Ақша нарығының қалыптасуы, мәні және атқаратын қызметі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1 Ақша нарығының қалыптасуы, мәні және атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2 Валюталық биржалар. Атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3 Қазақстан Республикасында ақша нарығы мен валюталық биржаларды жетілдіру барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Ақша мен биржаның пайда болуы
Тарих құрылуының ұзақ мерзімді уақытында ақшаның пайда болуы және мәні туралы біркелкі шешімін тапқан емес. Экономикалық мектептің бір өкілдері ерте дүниедегі грек ойшылы Аристотель ұсынған қағидаға сұйене отырып, ақшаның шарты – белгілі март, адамдар арасындағы саналы келісім нәтижесі деп қараған. Басқа бағыттағы мектептің өкілдері ақшаны – мемлекет бекіткен тауарды айырбастауға қажетті құрал ретінде қарастырған. Үшінші өкілдері ақша өзінің табиғаты бойынша алтын мен күміске жататындығын айтқан.
«Биржа» деген термин ежелгі грек сөзі - "бурзэ", яғни әмиян деген мағынаны аңғартады. Алғашқы қор биржасы XVI ғ. Голландияда бағалы қағазды (облигация, содан кейін акция) шығару және сату үшін пайда болған. Ал XVII ғ. биржалар тауар жөне қор биржасы болып бөліне бастады. Қор биржаларының ең кең түрде дамыған кезі капитализмнің монополизм сатысына өту кезі, яғни XX ғ. бас кезі. Ол уақытта қор биржаларының негізгі операциялары өндіріс көсіпорындарының акцияларын шығару және сату болды. Биржа өнеркәсіп циклын және жалпы елдің экономикасы мен саясатындағы өзгерістерді қадағалап отыратын барометр сияқты. Сондықтан қор биржасы өнеркөсіптің өрістеу фазасында экономиканын өсуін ал дағдарыс фазасында оның баяулауына себепті болады.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде биржалар бірнеше түрге бөлінеді. Мысалы,
• қор биржасы (бағалы қағаздар сатады);
• валюта биржасы;
• тауар биржасы;
• еңбек биржасы.
Сонымен, биржа - нарықтың ұйымдасқан түрі, онда сұраным мен ұсыным негізінде тауармен, бағалы қағаздармен сауда жасалады және қызметкерлер жалданады. Ол - сатушылар мен сатып алушылай келісімге келу үшін кездесетін орын.
Биржаның бысшы органы болып биржалық комитет саналады, ал оның мүшелерін брокер (немесе маклер) деп атайды. Олар бағалы қағаздар нарығында клиенттердің есебінен және солардың атағынан делдал болып операциялар жүргізеді. Себебі нарыққа клиенттердің өздері қатысуға болмайды. Брокерлер сол жұмысы үшін куртаж деп аталатын төлем ақы алады. Брокерлермен қатар өз есебінен ақша жұмсап алыпсатарлықпен айналысатын дилер де жүреді. Дилердің табатын пайдасы бағалы қағазды сататын және сатып алатын бағасының (курсының) айырмашылығына тең, ия болмаса клиент Берген мәміле сомасының белгілі бір келісілген нақты проценті болуы мүмкін. Бұл әрине келісім шартта көрсетіледі.
Сонымен, қор биржасы - бағалы қағаз иелерінің биржа мүшелері, яғни делдалдар арқылы бағалы қағаздары сату және сатып алу жөнінде мәміле жасайтын нарық.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Байгісиев М. Халықаралық валюталық қатынастар. Алматы 2005ж.
2. Шеденов У. Жалпы экономикалық теория. Алматы 2005 ж.
3. Саниев Ө. Ақша. Неисе. Банк ісі. Алматы 2005 ж.
4. Көшенова Б. Валюталық қатынастар. Алматы 2005 ж.
5. Әубәкіров Я.Ә. Экономикалық саясат негіздері. Алматы: Санат, 1998 ж.
6. Мәделиев Б. Нарықтық экономика теориясына кіріспе. Алматы. Экономика, 1995 ж.
7. Жүнісов Б., Ұ.Мамбетов, У.Байжомартов. Нарықтық экономика негіздері. Алматы 2003 ж.
8. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. С: Сомвен, 1992. - 160 с: ил
9. Балабанов В.С. Рынок ценных бумаг: Коммерческая азбука / В.С.Балабанов, И.Е. Осокин, А.И. Поволоцкий. - Москва: Финансы и статистика., 1994. - 128 с
10. Балабанов И.Т. финансовый менеджмент: Учебник. -Москва: Финансы и статистика., 1994. - 224 с: ил.
11. Биржевая деятельность: Учебник / Под ред. проф. Галанова. - Москва: Финансы и статистика., 1996. - 240 с: ил.
12. Бороздин П.Ю. Ценные бумаги м фондовый рынок. -Москва: 1994. - 260с
13. Бункина М. Деньги, банки, валюта. Учебное пособие. Москва.; АО "ДИС", 1994.
14. Ефремов И.А. Операции коммерческих банков с іденными бумагами. Москва.: Ист-Сервис, 1995. - 441с
15. Карагусова Г. Что нужно знать о ценных бумагах: Вопросы и ответы. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1996. - 28с
16. Карагусов Ф. Ценные бумаги и регулирование их обращения в Республике Казахстан. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1995. - 56с
17. Кредиты. Инвестиции - Москва.: "ПРИОР", 1995. - 144с Лексис В. Кредит и банки (Перевод с немецкого языка). Москва., Перспектива, 1994.
        
        Мазмұны
|Кіріспе.........................................................|5 |
|..................................... | ... ... ... мәні және ... |6-26 ... ... | ... биржалар. Атқаратын |32-36 ... |37 ... ... ақша ... мен валюталық биржаларды |38 ... | ... | ... |
|.............................. | ... ... | ... | ... жұмыста ақша нарығы мен валюталық биржалардың мәнін, оның
түрлері мен атқаратын қызметін қарастырдым.
Қазақстан ... ақша ... мен ... ... барысын қарастырдым.
Курстық жұмыстың құрамында 7 – сурет, 17 әдебиет қолдандым.
Кіріспе
Ақша мен ... ... ... ... ұзақ мерзімді уақытында ақшаның пайда болуы және мәні
туралы біркелкі ... ... ... ... ... бір ... дүниедегі грек ойшылы Аристотель ұсынған қағидаға сұйене отырып,
ақшаның шарты – ... ... ... ... ... ... нәтижесі
деп қараған. Басқа бағыттағы мектептің өкілдері ақшаны – мемлекет бекіткен
тауарды айырбастауға қажетті құрал ретінде ... ... ... ... табиғаты бойынша алтын мен күміске жататындығын айтқан.
«Биржа» деген термин ежелгі грек сөзі - "бурзэ", яғни ... ... ... ... қор ... XVI ғ. ... ... қағазды
(облигация, содан кейін акция) шығару және сату үшін пайда болған. Ал XVII
ғ. биржалар ... жөне қор ... ... ... ... Қор ... кең ... дамыған кезі капитализмнің монополизм сатысына өту кезі, яғни
XX ғ. бас ... Ол ... қор ... ... ... өндіріс
көсіпорындарының акцияларын шығару және сату болды. Биржа өнеркәсіп циклын
және ... ... ... мен ... ... қадағалап
отыратын барометр сияқты. Сондықтан қор биржасы өнеркөсіптің ... ... ... ал ... ... оның баяулауына себепті
болады.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде биржалар бірнеше түрге бөлінеді.
Мысалы,
• қор биржасы (бағалы қағаздар ... ... ... ... ... еңбек биржасы.
Сонымен, биржа - нарықтың ұйымдасқан түрі, онда ... мен ... ... ... ... ... ... және қызметкерлер
жалданады. Ол - сатушылар мен сатып алушылай келісімге келу үшін кездесетін
орын.
Биржаның бысшы органы ... ... ... ... ал оның
мүшелерін брокер (немесе маклер) деп атайды. Олар бағалы қағаздар нарығында
клиенттердің есебінен және ... ... ... болып операциялар
жүргізеді. Себебі нарыққа клиенттердің өздері қатысуға болмайды. Брокерлер
сол жұмысы үшін куртаж деп аталатын төлем ақы ... ... ... ... ақша ... ... ... дилер де жүреді. Дилердің
табатын ... ... ... сататын және сатып ... ... ... тең, ия ... ... ... мәміле сомасының
белгілі бір келісілген нақты проценті болуы мүмкін. Бұл ... ... ... қор ... - ... қағаз иелерінің биржа мүшелері, яғни
делдалдар арқылы бағалы қағаздары сату және ... алу ... ... ... ... ... мәні және ... қызметі. Инфляция
Ақша дегеніміз тауарлардың тауары, оның өз бойыңда жасырын түрде барлық
басқа тауарлар болады, егер керек ... ... және ... ... ... да ... ... егер керек болса, қызығарлық және
тілеген заттың қандайына болса да ... ... ... құрал Құнның
ақшалай нысанының бекуімен байланысты баға пайда болад. Баға ... ... Оның ... жоғары да, төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл
өз алдына талдауды талап етеді. Табиғат өздігінен ақшаны да, ... ... ... ... ... ... байланысты алтынға
осындай қасиетті қоғам берген. Адамдардың алтынды ақша ... ... осы ... ... ... ақша ерекше тауар, ол тауарлар
дүниесінен жеке дара бөлініп шығып жалпы эквивалент рөлін атқарады.
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде ... ... бар: ... нақты бір заттың, қоғамдық тұтыну құнының болатындығын; 2)онда абстракты
еңбек бейнелейтін құнның да болатындығын; 3) тауар өндіруші жеке ... ... бір ... болып табылатындығын көрсетеді.
Тауар мен ақша арасындағы бірлік те қарама-қарсылық қайшылық та ... ... ... ... ... қоғамға бір қажетсіз тауарды
шығарса, ол ... оны ... ... ... ... оны ... тұрғысынан қоғамдық қажеті де оның мүшелерінің ... ... ... Егер тауар жеке қажеттілікті қанағаттандырса, ол
тез арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша ... ... әрі ... ... ... ... нарық қатынасында
бұл заңдылықты қатаң ескерген жөн. Ақша тауарлы ... ... ... ... Яғни ақша зат ... ... арасындағы
өндірістік қатынас. Ақшаның қызметі: құн өлшеуші; айналыс құралы; төлем
құралы; қазына жинау; ... ... ... ең ... және ... — құн ... Мұңда ол жалпы эквивалент рөлін атқарды. Оның мәні
барлық тауарлардың құны ақша ... ... ... ... ... бар ... ғана атқара алады. Бұдан шығатын қорытынды, барлық жағдайда
әрі өлшеуіші қызметін алтын ғана атқарады.
Ақшаның ... ... ... бір ... екінші бір тауарға
тікелей айырбасталуы (Т — Т) ... ... ... (Т — А — Т), яғни
ақша арқылы тауар айырбасына орын береді. Ақша ... ... ... ... құралының қызметін атқарады. Мұндай қызметті атқару үшін ... ... ақша ... қажет, өйткені тауар тек нақты ақшаға, ал ақша
тауарға тікелей айырбасқа түседі. Тауарды сатып алу, сату ... ... ... орын ... да мүмкін. Оған себеп, тауарды өндірудегі өндіріс
процесінің, сатудағы айналыс процесінің ұзақтықтары ... Ал ... ... мен сату процесі белгілі бір маусымға т. б. ... ... ... ... ... ... мен ... шеңберінің ұлғаюымен ақша төлем құралы ретінде маңызды рөл
атқарады. Бұл ... ... ... ... ... емес. Оның қызметін
кредит ақшалар атқарады. Соңғы кездерде есеп ... ... ... ... банкноттар, чектер, қағаз ақшалар ғана емес, кредит карточкалары ... ... ... ... рөлі мен ... ... ... тоқталуды ұсынамыз. Қазына жинау тауар өндірісінің
объективті қажеттілігінен туындайды, ... ... ... ... өз
тауарларының өту-өтпеуіне қарамастан қандай жағдайда ... ... ... ... ... әр түрлі кездейсоқ нарық стихиясынан сақтарлықтай
кепілдік жасауы керек. Сатпай тұрып, ... ... кез ... затқа
әрдайым айырбастай аларлықтай белгілі бір мөлшерде ақша қоры болуы шарт,
Тауар-ақша ... ... ... ... ... етуі ... бір
дәрежеге жеткенде кейбір адамдар үшін ақша ... ... ... өмір
сүруінің мақсат мүддесіне айналады. Қазіргі кәсіпкерліктің дамуымен
байланысты бұл зор ... ие ... ... ... ... ұлттық
шеңберден шығын, дүниежүзілік нарықты қамтамасыз етуі оның дүниежүзілік
қызметін көрсетеді. Ақшаның әлемдік аренаға шығуымен ... ол ... ... алып ... ... ... металдар қорытпасы түрінде
қызмет атқарады. Дүние-жүзілік ... ақша ең ... ... ретіңде
қызмет атқарады. Ал оның түрлерін ілгеріде атап ... ... ... үш ... қызмет атқарады: 1) халықаралық ... ... ... ... алу, сату құралы; 3) қоғамның байлығын сипаттаушы құрал.
Қағаз ақшалар өте ертеде, ең алғаш Қытайда даму ... ... ... ... ... ... ретінде атқаратын қызметінен шыққан.
Өйткені металл ақшалар айналыс қызметін ... ... ... ... ... құны ... Монеталардың номиналдық және нақыл мазмұны
арасында айырмашылық ... ... ... ... олардың орнын қағаз
ақшалар басқан. Егер қағаз ақшалар тауар айналысына ... ... ... онда бұл ... нақтылы сатып алу қабілеттілігі
олардың номиналдық алтын мазмұнына сәйкес ... ... Ал, егер ... ... ... көп шығарылса, онда ол құнсызданады, инфляцияға
ұласады. Инфляция белгілі бір елдің айналыстағы қағаз ... ... ... ... ... оның ... Инфляция қағаз ақшалардың
алтынмен салыстырғанда құнының төмендеп кетуінен туады да, ... ... әкеп ... Осымен байланысты қағаз ақшаның ресми
құнын ... ... ... ... Ол үшін ... ... ... айналыстан шығарып, оның орнына толық құнды кредит билеттерін
шығару (ашық девальвация), яки ... ... ... ... ... (бүркемелі девальвация) мақсатымен ақша реформасын жүргізу.
Ұлттық ақша ... ... ... ... және оның ... ... ... төмендету.
Ревальвация — ақша курсын көтеру. Алтын ... ... ... ... ... ақша ... өсуі. Ревальвация ақшаны
тұрақтаңдыру мен бағаның ... ... ... ықпал етудің белгілі бір
әдісі. Сонымен, ақша тауар өндірісінің қажетті элементі. Оның ... ... ақша ... ... ... ... ... құн өлшеуіші.
Ақша техникалық құрал емес, ол ... ... ... өндірістік қатынастарды көрсетеді. Ақша қатынасының сипаты тауар
өндірісінің типімен анықталады. Сондықтан ақшаның ... әр ... ... ... қарамастан, әлеуметтік-экономикалық
мәнінде ерекшеліктер орын алды.
Ақшаға сұраныс пен ... ... ақша ... белгілі бір
пропорциялардың болуын қалайды. Олардың ішіңдегі ең бастысы ақшаға ... пен ... ... ... ... агенттерінің сақтап жүрген ақша қаржыларының
мөлшерімен анықталады. Шын мәнінде ол ақша қорына ... ... ... ... ... ... ... теоршшық талдау мен нарықтағы теңдік
жағдайларын зерделеу бұл мәселелерде екі негізгі ... ... және ... ... ... ... болғанын
көрсетеді.
Ақшаға деген сұраныстың монетарлық теориясы неоклассикалық дәстүрлерге
сүйеніп, XVIII ... ... ... Бұл ... ... ... ... 30—40 - жылдарына дейін үстемдік жүргізген ... ... ... ... ... Бұл мектептің негізгі
идеяларын ұсынғандар ағылшын ғалымдары Д. Юм, Дж. ... А. ... ... К. ... Д. Патинкин, американ ғалымы И. Фишер, шведтік Г. ... Б. ... ... монетаризм сандық теорияның жаңа варианты ретінде
Чикаго мектебі ғалымдарының 50—60-жылдардағы еңбектерінея ... ... ... А.X.Мельтцер).
Монетаристер экономиканы дамытуда ақшаның реліне ... мән ... ... циклдық өзгеруін түсіндіруде де ақша массасының
маңызы бар деп есептейді. Монетаристердің ұраны — ақшаның ... бар ... ал көбі тек ... ғана ... зор деп ойлайды (moyey is all that
matters). Кейінірек қазіргі монетаристер өкілдері ... ... ... ... ... ... ... және
монетарлық тәсілдердің айырмашылықтарын жақсы білу үшін, ... ... ... ... ... жасайық. Сандық
теорияның негізгі постулаты (жорамалы) мынада: бағаның ... ... ақша ... ... анықталады. Басқаша айтқанда, ақшаны
көп ұсынған сайын, бағанын деңгейі жоғары және керісінше болады. ... ... ... ... деп аталады. Кембридж мектебінің
өкілдері ағылшын ғалымдары А. Маршалл, А.Пигу, ... бұл ... ... = ... М-s — ... номиналды саны: к — номиналды табыс пен ... ... ... ... ... тұрақты болуы) арасындағы
пропорция Р — бағаның абсолютті деңгейі, Ү — нақты табыс.
Егер К мен Ү— ... ... ... деп ... онда ақшаның
номиналды санының өзгеруі М-s бағаның ... ... де ... ... ... ... ... профессоры И. Фишер өзінің "Ақшаның сатып алу күші" (1911)
деген кітабында ... ... ... тағы бір ... ... М-sV = РҮ мүндағы V — ақша ... ... ... ... ... бір ... айналымда қозғалыс жасайды.
Теңдіктің екі бөлігін V-ге белсек, мына формуланы аламыз: М-s
Демек, V малшері ... ... к ... кері ... бар. ... ... түсіндіріледі: егер ивдивидтер аз ақша қалдықтарын сақтаса (к —
төмен) онда соңдай ... ... ... үшін ақша айналымының жылдамдығын
арттыру керек (V жоғары).
Ақшаға сұраныстың неоклассикалық теориясы математикалық тұрғыдан ... ... ... олар ... ... ... байланыста.
Біріншіден, бұл теңдеу номиналды ақша қалдығына сұранысты суреттейді:
М 2 = КРҮ
Екіншіден, бұл теңдеу ақшаның ұсыну қызметін сипаттайды М s = М ... бүл ... ... ... ... ... Мs= М-
д яғни ақшаға деген жоспарлы ... оның ... ... жоспарланған ұсынысына сәйкес болуы қажет.
Демек, неоклассиктердің түсінігіңде ақша нарығының макроэкономикалық
үлгісі мынаған негізделген: ақшаға ... ... ... ақшалай табыс
дәрежесінің қызметі (РҮ), ал ақшаны ұсыну ... ... ... ... ... тыс бөлек тағайындалады.
График түрінде бүл үлгіні былай көрсетуге болады.
М sМ -s — ... ... ... ... — ақшаға сұраныстың қисық сызығы.
1-сурет.
Ақшаға сұраныстың қисық сызығы.
Суретте ақшаға сұраныстың (М) баға дәрежесіне ... ... Баға ... ... ... ... да ... ұлғаяды. Ақшаға
сұраныстың қисық сызығы табыстың деңгейімен (Ү) байланысты. Ол ... ... ... ... ... өсуі ... ... үлкен жұмсақтылығына, икемділігіне әкеледі, ол суретте ... ... көп ... ... ... ... ... МsМs тіке сызылған, өйткені баға дәрежесіне байланысты емес.
Баға РА — ... ... ... ... пен оны ... ... қиылысқан нүктесіңде ақша рыногынының ... ... ... ... Егер баға ... ... РВ ... дейін
төмендесе, овда тең МsМs3 артық ақша ұсынысы шығады.
Мұндай жағдайда ақша ... ... өсіп РА ... ... ... автоматты теңдік орнату тенденциясы көрінеді.
Кейнсиандық теория ақшаға сұранысты түсіндіргенде неоклассиктерден
мүлдем алшақтайды. Дж. М. ... ... ... ... және ... жалпы
теориясы" деген еңбегінде адамдардың ақшалай (өтімді) түрде жинақ сақтауға
ұмытылуының үш психологиялық ... ... ... ... сақтық.
Трансакциондық қалдық қаржыларды белгілі бір ақша табысының деңгейін
ұстап тұру үшін ... ... ... және оны жұмсау белгілі уақытқа
белінген және бұл ... ... ... тұру ... Егер интервал
ұзақтығы тұрақты болып және ол табыс деңгейімен ... ... ... ... (оларды мүлдем ескермеуге болмайды) онда
мынадай қорытындыға келеміз: жеке дара адам үшін ... ... оның ақша ... ... тең ... ... Дж. М. Кейнс ақшаға сұранысты түсіндіруде неоклассиктер
теориясы ... бұл ... ... ... келеді. Қалдық
ақшаларды, алыпсатарлық немесе сақтық, бейқам болу ниетімен ұстап тұру
себептері де ... ... ... ... ... М. Кейнс ақшаға сұраныс теориясында жоғарыда аталған себептерге
ерекше мән ... Оның ... ... ... екі ұштылықпен қауып-
қатер жагдайында ақшаға деген сұраныс белгілі дәрежеде облигациадан ... да ... Егер адам ... ... ... ... ... күткеннен көп екенін есептеп шығарса, онда ол ақшаны
жинақтап ... ... ... сатып алмайды, өйткені процент
нормасының өсуі ... ... ... ... бұл ... ... және ол процент ставкасының өзгеруімен байланысты.
Сонымен экономика ғылымында Кейнс қоржындық таңдау ... ... ... ... ... ... құрылымы қандай болуы керек
(ақша ... ... ... ... ... ... үмітін талдауда да ол басты рөл атқарады. Ол ... ... ... ... құбылысқа айналдырады.
Сұраныс екі бөлікке бөлінеді:
Мд = М + М =l1(Ү) + L2(r-r)
Мд— трансакциондық сұраныс иемесе басқаша көрінісі,
l1(y);М— алыпсатарлық ... ... ... көрінісі,
L2(r-r)r —нарықтың проценттік ставкасы, — r процент нормасының
жайшылықтағы күтімі.
Ақша ... ... ... үлгісі трансакциондық
алыпсатарлықтың ақша ... ... ... біріктіреді сонымен
қатар сақтандыру пиғылы да ... ... ... бұл 2-суретте
көрсетілген.
2-суреттегі график ақшаға ... ... ... ... ... теориясыңда өтімділікті мақұл кереді (предпочтение
ликвидности). Өтімділікті (ликвидность) L символымен белгілейді.
Бағалы қағаздардың ... және тағы ... ... ... ... (акциадан — дивиденд) облигациялардан процент, екіншіден
депозит ... ... ... ... ... ... облигация
құрайтын құнды-бағалы қағаздар табысы проценттің орташа деңгейі.
2 – сурет.
Ақшаға трансакциоңдық сұраныстың қисық сызығы.
2-сурет ақшаға деген ... ... ... Ол ... ... ... болмайды, сондықтан да трансакциондық сұраныс тік
сызық. Ал 2, б-суретте ақшаға деген ... ... ... ... ... ... және ол ... екі жақты. Процент жоғары
болған сайын қолдағы ақшаны облигация ... ... ... ... жол жоқ 2,в-суретінде ақшаға деген жалпы сұраныс бейнеленген,
яғни Мд Мд сызығы ... ... ... ... егер ол ... автономиялық ақшаға сұраныс пен ставка
процентінің көлеміне ... ... ... тік ... ... ... ... Енді ақшаға сұраныс графигі мен ақшаны ұсыну графигін ... ... ... ... баға ... емес, ставка
процентінің мөлшерін енгізейік (4-сурет).
Мд және Мs сызықтарының ... ақша ... ...... ... көрсетеді. Егер мысалға, орталық банк
ақшаны ұсынуды азайтса, онда Мs ... ... ... Мs’ жағдайына енеді.
Сөйтіп ақша рыногында жаңа тепе-теңдік орнайды, бірақ ол проценттің жоғары
деңгейінде болады. ... ... ... ... ... ұлғайту немесе азайту арқылы процент ставкасы деңгейіне қалай әсер
ететіні анық көрініп тұр.
3 – 4 сурет.
Ақшаға сұраныс және ұсыну ... ... ... ... ... ... ... құруына әкелді. 50-жылдарда Кейнстерге қыр
көрсетіп күреске шақырған қазіргі ... ... ... ... ... ... болмайтындығын түсінді. Сондықтан да осы
теорияның негізін қалаушы — американ ... ... ... ... ... Милтон Фридмен ақшаға сұраныс ... ... ... шаруашылық агенттерінің тәртібі)
зерделеуге көңіл аударып, содан кейін ... ... ... ... мән беріп, ақшаға деген сұраныстың өзгерісін
және оның барлық ... ... ... ... ... ... деген атпен белгілі болған сандық теорияның жаңа вариантында ... ... ... кызметін былайша көрсетті:
Мд=Рf (rВ, re, Р, һ, Ү, ... Мд — ... ақша ... ... ... Р— бағаның
абсолютті деңгейі r°— облигациялардың % нормасы rВ — ... ... ... Р — баға ... ... ... (тауарларды акция
түрінде сақтаудан түскен табыстағы ставкасы) У — тұрақты бағадағы ұлттық
табыс. һ — ... ... ... физикалық компонентінің үлесі, и —
ақшнаға сұранысқа әсер ететін басқа факторлар.
Монетаризм ақшаға деген сұранысты ... ... ақша ... және ... активтердің келтіретін табыстарын салыстыру нәтижесі
ретінде анықтайды. Ақша ... ... ... айырбасты жеделдету
және банкроттан сақтау қабілетінен көрінеді. ... ... нені ... ... ... ма, жоқ облигацияны ма ... ... Ал ... ... ... ... (альтернативтерін) ұсынды.
М. Фридменның теориясында ақшаға сұраныс қызметінен тұрақты болатыны
баса айтылған. Бұл ... ... ... ... ... ... қарсы бағытталған анықтама. Монетаристер халық жинағындағы ақша
қорларын жалпы ұлттық өнімнің тұрақты бөлігі деп есептейді. Бұл анықтаманы
теориялық жағынан ... үшін ... ... ... ... ең ... ... деп қарады. Ақшаға деген сұраныс өзгермелі табыспен
емес, оның орнықты бөлігімен, ... ... ... Ол ... және ... ... ... негізіңде орташа мөлшер түрінде
есептеледі. Егер нақты ақша қоры ... ... ... асып ... ... еді? Онда адамдар қосымша ақшадан өздерінің шығындарын көбейту
немесе ... ... ... бағалы қағаздар сатып алу) құрылымын
өзгерту арқылы құтылады. Ал бұл ... ... ... ... олай ... ... те ұлғаюы тиіс. Бүкіл ұлттық өнім адамдардың
қосымша сұраныс тудырғанына ... өсіп ... ... қолындағы
күткендігінен көп ақша таусылғанша жоғарыдағы процесс жүре береді. ... ақша ... ... өзгереді (біреулерде ақша азайса, екіншілерінде
көбейеді). Алайда, тұтас алғанда ақша ... ... ... ... бұл ... ... ... келмейді, сұраныс көп болған жағдайда
ақшаны ұсыну ... ... ... ... ... ... ... механизмі арқылы өзгереді. Адамдар банктен қарыз
алады және ол өздерінде қосымша ақша ... ... ... ... ... ... ... есуі тоқталады, ал халықтың қолындағы ... ... ... ... ... ... қала ... тиіс.
Соғыстан кейінгі, алғашқы онжылдықтарда АҚШ-тың ЖҰӨ мен ақша массасының
өзгеруі туралы ... ... ... ... ... 70— 80-жылдарда ақшаға деген сұраныстың тұрақтылығы жөніндегі тезис
айтарлықтай шайқалды, өйткені ... ... ... ... ... сол ... ақша массасы қаншалықты өзгеретінін дәл айта
алмады. Сөйте тұра монетаристер ЖҰӨ-ге қатысты, ақшаға деген ... ... ... ... Бірақ бұл өзгерістер өте баяу жүреді
(мысалы, несиелік карточкаларды ... ЭВМ ... құру үшін ... немесе бұл өзгерістердің айтарлықтай еместігі сонша, тіпті оларды
есепке ... да ... ... монетаристер процент ставкасын
жоғарылату немесе төмендету арқылы ... ақша ... ... ... ... ақша қоры ... өзгертетін
факторлар екеніне сенбейді. Олар инфляцияның әсерінен ақшаға сұраныс
қызметінің өзгеретіндігімен ... ... ... ... ... адамдар ақша қорын азайтып, оны көп жұмсауға тырысады.
М. Фридменнің таза теориясын сұраныс теориясы демей, ақша ... деу ... ... ... жиі және ... ... ... анықтайды. Монетаризмнің маңызды бір жорамалы ақша ұсынысының
экзогендік сипаты, яғни оны ... ... ... ... ... (бұл ... олар ... көрсетеді). М.Фридмен бұл жағдайда ақша
ұсынысы оған сұраныстың өзгеруімен байланысты емес, автономды, бөлек ... ... Ақша ... ... ... ... түрде орталық
банктің ақша массасына қатаң және тиімді бақылау жасауын қажет ... ... ақша ... ... сипаты бар
дегендеріне қарсы шықты. Несиелік ақшаға ... ... ... ұсынысы оған деген сұраныстың өзгеруіне тікелей тәуелді (қолма-қол
ақшаға немесе депозиттеріне) және ол ... ... ... сипатта болады. Монетаристер баға мен ... ... ... қарай жылдам өзгеретінін айтады. Сөйтіп олар Дж. М, Кейнс пен оны
қолдаушылардың бұл көлемдер ... ... ... жоққа шығарады.
Бір қарағанда әңгіме таза теориялық, схоластикалық өмірден ... ... ... ... ... ... ... шешуге қатысы
жоқ болып көрінеді. Бірақ олай емес, біз болашақта өмірлік маңызы бар ... ... ... ... ... өндіріс көлеміне ықпалы
Неокейнсиандықтар мен монетаристердің теориялық ... ... баға ... ... ... сұраныс мәселесі төңірегінде емес,
ақшаның нарықтық шаруашылық дамуына әсері ... ... ... ... ... ... экономика механизмінің ... ... әр ... ... ... ... ресурсттарды толық пайдалану
жағдайыңда нарықтық экономика тепе-теңдікті автоматты түрде сақтауға
ұмтылады дегенді ... ... ... ... "қозғаушы" және
"тұрақтандырушы" тетіктері мүлтіксіз жұмыс істейді. Сондықтан ... ... ... ... ... түрде ғана араласуы керек, өйткені
ол кәсіпкерлік еркіншілікке зиян келтіреді оны жоққа ... ... ... ... ... ... шаруашылығының ішкі
механизмі экономиканы ұзақ кезеңді тоқыраудан, ... ... ... ... ... олар нарықтық шаруашылықты мемлекеттік реттеу
саясатын белсенді насихаттайды.
Монетаристердің ... ... ... ... ... немесе мемлекеттік монетарлық саясатына басымдылық маңыз береді,
ал кейнсиандықтардың ақшамен қатар фискалдық (салық) саясатына да ... ... Ақша ... ... — орталық банктің жиынтық
сұранысты реттеу мақсатында несие мен ақша айналымына жоспарлы ... ... үшін ... ... ... ... кешені.
Неокейнсиандықтар жақтайтын фискалдық саясатқа мемлекеттік шығындар мен
салықтарға жоспарлы ықпал ету ... ... ... ... ... мен ... бұл мәселе жөніндегі айырмашылықтары
олардың теориялық алғышарттарында жатыр.
Егер ақшаға ... ... ... ала болжауға мүмкін болса, ол ақшаны
ұсыну экзогенді болса, онда орталық банк ақша саясаты ... ... ... ... немесе қысқарта алады, сөйтіп,
экономикалық дамуды тиімді ... ... Егер ... ... ... ақшаны ұсыну эндогендік сипатта болса, онда орталық банктің ақша
саясаты нәтижесіз болады және шаруашылықты реттеу ... ... ... ... экономикалық әдістер мен тетіктер арқылы орталық банк өзінің
ақша саясатын ... ... банк ... ... ... ғана ... ... қана қоймай, сонымен қатар мемлекеттің монетарлық саясатын жүргізу
барысында да маңызды рөл атқарады. Бұл саясат қысқа ... ... ... ... ... жүргізіледі. Монетарлық саясатты жүргізе ... банк ... ... ... ... ... үшін ... нақты
мақсат қояды: экономикалық өсудің қарқынын реттеу, тауар, ... ... ... ... ... жұмсарту, инфляцияны тежеу,
төлем балансында сәйкестікке жету.
Орталық банктің несие-ақша саясатының ... ... ашық ... ... ... ... ставкасын өзгерту) банк мекемелері
үшін міндетті резерв нормаларын өзгерту.
Орталық банктің несие-ақша саясатының басты бағыты ашық ... ... мәні ... облигацияларын сатып алу мен сату.
Мемлекет облигацияларын инвестициондық брокер-диллерге ... ал олар ... ... ... мен қаржы мекемелеріне қайта сатуды
ұйымдастырып, орталық банк ... ... ... сол арқылы
депозиттерді едәуір қысқартуға қол жеткізеді. Ашық нарықтағы операцияларды
батыс елдерінің орталық банктері, әсіресе ... ... ... ... ... (АҚШ, Ұлыбритания, Канада).
Есеп — процент, дисконтты ... мәні ... ... ... ... Ол коммерциялық банктер және орталық банктер мен
резервтерді қамтиды. Әдеттегі ... ... ... ... ... ... немесе коммерциялық вексельдер есебінен несие
алатын еді. Орталық ... ... ... ... коммерциялық банктер
олардан алатын қаржылар ... ... ... ... Ал ... ... ... ставка процентін көтеріп, кредит (несие)
операцияларын азайтады:. ... ... ... бас ... жақсы
істеп, бірақ оны қолдану банк монополиялары тарапынан қарсы ... Олар ... ... ... қалыптасқан жағдай бойынша емес,
өзара келісіп белгіледі. Шаруашылық өмірдің интернационалдануы да ... ... ... ... әсер ... Қазіргі кезеңде ставка
есебін төмендетсе, ол ... сол ... ... елге ... ... ... бұл ... экономикалық конюнктура әсерін әлсіретеді. Орталық банк
барлық банк мекемелерінің міндетті резервті ... бір ... ... банк ... ... ... әсер ете алады. Осы ... ... ... ... ... ... ... АҚШ-та міндетті резервтің
төмен нормасы 1933 жылдан бастап жүргізілді. Ал 1980 жылы ... ... және ... ... ... ... ... Бұл заң бойынша ФРС–тің федералдық резерв системасы) ... ... ... ... ... ... тек ФРС мүшелері
коммерциялық банктерге ғана ... ... Бұл ... ... ... ... мен ... күшейтті.
80-жылдары батыс елдері өздерінің орталық ... ... ... ... енгізді. Мемлекеттік экономикалық
саясатының теориялық негіздері қайта құрылды, ... ... ... неоклассиктер идеяларына орнады (айталық, монетаристік
концепцияға). ... бұл ... ... ... процент ставкасы
динамикасы, ақша массасының көлемі мен қарқынын өзгертуге әкелді. Бірқатар
батыс елдерінде 70-жылдарда ақша массасын ... (target — ... ... мәні ... ... ақша ... өсуінің жоғары және
теменгі деңгейін орнату. Болашақ ақша ... ... ... ... ФРГ, ... ... және ... қойылды.
Орталық банктің монетарлық саясатының механизмі қандай? Ақша ... ... ... көрсетілген әр түрлі тәсілдердің әсер етуі орталық
банктің түпкілікті жиынтық сұранысқа жүйелі ақша ... ... ... ... ... ... ұлттық табыс арқылы ықпал жасайды. ... банк ... ... ... асу ... кезеңдерге бөліп
қарасақ былай болар еді:
Бірінші кезеңде орталық банк ... ... ... ... ... ... алу ... резервтік талап ставкаларын
төмендету) ақша массасын көбейтеді.
Екінші кезеңде банк депозиттерінің ... ... ... ... ... ... ... ұсынудың өсуі оны арзандатады, яғни проценттік
ставкасын төмендетіп инвестицияғгі сұранысты ұлғайтады.
Төртінші кезеңде процент ставкасының ... ... ... және ... ... ... ... кезеңде күрделі
қаржының өсуі табыстардың көбеюіне, өндірістің, жұмыспен қамтудың ... ... ... жеделдеуіне әкеледі.
5-сурет.
Монетарлық саясаттың жалпы ұлттық өнімнің сызбасы
М — ақша ... ... l — ... ... Ү — ... ... (ЖҰӨ) мөлшері; МДМД — ақшаға сұраныстық қисық сызығы, МsМs — ақшаны
ұсыну қисық сызығы; II — инвестицияға ... ... ... SS ... ... сызығы.
Сызбада ақша рыногы мен инвеспщия нарығының өзара байланысы байқалады.
Экономикалық өсу мен іскерлік белсенділікті ... ... ... монетарлық саясатты жүргізуде ақша массасын көбейтуді
(ақша ұсынысын) мақсат етуі тиіс. Бұл ақша ұсыну ... ... (МsМs) ... — жағдайына жылжытады. Ақша рыногындағы тепе-теңдіктің жаңа нүктесі
процент ставкасының төмендеуіне rB сәйкес келеді. Процент ставкасының ... ... ... ... ... жол ашып инвестицияны lА деңгейден
lB-ге дейін өсіреді.
Жаңа күрделі қаржы өндіріс көлемін ұлғайтып, жалпы ұлттық өнімді ҮА ... ... ... ... үлгі ... ... ақша ... күрделі қаржыға,
жұмыспен қамту мен жалпы ұлттық өнімінің ... ... ... осылай
жүргізілді. Алайда, нақты өмірде ақша саясаты күтпеген нәтижелер ... ... ... ... ... ... ... Мұны
мына мысалдармен түсіндіруге болады. Орталық банк процент ... ... ақша ... ... ... ... алды делік. Бірақ
ақша массасының өсуі инфляция процестерін күшейтеді. Бұл өсу банктердің
номиналдық ... ... ... ... процентін есептейтін)
деңгейге дейін көтеруге мәжбүр етеді. Заем ... ... ... ... өйткені қарызды бәрібір құнсызданған ақшамен қайтарады. Сөйтіп,
орталық банктердің ... ... ... ... ... ... ... Ал мұның өзі ақша саясатының түпкі мақсаты — жалпы ұлттық
өнімнін ... ... ... ... ... ақша ... ... және ұзақ
мерзімді нәтижелері болатындығын көреміз. Бұл мәселеде де неокейнсиандықтар
мен ... ... ... келмейді. Неокейнсиандықтар үшін
жалақы және баға ... ... ... ... ... ... шектеулі, сондықтан қысқа мерзімге болса да ... ақша ... ... ... ... ... ЖҰӨ-нін өсуін қамтамасыз етеді.
Ұзақ мерзімді жоспарда ... ақша ... ... едәуір өсуіне әкелмейді,
ол тек инфляцияны туғызады.
Монетаристер басқаша есептейді. Олардың ойынша баға мен жалақы — ... ... ... және ұзақ мерзімде ақша массасына бақылау саясаты
олардың пікірінше тек инфляцияның қарқынын бақылай алады. Белгілі ... Дж. Хикс ... ... ... нарықтық стандарттың тепе-
теңдік үлгісін жасаған. Нарықтағы жалпы теңдік IS—LM қисық сызығы көмегімен
зерттеледі.
IS (Investment – Saving) ... ... ... ставкасының r және тауар
рыногыңдағы теңдік жағдайында болатын ұлттық ... Ү ... ... ... ... Тауар рыногын сипаттайтын теңдіктің
кейнсиандық жүйесін алгебралық есептеудің көмегімен Дж. Хикс ... ... біз ... белдігіне процент ставкасын, ал абциса
белдігіне нақты табыс деңгейін қойсақ, онда графикалық ... IS ... ... ... ... ... ... жылжиды. Бұл нақты табыс
деңгейі аз болған сайын тепе-теңдікке жету ... ... ... ... ... ... сөз".
LM (Liguidity – Моnеу) қисық сызығы экономиканың ақша секторындағы тепе-
теңдікті сипаттайды. Ол процент ставкасы мен ... ... ... көрсететін нүктелерді басып өтеді.
Бұл жағдайда ақша рыногы тепе-теңдікте болады, яғни ақшаға сұраныспен
ақшаны ұсыну теңестіріледі. LМ — алгебралық ... ... ақша ... ... ... теңдеулерден шығарылады. Осы теңдеулерді
шешу арқылы Дж. Хикс LМ -нің ... ... ... ... ... батысқа көлбеуі керектігін керсетті. Бұл ... ... ... процент ставкасына сәйкес келсе, ақша рыногы тепе-теңдік ... ... ... жалпы тепе-теңдігі IS пен LМ ... ... ... орнайды. 6-суреттегі қисық ... ... ... ... ... бейнеленген.
6-сурет.
Қисық сызықтардың қиылысуының сызбасы
Суретте көрініп тұрғандай LМ ... ... ... ... бар: оның сол жағы ... ставкасы түгелдей көлбеу жазықта, ал
оның оң жағы тіке ... ... IS ... ... LМ — ... кез ... қиып өтеді. Осымен байланысты тепе-тендіктің әр түрлі варианттары
туады. Егер IS қисық сызығы LМ – нің сол жақ ... ... қиып ... ... ... ... ... қызық құбылысқа тап боламыз.
Өйткені LМ сынық сызығының толық көлбеу жағдайында және ... ... ... ... ... ... ұлғайтады. Мұндай гипотетикалық
ситуация көптеген шаруашылық агенттерінің болашақта ... ... ... ... отырып, ақшаға деген алыпсатарлық сұранысты күшейтеді.
Мұндай ... ... ... аз ... ... облигацияларды
жаппай сатып алу қауіпі де ... ... ... ақша ... қандай деңгейінде де тепе-теңдік жағдайда ... ал ... ... Бұл ... ... саясатын тиімсіз етеді,
орталық банктің ықпалымен ақша массасы көбейгенімен ... ... ... ... қандай деңгейінде де ақша рыногы тепе-теңдік
жағдайда болады. Теория бойынша ... ... ... мен ... ... ... жұмыссыздар санының өсуі процент нормасы мен
табыстың тепе-теңдігін өзгерте алмайды, тек ... ... ... ... тоқтап қалады. Дағдарыстан шығудың жалғыз-ақ жолы —
фискалдық (бюджеттік) сипаттағы шараларды қолдану. Оны үкімет қабылдап ... шығу үшін IS ... ... оңға ... ... ... және ... саясатары бір-бірімен тығыз байланысты. Үкіметтің бюджет
тапшылығын қаржыландыруы ақша массасын ұлғайтуға әкеледі, өйткені орталық
банктің несиесін ... ал бұл банк ... ... ... ... отырады. Демек, фискалдық ... ... ... ... ақша саясатын жақтаушылар тек монетаристер арасында
ғана болмай, неокейясиандықтар арасынан да шықты. Олар ақша саясатының
әдістері ... ... ... ... және ... жүргізіледі
дейді. Фискалдық саясат заң шығарушылар мен ... ... да ... ... ал бұл ... ... Ақша ... көмегімен
инфляцияға қарсы тиімді күресуге және құлдырауды тежеуге болады.
Ақшаның қызметтері
Ақшаның бірінші қызметі – құн өлшемі. ... ... ... ... құнын көрсетуге болады. Осы қызметті ойша нағыз ақшалар атқарады.
Кез келген ... ... ... ... көрсету үшін, нақты ақшаны талап
ету керек емес. Тауар құнының ақшалай көрсетілуі баға деп ... ... ... ... ... ... ... Сондыктан тауар өз
құнына да және сұраным мен ұсынымнан да ... мен ... ... ... ... ... ... мен ұсыным сай келгенде баға екі ... ... ... құнымен жане алтын құнымен.
Егер тауар бағасы тауар құнымен қарайлай өссе, оңда алтын құнның тауар
бағасына деген байланысы кері ... ... ... ... көп ... ... бағасы төмон болады және керісінше — алтынмен құны
төмен болса, ... ... ... ... тауар бағалары негізінен тауардың өз құнына тура пропорционалды
және алтын (ақша) құнына кері пропорционалды өзгереді. ... ... ... ... Осы ... ақша ... түрінде атқарады, себебі олар
нақты тауар айырбасында делдалдық жасайды. Тауарды ешкім сатқысы келмейді,
егер оның ... ... ақша ... Бұл ... ... алмастыра отырып, ақша белгілері атқарады. Егер айналым шығындары
өсіп кетсе және ... ... және де ... қоры ... ... ... болар еді. Алтын қоры мемлекет үшін әлемдік ақша ... қор ... ... ... - ... ... Бұл ... тауарды - ақша несиеге
(төлемді ұзарта ... ... ... ақшаны қарызға бергенде, салықты, жер
рентасын, жалақыны, диведендті, пәтер төлемін және т.б. телегенде атқарады.
Несие қатынастарының дамуымен байланысты жаңа ... ... - ... ... ... ... банкнот, төлем тапсырысы, чек, пластикалық
карточка, "электрондық ақша". Несие ақшалардың болуы ... ... ... жабудың өзара есептесу мүмкіндігін қарастырады.
Ақшасыз есеп айырысу ... ... ... қолма-қол ақша
белгілерін кәдімгідей қысқартады, сөйтіп әлеуметтік-экономикалық салдарға
алып барады: кассирлер мен ... ... ... ... ... және ақша ... ... шығындар азаяды. Ең бастысы - өзара
есептесу процесі жеделдейді, ақша бірлігі тұрақтылығы ... ... ... - ... ... ... жасау құралы. Ақша айналысын
тоқтатады және жиналады. Сөйтіп станок, машина жабдықтарды немесе ... ... ... ... және т.б.) ... ... үшін ... Ақшанын қазына түрінде қорлануы әрбір тауар өңдірушінің
белгілі ақша резерві болу қажеттілігінсн туындайды, ... өзін ... ... Ақшаның бұл қызметі ақша айналымын реттеу
үшін маңызды.
Ақшаның соңғы, бесінші қызметі сол - ... ақша ... ... ақша ... және ... ... ... тұрақты валюта болып
табылады.
Әлемдік аренада ақшаның айиылым құралы ... ... ... ролі
бірінші орында болады. Бұл алдымен ... ... ... ... ... ақша өзінен - - ... ... - ... ... алып ... және ... ең алғашқы түріне
енеді - игілікті металл ... ... ... ... ... ... ... Лидии мемлекеті болып
есептелінеді. Онда монета ең ... рет ... ... 7-ші ... ... ... ... Ал "монета" термині Юнон-Монета храмы атымен
байланысты шыққан, себебі Ертедегі ... ... ... ... ... ұғымы түркілердің - күміс металды "теңге" деп атауынан шыққан.
Ол ХҮ-ші ғасырдың басында Әмір ... (хан) ... ... Ең ... рет ... ... ХІІ - ші ... Қытайда пайда
болған, ал ХІІІ-ші ғасырда Шыңғысхан үкіметі кағаз ақша белгілерін алтынға
еркін айырбастаған.
Ақшаның ... және ... ... ... ... ... ... өкілі Томас Мэн
(1571-1641 жж.) ... Осы ... сай - ... мен ... өзінің
табиғатына қарай және олардың табиғи ... ... ... ... ... ... ... теориясының дамуы тарихи тұрғыдан ХУІ-шы
және ... ... ... Ол ... ... елдеріне алтын мен
күмістің ағылуына байланысты жүзеге асқан. Тауар ... мен құн ... даму ... ... ақша — бұл ... ... және күн түрі
дамуының өнімі. ... мен ... өз ... ақша емес, олар кай уақытта да
тауар өндірісіндегі ... ... ... ... ... ақша бола ... Алтын мен күмістің ақша болуы олардың алтын және
күміс болуында емес, бастысы — ... ... ... ... ... құны ... ... себебі тауарға да және алтынға да ... ... ... уыс алтында қоғамдық еңбектің көптеген ... ... және ... есеп айырысуға көшу, несие ақшасының
пайда болуы ... ... ... көзқарастың кеңірек тарауына лып
келеді. Ақшаның номиналдық теориясының негізгі идеясы мынаған саяды: ақша
тауар өнімі ... олар ... өнім ғана ... ... ... ... Алтын бағалылығын жасанды санаған және "алтын ... ... ... ... ... ақшаны жақтаған.
Американ экономисі Пол Самуэльсонның ойынша: "Ақша - бұл ... ... ақша ... ... өкілдерінің ойынша бұл
зомбылык, бағалылықтағы жасанды төлем құралы, яғни ... ... ... ... ... ... ... несие ақшаның пайда
болуын жатқызамыз, себебі несие ақшалар арнайы тауар болып табылады және
олар айырбас ... ие ... ... да мемлекет ішіндегі түпкі
төлемнің сауда-саттығы кезінде алтын ... ... ... ... ... ... онда барлық төлем есептеулерінің и құралы тек алтын
ғана болып табылады.
Ең соңында тарихтың ... ... еске ... тура ... ... ... идеясы Ертедегі Римде пайда ... ... ... ... ... өмір ... егер ... немесе императордың
ақшаны ақша деп дәріптеген жарлығы болса, кез-келген ақшаның ... ... ... өзі ... ... ... Осы ... практикада Рим
императоры Гай Калигулла (37-41 бғ.д.) жүзеге асыруға талпынды. Оған ... ... ... сияқты көрінді. Ол өзінің жылқысын сенат мәжілісіне
алып келді. Ол өзіне шын қызмет көрсететіндердің оның ағын ... ... ... оған ... ... ... кезде Индияда, Цейлонда, Африканың кейбір аудандарында ақша ... деп ... ... ... ... Олар өте сирек кездсеетін,
оларды өндіру ... ... ... ... сондықтанда олар өте қымбат
бағаланды. Рим қазынасы тіпті азайған кезде, ... ... ... ... ... ... теніз жағалауынан жиналған ұлу
қабыршағы ақша болып табылады". Алайда алып күш иесі ... ... күл ... ... ешкім де бұл ұлу қабыршағын ... ... ақша емес ... ... ... ... көптеп кездеседі. Кейбір елдерде ақша
белгілері зомбылық күреспен шығарылды және олар ... ... ... етілмеген. Бірақ бұл жаңа ақша белгілерінің
курсы толыққанды шетел валютасына ... ... ... ... ... ... сөйтіп толыққанды шетел ақша белгілерін ала
бастайды.
Ақша нарығы
Ақша дегеніміз — тауардың ... ... ... түрі,
құнның эквиваленттік формасы мен тұтыну құны біте қайнасқан ... ... ақша ... ... мен оны айырбастау ... ... ... ... ... ... оның айрықша қызметі - барлық тауарларға ортақ
балама (эквивалент) рөлін атқару. Осыдан келіп ақшаның жаппай күші болады.
Ақшаның ... ... К. ... "жеке адам өзінің қоғамдық ... ... ... да ... ... салып жүреді" деген афоризммен
сипаттады. Ол мынадан айқын көрінеді:
Біріншіден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана ... ... ... екенін анықтауға ... ... ... тауар
айырбасында деддалдық етуі арқылы қоғамдық ... ... ... ... ... ... әр адамның еңбектегі, яғни қоғамдық өндірістегі үлесін де
ақша арқылы ... ... ... адам ... еңбектегі үлесін жалақы
ретінде алғанда, ақша төлем құралы қызметін атқарғаны.
Үшіншіден, айырбас үрдісінде ақшаның делдалдық ... ... ... да шешіледі. Тек ақшаның пайда болуына байланысты ... ... құны ... ... ... бір ... тұрады да, ал
екінші жағында бүкіл тауарларға қарама-қарсы ақша тұрады.
Тауарлар дүниесінің ... және ақша ... ... ... оның ... мен ... яғни ... ішкі қарама-қарсы жақтарының қайшылығын
шешуге жол салады. Өйткені, ... ... ... оның ... ... ... өтеуге керек болғандығы. Бұл бір ... ал ... оның ... бар ... ... ... құн енді ... тауар өндірушінің қолына түседі. Сөйтіп, ... ... ... ... ... өз өндірісіне басқа кез келген қажетті тұтыну құнын
алуға мүмқіндік туады.
Ақша айналысы заңы
Ақша айналысы заңы — құн заңының айналыс аясындағы ... Ол ... ... ... ... барлық қоғамдық формацияларға тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. ... ... ақша ... заңымен реттеледі. Тауар
айналысына қызмет ету үшін қажетті ақша мөлшері екі ... ... ... ... бір ... сатылуға тиіс тауарлар бағасының
қосындысына, екіншіден ақша айналысының ... ... ... ... заңы мына формуламен өрнектеледі:
Ақша айналысы заңының мәні — ақшаның айналыс құралы қызметін орындауы
үшін қажетті ақша мөлшері ... тиіс ... ... көбейтіндісін
бір аттас ақша өлшемінің айналым саньша (айналым ... ... ... тек ... ... ғана ... сонымен бірге төлем құралы қызметін
де атқаратындықтан айналысқа қажетті ақша ... де ... ... сомасына байланысты азаяды. Қарыз міндеттемелерінің бір-сыпырасы
қолма-қол ақшасыз есеп айырысқанда өтеледі, яғни олар қарыз талаптары ... ... ... ... де өтеледі. Сөйтіп, несиенің даму
дәрежесі ақша мөлшеріне кері ... ... ... ... көп ... сатылса, айналысқа соғұрлым аз ақша мөлшері ... Одан ... ... әлдеқандай ақша мөлшері шаруашылықтың және халықтың
тұрақты ақша қорын құрайды.
Экономикада сатылған тауарлар бағасынан айналыста ... кем ... ... ... ... ... ... Ол кезде Ү
мөлшері теріс сан болады. Бірақ бұл Қазақстанда және ... да ... ... нарықтық үлгіге өтуші мемлекеттерде кездесіп отырған
кәсіпорындар арасындағы төлемеушілік проблемасы жай ақша ... ... ... ... ... ... көптеген себептері
бар: төлем тәртібінің босандығы, ... ... ... ... ... тиімді тәжірибесінің болмауы, жеке
меншіктендіру үрдісінің ... ... ... ... және ... ... қажетті ақша мөлшері өндірістің даму жағдайларына
әсер ететін көптеген факторларға: айналыстағы тауар ... ... ... ... ... және т.б. байланысты өзгереді. Айналысқа қажетті
ақша мөлшері ақша айналысының жылдамдығына кері пропорционалды өзгереді. Ал
ақша айналысына әсер ететін ... ... ... даму ... егер ... көп ... несиеге сатылса,
айналысқа сонша мөлшерде кем ақша қажет;
— қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
— ақша ... ... ... ақша екі түрде шығарылады, эмиссияланады: қолма-қол ақша,
яғни айналымдағы банкноттар және ұсақ ... ... ... ... яғни ... ... жазылған сома. Екі деңгейлі банк жүйесінде
ақшаның бірінші түрін, яғни қолма-қол ақшаны ... ... ... ... да, ... емес ақша белгілерін коммерциялық банктер
жүйесі шығарады. ... екі түрі ... ... ... жүреді.
Егер банк клиенті — шоттағы ақшаның иесі өз қаражатын қолма-қол ... ... онда ... ... ақша ... нақты қолма-қол
банкнотқа айналады. Керісінше, клиенттің шотқа жазу арқылы банкке ... ... ... ... ... ... ақша түріне айналуын
көрсетеді.
Ақша айналымының екі жағының бірлігі, олардың бір түрінің екіншісіне
ауысуы ... ақша ... ... ... ... ... Себебі ақша жиыны
ақша айналымының сандық көрсеткіші. Белгілі бір ... ... ... бір ... ақша айналымындағы сандық өзгерістерді талдау үшін, сол
сияқты ақша жиынының көлемін және оның өсу ... ... ... үшін әр ... ... (ақша агрегаттары) қолданылады.
Ақша агрегаттары
Өнеркәсібі өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны құрамын анықтау үшін
негізгі ақша агрегаттарының төмеңдегі жиынтығын пайдаланады:
М1 — ... ... ақша ... ... ал ... ... билеттер) және банктік ағымдағы шоттардағы қаражат
(депозитгер) жатады;
М2 — оған М1 ... және ... 4 ... ... ... ... және жинақ салымдары кіреді;
М3 - оған М2 агрегаты және ... ... ... ... ... - оған М3 агрегаты және ірі коммерциялық ... ... ... Қорыта айтқанда, әрбір келесі ақша агрегаты өзінен
алдыңғылардың ... ... ... ... ... ақша ... ... оның алдыңғыға қарағанда өтімділігі төмен.
Ақша жиыны
Ақша жиыны нақты әр мемлекеттің өзіне тән ... ... ... ... ақша ... ... үшін - ... Швейцария мен
Германияда - үш, Ұлыбританиада - бес, Францияда - екі ақша ... ... ақша ... құрылымына төмендегі ақша
агрегаттары кіреді:
М1 — айналыстағы қолма-қол ақша;
М2 — құрамына М1 ... және ... ... ... ... депозиттерінің, заңды тұлғалардың күрделі қаржыландыру шотының
ұзақ мерзімді несиелеу және қаржыландыру қорлары ... ... ... ... ... және басқа үкіметтік емес үйымдар
шоттарының қалдығын және халық пен ... ... ... етіп ... біріктіреді.
Ақша агрегаттарының құрылымы тұрақты қалыпта болмайды. Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына байланысты өзгереді.
Ақша жиыны ... ... өсуі ... банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебінен;
- Орталық банктен ... ... ... алуымен;
- мемлекеттік бюджеттің кемшілігін жабу үшін Орталық банктің үкіметке
несие беруімен;
- Орталық ... асыл ... ... валютасын және мемлекеттік
бағалы қағаздарды сатып ... чек ... ... коммерциялық банктердің салым тарту негізінде
қарыз беруімен (депозиттер негізінде несие ақшаларын шығару).
Ақша жиыны көлемінің өзгеруіне ... ақша ... ... оның ... жылдамдығы да әсер етеді. Ақшаның айналым ... ... ... ... ... өркендеуіне,
экономикалық дамудың қарқынына, бағаның өзгеруіне, сонымен бірге таза
монетарлық факторларға, яғни ... ... ... ... мен өзара есеп айырысудың ... ақша ... ... және т.б. ... өзгереді.
Ақша жиыны айналымының баяулауы — ұлттық жиынтық өнімді орналастыру
коэффициентінің төмен ... ... Егер ақша ... артса, ол жоғары жағдаяттың (конъюнктура) барлығы және ақша
қаражатын жұмсаудың шапшандығын ... Ақша ... ... ақша ... кері ... әсер ... яғни ақша ... айналыс жасаса, соғұрлым қосымша ақша эмиссиясының қажеттілігі азаяды.
7-сурет.
Ұсыныс пен сұраныс сызбасы
Ақша айналысының Орталық ... ... ... жасауы баяулауы
шаруашылық субъектілерінің ақша қорын жинауға ұмтылысын және ақша жиынының
құрылымыңда ... ұзақ ... ... ұлғаюын көрсетеді. Айта
кететін жайт, "ақша айналысының жылдамдығы" және ... ... ... ... ... ... бар. Соңғысы, сөзсіз,
шапшаң болуы қажет. Оны шапшаңдататын факторларға: өзара есеп ... ... банк ... ... ... ... және электронды
ақша жүйесін енгізу жатады.
Басқа да нарық секілді, ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ... ... - ақша ... ... яғни ... ... мемлекеттегі
төлем құралы айналымының жиынтығы.
Орталық банктің ақша айналысын басқаруы
Ұлттық банк - ... ... ... яғни ... ... ... бар жалпы мемлекеттік орган. Олар Ұлттық банктің
эмиссиялауы мен шығарылады және банктерге ... ... емес ... ... болады. Қазақстан Республикасының ресми ақша бірлігі — ... ... банк ... мен тиындардың қажетті мөлшерін анықтайды,
олардың жасалуын қамтамасыз етеді, сақтау, жою және ... ... ... ... ... ... банкноттар мен тиындардың атаулы
құрылымы, айшықталған ... ... ... Банкноттар мен тиындардың
сипаттамалары баспасөзде жариялануы тиіс.
Валютаны өзгертуге тек қана ... ... ... ... ... ... қызмет ету шарттарын, мерзімін, тәртібін анықтау
құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне жүктеледі.
Ұлттық банк Қазақстан Республикасының ... шет ел ... ... ... ... ... тәртібін белгілейді.
Қолма-қол ақшаның айналымы олардың банк кассасына үздіксіз ... ... ... ... ... ақша ... ... және коммерциялық
банктерге ақша жинақтауға лицензия беру ... өз ... ... ... ... ... 1996 жылға дейінгі кезеңмен
салыстырғанда өзгерді. Екінші деңгейдегі ... ... ... ... шегінде қолма-қол ақша түрінде қолдау алады, сонымен
қатар операциялық кассадағы қолма-қол ақша қалдығына шек қойылмайды.
Эмиссия — мемлекет ... ... ... ... ... Ол ... түрінде де немесе қолма-қол ақшасыз
түрінде де ... ... - қол ақша ... ... - ... ... мен
тиындардың қосымша шығарылуын сипаттайды.
2 Валюта биржасы
Валюта биржасы – шетел валютасымен валюталық ... ... ... пен ... негізінде ұлттық валютаға қатысты шетел
валюталарының ағымдағы бағамын белгілейтін ұйым.
Бұл ... ... көп ... ... саудалау іске
асырылады. Валюта биржалары қор биржаларының құрамында болуы мүмкін.
Қор биржалары
Қаржылық қолдануды қосқанда ... ... жаңа ... ... ... ... ... құруды міндет етіп қойып
отыр. ... ... ... ... қаржы ресурстарын тиімді түрде қайта
белу қор биржалары арқылы жүзеге асады.
Қор биржасы - ... ... ... ... үшін ... ... қамтамасыз ететін ұйым. Қор биржасының барынша толық
мәні экономикада темендегідей кызметтерді орындау кезінде көрінеді:
- қор нарығында биржалық делдалдармен ... ... сату ... жинақталған және қорланған ... ... ... және
шоғырландыру;
- ел үкіметінің шығыстар мен өндірісті қаржыландыру және ... ... ... ... және ұсыныс пен сұраныстың деңгейіндегі
көрінетін бағаларды белгілеу, құнды ... ... ... ... ... бөлу мен ... шоғырландыру процесінде
қызмет етуші қор ... ... ... ... бірі ... Ол ... және өндірістік капиталдың арасындағы делдалы ретінде
алға шығып және экономикалық дамудың қозғаушы бірден бір күші ... ... ... ... ... ... ... қызметін келесі принциптерге сай құрады:
- брокер және клиентпен арадағы жеке сенімділік, өйткені ... ... ... ... ... ... ... биржада жасалатын барлық мәмілелер туралы жариялылық пен ашықтық;
- сауда мен есепке алу дәрежесін белгілеу жолымен ... ... ... мен қор ... ... ... қатаң реттеулер.
Осы принциптерді қамтамасыз ету нәтижесінде, бағалы ... ... сату мен ... алу ... ... ... орта ... осындай басымдылыққа жол ашады: осы қағаздың аяқ алысы үшін несиеге қол
жеткізетін жақсы мүмкіндік, бағалы қағаздар нарығы жағдайына өте ... ... сол ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың
бағалануы және т.б. сонымен бағалы қағаздар нарығында қор биржасы өзіндік
борометр мен туралап дәлдеуінің рөлін ... десе ... ... ... инвестор іздегенін табады, болашағы зор ... ... ... қаражатын салады.
Қор биржасының механизмін жіберу үшін, алдын ала мыналар қажет:
біріншіден, болашақ ... ... құру ... және ең ... ... ... жұмсау керек. Яғни, қор биржасындағы
бағалы қағаздардың қажетті көлемінің бастауы үшін ... ... ... ... жасау мәселесін шешкен жөн; екіншіден, қор операцияларын
жүргізетін делдалдар жүйесі - брокерлер мен ... ... ... алдымен қор биржасын жіберуді ... ... ... орталық блогының жұмысын реттеу керек.
Валюталық қатынастар мен валюта жүйесінің түсінігі
Халықаралық валюта катынастары дегеніміз — дүниежүзілік ... ... ... ... кешенінде калыптасатын және ұлттық
шаруашылықтар қызметі нәтижелерінің өзара айырбасын жүзеге ... ... ... ... ... ... элементтері
вексельдік және айырбастау әрекеттері түрінде ежелгі Греция мен ... ... ... белгілі. Валюталық қатынастар дамуының келесі кезеңі
ортағасырдық ... ... ... ... ... болып
табылады. Капиталистік өндіріс әдістері қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... дами ... ... қатынастарының өркендеуі өндіргіш күштердің қарқынды
өсуімен, дүниежүзілік нарықтың қалыптасуымен, халықаралық еңбек бөлінісінің
тереңдеуімен, ... ... ... ... ... ... ... халықаралық экономикалық қатынастардың
дамуына жалпылама түрде өзінің оңды әсерін тигізеді.
Халықаралық ... ... ... ... сферасымен
қатар бөлу, айырбас, тұтыну сферасын да ... ... ғой. ... мен ... өндіріс арасынада тікелей және кері байланыстар
калыптасқан. Олардың объективті негізі халықаралық ... ... ... ... ... қоғамдық ұдайы өндіріс процесі
болып табылады.
Валюталық қатынастар жағдайы ұлттық және ... ... ... себептерден тәуелді, сондай-ақ халықаралық қатынастарға тән
әріптестік және ... ... екі ... ... да тығаз
байланысты болып келеді. Сыртқы экономикалық байланыстарда, соның ішінде
валюталық байланыстар да бар, ... пен ... ... ... ... ... мен сауда араласып жататындықтан валюталық
қатынастар ... және ... ... ерекше орын алады.
Дүниежүзілік нарықтың капиталдар айналымы ... ... ақша ... ... ... ... ... валютаға және шетелдік валютаның
ұлттық ақшаға айналып жатқанын көрсетеді. ... өзі ... ... ... және ... операцияларда орын алып
жатады.
Валюталық қатынастар ұдайы өндіріске қатысты ... ... бұл ... ... ... бар және олар ұдайы
өндіріске қарама-қарсы әсер ... ... ... ... өндірістің сыртқы факторлардан — ... ... ... ... мен ... ... сауданың дамуынан, шетелдік капиталдардың келуінен теуелділігі
күшейе түседі. Халықаралық валюта ... ... ... ... ... процесіне кері әсерін тигізеді.
Халықаралық валюта қатынастары шаруашылық ... ... ... ... бір формаларды иемдене
бастады. Нетижесінде валюталық жүйе қалыптасты. Валюталық жүйе ... ... ... ... ... ... ... валюталық
қатынастарды ұйымдастыру және реттеу формасы. Ұлттық, дүниежүзілік,
халықаралық (аймақтық) ... ... ... көз жүгіртсек, ең алдымен халықаралық нормаларға сәйкес ұлттық
заңнамамен бекітілген ұлттық валюта жүйелері пайда болған. Ұлттық ... ... ақша ... ... ... болып табылады, дегенмен ол
салыстырмалы дербес жене ұлттық шеңберден шыға береді. Оның ерекшеліктері
экономиканың дамуы және ... ... ... ... деңгейімен
анықталады. Ұлттық валюта жүйесі дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... валюта жүйесі — мемлекетаралық
келісімдермен бекітілген халықаралық валюта ... ... ... ... валюта жүйесі XIX ... орта ... ... ... жүйесінің қызметтерінің ... ... оның ... шаруашылық құрылымы принциптеріне сәйкестігі
деңгейімен, жетекші (дамыған) елдердің арасалмағы және ... ... ... ... ... ... жүйесі
кезеңдік дағдарыстарға ұшырайды да, оның салдары ішкі жүйенің күйреуі ... ... ... жасалуына әкеледі.
Дүниежүзілік валюта жүйесінің ғаламдық шаруашылықтағы мақсаттары ... мен ... ... ... бола тұра оның ... ... ... тығыз байланыста болады. Бұл байланыс сыртқы
экономикалық әрекеттерге қызмет көрсететін ... ... ... ... мен ... ... ... табады.
Ұлттық және дүниежүзілік валюта жүйелерінің өзара ... ... ... ... ... ... мен міндеттері, қызметі
мен реттелуі, жекелеген өндірістердің ... және ... ... ... ... ... негізгі элементтеріне мыналар жатады:
- ұлттық валюта;
- ұлттық валютаның айырбасталу, аударылу (конвертациялау)
мүмкіндіктері;
- ұлттық валютаның паритеті ... ... ... курсының (бағамының) режимі;
- валюталық шектеулердің бары немесе жоғы, валюталық ережелері;
- ел валютасының халықаралық ... ... ... ... ... ... ... пайдалану ережелері;
- елдің халықаралық есептеулер ережелері;
- ұлттық валюталық нарық пен алтын ... ... ... ... ... қатынастарын басқарушы және реттеуші ұлттық органдар.
Ал, дүниежүзілік валюта жүйесінің ... ... ... төменде
көрсетілгендер саналады:
- резервтік валюталар, халықаралық есептесуге ... ... ... ... айырбасталу шарттары;
- валюталық паритеттердің үйлестірілген тәртібі;
- валютаны бағамдау тәртібінің ережелері;
- валюталық шектеулерді ... ... ... ... ... ... ... халықаралық кредиттік құралдар айналымын пайдалану ережелерін
үйлестіру;
- халықаралық есептеулердің ... ... ... ... ... ... мен алтын нарықтарының режимі;
- мемлекетаралық валюталық реттеуді жүзеге асырушы халықаралық ұйымдар;
Ұлттық ... ... ... осы мемлекеттің заңымен бекітілген
ұлттық валюта-ақша бірлігі кұрайды. Халықаралық экономикалық ... ... ... ... есептеледі. Халықаралық есептесулерде,
әдетте шетелдік валюта басқа елдердің ақша бірлігі пайдаланылады. Шетелдік
валютадағы кез ... ... ... — девиз түсінігінің анықтаушысы ... ... ... нарықтардағы сатып алу-сату объектісі болып
табылады, халықаралық есептеулерде пайдаланылады, банктік ... ... осы ... ... ... төлем құралы бола алмайды.
Кез келген елде ... ... мен ... ... орын ... ... одан гөрі ... шетелдік валюта ығыстырады. Қазіргі кезде мұндай
валютаға ... ... ... ... ... валютасы еуро да соңғы
уақыттарда доллармен тайталаса алу мүмкіндіктерін көрсетіп бағуда. "Валюта"
категориясы ұлттық және ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Дүниежүзілік ақша деп халықаралық экономикалық, саяси, мәдени
қатынастарға қызмет көрсететін ... ... ... ... формалары ұлттық ақшалар түрін өткен — алтын ақшалардан
кредиттік ақшаларға ... ... ... ... XX ... ... бір немесе бірнеше ұлттық валютаға негізделеді ... ... 1999 ... ... ... ... бар ... валютаның ерекше категориясына
резервтік (негізгі) валюта жатады. Резервтікі валюта халықаралық төлем және
резервтік қаражат қызметін басқа ... үшін ... ... пен валюталық
бағам рөлін атқарады, сондай-ақ дүниежүзілік валюта жүйесіне ... ... ... реттеу мақсатында валюталық интервенция үшін
қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... ретінде
АҚШ-тың доллары, Еуроодақтың еуросы пайдаланылып отыр.
Резервтік валюта мәртебесін алудың объективті алғышарттары болып елдің
дүниежүзілік өндірістегі, тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... мекемелерінің
дамыған жүйесі, қарыз капиталдарының ұйымдастырылған және сыйымдылығы
жоғары рыногы; ... ... ... ... ... еркін
валюталық операциялар жүргізу ... мен ... ... ... ... ... ... резервтік валюта ролін
атқаруы үшін субъективті фактор — ол ... ... ... соның ішінде
белсенді валюта және кредит саясаты. Ұлттық валютаны резервтік валютаға
айналдырудың институционалдық аспектіне оны ... ... ... ... ... - кредиттік, қаржылық ұйымдар арқылы халықаралық
айналымға енгізу жатады.
Резервтік валюта ... оны ... елге ... артықшылықтар
береді: төлем балансы тапшылығын ұлттық валюта есебінен жабу ... ... ... ... ... экспортерлердің
позициясын нығайту. Сонымен қатар, ұлттық валютаны резервтік валюта рөліне
жоғарылату (ұсыну) сол елдің экономикасына белгілі бір ... ... осы ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету, девальвацияға
бармау, сондай-ақ валюталық және сауда шектеулерін алып тастау.
Валюта жүйесінің келесі элементі оның ... ... ... ... ... ... ... шектеулері
сақталған жартылай айырбасталатын және ... ... бар ... ... ... тағы бір элементіне валюталық паритет, яғни заңнама
арқылы ... екі ... ... ... ... ... де валюта жұйесінің элементі болып табылады.
Белгіленген, бір шеңберде тербелетін және ... ... пен ... ... ... ... түрлері белгілі.
Валюталық шектеулердің бар немесе жоқ болуы да валюта жүйесінің
элементтерінің біріне жатады. ... ... ... ... ... ... қоры арқылы мемлекетаралық реттеу объектісі ... ... ... ... айналымына келетін болсақ, оларды
пайдалану ережелері үйлестірілген халықаралық нормалар аясында жүзеге
асады. ... ... ... ... вексельдер және чектер ... бар. ... ... бір ізге салу ... ... мен ... үшін үйлестірілген ережелерге сәйкес
ұлттық және дүниежүзілік валюта жүйелері деңгейінде жүзеге асырылады.
Халықаралық валюта өтімділігін реттеу ... ... тағы да ... ... ... және оның өзі ... шектеулерді қажетті төлем
қаражаттарымен қамтамасыз ету қызметін атқарады.
Халықаралық валюта өтімділігі дегеніміз — жекелеген немесе бір ... ... ... ... ... ... ... төлем қаражаттарымен дер кезінде атқару қабілеттілігі. ... ... ... ... ... дүниежүзілік төлем
айналымын қаржыландыру және кредиттеу көздерінің жиынтығы болып табылады.
Ұлттық экономика тұрғысында ... ... ... ... ... ... ... Халықаралық валюта өтімділігі төрт
негізгі компоненттерден тұрады: ... ... ... ... ... ... ... валюта қорындағы резервтік позициясы, ... ел ... 25% ... автоматты түрде кредит алу құқығы.
Халықаралық валюта өтімділігінің көрсеткіш ретінде, әдетте ресми алтын-
валюта резервтері сомасының бір ... ... ... ... ... нарық және алтын рыногы режимі ұлттық және халықаралық реттеу
объектісі болып ... ... ... ең ... ... элемент жатады. Бұған елдегі валюталық қатынастарды ұлттық
басқару мен реттеу органдары (ұлттық ... ... жене ... ... ... валюталық бақылау органдары) жатады.
3 Қазақстан Республикасындағы ақша ... мен ... ... ... Республикасы зандарына сәйкес валюталық ... ... ... ... ... ... Резвдент-заңды
тұлғалардың уәкілетті банктік есеп шоттарына ... ... ... белгіленген тәртіппен түскен және Қазақстан
Республикасының заңнамасында ... ... ... ... алынған шетел валютасы шектеусіз есепке алынады.
Тауар (жұмыс, қызмет) ... үшін ақы ... ... ... алған валюта, егер Ұлттық Банктік нормативтік- құқықтық актілеріне
сәйкес ... ... ... ... ... тиісті лицензиясында
басқаша көзделмесе, тауар ... ... ... ... ... ... ... уәкілетгі банктегі олардың банктік есепшотына міндетті ... ... ... ... ... ... ... және өзге де
түсімдер ретіндегі ... ... ... асыруға бағытталған
резидент-заңды тұлғалардың пайдасына түскен шетел валютасы ... ... ... ... төлем тәртібен де, олардың уәкілетті банктегі
есепшоттарына ... ... ... ... да ... ... сыйға тарту, қайырмалдық, қайырымдылық жарналары және
өзге де түсімдер ретіндегі қолма-қол жасалмайтын төлем тәртібімен түскен
шетел валютасы да, сол ... ... ... ... ... ... есептелуі тиіс. Резидент-заңды тұлғалар уәкілетті банктегі
олардың ... ... ... Қазақстан Республикасының
валюталық заңнамасына қайшы келмейтін мақсаттарға ... ... банк ақша ... мен аударуды резидент-заңды тұлғалар тиісті түрде
рәсімделген құжаттарды ... ... ... және ... ұсынған жағдайда ғана жүзеге асырады.
Уәкілетті банктер Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... операцияларына қатысты
кажетті ақпараттар мен құжаттарды ... ... ... тұлғаладың банктік есепшоттарынан қолма-қол шетел
валютасы резидент емес ... ... ... үшін ... шет ... ... ... баруына байланысты
шығыстарға арнап алынуы мүмкін. Резидент-заңды тұлғалар қолма-қол шетел
валютасын алу үшін ... ... ... ... ... құжаттарды
ұсынуға тиіс.
Ұлттық Банктің қолма-қол шетел валютасымен айырбас операцияларын
ұйымдастыруға берген ... бар ... ... ... ... банктік есепшоттарынан айырбас операцияларын жүргізу
үшін қолма-қол шетел валютасын алуына болады.
Резидент-заңды ... ішкі ... ... тек мына ... ... ... ... төлем жасауға және ақша аударуға;
- уәкілетті банктерден шетел валютасымен алынған кредиттер бойынша
міндеттемелерді орындауға;
- ... ... тыс ... ... және ... ... ... осы қатынастарды реттейтін нормативтік-құқықтық
актілерінде көзделген негіздер ... ... ... жеке тұлғалардың шетел валютасымен салымдары (депозиттері) бойынша
өтемдерді ... ... ... ... ... ... жасауға;
- Қазақстан Республикасының заңды актілерінде көзделген өзге ... ... ... ... алуына болады.
Резидент-занды тұлғалар шетел валютасын сатып алуға тапсырыс рәсімдеу
кезінде сатып алу ... ... ... ... шетел валютасы сатып
алынатын операцияларды жасау қажеттігін ... ... қоса ... ... осы ... оны сатып алған күннен бастап, отыз күнтізбелік
күн ішінде белгіленген ... ... ... ... ішкі валюта
рыногында ағымдағы раноктық бағам бойынша сатуға уәкілетті етуі тиіс.
Резидент-занды тұлға ... ... ... ... отыз ... күн
өткенде толық немесе ішінара пайдаланбаған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Резидент-заңды тұлға ішкі валюта рыногында бұрын сатып алған ... ... ... ... алдындағы өз міндеттемелерін
орындамауына не резидент төлем тапсырмасында қате деректемелер көрсетуіне
байланысты ... ... ол ... тұлғаның банктік
есепшотына есептелген күннен бастап, он күнтізбелік құн өткенде ішкі валюта
рыноганда міндетті түрде сатылуы ... ... ... ... операцияларын жүргізу үшін
уәкілетті банктерде банктік ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар өкілдіктерінің
және Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігінде белгіленген
тәртіппен ... ... ... ... ... ... ... режимі халықаралық шарттар
мен келісімдерге сәйкес ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының валюталық заңнамасында белгіленген
тәртіппен түсетін және Қазақстан Республиканың ... ... ... ... ... ... ... және шетел
валютасы шектеусіз есепке алынады.
Резидент емес-заңды тұлға уәкілетті банктерден банктік есепшоттарындағы
ұлттық және шетел валютасын Қазақстан Республикасының ... ... ... ... пайдалана алады. Резидент емес-заңды
тұлғалардың банктік ... ... ... ... өзінің
қызметкерлеріне жалақы төлеуге және олардың іссапар шығыстарын төлеуге ... ... ... ... ... ... ... шетел валютасын тиісті түрде ресімделген құжаттарды ұсынған кезде
ғана береді.
Резидент емес-заңды тұлғалардың ... ... ... ... бөлігі олардың уәкілетті банктердегі банктік есепшоттарға
міндетті түрде есептелуі тиіс. Бұрын алынған қолма-қол ... ... ... ... есепшоттарға есептеу міндеті осы ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар
шетел валютасын Қазақстан Республикасының ішкі валюта рыногында сатып алуға
құқылы. Уәкілетті банктер резидент емес-заңды тұлғаларға шетел және ... ... ... ... Мерзімі 120 күннен астам кредит беру
үшін Ұлттық Банктің ... ... ... ... ... ... ... валютамен кредиттер қолма-қол жасалмайтын төлем тәртібімен беріледі.
Резидент емес-занды ... ішкі ... ... ... ... ... үшін ... валютамен берілген кредиттерді пайдалануға тыйым салынады.
Қазақстан Республикасының резидентгері мен резидент еместері валюта
операцияларын жүргізген ... ... ... заңнамасын сақтауды
қамтамасыз ету валюталық бақылаудың мақсаты болып табылады.
Валюталық бақылаудың негізгі бағыттары мыналар:
- клиенттердің ... ... сол ... ... ... ... ... Республикасының заңнамасына сәйкес келуін және
оларды жүзеге асыруға қажетті құжаттардың болуын анықтау;
- валюта ... ... ... ... және ... валюта операциялары бойынша есепке алу мен есеп берудің толық болуын
және ... ... ... ... өз ... шегінде нормативтік-құқықтық
актілер шығарады, анықталған жөнсіздіктерді және жөнінде талаптар ұсынылады
және Қазақстан Республикасында барлық резиденттер мен ... ... ... болып табылатын Қазақстан Республикасының заңнамасында
көзделген басқа да шаралар ... ... ... өз ... ... мен ... еместердің Қазақстан Республикасында
жүргізетін валюта ... осы ... ... ... Ұлттық Банктің лицензиялары мен тіркеу
куәліктерінің талаптарына сәйкес келу бөлігінде ... ... ... ... бақылау органдары мен агенттері валюталық бақылауды жасаған
кезде Қазақстан Республикасында валюта операцияларын ... ... мен ... ... ... ... органдары жүргізген
тексерулердің нәтижелері туралы анықтамалармен және ... ... ... ... туралы хаттамалармен танысуға, белгіленген
тәртіппен шағым жасауға, Қазақстан ... ... ... да ... ... ... ... қаржылық корпорацияның (МФК) капиталына жазылу ... ... ... ... ... атқарылады.
Еуропалық қайта құру және даму банкінің (ЕБРР) капиталына Қазақстан жыл
сайын бес бірдей ... ... ... әр бір бөлігі мынадай
тәртіппен төленеді:
50%-і АҚШ долларымен;
50%-і АҚШ долларымен ... ... де ... ... ... төленеді.
Қазақстанның Азиялық даму банкінің (АБР) капиталына жазылуы да екі
бөліктен тұрады:
бірінші — төленетін ...... ... 12%-ін ...... ... бөлігі (отзывные) — жазылу құнының 88%-ін
кұрайды.
Бірінші бөлікті республика Қаржы министрлігі көлемін бірдей етіп, төрт
бөліп ... ... ... 43,46%-і АҚШ долларымен, 56,54%-ін
Каржы министрлігі теңге бағамына сәйкес есептеп, көрсетеді де жай ... ... ... ... ... қолда бар көлемін және
оның басқа валюталарға айырбастау бағамын реттеу. Егер валюталық құқық
пәніне ... ... ... оңда ... ... — бұл
Қазақстан Республикасының валюталық реттеу жөніндегі заңдарын ... ... ... -құқықтық шаралар жүйесі.
1996 жылдың 24 желтоқсанында ... ... ... ... ... заңының 6-шы бабында "Қазақстан Республикасындағы
валюталық бақылауды валюталық ... ... мен ... ... ... заңдарына сәйкес валюталық реттеу қызметін жүзеге асыруға
құқылы ... ... ... Республикасындағы валюталық органдар
болып табылады. Алған ... ... ... операциялар жүргізген
кезде валюта заңдарына бақылау міндеті жүктелген өкілеттік берілген банктер
мен өкілеттік берілген, бірақ ... емес ... ... ... ... болып табылады. Валюталық бақылау ... ... ... ... үшін ... бақылау агенттерін тартуға жене
оларды ... ... ... үшін ... ... беруге құқылы"
делінген.
2001 жылғы 20 қыркүйекте кабылданған ... ... ... валюта бақылауын ұйымдастыру туралы" нұсқауының ҚР-да ... ... ... және теңгемен түсімнің толық және уақытылы
түсуін, ... ... ... және ... ... ... тауарды
импорттау мақсатына пайдаланудың заңдылығы мен негізділігіне экспорт-импорт
валюта бақылауын жүзеге асыру тәртібін белгілейді.
Экспорт-импорт валюта бақылауының ... мен ... ... ... ... ... ... түсімнің толық және уақытылы
түсуін, сондай-ақ шетел ... және ... ... ... ... заңдылығын және негізділігін Қамтамасыз ету болып
табылады.
2. Валюта бақылауының негізгі бағыттары:
а) жүргізілетін экспорт-импорт ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ҚР-сы Ұлттық ... ... ... ... ... болуын анықтау;
б) төлемдердің негізділігін тексеру;
в) экспорт-импорт валюта операциядары жөніндегі есептің толық ... ... ... келгенде, ақшаның қоғамдағы маңызы өте зор. Икемді ақша саясаты
қоғамдық өндірісті мемлекеттік ... аса ... ... ... ... ... К. Маркс «Жеке адам өзінің қоғамдық билігін де,
қоғаммен ... да ... ... ... ... жүреді» деген
афоризммен сипаттады. Ол ... ... ... Тек ... ... ... ғана тауарлар қоғамдық еңбектің
нәтижесі екенін анықтауға болады. Мысалы, ... ... ... етуі ... қоғамдық еңбектің сапалы деңгейі айқындалып, сандық
есебі жүргізіледі.
2. Әр адамның ... яғни ... ... ... де ... анықтауға болады. Себебі адам қоғамдық еңбектегі үлесін жалақы
ретінде алғанда, ақша төлем құралы қызметін ...... бір ... заңмен белгіленген ақша өлшемі. Валютаның
қоғамдағы ролі өте зор. Себебі ол шетеледік валюталар мен ... ... алу – ... ... ... аймағының негізгі ережелері: жетекші
валюта төлем құралы ретінде әрі сақтық ... ... ... ... көмегімен сыртқы төлемдер төленеді, валюталар бір елден екінші
елге еркін таралады. Шетел ... ... ... ... және мұраныс пен ұсыныс негізінде ұлттық валютаға қатысты шетел
валюталарының ағымдағы ... ... ... ... ... ұйымдар
бар. Олар – валюталық биржалар.
Макроэкономикалық тепе-теңдік ақша ... ... ... болуын қалайды. Олардың ішіңдегі ең бастысы ақшаға деген
сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігі.
Ақшаға сұраныс шаруашылық агенттерінің сақтап жүрген ақша ... ... Шын ... ол ақша ... немесе қалған номиналды
ақшаға деген сұраныс. ... ... ... ... мен нарықтағы теңдік
жағдайларын зерделеу бұл мәселелерде екі негізгі экономикалық ... және ... ... ... ... ... ... сұраныстың монетарлық теориясы неоклассикалық дәстүрлерге
сүйеніп, XVIII ғасырда пайда болды. Бұл ... ... ... ғасырдың 30—40 - жылдарына дейін үстемдік жүргізген ақшаның
сандық теориясының ұсыныстарын ... ... Бұл ... ... ... ... ғалымдары Д. Юм, Дж. Милль, А. Маршалл, А.
Пигу, К. Виксель, Д. ... ... ... И. ... ... Г. Кассель
мен Б. Хансен. Қазіргі монетаризм сандық теорияның жаңа ... ... ... ғалымдарының 50—60-жылдардағы еңбектерінея көрінеді. (М.
Фридмен, К.Брунчер, А.X.Мельтцер).
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Байгісиев М. Халықаралық ... ... ... 2005ж.
2. Шеденов У. Жалпы экономикалық теория. Алматы 2005 ж.
3. Саниев Ө. Ақша. Неисе. Банк ісі. ... 2005 ... ... Б. ... ... ... 2005 ... Әубәкіров Я.Ә. Экономикалық саясат негіздері. Алматы: Санат, 1998
ж.
6. Мәделиев Б. Нарықтық экономика ... ... ... 1995 ж.
7. Жүнісов Б., ... ... ... экономика
негіздері. Алматы 2003 ж.
8. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: ... в ... ... ... 1992. - 160 с: ил
9. Балабанов В.С. ... ... ... ... ... ... И.Е. ... А.И. Поволоцкий. - Москва: Финансы и
статистика., 1994. - 128 с
10. Балабанов И.Т. финансовый менеджмент: Учебник. -Москва: Финансы и
статистика., 1994. - 224 с: ... ... ... ... / Под ред. ... ... -
Москва: Финансы и статистика., 1996. - 240 с: ил.
12. Бороздин П.Ю. Ценные бумаги м фондовый ... ... 1994. ... Бункина М. Деньги, банки, валюта. Учебное пособие. Москва.; АО
"ДИС", 1994.
14. Ефремов И.А. ... ... ... с ... ... ... 1995. - ... Карагусова Г. Что нужно знать о ценных бумагах: Вопросы и ... ... ... 1996. - ... Карагусов Ф. Ценные бумаги и регулирование их обращения в
Республике Казахстан. - Алматы: ... 1995. - ... ... ... - ... ... 1995. - 144с Лексис В.
Кредит и банки (Перевод с ... ... ... Перспектива,
1994.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ақша-несие саясаты"7 бет
Ақша нарығының қазіргі кездегі жағдайы4 бет
Қазақстан Республикасының ақша нарығының қазіргі жағдайы24 бет
Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы30 бет
Ақшаның мәні мен атқаратын қызметі18 бет
Ақшаның формалары мен түрлері, атқаратын қызметтері46 бет
Ақшаның қажеттілігі, экономикалық мазмұны, ұдайы өндірістегі атқарымы мен маңызы. ақшаның даму кезеңдері26 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы компанияның ақша қаражатының экономикалық маңызы, атқаратын қызметтері мен міндеттері және оларды басқару ерекшеліктері. «Аққайнар» АҚ - ның қаржылық жағдайын талдау22 бет
Экономиканың ақшалай-несиелік тұрақтылығындағы орталық банктің атқарылатын рөлі32 бет
ҚР ұлттық банкі – мемлекеттің ақша-несиелік саясатының атқарушысы және тексерушісі89 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь