Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие беру


Алғы сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3.4
1 Қазақ халық педагогикасындағы этномәдени тәрбие берудің теориялық негіздері
1.1 Сал.серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие
берудің тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5.34
1.2 Сал.серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің
тұжырымдамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 34.51
1.3 Сал.серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие беруді іске асырудың үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 51.65
2 Сал.серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие беруді іске асыру жолдары
2.1 Сал.серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің
қазіргі көрінісі мен жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 67.99
2.2 Сал.серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің сыныптан тыс өтілетін жұмыстардың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 99.112
2.3 Жоғары сынып оқушыларына сал.серілік дәстүр арқылы этномәдени
тәрбие берудің тәжірибедегі қолданымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 112.127
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 128.132
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 133.135
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 136.153
Қазақстан Республикасының жаңа ұстанымына орай және әлеуметтік-мәдени хал-ахуалында, қазіргі жағдайында педагогика ғылымы мен мектеп тәжірибесінде дамып келе жатқан жетістіктерді, өнімді табыстарды есепке алу, оның үстіне эстетикалық талғамды жоғары дәрежеде дамыту мақсатында бұрынғы өткен замандардан бергі бүгінгіге дейінгі сал-серілік өнер арқылы тәрбиелеу мен білімдендірудің тұжырымдамасы даярланды.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беруді жүзеге асыру үшін қазақ халқы арнаулы мектеп ашпаса да, оның орнын ел-жұрт, орта дала сахынасы ауыстырып отырғаны анықталады.
Сал-серілердің табиғат аясынан өздеріне рухани нәр алуы, әрбір өнер иесі өзін табиғаттың бір бөлшегімін деп қарауы байқалады. Бұдан сал-серілік өнер арқылы тәрбие беру амалының табиғат пен адам арасындағы тұтастық қағиданың ізгілікті жолын онтологиялық деңгейге жеткені сараланады.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беру амалы адамның қоршаған ортасына, әлеуметтік сипатқа ақиқатты тұрғыда қарауына, өзін жағымды істерге бейімдеуіне танымдық тағылым жасауына, гносеологиялық деңгейге ұмтылуына қолайлы жағдай туғызатыны бернеленеді.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беру амалы әрбір адамның ежелгі және бүгінгі құндылықтардан қуат алуына мүмкіндік жасайтыны сұрыпталды, оның ғылыми негізі жасалады.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие берудің дағдарысы кеңестік дәуір екені байқаледы. Сал-серілік өнер арқылы халықтың түсінігін ояту, білім мен тәрбие беру ел ішінде ежелден таныс болғанымен, оның даму тарихы бірде жоғары, бірде төмен түсіп отырғаны аңғарылды. Дағдарыс ХІХ ғасырдың орта шенінен Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін алғанға дейінгі кезеңді қамтитыны дәйектеледі. Қазіргі кезде сал-серілік өнер жайлы оның айтылуы туралы зерттелімдер бірлі-жарым болса да кездесетіні зерделенеді.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беруді іске асырудың үлгісі оқушылардың сыныптан тыс оқылатын арнаулы курсын өткізуге ғылыми негіздеме болатыны бағамдалады. Оқушылардың сал-серілік өнер арқылы білімге құмарлығын оятуға, ежелгі, орта, бүгінгі кезеңдердегі сал-серілік өнерінің тағылымдық мүмкіндігі айқындалды. Адамның өзін-өзі тануына, рухани құндылықтарға бағдарлануына, іс-әрекет амалын орталықтандыруына, өзінің білім жию ерекшелігін ескеруіне қолайлы жағдай туғызылатыны білім мазмұнына қатысты тұжырымдама құрылады.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беруді іске асырудың тұжырымдамасы оқу және мәдениет саласын гуманистік бағыттағы адамды тәрбиелеуге жұмылдыруға бағдарлайтын оқу құралы ұсынылады.
Тұжырымдаманың барлық мектептер үшін мақсаты жалпыадамзаттық құндылықтар мен Қазақстан Республикасында мекендейтін ұлттар мен ұлыстардың ұлттық ерекшеліктерін ескере отырып, тәуелсіз Қазақстанның білім беру саласындағы мемлекетті4 саясатын басшылыққа алуы қарастырылады.
«Біржантану» арнаулы курсы оқушылардың сал-серілік өнер арқылы эстетикалық тұшым алуына мүмкіндік береді және сол кездердегі сал-серілердің сән-салтанатты өмірінен рухани құндылықтар жинауына, мәдени деңгейінің жоғарылауына қолайлы жағдай жасалады.
Ақан серінің өнер жолының ғибратынан хабар алу мақсатында Ақан сері туралы оқушылардың көзқарасын айшықтайтын сахналық көрініс-қойылым құрылады. Оқушылар бұл қойылымда Ақан серінің барлық игі істері, өнеріндегі халқына сіңірген ізгілікті ұсыныстары оқушылардың тарапынан, сахна төрінен айтылуы бүгінгі амалмен оқыту тұрғысында жүзеге асырылады.
1 Назарбаев Н. А. Казахстан – 2030: Послание Президента страны народу Казахстану. – Алматы: Білім, 1997. – 256 с.
2 Назарбаев Н. А. Историческая память, национальное согласие и демократические реформы – гражданский выбор Казахстана: доклад на ІV сессии Ассамблеи народов Қазахстана. // Казахстанская правда. – 1997. – 7 июня.
3 Концепция этнокультурного образования в Республике Казахстан. – № 3058. -1996. – 15 июля..
4 Абу Насыр аль-Фараби. Естественно-научные трактаты. – Алма-Ата: Наука, 1987. – 282 с.
5 Абу Насыр аль-Фараби. Трактаты о музыке и поэзии. // пер. с арабского. – Алматы: Ғылым, 1993. – 456 с.
6 Баласағұн Ж. Құтты білік. – Алматы, 1987. – 355 с.
7 Яссауи А. Диуани хикмет. (Ақыл кітабы) / ауд. М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы, М.Шафиғи. – Алматы: Мұраттас, 1993. – 262 б.
8 Бұхар Қалқаманұлы - Павлодар: ЭКО, 2003. – 136 б.
9 Құлекеұлы Ш. – Павлодар: ЭКО,2003. – 239 б.
10 Құнанбаев А. Қара сөз. Поэмалар. – Алматы: Ел, 1993. – 270 б.
11 Абай және қазіргі заман: (өмірі мен әдеби мұраларының жаңа қырлары). - Алматы: Ғылым, 1994. - 132 б.
12 Алтынсарин Ы. Таза бұлақ: өлеңдер, әңгімелер, хаттар. – Алматы: Жазушы, 1988. – 320 б.
13 Валиханов Ч. Собрание сочинеий. В 5т. Т. 1. Следы шаманства у киргизов. – Алма-Ата, 1961. – 364 б.
14 Байтұрсынов А. Ақжол: өлеңдер мен тәржімелер, публистикалық мақалалар және әдеби зерттеу. – Алматы: Жалын, 1991.- 464 б.
15 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 384 б.
16 Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 3 Т. – Алматы: Ғылым, 1997. – 240 б.
17 Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы, 1999. – 112 б.
18 Көпеев М. Ж. Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері: екі томдық. – Алматы: Ғылым, 1992. – 222 б.
19 Құдайбердиев Ш. – Павлодар, ЭКО, 2003. – 247 б.
20 Абу Насыр әл-Фараби. Рухнама. – Павлодар: ЭКО, 2002. – 156 б.
21 Таубалдиева Ж. Музыка арқылы бастауыш сынып оқушыларының гумандық қасиеттерін қалыптастыру. – Алматы, 2003. – 135б.
22 Аязбекова С.Ш. Культурфилософский анализ музыки в картине мира казахов: док. дис. – Алматы, 1999. – 300 с.
23 Төлебаева Ж.Ә. М.Төлебаевтың музыкалық мұрасының қалыптасуы мен дамуы. – Алматы, 1995. – 161 б.
24 Жарикбаев К. Б. Состояние и перспективы развития этнопедагогических и этнопсихологических исследований в Казахстане. // Мат. науч.-прак. конф. – Алматы, 1992. – 237 с.
25 Жарыкбаев К. Б. Развитие педагогической мысли в дореволюционном Казахстане: автореф. дис. докт. пед. наук. – Киев, 1982. – 51 с.
26 Жарықбаев Қ.Б. Қазақстанда педагогикалық даму тарихы бағдарламасы / Қ.Б.Жарықбаев, К.Бөлеев. – Жамбыл, 1992. – 10 б.
27 Жарықбаев Қ. Әдеп және жантану: оқу құралы / Қ.Жарықбаев, Ә.Табылдиев. – Алматы: Ата мұра – Қазақстан, 1994.- 144 б.
28 Қалиев С. Этнопедагогика ұлттық тәрбие үлгісі // Заман Қазақстан. – 1998. – 19 маусым.
29 Ұзақбаева С.А. Өміршең өнер өрісі. – Алматы: Мектеп, 1988. – 135 б.
30 Ұзақбаева С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. – Алматы, 1990. – 30 б.
31 Ұзақбаева С.А. Халықтық педагогикадағы эстетикалық тәрбие: пед. ғыл. докт. дис. автореф. – Алматы, 1993. – 46 б.
32 Төлеубекова Р.Қ. Бала тәрбесіндегі халықтық педагогика: әдістемелік құрал. – Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1994. – 140 б.
33 Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану: пед. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1994. – 24 б.
34 Наурызбаев Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 192 б.
35 Ниязбеков М. Біз қалай туысамыз? – Алматы: Өнер, 1992. – 48 б.
36 Қожақметова К. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми және теориялық мәселелері. – Алматы, 1993. – 247 б.
37 Балтабаев М.Х. Основы музыкально-эсттического воспитания студенческой молодежи: (на материале музыкальных отделений ФОПа вузов Казахстана): автореф. дис. докт. пед. наук. – Алма-ата, 1994. – 68 с.
38 Болатбаев Қ.К. Болашақ бейнелеу өнері мұғалімдерін дайындау процесінде халықтық педагогиканы қолдану: канд. дис... автореф. – Алматы, 1995. – 24 б.
39 Табылдиев Ә. Этнопедагогика – ел тәрбиесінің негізі. – Тараз, 2003. – 241 б.
40 Асанова Ұ.О. Қазақ халқының айтыс өнері арқылы оқушыларға адамгершілік-эстетикалық тәрбие беру: пед. ғыл. канд. дис.автореф. – Алматы, 1994. – 143 б.
41 Бөлеев К. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге кәсіби дайындау: теориясы және практикасы. – Алматы: Нұрлы Әлем, 2004. – 295 б.
42 Дюсембинова Р.К. Музыкально-эстетическое воспитание школьников средствами казахского народного песенного творчества: автореф. дис... канд. пед. наук. – Алма-Ата, 1992. – 25 с.
43 Ахметжанова К. Традиционная культура как основа идентификации казахского этноса: дис. Док. Философ. / Вост.-Каз. гос. Ун. Им С. Аманжолова. – Алматы, 2006. – 256 б.
44 Ғаббасов С. Ізгілік әліппесі. – Алматы, 1991. – 1 кітап. – 200 б.
45 Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері: монография. – Алматы, 1995. – 463 б.
46 Сарыбеков Ж. Воспитание к любви и природе. – Алматы: Рауан, 1994, - 192 с.
47 Назарбаев Н. «Мәдени мұра» - мемлекеттің соны стратегиялық ұстанымы. // Анна тілі, 2007. – 15 ақпан.
48 Табылдиев Ә. Халықтық тағылым. – Алматы: Қаз.МУ., 1992. – 165 б.
49 Исмайылов Е. Ақындар. – Алматы, 1956. – 265 б.
50 Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. – Алматы: Санат, 1997. – 464 б.
51 Әлімбаев М. Халық – ғажап тәлімгер. – Алматы: Рауан, 1994. – 144 б.
52 Төлеубекова Р.К., Жұматаева Е. Этнопедагогика. Жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы. – Павлодар, 2007. – 124 б.
53 Жұматаева Е. Әдебиетті оқытудың кейбір мәселелері. – Алматы, - 1999. – 168 б.
54 Жұматаева Е. Гимназияда оқу-тәрбие жұмысын басқару. – Алматы: Қаз. Білім акадамиясы, 1998. – 120 б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 145 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

С.ТОРАЙҒЫРОВ АТЫНДАҒЫ ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

Азамат Тілеуберді

САЛ-СЕРІЛІК ДӘСТҮР АРҚЫЛЫ ЭТНОМӘДЕНИ ТӘРБИЕ БЕРУ

Павлодар, 2008
ӘОЖ 37.013(574)
ББК
А

Баспаға ұсынған С.Торайғыров атындағы ПМУ Ғылыми кеңесі.

Пікір жазғандар:
Е.Жұматаева - педагогика ғылымдарының докторы, профессор
С.Т.Каргин – педагогика ғылымдарының докторы, профессор
Н.А.Минжанов - педагогика ғылымдарының докторы, профессор

А
Т.Азамат
Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие беру. Павлодар: Кереку
баспасы. – 2008. – 154 б.

ISBN
Редакция алқасы:
Е.М.Арын (бас редактор), Е.Жұматаева (жауапты редактор), А.Е.Беисова,
Е.С.Иманбаев, Ж.Қ.Бижан, М.Ш.Құнанбаева, А.К.Асаинова,
С.Ш.Кабдиева, С.М.Мұхамедиярова.

Монографияның кµкейкестілігі мен оныњ жалпы ѓылыми баѓыты µнер арќылы
ізгілендіру, білім беру процесін б‰гінгі заман ±станымына бейімдеу
т±рѓысына негізделген. Б±л ењбектіњ ќ±ндылыѓы айырыќша. Автор жалпы µнер
кењістігінен, ќазаќ халќыныњ бастапќы тєњірлік ±станымындаѓы дєуірінен
ескерткіш ретінде ќалѓан т±рмыс-салт жырларынан тµрт т‰лік мал, к‰нтізбе,
жасќа ќатысты бірте-бірте µрлеу ќаѓидасымен сал-серілік дєст‰рге ±штасуын
дєйекті ой-пікірлерімен т‰йіндеп келтірген. Автор сал-серілік дәстүр арқылы
этномәдени тәрбие берудің тұжырымдамасы мен моделін тұңғыш ұсынып отыр.
Сонымен бірге Біржантану арнаулы курсының бағдарламасы ұсынылған.

ISBN ББК

© Т.Азамат, 2008
© С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Ж.Аймауытов атындағы этнопедагогика және білім
берудің инновациялық технологиялары ғылыми орталығы
АЛҒЫ СӨЗ

Қазақстан Республикасының жаңа ұстанымына орай және әлеуметтік-мәдени
хал-ахуалында, қазіргі жағдайында педагогика ғылымы мен мектеп
тәжірибесінде дамып келе жатқан жетістіктерді, өнімді табыстарды есепке
алу, оның үстіне эстетикалық талғамды жоғары дәрежеде дамыту мақсатында
бұрынғы өткен замандардан бергі бүгінгіге дейінгі сал-серілік өнер арқылы
тәрбиелеу мен білімдендірудің тұжырымдамасы даярланды.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беруді жүзеге асыру үшін қазақ халқы
арнаулы мектеп ашпаса да, оның орнын ел-жұрт, орта дала сахынасы ауыстырып
отырғаны анықталады.
Сал-серілердің табиғат аясынан өздеріне рухани нәр алуы, әрбір өнер
иесі өзін табиғаттың бір бөлшегімін деп қарауы байқалады. Бұдан сал-серілік
өнер арқылы тәрбие беру амалының табиғат пен адам арасындағы тұтастық
қағиданың ізгілікті жолын онтологиялық деңгейге жеткені сараланады.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беру амалы адамның қоршаған ортасына,
әлеуметтік сипатқа ақиқатты тұрғыда қарауына, өзін жағымды істерге
бейімдеуіне танымдық тағылым жасауына, гносеологиялық деңгейге ұмтылуына
қолайлы жағдай туғызатыны бернеленеді.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беру амалы әрбір адамның ежелгі және
бүгінгі құндылықтардан қуат алуына мүмкіндік жасайтыны сұрыпталды, оның
ғылыми негізі жасалады.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие берудің дағдарысы кеңестік дәуір екені
байқаледы. Сал-серілік өнер арқылы халықтың түсінігін ояту, білім мен
тәрбие беру ел ішінде ежелден таныс болғанымен, оның даму тарихы бірде
жоғары, бірде төмен түсіп отырғаны аңғарылды. Дағдарыс ХІХ ғасырдың орта
шенінен Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін алғанға дейінгі кезеңді
қамтитыны дәйектеледі. Қазіргі кезде сал-серілік өнер жайлы оның айтылуы
туралы зерттелімдер бірлі-жарым болса да кездесетіні зерделенеді.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беруді іске асырудың үлгісі оқушылардың
сыныптан тыс оқылатын арнаулы курсын өткізуге ғылыми негіздеме болатыны
бағамдалады. Оқушылардың сал-серілік өнер арқылы білімге құмарлығын оятуға,
ежелгі, орта, бүгінгі кезеңдердегі сал-серілік өнерінің тағылымдық
мүмкіндігі айқындалды. Адамның өзін-өзі тануына, рухани құндылықтарға
бағдарлануына, іс-әрекет амалын орталықтандыруына, өзінің білім жию
ерекшелігін ескеруіне қолайлы жағдай туғызылатыны білім мазмұнына қатысты
тұжырымдама құрылады.
Сал-серілік өнер арқылы тәрбие беруді іске асырудың тұжырымдамасы оқу
және мәдениет саласын гуманистік бағыттағы адамды тәрбиелеуге жұмылдыруға
бағдарлайтын оқу құралы ұсынылады.
Тұжырымдаманың барлық мектептер үшін мақсаты жалпыадамзаттық
құндылықтар мен Қазақстан Республикасында мекендейтін ұлттар мен ұлыстардың
ұлттық ерекшеліктерін ескере отырып, тәуелсіз Қазақстанның білім беру
саласындағы мемлекетті4 саясатын басшылыққа алуы қарастырылады.
Біржантану арнаулы курсы оқушылардың сал-серілік өнер арқылы
эстетикалық тұшым алуына мүмкіндік береді және сол кездердегі сал-
серілердің сән-салтанатты өмірінен рухани құндылықтар жинауына, мәдени
деңгейінің жоғарылауына қолайлы жағдай жасалады.
Ақан серінің өнер жолының ғибратынан хабар алу мақсатында Ақан сері
туралы оқушылардың көзқарасын айшықтайтын сахналық көрініс-қойылым
құрылады. Оқушылар бұл қойылымда Ақан серінің барлық игі істері, өнеріндегі
халқына сіңірген ізгілікті ұсыныстары оқушылардың тарапынан, сахна төрінен
айтылуы бүгінгі амалмен оқыту тұрғысында жүзеге асырылады.
1 Қазақ халық педагогикасындағы этномәдени тәрбие берудің теориялық
негіздері

1.1 Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің тарихы

Мемлекеттің соны стратагиялық ұстанымы – Мәдени мұра бағдарламасы
негізінде:

- бірінші, білім беру, қазақ халқының тарихы жайында Қытай, Египет,
Ресей, Өзбекстан және т.б. алыс және жақын шет елдерден жәдігерлер мен
мұрағаттарды табу;

- екінші, еліміздегі және кейбір шет елдердегі қазақтың тарихи-мәдени
ескерткіштерді қалпына келтіру;

- үшінші, қазақтың әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлерін, ұлттық әдебиет пен
өткен ғасырлардағы жазуларымызды зерттеп, кітаптар шығару;

- төртінші, қол жетпеген ең үздік әлемдік классикалық шығармаларды
қазақ тіліне аудару жұмыстары жүзеге асырылады.
Осы Мәдени мұра бағдарламасының стратегиялық ұстанымына арқау болатын
сал-серілік дәстүр негізінде этномәдени тәрбие беруде Халық
педагогикасына – халықтың ғасырлар бойы өріс алып, жинақталған тәжірибесін
жан-жақты бағамдаудың берері мол. Халыќтыќ педагогика тєрбиеге орай
халыќтыњ ақыл-тєрбиесі, халыќ педагогикасын зерттегенде халыќ ауыз
єдебиетініњ шыѓармаларын, этнографиялыќ материалдарын, халыќтыќ тєрбие
дєст‰рлерін, халыќтыќ ойындарды, отбасы тєрбиесініњ тєжірибелерін т.б.
тірек етпеу мүмкін емес. Халыќтыќ педагогика халықтың өз аузынан таралды.
Аталған тақырыпты зерттеу барысында ±лттардыњ санасындаѓы ќалыптасќан салт-
дєст‰рлер халыќтыќ педагогика ілімі негізінде этнопедагогика нысанында
ќоѓамдық ұстанымдарға сай µзгерістерге ±шырауы дүниетану зањдылығынан
туындайды. Халықтық педагогиканы, ата-бабаларымыздың бай мұрасын зерттеу,
бізге жеткен салт-дәстүрлерді, тұтас өнегелерді оқыту-үйрету процесінде
пәнаралық байланыстарды, қоғамдық, әдеби және мәдени, мемлекеттік және
кәсіби мерекелер, жәрмеңкелер, кәсіби және басқа әртүрлі тақырыптағы
акциялар, аукциондар сияқты іс-шараларды қазіргі заманға сай мазмұндап
ұйымдастыру адамзат құндылығы деңгейінде білім алып және тәрбиеленуге қол
жеткізеді.
Халыќтыќ педагогиканыњ негізі халыќтыќ тєлім-тєрбие, өнеге,
адамгершілік сезім, достық, ынтымақтық, төзімділік, байсалдылық м±расы
тұрғысында құрылады. Халыќтыќ педагогиканыњ негізгі маќсаты - ±лттыќ рухани
дењгейі биік, іскер, қабілетті, иманды, єдепті адам тєрбиелеу.
Ғалымдар зерттеу жұмыстарына сүйеніп, халықтық тәрбиенің негіздемесі
күрделі процесс, оның басты амалдарын ғасырлар бойы жинақталған халықтық
өміртану қағидалары мен тәжірибелерінен туындайтын дәстүр-дағдылар және
әдістерден іздестіру анағұрлым тиімді екенін айтып та, жазып та жүр. Жеке
тұлғаның ақыл-ойын ширататын халықтық педагогиканың негізгі нысандарын
заманауи оқыту-тәрбиелеу қызметіне енгізудің нәтижесінде оқу мен тәрбие
жұмысының күнделікті аса маңызды міндеттерін қамтитын: ақыл-ой,
адамгершілік, қоршаған ортаны қамқорлыққа алу (жерді, суды, ауаны
ластандырудан қорғау, аумақтың экологиялық ахуалын тұрақтандыру),
физиологиялық және еңбек сүйгіштік сияқты әртүрлі аспектілердің адамдар
санасына орнығу процестері жүзеге асырылады. Жасұрпақтың көруі, тануы және
оның ойлау-түйіндеуі дүниетанымдық қабілетін жетілдіреді. Халықтық тәрбие
ата-бабаларымыздың табиғатты тануы, жіті пайымдауы негізінде
қалыптасқандығын өмір тәжірибесі көрсетіп отыр. Табиғат - адам мәдениетін
жетілдірудің қайнар бұлағы. Табиғатты сезінудің, онымен қауышудың
нәтижесінде мәдениеттің нақты нышандары айқындалады.
Этнопедагогика ұғымы халықтық педагогика ұғымының мәнін толық ашпайды.
Этнос үлкен халықтың арасындағы ұлт өкілдері. Мұндай ұлт өкілдерінде
қалыптасқан педагогикалық талаптар жан-жақты қарастырылмайды.
Этнопедагогика халықтық педагогиканың құрамдас бөліктерінің бірі болып
табылады.
Этнопедагогика – балаларды, этникалыќ топтарды тєрбиелеу мен білім
берудіњ отбасы, ру, тайпа, ±лт пен ±лыстардыњ моральдыќ-этникалыќ жєне
эстетикалыќ ќ±ндылыќтарыныњ ежелден жинаќталуы – эмпирикалыќ тєжірибесі
жайлы ѓылым. ¦лттар мен ±лыстардыњ µмір с‰ру дєст‰рлері мен салт, єдет-
ѓ±рып, ырым-жоралѓыларыныњ ќазаќ халќында бєріне бірдей санасында
т±раќталып ќалѓан тєлім-тєрбиесі. Этнопедагогика – т±лѓаны зањдылыќ сипаты
бар єдет-ѓ±рып, салт-дєст‰рге бейімдеуге, єрт‰рлі єлеуметтік
бірлестіктердіњ ќарым-ќатынасыныњ ќ±ндылыќтарынан үйренуге, ±лттыќ тєрбие
ісіндегі жетістіктерді наќты жаѓдайда пайдалануѓа бейімдейтін кµп салалы
білімдердіњ ѓылыми негізі.
Ауыз єдебиетінде, халықтың салт-дәстүрлерінде, балалар ойындарында
саќталып келген халыќтық тєрбие – халыќ ділін байыту жолындағы іздену, тану
процестерін қамтамасыз етудің ғылыми нысанасы.
Мәдениет - адамның қалыптасуының және шығармашылығының жетілу шыңы.
Мәдениеті жоғары болмаса адамның адамзат құндылығын иеленуіне мүмкіндігі
жоқ. Қоғамдағы біліктілік адамзат жаратылысындағы аса бай білім мен
тәрбиені меңгере білуді қажет етеді. Еңбек, тұрмыс, сондай-ақ, берік
сақталған адамдардың арасындағы дәстүрлі қарым-қатынастар жоғары мәдениетке
және адамзат құндылықтарынан тыс қалмауға бейімдейді және оларды жан-жақты
меңгеруге жеткізеді. Бұл процестердің бәрі мектептерде, жоғары оқу
орындарында және жалпы қоғамда білімдендірудің стандартына сай
дифференцияланған модельдердің жасалуы нәтижесінде іске асады.
Әр ұлттың, халықтың өзіндік ерекшелігі бар. Отырықшылар және
көшпенділер немесе осы екеуін қатарынан басынан өткеретін халықтардың да әу
бастан ұлт, халық деген мәртебеге ие болғанға дейінгі сана-сезімдері
сәбилік дәуірден бірте-бірте есею процестеріне өтеді. Сол себепті сонау
ықылым заманнан отқа, суға, жерге табыну дағдысы бүгінгі күнге дейін
жалғасын тауып келеді. Адам баласының таным деңгейі бірден өркениеттілікке
жетпегені тарихи деректемелерден белгілі. Осындай іс-әрекет шегіне қатысты
әр ұлттың әнұраны, елтаңбасы қалыптасып, қоғамдық формациялар өзгеріске
ұшырағанда, олардың сапасы да басқаға ауысады. Бірақ, негізгі ұлттық
сипаттағы ежелден қалыптасып келген дәстүрлер жалғасын тауып отырады.
Мәселен, пырақтың қанаты (елтаңба), тудың көгілдірлігі, күннің нұры мен
шаңырақтың үндестігі де сонау заманнан бергі дәстүрдегі нысандар болып
келеді. Ұлттың танымдық деңгейі – оның ұлттық психологияны қалыптастыруға
бірден-бір себепші. Халықтық педагогиканың арнасы кең. Барлық ғасырлар бойы
бүгінгі күнге дейін өшпей келген салт, дәстүр, ырымдар мен жоралғы,
ғұрыптардың барлығын ғылыми негіздемеге салғанда, ол өзінің ауқымын
ықшамдайтын дәрежеде болады. Сөйтіп, халық педагогикасының нысанында
этнопедагогика ілімі туады. Дүниетанымдық пайым алдымен өмір сүру
тәжірибесінде сыннан өту арқылы сараланады.
Педагогикалық мәдениет халықтар арасында өмірге қатысты болып келеді.
Үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету. Өзінен дәрежесі жоғары адамдармен
санасу, оларға тағзым жасау. Қыз бала мен ер бала тәрбиесінің екі түрлі
болуы және т.б. атап өткен орынды. Этнопедагогика – халықтық педагогиканың
сабақтастық қағидасынан сараланған ғылым деп түйін жасауға негіз бар.
Этнопедагогикалық мәдениет – этнопедагогикалық білім, адам қарым-
қатынасының үлгі-өнегесі және технологиясы.
Қорыта келгенде, мєдениет арќылы этностыњ тарихи, мекендік,
мемлекеттік, экономикалыќ, єлеуметтік, этнографиялыќ болмыс бейнесі кµрініс
табады жєне кез-келген мєдениетті ќоѓам осы талаптардыњ м‰лтіксіз ж‰зеге
асу тетіктерін зањ ж‰зінде ќамтамасыз етуі керек;
Мәдениет µндіріс пен ќоѓамдыќ сананыњ, білім мен тєрбиеніњ, ѓылым мен
µнердіњ белгілі сатыдаѓы даму дєрежесін бейнелейді;
Педагогикалыќ мєдениет адам ќызметініњ тєсілі мен нєтижесі арќылы
кµрініс табады.
Этнопедагогиканың бастауына үңілу, зерделеу әр заманда барлық
халықтарға тән дәстүр болған. Олай болса, қазақ этнопедагогикасының ғылымын
дамыту қоғамда этнопедагогиканың адамгершілікке тәрбиелеу әлеуетін зерттеу
қажеттігінен туындап отыр. Этнопедагогика демократия мен адамгершіліктің
феномені ретінде оқыту мен тәрбие берудің теориясын және технологиясын
байытуға қабілетті.
Биосфера, ноосфера, биоинформацияның шаруашылыққа, өндірістік
қатынасқа, кәсіпкерлікке, тұрмыстық хал-ахуалға, мәдениет пен рухани
мұраларға, адамгершілікті қасиеттерге, халықтық тәрбиенің мазмұнына,
құралдарын таңдауына және адамдардың салалық өзара қарым-қатынасына,
қызметіне ықпалыныњ б‰гінгі тањдаѓы этнопедагогика ѓылымына ќосатын ‰лесі
зор. Аталған заңдылықтардың әр халықта әртүрлі мәнде құрылуы, әр тектес
ұлттар мен ұлыстар арасында бір-бірінен ерекшеленуі, оқшаулануы
этнопедагогика ілімі негізінде айшықталады. Этнос, ұлт, ұлыс, ұлттық
топ ұғымдары жоғарыдағы заңдылықтар негізіне ќ±рылѓан.
Этнопедагогиканың ерекшеліктері: педагогикалық білім беруде этникалық
арнайы өзгешеліктерін ескеру. Қазақ этнопедагогикасы – бірегей: қазақ
этникалық тәрбиесінің ерекшелігі, нақты этноәлеуметтік жағдайдағы тарихи
қалып.
Әрбір халықтың өзіне тән тәрбие жүйесін құру: тілдің әртүрлі болуына,
ұлттық сипатына, ұлттық санаға, дәстүрге, салтқа, дінге сай
орайластырылады. Қазақ этнопедагогикасы қазақтың халықтық педагогикасын
зерттейді. Қазақ этнопедагогикасының объектісі: ұлттық және тұрмыстық
дәстүрі, этнопедагогикалық мәдениет.
Қазақ педагогикасының пәні – қазақтың этникалық тәрбиесі – адам
өмірінің соңына дейін үзіліссіз жүретін процесс. Нәтижесі: этникалық
құндылықтарды меңгеру, оның этноәлеуметтік алатын рөлі, этникалық нормасы,
этникалық сананың қалыптасуы, өз халқына, оның тарихына, тіліне,
мәдениетіне сүйіспеншілігі.
Қазақ этнопедагогикасының мақсаттары мен міндеттері: педагогика ғылым
жүйесіндегі қазақ этнопедагогикасының орнын айқындау мен қазақ этникалық
тәрбиесінің ерекшелігін зерттейді, тәрбиеге этноұлттық тұрғыда келудің
мәнін ашып, ұлттық мінез-құлық, ұлттық сананы қалыптастырудың ерекшелігін
зерделейді.
Негізгі қызметі: танымдық; ата-баба тәрбиесі заңдылығының мәні,
халықтық педагогика тәжірибесіне талдау және сипаттау, мақсаттары, әдіс-
тәсілдері және т.б.; ұлттық дүниетанымын, ұлттық ділін қалыптастыру;
елжандылыққа, қазақ халқының тарихы мен тіліне деген сүйіспеншілікті
тәрбиелеу; ұлттық мәдени құндылықтар негізіне тәрбиелеу. Отбасындағы
этникалық жағымды тәжірибелерді дәріптеу; қазақ халқының өзіне тән
тұрмыстық дәстүрін сақтау.
Жалпы ғылыми әдістері: талдау, жинақтау, жалпылау, жалқылау, аналогын
табу, жаңа өзгерістерге бейімделу, салыстыру, бақылау, өлшеу.
Қорыта келгенде, қазақ этнопедагогика ғылымы халықтық педагогиканың
бүгінгі күнге дейінгі сараланған нысаны. Ол нысан белгілі бір заңдылықтар
мен қағидаларға жүгінеді.
Этнопедагогика ілімінің пайда болуына бірден-бір мол материал қазақ
халқының ежелгі дәуірден бүгінгіге дейінгі жинақталған тәлім мен тәрбиеге,
білім мен ғылымға қатысты дәстүрлері, салты, ғұрпы, ырым-жоралғылары
болмақ.
Этнопедагогиканың көзін нұсқалы түрде табу үшін фольклор мен ауыз
әдебиеті нысандарын жіті талдап, ішінен дәстүрді, салт-ғұрыпты, ырымдар мен
жоралғыларды, тыйым сөздерді жеке-жеке саралап, оның бірнеше нұсқасын
салыстырып, өте ұқсас түрін заңдастыру бүгінгі зерттеушілердің алға қойған
мақсаты.
Әрине, мұндай жұмыстар, ғылыми-зерттеу еңбектер жүргізіліп келеді.
Десек те, этнопедагогиканың көзін тұрақты, түбегейлі тұрғыда ғылыми негіз
ретінде алу болашақ өмірге де тапсырыс.
Тәрбие, Дәстүр ұғымдарында өзара байланыс, ұқсастық бар. Бұл
түсініктердің негізінде белгілі бір ақпарат бейнеленген, олар оқу орындары,
отбасы және қоғам арқылы санаға жетеді. Солай дегенмен дәстүрде тұрақтылық
бар. Бірақ, дәстүр тұрақтылығы қоғамдағы, өмірдегі ерекешеліктерге орай
заманауи жағдайда басқа ұлттардың, тұтас елдің дәстүрлеріндегі ұқсастыққа
байланысты байып, дамып отырады. Барлық елдерде ұлттық дәстүрлер
халықтардың адамгершілік және эстетикалық құндылықтары ретінде ұрпақтан
ұрпаққа жетіп келеді. Дәстүр рухани және материалдық құндылық, салт және
кітаптар арқылы ұзақ сақталады.
Қазақ халқының педагогикасының ғасырлар бойы қалыптасуы зерттеліп
келді. Қазақ халқының ішкі этникалық құрылымы: 7 ата, жүздер, ру,
ақсақалдардың, шамандардың, бақсылардың, ақын-жыраулардың, сал-серілердің
рөлі, би-шешендердің, ақсақалдардың үкіміне, ақыл-кеңесіне қалтықсыз
бағыну. Ең негізгі мінез-құлық: қан туыстығының сезімі, бірлік және туыстық
бірауыздылық; біріне-бірінің қамқорлығы, үлкен адамдарды сыйлау, құрметтеу,
ата-баба рухын қадірлеу, дәстүрді сақтау – этнопедагогиканыњ ќайнар кµзі.
Бұның бәрі халықтық психологияда көрініс тауып, этнопсихологияда
зерттеледі. Этнопсихология – адамдардың психикалық, этникалық
ерекшеліктерін, ұлттық мінез-құлқын, ұлттық сезім мен санасын, ұлттық
стереотиптерді және т.б. зерттейтін ғылым.
Ұлттық психология мынандай құрамдардан тұрады: ұлттық мінез, балаларға
сүйіспеншілік, кеңпейілділік, еңбексүйгіштік, қонақжайлылық т.б.
Ұлттық мінез-құлық – халықтың тарихи тәжірибесінде қалыптасқан дағды
және әдеттер жиынтығы; барлық қасиет сапалардың бірлігі (барлық адамға тән)
және барлық халықтың қасиет сапаларының ерекшелігі. Ұлттық сана – біз,
олар деген ұғымды түсіну, адамдар қауымдастығындағы өзінің орнын түйсінуі,
өз ұлтының шығу тегін білу және оған деген сүйіспеншілігі, оның
жетістіктерін қадірлеу, әртүрлі тілдердің жалпы тілдің, халық
шығармашылығының қайдан шыққанын білу және т.б.
Ұлттық қызығушылық пен қажеттілікті (өз ұлтының қызығушылығына оң
көзқарас) мойындау; ұлттық тағамға, табиғатқа, ат қоюдың дәстүрін ескеру.
Ұлттық салт-дәстүрлер – тұрмыстық норма, әлеуметтік, мәдени тұрақтылық
болып табылады. Ұлттық сезім – халықтың қажеттілігіне құбылыстар мен
заттардың қарым-қатынасының үйлесушілігі, үйлеспеушілігі; Ана тіліне
сүйіспеншілік; адамгершілік, эстетикалық, интеллектуалды сезімдердің
қосындысынан т±рады. Этнопедагогиканың тірегінің негізі - этнопсихология.
Ұлттық психология халықтың ділін анықтайды. Ұлттық психологияның тарихи
өзгерістерге ұшырап отыратындыѓы байќалады.
Мәдениет деген ұғым белгілі бір халықтың ұлттық сипатына қатысты
дара, ұжымдық іс-әрекетті жүзеге асырудың сұрыпталған барлық құралдарының
жүйесін білдіреді. Оны төмендегі жіктемемен айқындауға болады:
1. Заттық мәдениет – зат-нәрсе, қару, киім, тамақ, сән, құрылыс,
өсімдіктер.
2. Рухани мәдениет – білім, адамгершілік, дәстүр, құқықтық норма, халық
шығармашылығы, діни сенімдер, адамның миына әсер ететін түрлі ақпараттар.
3. Мәдениет – түрлі социумдардың ділдік негізі, оның өзіндік
эквиваленті. Мәдениет – жалпы халықтарға, этникалық топтарға ортақтықты
бөліп алушы нысана.
Этномәдени тәрбиесі адамдардың бойына ізгілікті қабілет сеуіп, әртүрлі
халықтардың мәдени сәйкестілігін аңғару, сақтау мәдениетін арттыруға
септігін тигізеді.
Әлем қауымдастығында адамды өмір бойы өзін-өзі тәрбиелеу және
тәрбиелену тенденциясы саралану үрдісінде төмендегілер ескеріледі.
Тәрбие мәселелерін жүзеге асыруда бала-бақшалар, мектептен тыс
мекемелер, ұйымдар, мектептер мен жоғары оқу орындарындағы сабақтастық
дәстүріне төмендегі жіктемелердің мәні зор;
- адамның өмір бойы өзін-өзі тәрбиелеу үрдісі;
- адамның әлеуметтік, өзара іс-әрекеттік, техникалық, табиғаттық және
әлемдік қарым-қатынастағы тәжірибесін ұдайы байыту арқылы қажеттіліктерін
өтеу.
Тәрбиенің мұндай түрі әрбір адамның планетарлық ойлауын дамытып,
азаматтық қауымдастықтың өткеніне, бүгінгісіне және болашағына қатысты
болатынын сезіндіреді.
Тәрбие жүйесі – белгілі бір әлеуметтік құрылым шеңберінде өзара
байланыстық мақсаттың және тәрбие үдерістерін ұйымдастыру ұстанымдары мен
оларды қабылдау кезеңдерін жүзеге асырудың (отбасы, мектеп, жоғары оқу
орындары, мемлекет) және әлеуметтік тапсырысты орындау логикасының
жиынтығы.
Кез келген тәрбие жүйесі нақты қоғамның бейқам болмайтын және өзінің
мәнін сақтап тұрған деңгейде жалғасады. Сондықтан, ол нақты-тарихи сипатта
болады.
Тәрбие процесі елгезек, ұшқыр, сондай-ақ, кезеңдік сипаты бар олардың
басты құралу жүйесі мына төмендегідей:
- дене тәрбиесі, мінезді қалыптастыру, ерікті дамтыту;
- адамгершілік тәрбиесі және жақсы үлгіде оқыту;
- еңбек тәрбиесі;
- білім алушының теориялық та, практикалық та сипаты бар құштарлығын
және мүддесін дамыту.
Тәрбиенің сапалы амалы ретінде еңбек, орта және өсіп келе жатқан
адамның айналасы алынады. Бұл жүйе тәрбиеленушінің өзіндік ерекшеліктерін
және жеке тұлғасын дамытуға, адамның даралығының қалыптасуына бақылау
жасауға бағытталған.
Этникалық мәдениет – халықтар мәдениетінің жиынтығы, күнделікті өмірлік
іс-әрекетіне қатыстылығын (Қазақ елінің табиғатқа ыңғайланып, онымен
үйлесімдікті өмір сүруі, оны қорғауы) іске асыратын нысан.
Әр ұлттың мәдениеті оның жеріне, географиясына, ортасына, әлеуметіне,
дәстүріне, қоғамына, өзіндік сана-сезім өрістеріне қатысты дамиды. Қазақ
халқының мәдениеті өзінің кәсібі мен шаруашылығының заңдылықтарына қарай
өркендеп келеді.
Мєдениет µзініњ кењ маѓынасында бір ±рпаќтыњ келесі ±рпаќќа жолдаѓан
µмір с‰ру тєсілі болѓандыќтан, осы жалѓастыќты, м±рагерлікті ж‰зеге
асыратын салт-дєст‰рлер ж‰йесі ретінде күннен-күнге, жылдан-жылға, ғасырдан-
ғасырға сабақтасып келеді.
Бірақ, ол өзінің барлық көлемі мен ауқымын өзгертіп, қоғам
өзгерістеріне қарай бейімделіп, екшеліп, сұрыпталып отырады.
Қорыта келгенде, этникалық мәдениет ықылым заманнан жинақталған мәдени
тоғындардың сұрыпталып, замана өзгерістеріне қарай ұшталып отыруымен құнды.

Мєдениэтникалыќ білім беру кењістігі әр қоғамда әртүрлі дамиды.
Мемлекеттік білім беруге қамқорлығы мәдени мәртебенің деңгейіне қатысты
жүзеге асып отырады. Оның көрінісін мынадай деректемелерден көреміз: 1)
Білім беру дағдарысы (80 ж.). 2) Қазақстан Республикасындағы этноұлттық
жағдаяттар. 3) 30-жылдардағы ұлттық мектептердің жойылуы. 4) Ұлттық тілді
білмеушілік, 5) Жатсыну, 6) Кез келген ұлттардың өмірлік тәжірибесінің
бірегейлігі. 7) Білім берудің көпмәдениеттілік тәжірибесі. 8) Эвроцентризм
мәселелері.
Жіктемемен берілген 8 мәселе этномәдени білімді таза күйінде жүзеге
асыруға үлкен кедергі келтіріп келеді.
Ұлттық тіл және этникалық мәдениет білімі – үйлесімді дамудың негізгі
бөлімі дей отырып, этномәдени білімінің мәні айќындалынуы көзделеді. Білім
берудіњ єлемдік дењгейіндегі жалпыадамзаттыќ ќ±ндылыќтар дєст‰рі мен ±лттыќ
тєлім-тєрбиеніњ ж‰йесін ќалыптастыру ұдайы этномәдениетке үстемдік етеді.
Тәрбие берудің қазіргі заманға тән талабы өзге мәдениетті тану, онымен
өзін байыта түсу секілді іс-әрекетпен байланысты. Мәдениеттердің өзара
ұштастығы, әсері жағдайында ғана әрбір жекеленген мәдениеттердің
принциптері мен ерекшеліктері айқын толыға береді. Этномәдени тәрбие оқыту
мен тәрбие жүйесінің жай ғана бөлшегі емес, мәдени және тілдік саналуандық
идеяға негізделген техникалық және ақпараттық жарақтанудың әлемдік деңгейін
дәстүрлі мәдени құндылықтармен үйлестіретін оқыту мен тәрбиенің ұлттық
жүйесін құру дегенді білдіреді.
Мектеп жасына дейінгі балаларды бүкіләлемдік тәрбиелеу міндеттеріне
ынталандыру және оларды т±лѓалыќ мєдени тілдік ќажеттілігін ќанаѓаттандыру
төмендегі іс-әрекет арқылы жүзеге асады:
- барлық адамдардың теңдігі мен құқысына сый-құрмет көрсету;
- бүкіл әлем балаларымен қауымдастық, ынтымақтық сезімде болу;
- күш пен биліктен басқа мүдделерді көздеу;
- сұхбатқа қатысушыны ұғу мен оның қарым-қатынасқа түсе алу іскерлігі,
қайшылыққа келген тұсты әміршілдікпен, зорлықпен шешпеу;
- өзінің мәдени дәстүрлерін түсінудің дағдысы, басқаларды құрметтеу,
ескішіл ағымнан сақтану;
- этномәдени білім – бұл білім моделі, ұлттық мәдениет пен тілінің және
өзіндік этнотоптың тұрмыстық жағдайлары мен басқа халықтардың мәдениетін
меңгерудің бағдары кењейді.
Қорыта келгенде, этномәдени білім алдымен ұлттық сипатта дамып, содан
кейін 14 жастан әрі әр ұлттың, әлемдік халықтардың мәдениетін меңгеруге
ұмтылдырады. 14 жасқа дейін әр ұлт өкілінің баласы өзінің ана тілінде
этникалық мәдени дүниетанымын өркендетуге міндетті.
Бүгінгі таңда қазақ халық педагогикасындағы сал-серілік дәстүр арқылы
тәрбие берудің ұлттық сананы қалыптастыруға, эстетикалық тұрғыдан кәмалатқа
жетілуінің басымдылығын қамтамасыз ету қажеттілігі туындап отыр.
Ұлттық сананың бір құрамы этномәдени тәрбие беру бүгінгі таңда қайта
жаңғырту үдерісінен өтіп отыр. Сөйтіп, әлеуметтік-мәдени бағыттағы
өзгерістерге сәйкес жоғары сынып оқушыларын эстетикалық талғамға
тәрбиелеудің және этномәдени білімдендірудің концептуалдық негізіне
байланысты бірнеше педагогикалық тірек, субстанция болатын ұғымдардың мәні
айқындалды: теория, генезис, прагматика, мәдениет, өнер, білімдендіру,
оқыту, тәрбиелеу, эстетикалық талғам, парадигма, принцип, заңдылық,
стратегия.
Теория грек сөзінен алынған tyecorio (энциклопедиялық, философиялық
сөздіктерде) байқау, зерттеу, сонымен қатар ұлттық сана-сезімді,
эстетикалық талғамды айқындайтын, жинақтайтын дүниетаным, мұраттар жүйесі
деп көрсетіледі.
Генезис – сал-серілік өнердің шығу тарихы.
Прагматика – сал-серіліктің ізгілікті өнегесін іс-әрекетке қосу.
Мәдениет – оқушылардың сал-серілік өнерінен үлгі алуы.
Өнер – сал-серілікке қатысты нысандарды іріктеу.
Қағида – сал-серілік өнер арқылы тәрбие берудегі жүйеленген,
сабақтастық принциптерді қолдану.
Жоғарыдағы ұғымдар этномәдени тәрбие берудің негізіне бағдар жасауға
қозғаушы күш.
Заңдылық – стандарттағы талаптардың мектептен тыс жұмыстарда ұтымды
пайдалану.
Стратегия – бұл әр ұлттың этномәдениетінің тәрбиелілік деңгейін шетел
кеңістігіне байланыстыра алу іскерлігі.
ХХІ ғасырға аяқ басқан Қазақстан Республикасы мәдениет саласында
күрделі тарихи бетбұрыстар мен түбірлі қоғамдық жаңарулар мен жаңғырулар
тұсында өмір сүріп отыр. Осы ретте қазақ халқының мәдени мұрасының өнер
саласындағы дамудың тарихи сипатын айқындап берерлік бірқатар ғылыми
еңбектер жарық көрді.
Мәдени мұраның бір құрамы салдық-серілік дәстүрдің қоғамдағы алатын
белгілері, тәрбиелік мүмкіндіктері ашылып, жаңа әдіснамалық бағытпен
мектептен тыс жұмыстардың белсенділік ұстанымда ұйымдасуына жаңа жағдай
жасалып отыр. Осының негізінде өнер саласынан жасөспірімдердің біліктілігін
оятудың инновациялық технологиялық негіздердің туу себептерін айқындап алу
және оны зерттеушілерімізде эстетикалық ұтымды тәрбие үдерісіне жаңа ғылыми-
педагогикалық дүниетаныммен қарауды ойластырдық.
Этикалық тәлімге әл-Фараби адам баласының өмірде кездесетін жамандығы
мен жақсылығының айырмашылығын ажырата алуға мүмкіндік береді деген тұжырым
жасаған. Өнер иелерін түсіну, оның жалпы құнын ұғыну адамды мейірбандыққа
бөлейді дегені – жұмысымыздың басымдығы. Сөйтіп, әл-Фарабидің өнер туралы
трактатында мейірбандық ұғым басымдық орында болып келеді. Данышпанның бұл
еңбегінде этика үш бірлікте ұсынылады:
1. Білім. 2. Мейірбандық. 3. Сұлулық.
Эстетика туралы әл-Фарабидің теориялық ой-тұжырымдары Риторика,
Поэзия өнерінің каноны туралы трактат, Поэзия өнері туралы т.б.
Әсіресе, әл-Фараби өзінің Музыка туралы үлкен кітап атты сүбелі еңбегінде
Музыка ғылымының мәселелеріне ғана арналмай, музыканың эстетикалық-
теориялық принциптерін шешуге бағытталған. Музыка – әуез құдіретімен
адамның көңіл-хошын жоғары деңгейге көтеріп, оның дімкәс, ауру халін
салауатты өмірге ауыстыруға көмегінің барлығын баса көрсетеді. Адам
баласының музыка шығару қабілеті, дарындылығы дәрежесінің әртүрлі сатысын
көрсетіп береді, адамның жан дүниесіне жақсы, жаман әсер ететін музыкалық
жанрларға тоқталады. Өнерді әл-Фараби көркемдік адамның денесі, жаны,
рухани жан дүниесінің адамгершілік сұлулығын көрсететін белгі деп санайды.
Көркемдікті түсінуді данышпан адам баласы өзінің жасампаз еңбексүйгіштік
қасиетімен қолы жетеді деп есептейді. Мұнымен бірге әл-Фараби қайырымды,
мейірбан жандардың жәрдеміне сүйену арқылы сондай көркемдік қабілетке
ынталанады дегенді ұсынады. Жалпы өнерге қол жеткізудің өзі – іске,
қимылға, белсенділікке ұмтылып, қиыншылықты, өмір жолындағы бөгеттерді жеңе
білу деп түсіндіреді. Өнердің өзі тек рухы биік тұлғаға жетілдіріп қоймай,
оның заттық мәселелерде де молшылыққа ие болатыны жайлы да атап өтеді. Өнер
жасау іс-әрекетінде халықтар достығының, интеграциялық одақтардың берер
жемісі ерекше екеніне де тоқталады. Өнер ілімін зердесімен саралап
зерттеген әл-Фараби Бақытқа, Құтқа, Дәулетке, Берекеге жетудің төте жолы
деп пайымдаған.
Қорыта айтсақ, әл - Фараби өзінің ғылыми еңбектерінде өнерге жан-жақты
анықтама беріп, оның құрылысына талдау жасап, өнерлі адамның ұтары не
дегенге жоғарыдағыдай баға береді.
Абай Құнанбаев өзінің өлеңдері мен қара сөздерінде өнер туралы соны
пікірлер айтқан. Мәселен: Құр айғай бақырған, Құлаққа ән бе екен? Өнерсіз
шатылған, Кісіге сән бе екен? – деген өлең жолдарын қара сөзге аударудың
жөні жоқ қой дей отырып, өнер туралы данышпандық ішкі ой-пікірін түсіну
қиын емес. Сол секілді: Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар Жас балаша
көңілді жақсы уатар Әннің де естісі бар, есері бар Тыңдаушысының
құлағын кесері бар деген жолдардан барлық әннің өнер кеңістігінен орын
ала бермейтініне тоқталады. Абай Құнанбаев аталған өнерге қатысты талап пен
оның белгілі бір шарттарының бар екенін айқын аңғарта отырып, осы аталған
ой-тұжырымдарының қорытындысын мына түзілімде ұсынады: Ақылдының сөзіндей
ойлы, күйлі Тыңдағанда көңілдің өсері бар. Анықтап айтсақ, адамның
көңілі өнермен өседі дегенді ұсынған дана ақынның бұл ой өрілімінен өнер
сүйер қауымның өзіне күш-қуат рухани нәр алары белгілі болады. Сол себепті
кешегі Жанботалар Біржан салдарды үйіне шақырып, бүкіл ауыл алдында беделі
артады. Осындай көріністен Азнабайдың күндестігі, бақастығы туып, өнер
иесіне қол жұмсау арсыз іске дейін ұласады. Бұл арада өнерді құрал ретінде
пайдаланған адамдардың образы шығады. Бұл тұжырымды данышпан өзінің қара
сөздерінде дамыта түседі: Талапты ескермесе, ол жоғалып кетеді. Өнерді
күнде тексеру керек. Өнерге қаскүнемдік келтірер залалды мінез-құлық:
мақтаншақтық, пайдакүнемдік, жеңілдік, салғырттық. Өнердің ең биіктігін
қамтамасыз ететін сезім деген пайымды ұстанады.
Халқымыз барша күйкі тіршіліктің бұғауынан бір сәт өзін ажыратып, көңіл-
күйге, рухани медеу, сүйеніш әкелер жоғары әуезді, пафосты жырлармен еңсе
көтерер сал-серілер келгенде жұбаныш табар күндерді тосатын. Өйткені, өнер
арқылы жігер-қуат, нұрын себер арқалы өлең – жырлар кейбір қасиетті
сәттерге жарық сәуле шапағатын себеді. Сондықтан қазақ халқы сал-серілерге
өздерінің ең дәмді тағамдарын, сыйға тартар жоралғыларын сақтап, жол түсіп,
келе қалғанда сол рәсімдерін орнымен атқаруға жанын салатын.
Тәуелсіздікке ие болғаннан бергі уақытта мәдени мұрадан Қазақстан
мемлекеті жаңа белеске, сапалық деңгейге жетілді. Алайда бұл белес өткен
уақыттағы өнермен анықталады, соның ішінде зерттелмеген нысан сал-
серіліктің қоғам өзгерістеріне ықпалының болғанын анық байқауға болады.
Мұнымен бірге сал-серілік өнерге В.В.Радловтың берген бағасы мен түсінігіне
қосыла беруге бола ма? – деген сауалға жауап іздестіруді орынды деп
есептедік. Біріншіден, В.В.Радлов: Сал шор тілінде жерошақ, от орны
мәнінде, сағай тілінде шу, дауыстау, дабырлау мәнінде, қазақ тілінде жүрген
жерін у-шу, думан қылып, көп сөйлеуші, оғаш киім киюші адам мәнінде
қолданылады.
Сол секілді Ильминскийдің берген түсінігінше Сал деген сөзге
тұлабойым сал-сал басып түсіп барады деген анықтама береді. Мұнымен бірге
еліктеме мағынасында қолданылады дегенді қоса дәйектейді. Біздің
байқауымызша, қазақта ән айт дегеннен гөрі, белсенді лексикалық қорда ән
сал деген тіркес көбірек қолданылады. Бұдан сал деген ұғымның бірнеше
мәнде қолданылатыны байқалды. Ақындық өнер мен ән салу қатарынан дамытылып,
тыңдармандарын баурап алу басымдық рөлде болған. Нәтижесінде, әншілік өнері
әсерлі болып келген. Сөйтіп, сал-серілерге тән әрекет өлең жырлаймын
делінбей, ән шырқаймын деген мәнде қолданылады. Зерделеу барысында сал-
серілердің өздеріне тән стильдік ерекшеліктері аңғарылды. Мәселен, Біржан
сал: Атадан Біржан сал боп тудым артық Аққумен аспандағы ән қосамын
десе, Шашубай: Ал гармоным, гармоным, ал Кертай ақын: ән шырқа, жез тіл,
сырнай, алдым қолға секілді жоғары ырғақ пен қарқынды лебізбен өріліп
беріледі. Жасыратыны жоқ, сал-серілік өнерге ХІХ ғасырдан бүгінгі күнге
дейін дұрыс ақиқатқа сыйымды баға берілмей келгені баршамызға да белгілі.
Ал сері деген сөз арабтың сир (сейір) – қыдыру, кезу деген сөзінен туып,
серуен, сайран салу мағынасына айналып, сонан сері деген келтірінді ұғымға
ие болуы мүмкін. Қыпшақ тілінің ХІІІ ғасырдағы ескерткіші Кодекс
Куманиксте сері (шері) әскер мағынасында қолданылғандығы айтылады. Бұл
пікірді С.Е.Малов анықтап берген.
Көне дәуірдегі ақындық дәстүрде сал-сері деген айтылмыш тарихи деректер
болмағанымен өнердің бұл түрінің генезисі сонау тұрмыс-салт жырларының бір
құрамды бөлігі екендігі, оның және өнер тармағына бертін бөлініп шыққанына
ешкім шүбә келтірмесе керек. Керісіншe, Орта Азия, орыс, Сібір, орта
ғасырдағы Европа, көне шығыс тарихында сал, серіге ұқсас ақындық салт
болғандығы мәлім.
Сал-серілік өнердің тәрбиелілік мүмкіндігін зерделеуге жол жабық
болғаны кешегі тоталитарлық жүйеде оған, төмендегідей пікірлердің
қалыптасуына байланысты. Осыған орай мына бір түйінді қорытынды
пайымдауларды ұсынамыз:
Қазақтың сал, серілерін түгелінен халықтық ақын, әншілер деуге
болмайды. Шыққан тегі, таптық ортасы жағынан алсақ, Ақан сері мен Жаяу Мұса
бірдей емес. Жаяу Мұса - үстем феодал қауымынан қуғын-сүргін көрген нағыз
еңбекші, халық ортасынан шыққан сері ақын. Ал, Ақан сері болса
лирикаларында өз дәуірінің күрделі қоғамдық мәселелерін, өмір шындығын кең
қамтып жырлай алмады. Кейде діншілдікке де салынады. Тек жастардың бас
бостандығын, махаббатын ғана лирикалы көлемде шебер жырлай алады. Міне,
осындай идеялық творчестволық қайшылықтары бола тұрса да, Ақан – халыққа
ұнамды, лирикалы өлең, ән шығарып таратқан әнші, ақын.
Қарап отырғанымыздай, сыныптан тыс оқыту үдерісінде жасөспірімдердің
мектеп көлеміндегі алған біліктілігін кешегі өткен мәдени мұра қорымен
толықтыруға аталғандай бағалар, сал-серілікке кешегі кеңестік дәуірде
өнердің біліми-ғылыми сипатын төмендетуге бірден-бір қырсықты тұжырым
қалыптасып қалған көзқарас кедергі келтіріп отыр. Ойымызды одан әрі
дәлелдеу үшін тағы да мынандай таптауырын болған түйіндерге көз жүгіртіп
қарайық:
- Қазақтың бірқатар салдары, байлардың мырзалары болған Иманжан айтқан
Башен сал да ірі бай. Он түрлі ат міну, өзінің саяхат жасайтын аралы бар,
көл иемдену дәулетті салдың қолынан келетін салт. Бірақ мұндай сал, серілер
қоғамдық мәні бар өлең, ән-күй шығарып айта алмаған. Сөзі, ән өнері, көпке
ұнаған сал, серілер қалың бұқараның тілегіне, ой сезіміне қонымды, қызықты
салттарды қолданған әнші ақындардың творчестволық, өнерпаздық дәстүрінде
қаладағы базар, жәрмеңкедегі орыс, татар және басқа халықтардың өнер үлгісі
де бар екені даусыз. Кемпірбай, Шолақ, Ағашаяқ, Шашубайлардың спорт, цирк
өнеріне берілуі, Жаяу Мұса, Біржан, әсет әндеріне орыс, Украина музыкасы
әсер етуі, Ақан сері мен Шашубай өлеңдерінде айқын сезіледі. Мәселен, Ақан
сері: Көптен көп поклон айттым, скажия... немесе Шашубай: Он екі звод
гармонмен ән салғанда, қасыма қыз-келіншек үймелеген деп жырлауы әнші-
ақындардың негізгі көпшілігі феодалдық қоғамдық ортаға да, патша үкіметінің
заң ережесіне үнемі наразы болып қуғынға ұшырауы – бәрі халықтар
прогресінің ықпалына байланысты ерекшеліктер.
- Сал, серілерде ақындық пен өнерпаздығы, әншілігі қатар келеді дерлік.
Бұлардың өлеңі әндері нәзік, сезімді толқытарлық лирикалы, көбінесе
махаббат тақырыбына арналып айтылады... Бұл ретінде Ақан серінің Торыны
таңға байлап, мінген қандай деген лирикасын мысалға алуға болады. Мұнда
торы атты әсемдеп жаратып мініп, қызды ауылдың тұсында ән шырқап, сұлу
қызға жеңгесі арқылы сөз айтып, ишаратпен әзілдесіп, іштей бірін-бірі
ұғысқан, біріне-бірі ынтық болған ақын сыры баяндалады;
- Сал, серілердің әрбір лирикалы ән, өлеңдері, белгілі бір поэмалық
сюжетке құрылған аңыз әңгімелері бірге айтылып отырады. Мәселен: Ақан
серінің Құлагер әні, өлеңі оның Құлагері байлардың қыспағынан өлгенде
жоқтау ретінде шығарған. Сырымбет ақынның ғашығына арналған. Біржан
салдың Жанботасы өзін Азнабай болыстың поштабайы сабап, домбырасын тартып
алғанда ыза болып, өз елінің болысы Жанботаға күйік пен шағым етіп
шығарылған. Жаяу Мұсаның Ақсисасы Шорман тұқымдары өзін қудалап,
тұтқындап, жаяу айдап жер аударғанда айтқан кекті өлеңі, Шолақтың
Ғалиясы, Шашубайдың Аққайыңы, Естайдың Қорланы да осындай мотивпен
жырланған.
Қазақтың сал, серілерінің ақындық, өнерпаздық қызметінде күлкі, қалжың,
сықақ сөздер де көп кездеседі. Сал-серілер үнемі ақындардың айтысына
қатысқан... Сал, серілік жағдайында әсіресе, XVIII-ХІХ ғасырда ең дамыған
ақындық өнер. Ол этномәдени тәрбие берудің бір құралы болған және ақындыққа
жаңа мазмұн, ажар берген.
Жоғарыда келтірілген түйіндер - Ахмет Жұбановтың сонау кеңестік
дәуірдегі тегеурінді заңдылықтардан қаймыға отырып жасаған тұжырымдары.
Антогонистік тап қайшылығын бетке ұстау тактикасымен сал, серіліктің
өнеріндегі тәлімділік қуатын айту іс-әрекеті аңғарылады. Өкінішке орай,
Ақан сері және тағы да басқа серілер мен салдардың өлеңдері тек лирикадан
тұрады дегенде, зерттеушінің әдейі негізгі ойдан ауытқушылық сақтығын
байқаймыз.
Сал-серілік дәстүрлердің шығу тегін зерттеулердің өзі педагогика
саласында айрықша қиындық туғызады. Әрине, Біржан сал мен Ақан серілерге
дейінгі дәуірлерде де серілер мен салдардың болғаны анық. Біздің зерттеу
еңбегіміздегі алға қойған мақсатымыз барлық сал-серілік құрған тұлғаларды
табу мен шұғылданудан гөрі, аты мәшһүр өнер иелерінің әлемін жаңа
дүниетаным тұрғысында зерттеу. Олай болса, Біржан сал шығармаларындағы ел
мәселесі, қоғам, адам тағдырындағы нелер бір қым-қуыт тауқыметтер
мәселелері көтерілмеді деген тұжырымдарға қарсы пікір айтуды жөн көріп
отырмыз. Нақтылап айтсақ, бірқатар өлеңдеріндегі заманаға қатысты ой-
пікірлерін жіктеп өтейік:
Басымнан дұшпан сөзі асып кетсе,
Сен түгіл, патшаға да бас ұрмаймын.
Кісісін бір болыстың біреу сабап,
Бар ма еді статьяда көрген жерің?
Қара су есік алды ылайланды,
Бай қылмақ, кедей қылмақ құдайдан-ды.
Камзолдай қысқа пішкен дөңгеленіп,
Дүние өтерінде шыр айналды.
Теміртас, Асыл, Ақық – екі қарғам,
Байлаулы арқандағы қолымды шеш.
Үш жүздің ортасында Біржан едім,
Бұл күнде қойды құдай шалықтатып.
Біржан салдың қоғам жайлы ондағы адамдар туралы ой-тұжырымдарын
берілген үзінділер арқылы пайымдау қиын емес. Арқаның ерке де бұла әншісі,
салы Біржанның өмірі қорлық қақпағында қапас ғұмыр кешті. Біржанның салдық
дәстүріне түсінбеушілікпен қараған өз ортасы, отбасы оның зарлы ән
шығаруына қозғаушы күш болады. Қай заманда болмасын сал-серілік өнердің
тағылымдық қуатынан, салдық өнерден халық театрға барғандай тұшымды әсер
алып, күнделікті күйкі тіршілік тауқыметінен мойындары босап, әжептәуір
эстетикалық тәлім алады. Өнермен тәрбиелеудің негізгі мақсаты тарихта
қалыптасқан бірнеше ғасырлар бойы озық тәрбиелік құндылығын арттырып келе
жатқан сал-серілік дәстүріне сүйене отырып, оған берілген жаңсақ
пікірлердің дұрыс еместігін аңғарып, сал-серілікке жаңа философиялық
тұжырым беру бүгінгі талаптың бір саласы болып табылды. Біржан салдың
өнермен тәрбиелеуге және білім меңгертуге қосқан құндылығы мынадай:
біріншіден, Біржан салдың еңбектеріне талдау жасалу барысында оның
дүниетанымының тірегі-шындықты тайсалмай айтуы; екіншіден, салдық дәстүрді
еліне кең ауқымда тұңғыш таратушы, оның эстетикалық қуатын айқындап,
халқына жеткізуші; үшіншіден, барлық өлеңдерінде адамға деген сүйіспеншілік
идеясын негіз етіп алғаны; төртіншіден, өлеңдерінде адамның қоғамға
қатыстылығын айқындағаны. Халқының сүйікті сал-серілері әуезді, сазды әндер
шығарып, халқын сүйсіндіргені. Дала сахарасында нотамен үйрететін музыка
мектебі болмағанмен, думанды, әнді, сазды әуезді сүйетін еліне әсерлі
орындаушысы көңілге қондырып, қуаныш әкеліп отырғаны.
Ақан сері жастайынан білім алуға құштар болған. Ақанның творчестволық
жолы алтыбақан, ойын-той, беташар және т.б. басталған. Мұнымен бірге ол –
дала өмірінің қызықтайтын жүйрік атын, қыран құсын, алғыр тазысын ұстап,
олардың бәріне дерлік өз өлеңдерін арнап, сәнді де салтанатты өнерімен елін
баураған тұлға.
Қоғамдық өмір келбетін дала тағдырымен шебер ұштастыра білген Ақан
серінің өмірнамасы мен шығармашылығы Біржан салдан гөрі басқашалау.
Отбасының пенделерге арналған бақыты үйленіп үй болу мәресіне жете алмаған
Ақан серінің көңіліне медеу тұтары - астындағы жалғыз аты. Құлагер Ақанның
өзімен қатар танылады. Кешегі бір-бірімен хабар алысу қиын заманның өзінде,
сонау кіші жүзге Құлагер Құлашолақ болып жайылады. Атығай, Қарауылды
Құлашолақтың елі деп жүрген. Құлагердің аты тағы бір шыққан тұсы Алтай,
Аққошқар – Сайдалының бес болысқа сауын айтқан асы болатын болып, Орта
жүзден небір сәйгүліктер дайындалған. Бұл атжарыс- бәйгеге Ақан өзінің
Құлагерін даярлайды. Үш жүз ат шапқан сол астағы бәйгеде Құлагер жалғыз
келеді. Бұл Ақанның мәртебесін биіктетіп, отбасындағы қайғысын (Фатима мен
Ұрқияны) ұмыттырады.
Құлагер кешегі Қобыландының Тайбурылы секілді халық санасында арғымақ
кейпін орнықтырып, ел аузында ол туралы көптеген мәліметтер тараған. Атқа
сын айтушылардың бағасына ден қойсақ, Құлагердің жарауы түскенде ілбіп қана
жүреді екен де, тек айқай шыққанда ғана қызып шаба жөнеледі екен, ал бәйгі
алдында қыдыртып жүргенде оны шабатын ат деп ойлау қиын екен деседі. Ақан
осы атшабыстан кейін Құлагердің маң-маң басқанын қызықтап, Маңмаңгер
өлеңін шығарады. Халық Маңмаңгер әнін барлық көңілімен, ниетімен айтатын
дәстүрге айналған. Ахмет Жұбанов бұл әнді өте жоғары бағалаған. Әннің жай,
сазды, нәзік, жұмсақ мелодиялы, кербез ырғақпен айтылатынына тоқталып
өткен. Екпіні жай болғанымен ол қайғылы, жабыраңқы көңілмен айтылмайтынына
мән берген. Табиғат, қоғам, адам арасындағы диалектикалық тұтастықты
сақтай білген сал-серілердің әрқайсысы өзін дүние әлемнің бір бөлшегімін
деу ұстанымы бүгінгі жасөспірімдерді тәрбиелеу үшін жол ретінде іс-әрекетке
қолданым табуда.
Адам баласының рухының ізгілікті бағдарда болуы табиғаттағы сұлулыққа
сүйсіне де өзіне рахат табуы дер едік. Біржан да, Ақан да жақсы әндерін
жүйрік аттарына, алғыр құстарына, ұшқыр тазыларына арнай отырып, адамдардың
ішкі көңіл-күйлерінің жоғары пафоста болуына бағдар жасап отырған. Бүгінгі
тілмен айтсақ, Біржан, Ақандар, жалпы сал-серілер заттық дүниенің қызығын
жалған деген ұғымға айналдырып, рухы мен жанын дамытарлық, оған шипа
әкелерлік табиғат аясынан өздеріне медеу және тағат іздеген. Өнер иелерінің
творчествосымен тәрбиелеуде олардың дала заңына қатысты белгілі қалыптасып
қалған тұғырлы, шеңбер кеңістігіне өзінің ерік-жігерін бағындыратын қатал
қағидалары жоқтың қасы. Мұның өзінен басқа зерттеу еңбектеріндегідей
белгілі бір тәлім мен білімді өнер арқылы меңгерудің санамалап айтар
заңдылықтары мен ережелерінің бізге дейін сақталмауы өркениеттіліктің
белгісі дер едік. Себебі әр тұлғаға өзінің тәрбиесі мен біліктілігін өнер
көрсеткіштерімен бағалауға іштей талпынысы түрткі болады. Сал-серілердің
аталмыш рухани өнері мен қоғамға деген эстетикалық, этикалық
көзқарастарының өзі - басқа қауымның тұжырым-түйіндеріне тәуелді болып
келмейтіні таңқаларлық құбылыс. Қоғамдық пікірге өзінің кең даласындай
диапозоны кең құлашты өнерін құрбандыққа шалмай, ХІХ ғасырда оның шарықтау
шегіне жетуіне қайсарлықпен қарап тұра білген Ақан сері перінің қызымен
көңіл қосқан, ал Біржан салды шалыққанды деген атауға қалдырған
дүбаралық төменгі деңгейге құлдырап кеткен сол кездегі қазақтың іштарлық
кейпі бүгінгі таңда айдан-анық белгілі болып отыр. Табиғатты Жерұйық, Жер-
Ана сапасында қабылдаған данагөй даналардың легі ХІХ ғасырда азайып,
табиғат жұмағынан жанға ем табарлық азын-аулақ саны осындай заман тудырған
бұлбұлдарын бағалай алмайтын амалға көшкен еді.
Тамырын үңгілеп тереңге жіберген халықтық педагогика тұрғысында
таразыласақ, Қазақстандағы сал-серілердің өнері бүкіл халықты тұшымсыз,
қауқарсыз, жұтаң өмірден бір сәт болса да ажыратып, пәс болған кірбің
көңілдері мен болашығына құлып салған үмітсіз жүректеріне өнер сәулесімен
қуаныш нұрын сыйға тартқанын бүгінгі ұрпаққа жеткізу – біздің
зерттеуіміздің басымдық ұстанымы. Қарап отырсақ, сал-серілердің ғашықтық
өлеңдерінен, әлеуметтік–мәдени ортаға риза еместігін білдіретін
лирикаларынан, астамшыл адамдардың тоғышарлық мәнсіз өміріне арналған
жырларынан қазақтың сол кездердегі психологиясы, тәлім-тәрбиесі, білімділік
деңгейі байқалады. Мұның өзі өнермен тәрбиелеу, білім берудің сал-серілікке
дейінгі және одан кейінгі уақыты мен кеңістігіне үңіліп зердемен, тарихи
қағидамен қарауымызға мүмкіндік беріп отыр. Өнерді бағалай алмайтын
адамдардың құрған торына, айналасына, амалдарына қасқая сұңқардай,
дауылпаздай қарсы тұра білген сал-серілер пақырлық, ұсақ-түйек күйкі
тіршілікті өздеріне лайық санамай, азаматтық, ізгілікті болмыстарын үлгі
ретінде мәңгілікке қалдыра білді. Міне, біздер бұл қасиеттерді өнер арқылы
қазақстандық патриоттық сезімге баулу тұрғысында зерделедік. Ахмет Жұбанов
сал-серілік дәстүрдің әлеуметтік және қоғамдық мәнін компартия
идеологиясының құрсауынан қаймығып, ақиқатты тұрғыда ағынан жарылып жаза
алмауының себептері бүгінгі тәуелсіз мемлекетімізде белгілі болды.
Тоталитарлық басқару жүйесінде империя өзінің қарамағындағы (мейлі патшалық
Ресей болсын, мейлі Кеңес мемлекеті болсын) бұратана халықтардың, кіші
мемлекеттердің өнері, ғылымы, білімі көзге түсерлік дәрежеде дегенге ауызы
бармады. Мұның өзі кейбір татымсыз мұғалімнің деңгей мөлшерінің
шектеулілігіне байланысты өзінен озық шәкіртін тұқыртуымен бара-бар.
Жоғарыда берілген ой-пайымдардан түбірлі тұрғыда қазақ елінің бұрынғы
мәдениет саласындағы дәстүрлері мүлдем өзгерістерге ұшырауы да басқару
саясатынан еді. Десек те, озықтық мәдениет түрлеріне, соның ішінде, сал-
серілікке Ахмет Жұбановтың зерттеуінше Омбының генерел-губернаторы
Тәттімбеттің бүгінгі ұғымда циркке тән қойылымын ерекше бағалағанын атап
өткенін ескергеніміз дұрыс болмақ. Нақтылап айтсақ, жалпы генералдың берген
бағасы мен Тәттімбеттің өнер тұғырының түзілімі төмендегідей болып келеді:
- Тыңдаушыларының назарына іліккен Тәттімбет, оларға тағы бір өнер
көрсеткелі жолдасына атын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мектептерде сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие беруді іске асырудың жолдарын тауып,оның оқылуына мүмкіндік жасау
Қазақ елінің ән-әуез, музыка өнеріне байланысты философиялық көзқарастары
Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің тұжырымдамасы
Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің қазіргі көрінісі мен жағдайы
«Біржантану» арнаулы курстың мазмұны
Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие беруді іске асырудың үлгісі
Эстетика туралы
Салдық өнер
Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің тарихы
Қазақ халық педагогикасындағы этномәдени тәрбие берудің теориялық негіздері
Пәндер