахстана // ... ... ... ... человека. -1997. N4. -С.42.
7. Давидович Г.Т., Сахатов Г.С, Давидович С.Г. ... ... ... ... обл. // ... ... окружающей
среды. Экология человека. -196. -N3-4. -С.72.
8. Захаров В.А., ... М.А., ... Е.Ю. ... ... Нуры ртутью // Химия. Охрана окружающей среды. Экология человека.
-1998. -N2. - С.72.
9. Левина Э.Г. ... ... ... -Л., 1972. ... Чекунова М.П., Фролова А.Д. Современные представления ... ... ... // ... и ... - М., 1986. ... 18-21.
11. Бессонова В.П. ... ... ... ... на гормональные и трофические факторы в ... ... // ... ... 1993. -N2. - ... ... А.Я. Загрязнение ... ... ... ... ... // Загрязнение природной
среды выбросами автотранспорта. -Рига: Знание, 1980. ... ... А.В., Ли С.К. ... ... ... в ... ... от их содержания в почвах // Труды II- Всесоюз. Совещания по
миграции загрязненных ... в ... и ... ... -Л., 1980. --
С.46-48.
14. Алексеева-Попова Н.В. Устойчивость к тяжелым металлам дикорастущих
видов. - Л., 1991. - С. ... ... Ю.В. ... ... в ... и ... - Л., 1989. ... с.
16. Лавриенко И.А., Лавриенко О.В. Аккумуляция растениями тяжелых
металлов в условиях ... // ... ... -1998. -N3,
4. -С.299-309.
17. Савельев М.Б. ... ... для ... ... контроля загрязнения водной среды
тяжелыми металлами. // Вестник Московского Университета. -1999. ... ... ... ... ... А. ... в почвах и растениях. -М., 1989.
-8-204 с.
19. Бахиев А. Воздействие буревых работ на ... ... ... ... на ... ... ... 1992. - С.68-83.
20. Рощина В.В. Загрязнение окружающей среды металлами //Сб. ... ... ... ... и оздоровления окружающей
среды". -М., 1983. - ... ... И. Б., ... В. П., ... В. Т. ... металлов в экосистеме Северной части Курского залива// Сб.докладов.
Клайпед. соверщ. -Вильнюс, 1998. -С. ... ... Н.В., ... Л.А. Тяжелые металлы в системе
"почва-растения-животные "в зоне действия ... ... ... 2-ой ... международной конференции по ТМ в окр. среде ... ... -М., 1988. ... ... Н.П., Засухина Г.Д. Защитные механизмы клетки в условиях
загрязнения окружающей среды // Вестник АН СССР. М., 1975. -N11. -С.76-77.
24. ... И. А. ... ... ... ... ... - М.: Наука, 1993. -С.304.
25. Романова С.М., Нурахметов Н.Н., ... К.О. ... ... ... ... ... вод Казахстана //
Химия. Охрана окружающей среды. ... ... ... 1997 № 4 ... Давидович Г.Т. Сахатова Г.С. Давидович С.Г. ... ... ... ... обл. // Химия Охрана окружающей
среды. Экология человека Алматы 1996 ... 1 № ... ... В.А., ... М.А., Гуменюк Е.Ю Техногенное загрязнение
реки нуры ртутью // Химия . охрана окружающей среды . ... ... № 2 ... ... Ю.В. ... В.П. ... ... ландшавтов долины
реки Каратау // хмия . Охрана окружающей среды. Экология человека Алматы
1997, №1 С-45.
29. ... Н.Л. ... хмия ... 1978 г 525-624 с ... ... В.Г. ... дыма и газа, ... ... на ... развитие деревьев и кустарников // ... ... 1958. т. 43. N 1. с ... ... А // ... природы и воспроизводства приподных
ресурсов М 1999 № 4 С-45.
32. Тэрыцэ К., ... Э, ... Х ... моделирование влияния
Pb2+ Zn2+ на биологическую активность появы // Экология М 1990, № 2 , ... А. ... ... ... на растительность
//Воздействие техногенных факторов на ... ... ... 1992, С 68-83 ... ... Н.В. ... Л.А. ... металлы в системе посва
растения животные в зоне ... ... ... // ... ... ... ... конференции по ТМ в окр и охр. Природы М. 1988
г С ... ... Н.П. ... Г.Д. ... ... клетки в условиях
загрязнения окружающей среды. // Вестник АН СССР М 1975 № 11 С76-77.
36.Рапопорт И.А. Открытие химического ... ... ... ... 1993 С ... ... Ю.В. ... и человек М 1991 14-30 ст
38.Тарабрин В.П. Кондратюк Е.Н. ... ВүГ. ... и ... ... Киев 1993 22-27 ... ... Е.М. ... Б.И. особенности деградации лесов в районе
Братска //Межд. ... ... ... атмосферного загрязнения и др.
антропог. и ... ... на ... Состояния лесов Центр. Вост.
Европы тез.док. М 1996 Т 1 С 39-41 ... ... А.В. ... ... ... в зоне ... ... производства // Охрана природы и ... ... М., 1998, № 2 , с. ... ... Ю.С. ... ... ... М.: Химия, 1974. 5-е
издание. -410 с.
42.Бонд А.М. Поляграфические методы в аналитической химии. –М., 1983.
-12-21 с.
43.Безуглый В.Д. Полярография в ... и ... ... 1986. -148 ... И.Н. ... ... ... растений и растительных
сообшеств. –М., 1994. -10-15 с.
45 Шильников И.А., Лебедева Л.А., Лебедев С.Н. ... ... ... ... ... в растения // Биология. -1995. -№8. с 68.
46 Патин С.А. Загрязнение мирового океана и его биопродуктивность //
Биологические ресурсы ... и их ... –М., 1979. №4. –с ... Я.В. ... и ... // Физиологическая роль и
практическое применение микроэлементов. –Рига. 1976. №3 С ... ... А.Б. ... и ... ... ... 1987. с 120.
49 Дубинин Н.П. и др. Генофонд ... и ... ... // ... СССР. -1990. №1. с 19.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі кездегі қоршаған ортаның химиялық заттармен ластануы66 бет
«Қазақстан Республикасында ипотекалық несиелеуді дамытудың негізгі бағыттары»32 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Мұхтар Шаханов9 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы аймақтарының экологиялық жағдайына баға беру, аймақтың экологиялық жағдайының тәуекел факторларын және оны басқаруды талдау61 бет
Оңтүстік Қазақстан облысындағы ересек тұрғындар арасында созылмалы аутоиммунды тиреоидиттің таралуы, клиникасы және диагностикасы73 бет
Шымкент8 бет
Қазақстан Республикасында жеке тұлғалардың табыс салығын есептеу, төлеу әдiстерi58 бет
Азамат және мемлекет16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь