Әлеуметтік статус және әлеуметтік рөлдер

Жоспар

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

II. Негізгі бөлім
2.1 Әлеуметтік статус және әлеуметтік рөлдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
2.2 Әлеуметтік мәртебелер мен рөлдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.3 Тұлғаның әлеуметтік мәртебесі мен рөлі және ол туралы тұжырымдамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

IV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

V. Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
I. Кіріспе
Жеке мәртебе – адамның өзі қоршаған аз топтың ішінен (отбасы, достары, көршілер, студенттік топ, ұрғылықты жеріндегі көршілер,т.б.) өзінің қасиеттеріне қарай алған орны. Жеке мәртебе таныс адамдар ортасында басты мәнге ие болады, ал әлеуметтік – таныс емес адамдар арасында. Таныс адамдар үшін біздің ресми мінездемеміз емес, жеке қасиеттеріміз маңызды.
Тұлғаның мәртебесі мен мәні, орны туралы ілімді батыс социологтары Дж.Мид, Р.Минтон, Р.Мертон, Т.Парсонс, Р.Дарендорф т.б. зерттеп дамытты.
Тұлғаның рөлі (мәні) туралы теория тұлғаны “әлеуметтік мәртебе” және “әлеуметтік мән” ұғымдарының көмегімен сипаттайды. Әлеуметтік мәртебе дегеніміз – тұлғаның орны, жағдайы. Мәртебе алу – аталған адамның бүкіл мәртебелерінің жиынтығы. Мысалы, Маржан – біреудің қызы, әйелі, студент, апа, шеше, жас әйел, Алматы тұрғыны, топ старостасы. “Мәртебе алу” терминін ғылымға Роберт Мертон енгізді.
Басты мәртебе деп аталған индивидке мейлінше тән мәртебені айтамыз. Ол мәртебе бойынша айналадағылар оны ерекше бөліп көрсетеді, оны теңестіріп салыстырады. Әйелдер үшін дәстүрлі ортада қоғамда үй шаруасының мәртебесі, ерлер үшін бұрын да қазір де оның жұмыс орнымен байланысты – мұғалім, сот, жұмысшы, бухгалтер, т.б. мәртебе басты болып саналады. Ғалым үшін бастысы – ғылыми дәреже, менеджер үшін оның жұмысы.
Жеке тұлға - әлеуметтанудың өзекті проблемаларының бірі, өйткені қоғамдағы болып жататын әлеуметтік құбылыстар мен процестердің, сол сияқты жекелеген адамдар мен әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерінің себептерін, мәнін жеке тұлғалардың мәнді сипатты белгілері арқылы түсінуге болады. Басқаша атйқанда, жеке тұлғаның мінез-құлқы арқылы тұтас топтық, қоғамның өмірін түсінуге болады. Жеке тұлға әлеуметтік қатынастар мен байланыстардың бастапқы агенті болып саналады. “Жеке тұлға” дегеніміз кім? Бұл сұраққа жауап беру үшін “адам”, “индивид”, “жеке тұлға” деген ұғымдардың арасындағы мазмұндық айырмашылықты біліп алуымыз керек. “Адам” деген – адамзат баласының жер бетіндегі басқа биологиялық организмдерден өзгеше қасиеттерін сипаттайтын жалпылама ұғым.
Адам – тарихи процестің субъектісі, жердегі материалдық және рухани мәдениеттің дамуы ( homo sapiens түрінің өкілі ). Адам табиғатынан жан, жеке тұлға болуға қабілетті. Егер адам қоғамда өсіп, өмір сүрсе, оның әлеуметтену қабілеті дамиды. Егер оның өмірі қоғамнан тыс болса, оның әлеуметтену қабілеті өшеді. Адам - тек қоғамда ғана адам.
Индивид ( лат. Individ – бөлінбейтін, ақырға ) – адамзат тегінің бір ғана өкілі және оның “алғашқы кірпіші”, жеке даралық – бір индивидті басқасынан ажыратушы қасиеттер жиынтығы. “Адам” ұғымы биологиялық және әлеуметтік мәндердің бірлігі, бұл адамның әлеуметтік мәнінде табиғи негіздер жатқанымен, оны табиғаттың өзге бөліктерінен ерекшелендіреді. Әлеуметтік мәннің қалыптасуы, әлеуметтену процесі ондағы биологиялық бастамалардың жайылып кетуін білдірмейді, қоғам қажеттілігіне сәйкес биологиялық сапаларының әлеуметтікке айналуын білдіреді. Егер бұл процесс табысты өтсе, біз жеке тұлға туралы айтамыз. Барлық тұлғалардың өзінің биологиялық, психололгиялық сипаттамалары ( эмоциялары, интеллектісі, әдеттері, мінез-құлық стилі, құндылық бағдарлары және т.б. ) болады. Бұл сипаттамалар әрбір тұлғаға жеке мінез береді.
Мәртебенің мәні – сол мәртебеге сай мінез-құлықтың болуы. Мәртебенің символдары (рәміздері) мәселен әскери адамның киімі, бай мен кедейдің пәтрі. Мәртебенің міндеттері, дүниенің мәртебелі көрінуі.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Р.Әбсаттаров, М.Дәкенов, «Әлеуметтану», Алматы «Ғылым» ғылыми баспа орталығы; 2003. – 376 б.
2. Рахметов Қ.Ж, Болатова А.Н, Исмағамбетова З.Н, «Социология» Алматы 2005 «Өлке» - 256 б
3. Тажин М., Аяғанов Б., «Социология негіздері» Алматы, 1993
4. «Әлемдік әлеуметтану антологиясы», Алматы, 2006
5. Нысанбаев. Ә. «Социология» Алматы, 2002
6. Тұрғынбаев Ә.Х «Социология» Алматы, 2001
7. Тощенко Ж.П. «Социология» Москва, 1994
8. Н.Смелзер. Социология М.1994.
9. Ж. Сәрсенова, Г. Тәңібергенова «Әлеуметтану» Алматы, 2000
10. Ә.И Икенов, А.Д. Жүсіпова «Әлеуметтану негіздері» Алматы, 2004
11. А.И.Кравченко Социология учебное пособие Екатиринбург
12. Оданова Р.К «Социология тарихы және теориясы», Шымкент, 2005- 256б.
13. Социология. Ж. Сарсенова. Алматы. 1998.
14. М.М Аженов, С.И. Утешов «Общая социология» Алматы, 2001
15. С.С.Фролов Социология М. "Логос" 1998
16. Н.Р. Айтов, Қ.У. Биекенов «Социология» Алматы, 2000
17. Н.А. Айтов «Основы социологии» Алматы, 2001
18. Тажин. М., Аяғанов. Б «Социология негіздері» Алматы, 1993
19. «Әлеуметтану» 2-кітап Оқулық / жалпы ред. басқ. М.М.Тажин – Алматы: Қазақ Уииверситеті, 2005
        
        Жоспар
I. Кіріспе------------------------------------------------------------------
-----------------------4
II. Негізгі бөлім
2.1 Әлеуметтік статус және әлеуметтік рөлдер--------------------------------
----------6
2.2 Әлеуметтік мәртебелер мен рөлдер----------------------------------------
----------11
2.3 Тұлғаның әлеуметтік мәртебесі мен рөлі және ол ... ... ... Қорытынды--------------------------------------------------------------
------------------26
IV. Пайдаланылған әдебиеттер------------------------------------------------
------------27
V. Сілтемелер---------------------------------------------------------------
-------------------28
I. Кіріспе
Жеке мәртебе – адамның өзі қоршаған аз топтың ішінен (отбасы,
достары, көршілер, студенттік топ, ұрғылықты жеріндегі ... ... ... ... ... Жеке ... таныс адамдар ортасында
басты мәнге ие болады, ал әлеуметтік – таныс емес адамдар ... ... үшін ... ... ... ... жеке ... маңызды.
Тұлғаның мәртебесі мен мәні, орны туралы ілімді батыс социологтары
Дж.Мид, Р.Минтон, Р.Мертон, Т.Парсонс, Р.Дарендорф т.б. ... ... рөлі ... ... ... ... ... мәртебе” және
“әлеуметтік мән” ұғымдарының көмегімен сипаттайды. Әлеуметтік мәртебе
дегеніміз – тұлғаның орны, жағдайы. Мәртебе алу – ... ... ... ... ... ... – біреудің қызы, әйелі, студент,
апа, шеше, жас әйел, Алматы тұрғыны, топ старостасы. ... ... ... Роберт Мертон енгізді.
Басты мәртебе деп аталған индивидке мейлінше тән мәртебені ... ... ... ... оны ерекше бөліп көрсетеді, оны
теңестіріп салыстырады. Әйелдер үшін дәстүрлі ортада ... үй ... ... үшін ... да ... де оның ... орнымен байланысты –
мұғалім, сот, жұмысшы, бухгалтер, т.б. мәртебе басты болып саналады. Ғалым
үшін бастысы – ... ... ... үшін оның ... тұлға - әлеуметтанудың өзекті проблемаларының бірі, өйткені
қоғамдағы болып жататын әлеуметтік құбылыстар мен процестердің, сол сияқты
жекелеген адамдар мен әлеуметтік топтардың ... ... жеке ... ... ... белгілері арқылы түсінуге болады.
Басқаша атйқанда, жеке тұлғаның мінез-құлқы ... ... ... ... ... ... Жеке ... әлеуметтік қатынастар мен
байланыстардың бастапқы агенті болып саналады. “Жеке тұлға” дегеніміз кім?
Бұл сұраққа жауап беру үшін “адам”, “индивид”, ... ... ... ... ... ... біліп алуымыз керек. “Адам”
деген – адамзат баласының жер бетіндегі басқа биологиялық организмдерден
өзгеше қасиеттерін сипаттайтын жалпылама ұғым.
Адам – тарихи процестің ... ... ... және ... ... ( homo sapiens ... өкілі ). Адам табиғатынан жан,
жеке тұлға болуға қабілетті. Егер адам ... ... өмір ... ... ... дамиды. Егер оның өмірі қоғамнан тыс болса, оның
әлеуметтену қабілеті өшеді. Адам - тек қоғамда ғана адам.
Индивид ( лат. Individ – ... ... ) – ... ... ... ... және оның “алғашқы кірпіші”, жеке даралық – бір индивидті
басқасынан ажыратушы қасиеттер жиынтығы. “Адам” ұғымы биологиялық ... ... ... бұл ... ... ... табиғи
негіздер жатқанымен, оны табиғаттың өзге бөліктерінен ерекшелендіреді.
Әлеуметтік мәннің қалыптасуы, әлеуметтену процесі ондағы биологиялық
бастамалардың жайылып кетуін ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Егер бұл процесс
табысты өтсе, біз жеке тұлға туралы айтамыз. Барлық тұлғалардың өзінің
биологиялық, психололгиялық ... ( ... ... ... ... құндылық бағдарлары және т.б. ) болады. Бұл
сипаттамалар әрбір ... жеке ... ... мәні – сол мәртебеге сай мінез-құлықтың болуы.
Мәртебенің символдары (рәміздері) мәселен әскери адамның киімі, бай мен
кедейдің пәтрі. ... ... ... ... ... Әлеуметтік статус және әлеуметтік рөлдер.
Адамның аса күрделі табиғаты оның ... әр ... ... ... ... адамға, оның тұлғалық түріне байланысты,
алуан түрлі модельдерді жасауға ықпал етті. Осылардың бірі – адамның
бейнесіне ... ... ... ... ... ... тұлғаның рөлдік тұжырымдамасы дейді. Бұл тұжырымдаманың
мазмұны мынадай: қоғамдағы әрбір адам ... ... ... әлеуметтік
топтарға кіреді. Мысалы, отбасына, оқу тобына, достар ... ... т.б. ... топтағы адамның белгілі бір орны, өзінің көзқарасы,
бағыты болады, оған белгілі бір талап-тілектер қойылып, ол оны ... ... ... бір адам ... әке немесе шеше, екінші жағдайда
осы адам дос, үшінші жағдайда бастық болады, яғни нақтылы адам әр ... ... ... ... ... ... ... мәнді жақтары “әлеуметік рөл”,
“әлеуметтік статус” ұғымдарын тудырады. Әлеуметтік рөл қоғамдағы адамдардың
белгілі бір алатын орнына, жағдайына, олардың басқалармен қарым-
қатынастарына ... және ... ... ... адамдардың
атқаратын қызметтері.
Басқаша айтқанда, әлеуметтік рөл дегеніміз, қоғамдағы ... бір ... ... жағдайда белгілі бір тәртіп нормаларын сақтауын
айтамыз. Ал, рөлдік жүйе дегеніміз адамның қоғамдағы алатын орнына,
жағдайына, тұрмысына ... ... ... ... ... ... бойына сіңіріп, игеріп, меңгеруі тұлғаны әлеуметтендіру
процесінің бір бөлігі, оның қоғамға, топқа толық енуінің негізгі қажетті
шарты.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... байланысты
рөлін айтуға болады. Әлеуметтік рөлдерді игеріп, меңгеруде адам адам
әлеуметтік тәртіп стандарттарын игеріп, ... ... ... іске ... ... де, адам өмірде бірнеше байланыс-
қатынастарға еніп, әр түрлі рөлдегі іс-қызметтерді орындауға ... ... ... ... ... де ... болады. Осылардың
салдарынан адам сыртқы дүниемен байланысында, өзінің тұтастығын,
бүтіндігін, бір сөзбен ... ... ... үшін ... бір ... ... Бұл оның өзімен өзінің болуын және әр түрлі қызмет рөлдерін
орындау үшін керек. Бұл тұрғыдан қарағанда ... өзі ... ... ... тетік өзі орталық қызмет атқарушы орган болып, өзінің “мәні”
атқаратынқызметімен біріктіріледі, өзінің іс-әрекетіне адамгершілік баға
беріп, оны іске асрады, өзінің орнын тек қана бір ... ... ... ... қатар өмір сүрудің мақсатын білу үшін екінші бір
құбылыстардың мәнін, мақсатын білуге ұмтылады.
Сонымен, жан-жақты дамыған тұлға өзінің рөлдік мінез-ұлқын ... ... ... ... ... оны ... ... қолданады. Басқаша айтқанда, рөлдік мінез-құлық дегеніміз,
индивидтің (адамның) іс жүзіндегі мінез-құлық.
Сонымен, жан-жақты ... ... ... бір ... ... ... ... рөлдік мінез-құлықты пайдаланады. Рөлдік мінез-
құлқты рөлмен алмастыруға болмайды. Әлеуметтік рөлдің негізгі компоненттері
сатылы жүйе ретінде құрылады.
Рөлдік ... ... ... ... XX ... жылдары пайда болды. Оның ірі өкілдері Кули Чарльз Хортон (1864-
1929ж.ж.), Мид Джордж Герберт (1863-1931ж.ж.), т.б. Кули Ч.Х. “шағын ... ... ... ... ... оның ... мен ”, ... және “Әлеуметтік реттілік” (1902ж.), “Әлеуметтік ұйым” (1909ж.),
“Әлеуметтік үдеріс” (1918ж.), “Әлеуметтік теория”, “Әлеуметтік зерттеу”
(1930ж.) деген еңбектері бар. Кулидің жалпы ... ... ... ұйым және ... ... процестерді
қалыптастырудағы шешуші рөлін мойындау жатыр.
Ал, Мидтің әлеуметтану теориясының пайда болу негізінде өткендегі
болған әрекет, оқиға (қысқаша “акт”) ұғымы ... Бұл акт ... ... ... қабылдаудағы ерекшелігін анықтайды. Мидтің
пікірінше, әрекет етуші субъект кең ... ... ... ... ... ... (“я”) ретінде қарастырылады. Объектілер ұғымының
мазмұны, Мидтің пікірінше, индивидтің өткендегі ... ... ... Осыған орай объектілер индивид пен олардың
арасындағы қатынастарды ... мен ... бұл ... ... әр түрлі
ағымдарға кең тараған. Оның ішінде тұлғаның рөлдік ... Т ... ... ... ... көп ... тұлғаның рөлдік теориясы тұлғаның бейімделу процестерін көп
дәріптей отырып, оның белсенді, творчестволық жағын жоққа шығарады.
Ч.Кули тұлғаның қалыптасуы ... ... ... ... мен байланыстар негізінде болады деп тұжырымдады.
Осылардың негізінде адам өзінің “айнадағы мен” деген имиджін жасайды. Ол үш
элементтен ... Жұрт мені ... ... Жұрт ... сыртқы түріме қалай әсер етеді;
б) Мен жұрттың тигізген ... ... ... ... теория біздің қоғамдық пікірді қалай қабылдап, оған қалай жауап
беру керектігін түсіндіреді.
Джордж Герберт Мид тұлға өзінің “менін” қалай алағ ... ... ... ... Кули ... Мид ... яғни ... деген
ұғым әлеуметтік дамудың жемісі, ол өзі сияқты адамдармен әр түрлі қарым-
қатынас, байланыстар негізінде қалыптасады деп ... бала ... ... ... ... ... Тек қана
өзінің мінез-құлқын ойлау арқылы жас бала өмірде бірінші қадам жасайды.
Өзін “ойлауды” үйренгеннен кейін ол басқа адам туралы ... ... ... ... ... ... ... пікірінше, адамның тұлғаға айналу процесі үш түрлі сатыдан
құрылады.
Бірінші имитация. Бұл сатыда ... ... ... ... бірақ, оны түсінбейді. Кішкене бала үйдің еденін жумақшы болып,
өзінің ойыншық ... ... ... ойын ... Бұл ... ... бала өзінің мінезін –
белгілі бір рөлді орындау арқлы ... Ол ... өрт ... ... ... балалар бұл рөлдерді өздері істеп көрсетеді. Қуыршақтармен
ойнағанда жас балалар оларды еркелетіп ... ... ... ... ... балалар өз істерін ойлап жасайтын қабілетке
жете бастайды.
Үшінші саты – ... ... ... балалар тек өздерін ғана ойлап
қоймайды, сонымен қатар басқалардың нені күтетінін түсіне ... ... ... жүрген бала ойынның барлық ережелерін біледі. Бұны команданың
барлық ойыншылары да біледі. Балалардың футбол ойынының тәртібін,
ережелерін білу оларды адамдардың қоғамда ... ... ... ... меңгеруіне бағыттайды. Бұл тәртіп, ережелер қоғамда заң және
ережелер ... ... де ... ... ... ... рөлдік теорияда адамның әлеуметтік мінез-құлқы негізгі
екі ұғыммен түсіндіріледі:
Олар: “әлеуметтік ... және ... ... . ... ... ... ... айтылды. Енді бұларға толығырақ тоқталайық.
Мысалы, әрбір адам әлеуметтік жүйеде бірнеше қызметтерді атқарады.
Осыны статус дейді. Әрбір адамның бірнеше статусы болуы мүмкін, ... ... бір ғана ... ... Бұл ... ... басты немесе
интегралды деп аталады. Ол басты немесе интегралды статус адамның қызметі
(лауазымы) арқылы белгіленеді. Мысалы,директор, профессор сияқты әлеуметтік
статус адамның сыртқы мінез-құлқы мен ... ... ... ... ... әлеуметтік мамандық белгілер ең алдымен адамның алдына қойған өмірлік
басты нысаналарынан, іс-әрекеттерінен, мақсаттарынан, т.б. байқалады.
Әлеуметтанушылар статустардың екі түрін бөліп көрсетеді. Біреуі ... ... ... ... өз еңбегінің нәтижесінде қол
жеткізген (приобретенный) статус. Қоғамнан берілген статус – бұл тұлғаның
этникалық шығу тегімен, туған жерімен, отбасымен, т.б. ... ... қол ... статус адамның қажырлы еңбек етуіне байланысты.
Мысалы, жазушы, ғалым, директор, т,б, Статустың табиғи деген түрі болады.
Тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... (ер адам, әйел, бала, жасөспірім, қарт, т.б. ) Кәсібіне,
қызметіне (лауазым) байланысты статус – тұлғаның базистік (яғни, негізгі)
статусы болып есептеледі, Ол ... ... ... ... ... Бұл статусқа адамның әлеуметтік, экономикалық, өндірістік салаларда
қызметі, орны (мысалы, дәрігер, инженер, мұғалім, банкир, т.б. ) жатады.
2.2 Әлеуметтік мәртебелер мен ... ... ... иесі ... ... ... топтармен
қарым-қатынас жасайды. Ол белгілі бір топтың ғана мүшесі болатын жағдай іс
жүзінде кездеспейтіндіктен, жеке адамның әр ... ... ... ... оның ... ... қатысты функционалдық мүмкіндіктерін
талдау үшін әлеуметтануда әлеуметтік мәртебе мен әлеуметтік рөл ұғымдары
пайдаланылады.
Әлеуметтік мәртебе деп ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік мәртебе жеке адамның жан-жақты және сонымен
бірге ... ... ... ... атқаратын жұмысының
сипатын, лауазымын, материалдық жағдайын, саяси ықпалын, іскерлік
байланыстарын, ұлтын, дінін, жасын, ... ... ... және т.б. ... ... ... негізгі екі түрге бөлуге болады:
белгіленген және қол жететін мәртебелер.
Тұлғаның күш-жігері мен сіңірген еңбегінен тыс ... ... ... ... шығу тегі, туған жері, отбасы, жынысы мен
жасы т.б. факторлармен байланысты. Қол жеткен мәртебе адамның өзінің ... ... ... ... ... ... директор және
т.с.с. ).
Адамның қандай да бір мәртебеге ие болғаны (кей кезде, тіпті, оның
тұлғасының осы ... ... ... деп ... ... ... ... ие болғанына немесе күш-жігер жұмсауының
нәтижесінде қол жеткізгеніне қарамастан, қалай болған күнде ... жеке адам ... ... ... ... ... ... процесі арқылы меңгереді.
Мәселен, бір адам көптеген мәртебеге ие болады, осылайша көптеген
топтар мен ұйымдарға қатысады. Ол – ... әке, ұл, ... ... партия мүшесі және т.с.с. Бір адам иеленген барлық мәртебелер
жиынтығы мәртебелік жиынтық деп аталады. Әдетте, адамды ... ... ... оның ... сәйкестендіретін мәртебелерінің бірі
– басты мәртебе, сол адамның өзіне тән болады. Басты мәртебе салыстырмалы
түрде алынады – ол адамның ... ... ... ... ... ... сәні мен салтын, адамның мінез-құлық үлгісін анықтайтын
мәртебесі ... ... ... болып табылады. Мұндай мәртебе көбінесе
негізгі жұмыс орнындағы лауазымына байланысты болады.
Бір адамда әлеуметтік мәртебе және жеке ... ... ... ... жөн. Жеке ... ...... өз айналасында ие
болған позициясы, оған туысқандарының, әріптестерінің, достарының берген
бағасы. Бірдей мәртебеге ие болған адамдар әр түрлі әлеуметтік мәртебелерге
де ие ... ... және ... ... ... ... болар
еді: жеке басының мәртебесі – адамның шағын ... ... ... ал ... ... – ауқымды әлеуметтік қауымдастықтағы
позициясы. Әлеуметтік мәртебенің сипатты белгісі – оның жеке адамға қатысты
болмайтындығы, ал жеке ... ... ... жеке ... білдіреді.
Әлеуметтік мәртебенің және адамның жеке басының мәртебесінің
айырмашылығы адамның өзі қатысатын ресми немесе бейресми ұйымның
құрылымында ие болатын беделі мен ықпалынан ... ... Жеке ... қол ... ... ... ... жеңіл.
Қоғамдық пікірде басқаларға қарағанда көбірек бағаланатын мәртебелер
мен әлеуметтік ... ... ... ... табады, бірақ ешбір
құжатта белгіленбейді. Мұндай иерархиядағы орын дәреже деп ... ... бір ... ... ал ... ... дәрежені иеленетін болса, ие
болмаса бір мәртебенің құқықтары мен міндеттері басқа мәртебенің құқықтары
мен міндеттерін орындауға қайшы келетін ... ... ... ... ... ... ... топтар ішінде қарама-қайшылықтар туындауы мүмкін.
Қоғамның адамға қоятын талаптарының жиынтығы нақты әлеуметтік
мәртебемен байланысты. Әлеуметтік жүйеде берілген ... ... ... ... ... әлеуметтік рөлдің мазмұнын
білдіреді. Әрбір мәртебе, әдетте, бірқатар әлеуметтік рөлдерді қамтиды. Осы
мәртебеден шығатын рөлдердің жиынтығы рөлдік жиынтық деп аталады.
Әлеуметтік ... ... екі ... ... кеңнен
көрсетілген. Рөл ұғымының өзін ең алғаш жүйелі түрде 1930жылдардың бас
кезінде символикалық интеракционизм теориясының негізін салушы Дж.Г.Мид
қолданған. Ол рөлдерді адамдар арасындағы ... және ... ... ... бар ... қарым-қатынас нәтижесі деп сипаттаған. Мидтің
әлеуметтік философиясы әуел бастан балалардың қоғамға қалай ... ... ... ... яғни өз ... ... -
әкелерінің, аналарының, мұғалімдерінің, дәрігерлердің рөлдерін салыстыра
отырып, өзінің әлеуметтік мәнін ... ... ... ... де өз мінез-құлықтарында өздерінің рөлдерін жасау үшін басқа
адамдардың ... өз ... ... ... пайдаланады. Символикалық
интеракционизм теориясына сәйкес әрбір рөл өзіне басқа рөлдермен қарым-
қатынасты қамтиды; мысалы, “мұғалім” ... ... ... ... мүмкін
емес және ол оқушының өзіне тән мінез-құлқы мен арақатынасы тәрбиешінің
өзіне тән мінез-құлқы ретінде ... ... ... қарым-қатынас процесі
адамдардың өз рөлдерін атқара отырып, басқалардың рөлдеріне қатысты
қалыптасқан азды-көпті тұтас ұғымды және басқалар рөлінде іс-әрекет
жасайтын адамдардың шынайы ... ... ... ... ... ... ... күмән туғызатынын білдіреді. Бұл өз
кезегінде адамдарды өздерінің рөлдік мінез-құлықтарын сақтауына немесе
өзгертуіне жетелейді.
Екінші көзқарас Р.Линтоннан ... ... (1936). ... ... ... құрамдас бөлігіне – қазіргі заманғы
әлеуметтанудың неғұрлым ықпалды мектептерінің біріне айналды. Функционализм
рөлдерді маңызды белгіленген және статикалық (яғни өзгермейтін) нәрселер
ретінде ... Бұл ... ... ... ... жаяды және мінез-құлықты
рөлдер арнасына енгізетін әлеуметтік нормалардан көрініс табады. Жаңа
көзқарас рөлдер ... ... жиі ... анықталуы мүмкін екендігін
мойындайды, алайда өзара қарым-қатынас процесінің өзі жаңа рөлдер туғызуы
немесе барларын жаңғыртуы мүмкін деп есептемейі. Әрине, жеке адамдар басқа
рөлдерді ... ... ... ... өз ... ... және ... атқарылуы қаншалықты сәтті екендігі туралы ақпарат
туралы ала алады.
Әлеуметтік ... екі ... ... жөн: ... күту ... ... Осы екеуінің арасында толық дәлме-дәл келу ешқашан болмайды.
Бірақ ... ... ... ... ... ... бар. ... ең алдымен бізден басқалардың не күтетіндігімен анықталады. Бұл
күтулер сол тұлға ие болатын мәртебемен тоғысады. Егер кімде-кім біздің
күткенімізге сай ... рөл ... онда ... белгілі бір
қақтығысқа ұшырайды.
Рөлдік талаптар (ұйғарымдар, күтулер) әлеуметтік мәртебе төңірегінде
топтасқан нақты әлеуметтік нормаларға айналысады.
Рөлдің нормативтік құрылымында әдетте 4 ... ... осы ... ... ... ... ... осы мінез-құлықпен байланысты ұйғарымдар (талаптар);
3- ұйғарылған рөлдің орындалуын бағалау;
4- санкция - әлеуметтік жүйе талаптары шеңберіндегі қандай да ... ... ... ... бір ... кез ... рөл мінез-құлықтың таза моделіболып
табылмайды. Жеке адамның мінезі рөлдік күтулер мен рөлдік мінез-құлықтар
арасындағы басты байланыстырушы буын ... ... Бұл ... ... таза ... сыймайды деген сөз. Ол бірегей, өзіне ғана тән
рөлдерді өзінше түсіну және түсіндіру әдістерінің өнімі болып ... орта ... өз ... ... ... қалайша мәжбүр
етеді? Бұған санкциялар механизмі қызмет етеді. Белгілі бір мәртебеге ие
болған адам өзін біз күткеннен бөлекұстайтын болса, әрине, біз қандай ... ... ... қанағаттанбайтынымызды, ашу-ызамызды білдіреміз; ал
егер де, керісінше, адамдар өз рөлдерін өз деңгейінде атқарса, онда біз
оларға өзіміздің құптайтынымызды, ынталандыратынымызды бідіреміз. Сол
арқылы ... ... ... ... үшін ең ... ... ... ортаға қолайлы арнаға бағыттайды.
Әлеуметтік рөлдерді қоғамдағы сан алуан түріне қарай қандай да бір
тиімді зерделеу ... кем ... ... жіктелуін талап етеді. Мұндай
әрекетті Т.Парсонс жасап көрген. Ол негізгі бес өлшемді бөліп көрсеткен,
олардың көмегімен кез ... ... ... ... ... ... Барынша әділ мінез-құлық күтілетін рөлдер болады.
Мысалы, құқық қорғау органдары қызметкерлерінің рөлдері. Сонымен
қатар, егер де әйел өзін-өзі эмоционалды сабырлы ұстаса, онда ... онша ... ... ... мүмкін.
2. Алу тәсілі. Рөл дегеніміз белгілі бір мәртебе иесінен ... ... ... ... ... біз ... сипатының рөлдің сипатына да
ықпалын тигізетіндігін күтуге құқылымыз. Іс ... ... ... ... ... ... жазылған сипатымен негізделеді;
басқа рөлдер ие болатын мәртебесімен қоса алынады (әрине, қандай ... ... ... атқару үшін оларды иеленушілердің “оқып-
жаттығуына” тура келеді).
3. Көлем. Рөлдердің кейбіреулері өзара ... ... ... ... ... ... Мысалы, егер де жоғары лқу орнының
оқытушысы емтиханда студент білімінің деңгейін бағалауда студенттің
өткен материалды қалай меңгергеніне қызығушылық танытып ана ... ... ... ... ... ... назарға алатын болса,
онда бұл оның рөл шеңберінен шыққандығын, демек оны дұрыс
орындамайтындығын білдіреді. Сонымен қатар, мысалы, әке рөлі мен бала
рөлі арасындағы ... ... ... кең, ... ... ... әр алуан жақтары алаңдатуға тиіс.
4. Ресмилендіру деңгейі. Көптеген рөлдерің атқарылуы ресмиленген, яғни
оның өзіндік сипаты бар. Іс ... ... ... ... әсіресе бюрократиялық, әскери және жартылай әскери ұйымдарда
рөлдердің барлығы осындай. Бұл жерде ... ... ... ал ... ... үшін ... емес (ұйымдар теориясы
көрсеткеніндей толық алынып тасталмаған). Басқа бір шеті - әкенің
немесе достың рөлі сияқты әлсіз шектелген рөлдер, мұнда жеке ... ... ... диапозон ауқымы нғұрлым кең.
5. Уәждеу. Түрлі рөлдерді атқару әр түрлі уәждермен негізделген. Біз
бизнесменнен өзінің ақшасын, уақыты мен қажыр-қайратын ... ... ... өзі ... ... ... ... күте қоймасымыз анық; оның негізгі мақсаты – ... ... табу ... – одан да көп ... табу үшін ... іске
жұмсау және т.с.с. ) Саясаткер жек билігінің ауқымын ұлғайтуды
басшылыққа алады. Әлеуметтік қамсыздандыру қызметкерлері болса,
клиенттерінің әл-ауқатын ... ... ... Бұл ... ... кей ... өз ... бойынша ішінара үйлесім тауып
жатса, кей жерде бір-біріне қайшы келіп, күрделі әлеуметтік қарым-
қатынастармен астарласып жатыр. Рөлдерді жіктеудің ... ... ... ... ... ... алу мен ... оңай көне
қоймайды.
Әрбір адам көптеген әр түрлі жағдайларда бірнеше рөлдер атқаратын
болғандықтан рөлдер арасында қақтығыс болуы мүмкін.
Жалпы алғанда, рөлдік ... екі ... ... ... ... ... және бір ... шегіндегі. Қақтығыстар екі және одан да
көп рөлдер көбіне тұлғаның бір-біріне сәйкес ... ... ... ... ... істейтін әйел өзінің негізгі жұмысының
талаптары оның үй шаруасындағы міндеттерін ... ... ... ... ... қақтығыс рөлдер арасындағы қақтығысқа жатады.
Ішкі шиеленістермен қақтығыстардан, мүдделер қақтығысы дейтіннен ... ... көп ... ... жеке адам ... әсерімен оның
мүддесіне ие болмаса оның шкі ұстанымдарына жауап бермейтін рөлді атқарған
кезді алайық. Егер де ... ... ... онда ол ... ... бас ... сол рөлден шығуға, ішкі жан күйзелісіне әкеп соғуы
мүмкін.
Рөлдік шиеленістің төмендеуіне көмектесетін әрекеттердің бірнеше
түрін бөліп қарауға болады. Рөлдерді ...... ... да ... қиын ... ... оған ... жағынан және жеке басына
дұрыс болатын ұғымның көмегімен қорғанатын тәсілдердің бірі. Оңтайландыру
рөлдік қақтығыс ... ... ... қол ... ... ... санадан тыс іздеу арқылы жасырады.
Рөлдерді бөлу рөлдік шиеленісті рөлдердің бірін өмірден уақытша алып
тастау және оны жеке ... ... ... ... сол ... тән ... ... жауап ретінде әрекет етуін сақтап қалу жолымен
төмендетеді.
Рөлдерді реттеу – ресми ... оның ... ... ... да ... ... ... үшін жеке жауапкершіліктен босатылады. Бұл ұйым мен
қоғамдық қауымдастықтардың теріс қабылданатын немесе ... ... ... үшін ... басым бөлігін өз мойындарына
алатынын білдіреді. Тәжірибеде бұл жеке адамның белгілі бір жолмен әрекет
етуіне ұйымның ... ... ... ... ... ... ... мәртебесіне және тиісті рөлдеріне өзін әр түрлі деңгейде
теңестіреді. Рөлмен мейлінше үйлесуді рөлдік сәйкестендіру, ал орташа
немесе аз үйлесуді – ... ... деп ... ... ... да ... ... жоғары бағаласа, сәйкестену дәрежесі де соншалықты
күті болады.
2.3 Тұлғаның әлеуметтік мәртебесі мен рөлі және ол туралы
тұжырымдамалар.
Әрбір ... ... ... бір орында иемденеді және нақты
міндеттерді атқарады, ол үшін соған сәйкес оның құқықтары мен міндеттері,
яғни белгілі бір ... ... ... ... мәртебені әлеуметтік
және жеке статус деп бөледі. Әлеуметтік мәртебе ащдамның үлкен әлеуметтік
топтың ... ... ... тап, ұлт, жыныс, жас мөлшері, дін)
қоғамдағы орны. Жеке мәртебе деп ... ... ... ... айтады, бұл
индивидті осы топ мүшелерінің (таныстары, туыстары) бағалауы мен
қабылдауына байланысты болады. Таныстары мен туыстарының оны қабылдауы
индивидтің жеке ... орай ... ... ... индивидтің
жағдайын жан-жақты сипаттайды: мамандығын, кәсібін, біліктілігін, нақты
атқаратын жұмысының сипатын, қызмет-лауазымын, материалдық жай-күйін, саяси
ықпалын, партия мен кәсіподаққа ... ... ... ... жас ... ... жағдайын, туыстық байланыстарын және т.б.
қамтиды. Бұлардың бәрін Р. Мертон “мәртебелік жиынтық” деп ... ... өз ... ... ... ... сәтінен белгіленген,
яғни субъектіден тәуелсіз, туғаннан сақталатын мәртебе: нәсілі, жынысы,
ұлты және қол жеткен, яғни ... өз ... ... ... ... Кейде индивидтің аралас мәртебесі де болады. Ол жоғарыда аталған
мәртебелердің екі ... ... ... бір тұлғаның өзінде бірнеше
мәртебе болады. Тұлға екі немесе одан да көп әлеуметтік топтардың,
институттардың, қауымдастықтардың, ... т.б. ... ... ... тұлға: еркек, әке, күйеу, бала, оқытушы, профессор, ғылым
докторы, ... ... т.б. Бір адам әр ... адамдарға қатынасына
сәйкес қарама-қарсы мәртебені де иеленеді, айталық, тұлға өзінің балалары
үшін - әке, ал өзінің анасы үшін ол – ұлы ... ... сол ... адамның қоғамдағы ахуалын анықтайтын негізі, басты мәртебе болып
саналады. Мұндай мәртебе ... ... ... ... қызметпен
байланысты болады. Мысалы, ер адам үшін негізгі жұмыс орнымен анықталады:
банк ... ... ... ал әйел адам үшін – ... ... айқындалады. Бұдан да басқа варианттары болуы мүмкін. Бұл басты
мәртебенің салыстырмалы ... ... оның ... ... ... ... емес екендігін анық көрсетеді.
Жоғарыда аталған мәртебелермен адамзат қоғамындағы ... ... ... өзі ... ... әлеуметтік, жеке
мәртебелер, солармен қатар кәсіптік, экономикалық, саяси, демографиялық,
діни және қандас-туыстық негізгі ... бір ... ... ... ... саналатын эпизодтық негізгі емес мәртебелер де бар. Мұндай
мәртебелерге жаяу жүрушінің, куәгердің, демонстацияға қатысушының,
оқырманның, тыңдаушының теледидар көрерменінің, баспана кезегінде тұрушының
және т.б. ... ... ... ... уақытша жағдайлар. Мұндай
мәртебені алып жүрушілердің құқықтары мен ... ... ... ... да өте ... айталық, жаяу жүрушінің мәртебесі. Бірақ мұндай
мәртебелер бар, олар ... ... ... да, екінші қатардағы жүріс-
тұрыс, ойлау және сезім белгілеріне ықпал етеді. Мысалы, профессор
мәртебесі осы адамның өмірінде көп нәрсені анықтайды, ал оның ... – жаяу ... ... ... Сөйтіп, адамның негізгі және
негізгі емес мәртебелері болады, бірақ оның біріншісінің екіншісінен ... бар. ... адам ... ... мәртебелерден тыс өмір
сүре алмайды. Егерде ол бір мәртебеден кететін болса, міндетті ... ... ... ... ... немесе топтағы сыртқы жағдайы үйлесімді бола
бермейді. Мұны мәртебелердің сәйкессіздігі (немесе алшақтауы) деп атайды.
Индивид көптеген мәртебені иеленді және көптеген әлеуметтік ... ал ... ... беделі бірдей емес: коммерсанттар
сантехниктерден немесе әр түрлі жұмыскерлерден жоғары бағаланады;
еркектердің ... ... ... ... ... ... ... негізгі ұлтқа жатумен аз ұлттарға жату бірдей емес.
Ешбір құжатта ... ... ... ... қалыптасып,
ауыздан-ауызға беріліп, мойындалған мәртебелер мен әлеуметтік топтардың
иерархиясы бар. Бұл иерархия бойынша біреулерді басқаларға қарағанда
көбірек құрметтеу мен ... орын ... ... иерархиядағы орынды ранг
деп атайды.Ол жоғарғы, ортаңғы немесе төменгі рангқа бөлінеді.Иерархия ... ... ... ... ... иерархияны топаралық деп атайды)
және бір топтың шеңберінде индивидтер арасында (топ ішінде) өмір сүре
алады. Бұл жерде де адмның орнын ранг ... ... ... ... және ... ... иерархиядағы қарама-
қайшылықты көрсетеді.Осы қарама-қайшылық екі жағдаймен байланысты пайда
болады;
- индивид бір топта жоғарғы рангте, ал ... ... ... ... бір ... құқы мен ... екінші мәртебенің құқығы мен
міндеттеріне қарама-қарсы немесе кедергі келтіргенде.
Жоғары жалақылы банк қызметкері (жоғарғы кәсіптік ранг) отбасын
материалддық игілікпен қамтамасыз етуші адам ... ... да ... ... ... ... оның өзге топтарда, айталық, достарының,
туыстарының, қызметтестерінің ортасында ... ... ... ... ... ... ... ал индустриялық дәуір оған тағы
бірін- жұмысшы әйел мәртебесін қосты. Бірақ оның бұрынғы ескі және жаңа
мәртебелері келе-келе бір-бірімен қарама-қайшылыққа түсті. Бірдей ... бір ... екі ... ... ... ... емес. Олардың әрқайсысы
көп уақыттыжәне біліктілікті талап етті. Сәйтіп, екі рөлді қатар атқару
жүзеге асырылды. Жалпы ана мен ... ... ... ... ... ... тиімді қызметкер мәртебесін-рөлдерін қатар алып жүру өте қиын.
Қалжыраған әйел ... ... жар бола ... Ал ... ... уақыт лебінен бала тәрбиесі ақсайды. Сонымен, жаңа мәртебе-жұмысшы
бұрынғы үш мәртебемен- бибі, ана, жар қарама-қайшылыққа түсті. ... ... ... ... ... ал ... ... Оны мәртебелердің сәйкессіздігі деп атайды: ол индивидтің бір
әлеуметтік топта жоғарғы, ал екінші бір топта ... ... ... бірі-әлеуметтік рөлдердің жиынтығы ретіндегі адам
бейнесі (образ).
Тұлғаның рөлдік тұжырымдамасы ХХ ғасырдың 30-жылдарында Американың
әлеуметтік психологиясында пайда ... Оның ... Дж. Мид ... әр ... ... ... әсіресе құрылымдық-функциялық
сараптау ағымында кеңінен тарады.Т.Парсонс және оның ізбасарлары ... ... орай ... ... ... ... бұл рөлдер
қайсыбір қоғамдағы кез-келген индивидтерге тән.
Әлеуметтік рөл - бұл мінез-құлықтың ... ... ... ... ... ... ... берілген әлеуметтік ұстанымы.
Рөлдердің жиынтығын рөлдік жүйе дейді. Рөлдік жиынтық ұғымын Р. Мертон
анықтады. Әлеуметтік рөлдер адамға заң ... ... да ... ... формальды бекітілуі мүмкін, және ол көптеген моральдық тәртіп
нормалары арқылы формальды емес ... да ... ... рөл ... пен ... мінез-құлыққа бөлінеді. Рөлдік күтіліс ойын ережесіне
сәйкес рөлді күтеді, ал рөлдік мінез-құлықты адам өз ... ... ... Адам ... уақытта қайсыбір рөлді өзіне алғанда
онымен байланысты құқықтары мен міндеттерін нақты түсінетін болады,
әрекеттердің ... және бір ... ... ... ... ... күткеніндей өз жүріс-тұрысын құрады. Осыған орай қоғам бәрінің
дұрыс орындалуын қадағалап отырады. Сол үшін әлеуметтік ... ... ... заң ... ... дейінгі және соған сәйкес
әлеуметтік тыйым жүйесі – бетіне басудан, айыптаушылықтан күштеп тоқтатуға
дейінгі қамтыған.
Рөлдік мінез-құлық өте қатаң шектелген, ... әр ... ... ... ... бәрін бірдей орындамау бүкіл әлеуметтік жүйе
тепе-тендігінің бұзылуына әкеп соқтыруы мүмкін. Бірақ бұл шектер абсалютті
емес; рөл іс-әрекетке жалпы бағыт ... және оның ... ... ал
оларды орындау стилі варианттық фактор болады. Мысалы, фирма директорының
рөлі басшылық жасау қызметін жүзеге асыруды ... ... және оны ... қарамағында қызмет істеу міндетімен алмастыруға болмайды. Бірақ
басшылық жасау әр түрлі әдістерімен жүзеге асырылуы мүмкін; беделге сүйену,
демократиялық, бетімен жіберушілік, ал бұл ... ... ... ... ... ... ... адам көптеген рөлдерді орындайды, олар бір-бірімен қарама-қайшы
келуі де, бір-бірімен үйлеспеуі де ... ... ... ... әкеп соқтырады. Бұған әлеуметтануда жиі жазылып жүрген
әйелдердің кәсіби және отбасындағы ... ... ... мысал бола
алады.
Рөлдермен қатар, қоғамдық жұмысты тікелей алып жүруші, ... жүйе үшін ... де ... ... ... ... бар, ... да адам белгілі бір орын алады және соған сәйкес
қайсыбір міндеттерді орындайды. Осы қарым-қатынастардың ... ... ... бейнеленеді. Әлеуметтік рөл сияқты тұлғааралық
рөлдер де әр түрлі болуы мүмкін және әр ... ... ... ... қарам-
қарсы болуы да мүмкін, айталық, дос, дұшпан, сенімді адам, т.б. Көбіне-көп
адам өз мінез-құлқында осы әр ... ... ... ... тура
келеді, мұндайда адам бір емес, бірнеше топтардың күткеніне бағыт-бағдар
ұстайды.
Рөл өзінің қоғамдық ... ... ... ... ... ... ал ол ... санасында өзіндік ұйғарым тауып,
өзінше оған түсініктеме берсе, ... де ... ... бойынша, қайсыбір рөлдің негіздерін тұлғалық мәннен емес,
әлеуметтік қажеттіліктерден іздеу қажет. Айталық, қазіргі әйелдердің
индивидуалдық ұстанымдарында әйел (ана) пөлі аса ... ... ... ие бола алмайды, бірақ қоғам алдында бұл рөл әйелге ... ... ... ... ... рөлдік қалыптардан ауытқу,
оларды мойындамау жөнсіздікке әкеп соқтырады. Сондықтан рөлге қатысты мінез-
құлық ... ... ... тұлғаның қоғамда өмір сүруін жеңілдетеді,
оның қайшылықты жағын азайтады, өзін-өзі сезіну сезіміне және оның ... ... ... ... ... қоғамдық организмнің қалыпты өмір сүруі үшін
қаншалықты маңызды екендігіне қарай маңыздылығына да бөлінеді. Бұл қайсыбір
топтардың қоғамдағы орнына және ... ... ... ... ... ... ... қолдау үшін маңыздылығына
байланысты. Әлеуметтік мәртебе қоғамдық қатынастардағы әлеуметтік топтар
мен жекелеген тұлғалар жағдайының интегративтік көрсеткіші болып табылады.
Кез-келген қоғамда және қоғамдық ... ... ... ... ... ... және басқа да саласында әлеуметтік теңсіздікті
айқындайтын және нықтайтын мәртебелер ... ... ... ... тұлғаның әлеуметтену процесінде оған бейімделу
жағдайын жақсы бейнелейді. Бірақ бұл схеманы бірден-бір және соңғы схема
деп қарауға болмайды, ... ... ... ... ... есепке алынбайды.
Тұлғаның келесі бір бейнесі З. Фрейд идеяларының ықпалымен пайда
болды. Бұл адамды мұқтаждықтардың жүйесі ретінде, ал қоғамды ... ... ... ... ... санасыз (ең алдымен
сексуалды) іс-әрекеті оның белсенді күш-қуатын және негізгі қайнар көзін
құрайды, оның әрекетін қисынды етеді. Адам әлеуметтік ... ... ... ... түйсіктік қажеттіліктерін қанағаттандыра
алмайтын болғандықтан, бойын билеген құштарлығы мен оның ... ... ... асуы ... ұдайы келістік іздеуге мәжбүр
болады. Фрейд жасаған тұлға үлгісі үш ... ... ... ... ... ( Ол ... Гед), бұл ... тыс импульстермен және
“тектік естеліктермен” берілген, ортаңғы қабат (Мен немесе Эго) және жоғары
деңгей (Асқан-Мен немесе Супер-Эго) – адам қабылдаған ... ... ... ... және ... ... – Ол және Асқан-Мен. Олар адам
психикасына екі жақтан “шабуыл” жасап, жүйелік ... ... Бұл ... үлгісі қоғамдық қысымнан әрдайым қорғанып жүреді
және әлеуметтік ортамен шиеленіске түсіп отырады. Қоғам дамуының деңгейіне
қарай жоғары деңгей (Супер-Эго) сөзсіз ұлғаяды, ... да ... ... ... тарихын психоздың өрістеу тарихы ретінде қарастырады.
Тұлғаның тағы бір бейнесі - әр ... ... ... ретіндегі тұлға. Осы көзқарасты ұстанғандар Б.Скиннер, ... ... Опп ... Бұл ... бойынша, әрбір адамның мінез-құлқын әлеуметтік
орта тіл, дәстүр, әлеуметтік ... ... ... құралдары және
т.б. арқылы қамтамасыз етеді және бақылайды. Басқа адамдармен өзара
әрекетте, кез-келген әлеуметтік топта адам өз мүддесін қорғайды: егерде
оның мінез-құлқы ... ... ... ынталандырылатын болса, онда адам
өзін қоршаған ортаға және жалпы әлеуметтік жүйеге ниеті түзу, тілектес
болады; егерде қоғам тарапынан өз қолдау таппаса, онда ол ... ... ... ... адам жазаланудан аулақ болуға және қолдау табуға
тырысады және осыған байланысты ол сыртқы ынталандырулар мен әлеуметтік
бұйрықтардан бір ... әсер ... ... ... ... проблемасын
қарастырғанда, адам нендейбір жағдайларға неге әсерленеді деген мәселені
сараптағанда мінез-құлық әлеуметтануы басты рөлді ынталандыру жүйесіне
береді. Осыдан тұлға мінез-құлқындағы ... ... ... ... ... “жақсылық” атаулыны ынталандырушы ретінде пайдалануға
болады. Олар: білім, құрмет көрсету, даңқ, ақша, билік етушілердің оң
қатынастары және т.б., бірақ ... ... көзі ... ... түрде
әлеуметтік болуы керек. Ол қайнар көз қоғамның қолында болкы шарт және оны
қоғам басқаруы керек. Сыйлық алу адам үшін ... ... ... онда ол
соған сәйкес мінез-құлықты ұстанатын болады. Сонымен қатар, адам бір сәт
басқалардың тарапынан қолдау тапқанын сезінсе, онда тиісінше оның ... ... де ... ... Бұл ... ... қатынастар
деңгейінде қарастырғанда қарсыластар арасындағы екін әрекеттер, олардың
әрқайсысы өзін ұтысқа қол жеткіздім деп, яғни ... ... ... ... ... ... ... “үлесі” аз деп санағанға дейін
сақталады.
Л.С. Выготскийдің мәдени-тарихи мектебі қалыптастырған тұжырым
бойынша, адам өзінің міндеттерін орындауға, мақсатына жетуге ұмтылдыратын
мінез-құлқы мен қылықтарын ... ... ғана ... ... ... тірі ... болып табылады. Тұлғаның негізіне адамның
қызметі, қарым-қатынасы, танымы арқылы көрініс табатын оның дүниемен сан
қырлы байланыстары алынған. Тұлғаны танып-білу кілті ретінде басты ... - ... ... ... Қызмет бұл жерде
құрылымдық және функциялық аспектіде пайымдалған. Құрылымдық аспект
қызметтің өз құрылысын анықтауды және қызметті құрайтын элементтерді
анықтауды талап ... ... ... сол қызметтің қалайша жүзеге
асатынына баса назар аударады. Сонымен, тұлғаны танып-білу қызметін тікелей
зерттеумен байланысты және ол ... ... ... ... буынды, қызметтің негізгі түрін (кәсіби, танымдық, т.б.)
анықтау;
- қызметтің жүзеге асу принципін – еріксіз немесе еркін, қол ... ... ... ... әр ... қызметтер арасындағы байланыстардың сипатын (сәйкестілік немесе
сәйкессіздік), олардың иерархиялық орналау деңгейін зерттеу;
- әрбір қызмет түрінің жүзеге асу деңгейін зерттеу;
Тұлғаны ... ... ... ... бұл
құбылысты толық көрсете алмайды, олардың әрқайсысы оның жекелеген
көріністерін қарастырады, бұл варианттар тек аса маңызды, негізгі ретінде
беріліп отыр. Әлеуметтік ... ... ... ... жасау –
болашақтың ісі.
Бүгінгі әлеуметтануда тұлға ұғыиы екі мағынада: а) индивидті ... және б) ... ... ... ... көрсету үшін
қолданылып келеді. Оның мәртебесі мен рөлін тұлғаның әлеуметтену деңгейі
анықтайды.
Қорытынды
Әлеуметтік мәртебе деп адмның топтағы ... ... ... ... ... ... жеке адамның жан-жақты және сонымен
бірге жалпылама сипаттамасын: кәсібін, біліктілігін, атқаратын жұмысының
сипатын, лауазымын, материалдық жағдайын, саяси ықпалын, іскерлік
байланыстарын, ұлтын, дінін, ... ... ... туыстық
байланыстарын және т.б. қамтиды.
Тұлғаның рөлдік тұжырымдамасы ХХ ғасырдың 30-жылдарында Американың
әлеуметтік психологиясында ... ... Оның ... Дж. Мид ... әр ... әлеуметтану ағымдарында, әсіресе құрылымдық-функциялық
сараптау ағымында кеңінен тарады.Т.Парсонс және оның ізбасарлары әлеуметтік
рөлдердің көптігіне орай тұлғаны функция ретінде ... бұл ... ... ... ... ... рөл - бұл мінез-құлықтың нұсқасы, қоғамдық жүйедегі және
тұлғааралық қатынастағы тұлғаның объективті берілген әлеуметтік ... ... ... жүйе ... ... ... ... Р. Мертон
анықтады. Әлеуметтік рөлдер адамға заң немесе басқа да құқықтық ... ... ... ... және ол көптеген моральдық тәртіп
нормалары арқылы формальды емес болуы да мүмкін. Әлеуметтік рөл рөлдік
күтіліс пен ... ... ... ... ... ойын ... ... күтеді, ал рөлдік мінез-құлықты адам өз рөлінің шеңберінде
нақты орындайды. Адам кез-келген ... ... ... өзіне алғанда
онымен байланысты құқықтары мен міндеттерін нақты түсінетін болады,
әрекеттердің нобайын және бір ізділігін біледі, сөйтіп өзінің төңірегіндегі
адамдардың күткеніндей өз ... ... ... орай ... ... орындалуын қадағалап отырады. Сол үшін әлеуметтік бақылаудың тұтас
жүйесі-қоғамдық пікірден заң қорғау органдарына дейінгі және соған сәйкес
әлеуметтік тыйым жүйесі – ... ... ... ... дейінгі қамтыған.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Р.Әбсаттаров, М.Дәкенов, «Әлеуметтану», Алматы ... ... ... 2003. – 376 б.
2. Рахметов Қ.Ж, Болатова А.Н, Исмағамбетова З.Н, «Социология» Алматы 2005
«Өлке» - 256 б
3. Тажин М., ... Б., ... ... ... ... ... ... антологиясы», Алматы, 2006
5. Нысанбаев. Ә. «Социология» Алматы, 2002
6. Тұрғынбаев Ә.Х «Социология» Алматы, 2001
7. Тощенко Ж.П. «Социология» ... ... ... ... М.1994.
9. Ж. Сәрсенова, Г. Тәңібергенова «Әлеуметтану» Алматы, 2000
10. Ә.И Икенов, А.Д. Жүсіпова «Әлеуметтану негіздері» Алматы, ... ... ... учебное пособие Екатиринбург
12. Оданова Р.К «Социология тарихы және теориясы», Шымкент, 2005- 256б.
13. ... Ж. ... ... ... М.М ... С.И. ... ... социология» Алматы, 2001
15. С.С.Фролов Социология М. "Логос" 1998
16. Н.Р. Айтов, Қ.У. ... ... ... 2000
17. Н.А. Айтов «Основы социологии» Алматы, 2001
18. Тажин. М., Аяғанов. Б «Социология негіздері» Алматы, ... ... ... ... / жалпы ред. басқ. М.М.Тажин – Алматы:
Қазақ Уииверситеті, 2005
20. Гидденс. Э «Социология» Москва, 1999
Сілтемелер
1. Р.Әбсаттаров, М.Дәкенов, «Әлеуметтану», Алматы ... ... ... 2003. – ... Ә.И Икенов, А.Д. Жүсіпова «Әлеуметтану негіздері» Алматы, 2004. – 80-
85б.
3. «Әлеуметтану» 2-кітап Оқулық / ... ред. ... ... – Алматы:
Қазақ Уииверситеті, 2005 - 50-55б.
4. Ж. Сәрсенова, Г. ... ... ... 2000 – ... ... Қ.Ж, ... А.Н, Исмағамбетова З.Н, «Социология» Алматы 2005
«Өлке» - 41-42б.
-----------------------
3

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұлға ұғымының мәні мен түсінігі9 бет
Социология ( оқу құралы )501 бет
Адамзат даму тарихындағы мүмкіндігі шектеулі мүгедек балалардың әлеуметтік мәдени статусы30 бет
Ислам конференциясы ұйымының халықаралық құқықтық статусы71 бет
Мінез-құлқында әлсіздік белгілері байқалған оқушылардың мектептегі психоневрологиялық статус жағдайы6 бет
Отбасы ролі мен отбасы ішіндегі рольдердің құрылымы26 бет
Пайымдаудың коммуникативтік- мағыналық статусы67 бет
Қазақстан Республикасының сот билігі статусы4 бет
SQL Server18 бет
Азаматтық бірегейлік мәселелерін зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь