XVII ғасыр аяғымен XVIII ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық саяси жағдай

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І . тарау. XVII ғасыр аяғымен XVIII ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық саяси жағдай.

1.1.ХVІІ ғасырдың аяғындағы Қазақстандағы қоғамдық саяси жағдай ... ..7
1.2.ХVІІІ ғасыр басындағы саяси тарихы және қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ..19

ІІ . тарау. ХVІІ . ХVІІІ ғасырдың басындағы қазақ билеріне шолу.

2.1. ХVІІІ ғасырдың басындағы қазақ билерінің ролі ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.2. ХVІІ ғасырдың аяғы ХVІІІ ғасырдың басындағы қазақ халқының қоғамдық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43

Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі:
Қазақстанның экономика - әлеуметтік мәдени өмірінде бүгінгі таңда түбегейлі күрделі өзгерістер жүріп жатыр. Кездесіп отырған қиыншылықтар аз емес. Олардың біразы нарықтық қатынастармен келсе, енді бірінің тамыры, бастауы кешегі кеңестік қойнауында жатыр. Өткен тарихымызда қайта кездесіп тәуелсіз еліміздің қазіргі тақырыптан қорытындыларымен сабақтарын ой елегінен өткізу қажет.
Қазақ жұртының халық болып, біртұтас елге айналуында, дамып өркендеуінеде айтуы хан сұлтандарымыз барыларымызбен көсем билерімізде үлес қосқанын айту еркіндігіне егеменді елдікке қолымыз жету арқасында ғана мүмкіндік толып отыр.
Кеңес дәуірінде қазақ мемлекеттігін қалыптасуына тікелей ықпал берген, төл тарихымыздың алтынды да бөлінбес бір бөлігі болып саналатын билер институтын, билер дәстүріне аса назар аудармады. Би фоеодалдық құрылыстың сорқыншағы ісбетті қаралды. Қай құрылыста кемшіліксіз дәуір болмады. Бірақ Кеңес дәуірніде берілген би сөзінің түсініктемесі бір жақты берілдідесек қателеспейміз. Яғни оның тек дұрыс емес ау деген жағын бейнелеп, көрсетіп, шын мәніндегі функциясын терең түсіндіріп жатқан ешкім болмады.
Ал тарихымыздың тұстарын келегелі келер ұрпаққа ашып айтылмайтын болса онда тарихымыздың ақаңдық беттерін уақ өте айқындап беру қиынға соғады. Сонымен қатар бұл ақтаңдап беттері қазіргі кезде ашып алу сол кезеңде өмір сүріп, тіршілік жасап жүрген тұлғалардың Қазақстан Республикасының - толыққанды адамзаттарына міндетті.
Уақыт алдымызда әкеліп берген мүмкіндікті бүгін қолдауымыз қажет. Өйткені келерұрпақ алдында ендігі кезекте бір жауапты боламыз. Тәуелсізікке жетелегеннен соң қол қусрып, тарихқа үлес қоспағандығымызды ештеңемен ақтап аламасақ керек.
ХVІІ – ХVІІІ ғасырлардың қазақ халқы көптеген сәтсіздіктерге ұшырағандығымен мемлекет ретінде қалыптасудың көптеген күрдел процестерінен өтті. Билер институты дамытылды. Би тұлғасының саясаткер, қоғам қайраткерлері ретінде бийнесі танылды. Бидің әділеттілігіне халық бас иіп ауыз біршілікке келді.
Билер қоғамдық жан – жақты дамуына өзіндік ерекшелігі бар үлес қосты десек қателеспейміз. Өйткені халықтар шежіресін, діни ілімді зерделеумен қатар, табиғаттың тылсым күшін терең білуге ұмтылған. Одан ой түйіп, өлмес қағидаларға теңескен қанатты сөздер қалдырады.
Міне осы даналық пен ақыл – ой парасаттылығының үлесі бола білген билер жөнінде қазіргі егемендікке иеленген шақта, тарихымызды жаңаша шындық, әділеті тұсынан қайта зерделенген шақта шынайы, толыққанды зерттеу жүргізіп, қазақ тарихының, мәдениетің шынайы пердесін ашып көрсетіп, қазіргі дамубарысымызға үлгі боларлық жерлерін айқындап көрсетіп беру уақыт талабы. Сондықтан қазақ билерінің ХVІІ – ХVІІІ ғасырларда елді билеп қазақтың мемлекеттілігін сақтап қалып, «Қазақ» атауын, өмір сүру қаупін, ақыл парасатын атадан - балаға мұра етіп қалдыруымен билер институты мен билер дәстүрінен зерттеуге өзекті мәселелердің бірі екендігін ешқандай дау туғызбайды.
Диплом жұмысының зерттеу объектісі:
ХVІІ – ХVІІІ ғасыр қазақ жеріне қалыптасқан жағдайға сүйеніп, қазақ халқының күрделі тарихи кезеңдері тұсында , ел билеу қажет қиын міндет болған кезде, аумалы төкпелі заманда халықтың ауыз біршілігін сқтаған, өзімен бірге ұйымдастырып ілестірген билертұлғасын қызметіне және сол кездегі саяси жағдайға қатысты материалдарды зерттеуді жөн көрдік.
Диплом жұмысының мақсатымен міндеті:
ХVІІ – ХVІІІ ғасырда қазақ жеріндегі қалыптасқансаяси ахуалды анықтай отырып, билердің елді билеп, сеніммен ынтымақттастық саясатына қоғамдық қызметіне қатысты материалдар негізінде зерттеу дипломық жұмысы алдына қойған мақсаты болып табылады. Аталған мақсатқа жету барысында төмендегідей міндеттерді атқару белгіленеді.
- ХVІІ – ХVІІІ ғасырларды Қазақстандағы саяси жағдайыдың себептерін анықтау;
- ХVІІ – ХVІІІ ғасырларда қазақ қоғамының дамуын сипаттау;
- ХVІІ – ХVІІІ ғасырлардағы қазақ қоғамының мемлекеттік институттарын көрсету, ондағы билер институттарын ролін анықтау;
- ХVІІІ ғасырдың саяси қоғамдық дамуға билердің қосқан үлесін анықтау;
- Көрнекті қазақ билерін тарихтағы орнын анықтау;
Дипломдық жұмыстың деректік қорлары:
ХVІІ – ХVІІІ ғасырдағы қазақ тарихы бойынша материалдар, сол дәуірде жарық көрген тарихи еңбектер , заңдар мен ережелер, қазақ мемлекетің басқа елдермен жасақан дипломатиялық келісім шарттары, шығыс және қазақ әдебеитін шығарма үлгілері, қазақ халқының тарихына қатысты оқулықтармен зерттеулер, қазақ мемлекетінің даму тарихына қатысты зерттеулер, қазақ шешендік өнерінің даму тарихына қатысты зерттеулер, қазақ би шешенерінің өмірімен шығармашылығына қатысты, маатериалдармен зерттеулер, дәл айтқанда нысаналықты «үш пайғамбары», Н.Төреқұловтың «Қазақтың би шешендері», С.Клишторнидің «летотис трех тысяча летий», А. Сапаев « Әз Тәуке» және т.б. көптеген билер жайлы зерттеулердің құжаттық деектердің маңызын ерекше атап көрсеткен жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі.
1. А.Нысаналы «Үш пайғамбар» Алматы, 1992 жыл
2. Н.Төреқұлв «Қазақтың би шешендері»Алматы , 1993 жыл
3. С.Г. Кляшторный,С.И. Султанов «Казахстан летопис трех тысятчи лети» Алматы. Рауан, 1992 жыл
4. Егемен Қазақстан 1993 1маусым
5. Адамбаев Б. «Қазақ шешендері» Алматы 2001 жыл
6. Муқадас Есләмғалиұлы «Әйтеке би» Алматы 2007 жыл
7. А.Сатаев «Әз Тәуке» Алматы 1894 жыл
8. Қ. Бекбаев «Ұлы бабалардың ұрпағы ұмытылмайды». Шымкент 1993 жыл.
9. Оңтүстік Қазақстан 1990 11 қыркүйек
10. ХV – ХVІІІ ғасырдағы қазақ ақын жырауларының шығармалар жинағы. Алматы 1971жыл.
11. Ғани Мұратқан «Қазақтың көне тарихы» Алматы 1993 жыл.
12. Қазақ Совет энциклопедиясы VІ тарау
13. Салғараұлы Қойшығара «Қазақтың қилы тарихы» Алматы 1991 жыл.
14. Тынышбаев «Ақтабан Шұбырынды» Алматы, 1992 жыл.
15. Ш. Уалиханов «Шығармалар толық жинағы» ІV томАлматы 1985 ж.
16. Қазақ ССР тарихы І том Алматы 1957жыл.
17. Т. Рысаев «Сөз мәйегі қазақ энциклопедиясы» Алматы 2001 жыл.
18. Бүгінгі Түркістан және оның таяудағы тарихы. Алматы 1971 жыл.
19. Оңтүстік Қазақстан 1993 жылғы 27 мамыр.
20. Шапырашты Қазыбек би Тауасар ұлы «Түп тұқиянынан өзіме шейін Алматы 1983 жыл.
21. С. Мұқанов «Халық мұрасы» Алматы 1974 жыл.
22. Ч.Ч. Вашханов «Ибранные пройзведение» Алматы 1986жыл.
23. Қ. Сапарғали «Ел Орда» Астана 2000 жыл.
24. С. Дәуітов «Төле би» Алматы 1991 жыл.
25. А.Байтұрсынов шығармалар жиннағы, Алматы 1980 жыл.
26. Т.Кәпішев «Билер сөзі» Алматы 1992 жыл.
27. Ә.Мәметова «Қазақ билерінің шешендік сөздері»
28. Егемен Қазақстан 1997 13 ақпан
29. Қазақ ССР тарихы ІІ том
30. Ә. Табылбаев «Халық тағлымы» Алматы, Қазақ университеті 1992 жыл.
31. Е.К.Нұрпейсов, А.К. Котов «Қазақстан мемлекеті хандық биліктен президенттік республикаға дейін»
32. М. Қазыбеков 1 – 2 кітап Алматы 1993 жыл.
33. С.Н. Табан, А.Ә. Оразова «Күрделі заманның өтпелі кезеңдеріндегі қазақ қоғамы» Алматы «Жеті жарғы» 2005 ж.
34. Қазақ әдебиеті 1991 жыл 18 қазан
35. Оңтүстік Қазақстан 1993 27 мамыр.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І - тарау. XVII ... ... XVIII ... ... ... ... жағдай.
1.1.ХVІІ ғасырдың аяғындағы ... ... ... ... ... ... тарихы және ...... ХVІІ – ... ... ... қазақ билеріне шолу.
2.1. ... ... ... қазақ ... ХVІІ ... аяғы ... ... ... ... халқының
қоғамдық
жағдайы.....................................................................
...........................35
Қорытынды...................................................................
.......................................43
Пайдаланылған ... мен ... ... ... ... - ... мәдени өмірінде бүгінгі
таңда түбегейлі ... ... ... ... ... ... аз емес. ... ... ... ... енді ... тамыры, бастауы кешегі ... ... ... тарихымызда қайта кездесіп ... ... ... ... сабақтарын ой елегінен өткізу
қажет.
Қазақ ... ... ... ... елге ... ... айтуы хан ... ... ... үлес ... айту ... ... ... жету арқасында ғана мүмкіндік толып ... ... ... ... ... ... ... төл тарихымыздың алтынды да ... бір ... ... ... ... ... дәстүріне аса назар ... ... ... ... ісбетті қаралды.
Қай құрылыста кемшіліксіз дәуір ... ... ... ... би сөзінің түсініктемесі бір ... ... Яғни оның тек ... емес ау ... ... ... шын ... функциясын ... ... ... ... ... ... келегелі келер ... ... ... онда ... ... беттерін уақ өте
айқындап беру ... ... ... ... бұл ... беттері
қазіргі кезде ашып алу сол кезеңде өмір ... ... ... ... ... ... - толыққанды
адамзаттарына міндетті.
Уақыт ... ... ... ... ... ... ... келерұрпақ алдында ендігі кезекте бір ... ... ... соң қол ... ... ... ... ақтап аламасақ керек.
ХVІІ – ХVІІІ ғасырлардың қазақ ... ... ... ... ... қалыптасудың көптеген күрдел
процестерінен өтті. ... ... ... Би ... ... қайраткерлері ретінде ... ... ... ... бас иіп ауыз ... ... ... жан – ... ... ... ерекшелігі бар
үлес қосты десек қателеспейміз. ... ... ... ... ... қатар, табиғаттың тылсым ... ... ... Одан ой ... ... қағидаларға теңескен қанатты
сөздер қалдырады.
Міне осы даналық пен ақыл – ой ... ... ... ... ... қазіргі егемендікке иеленген ... ... ... ... ... қайта зерделенген ... ... ... жүргізіп, қазақ тарихының, мәдениетің
шынайы пердесін ашып ... ... ... ... ... ... ... беру уақыт талабы. Сондықтан
қазақ ... ХVІІ – ... ... елді ... ... ... ... «Қазақ» атауын, өмір сүру қаупін,
ақыл ... ... - ... мұра етіп ... ... мен ... дәстүрінен зерттеуге өзекті ... ... ... дау ... жұмысының зерттеу объектісі:
ХVІІ – ХVІІІ ғасыр қазақ жеріне ... ... ... ... ... тарихи кезеңдері тұсында , ел ... ... ... ... ... аумалы төкпелі заманда халықтың ... ... ... ... ... ілестірген
билертұлғасын қызметіне және сол ... ... ... қатысты
материалдарды зерттеуді жөн көрдік.
Диплом жұмысының мақсатымен міндеті:
ХVІІ – ХVІІІ ... ... ... қалыптасқансаяси ахуалды
анықтай отырып, билердің елді билеп, ... ... ... ... ... ... негізінде зерттеу
дипломық жұмысы ... ... ... ... ... ... жету ... төмендегідей міндеттерді ... ХVІІ – ... ... ... ... жағдайыдың
себептерін анықтау;
- ХVІІ – ... ... ... қоғамының дамуын сипаттау;
- ХVІІ – ХVІІІ ... ... ... мемлекеттік
институттарын көрсету, ондағы билер ... ... ... ... ғасырдың саяси қоғамдық дамуға билердің қосқан ... ... ... билерін тарихтағы орнын анықтау;
Дипломдық жұмыстың ... ...... ... ... ... ... материалдар, сол
дәуірде жарық көрген тарихи еңбектер , ... мен ... ... ... ... ... ... келісім шарттары,
шығыс және қазақ әдебеитін ... ... ... ... ... ... зерттеулер, қазақ мемлекетінің
даму тарихына ... ... ... шешендік өнерінің даму
тарихына қатысты зерттеулер, ... би ... ... ... ... ... дәл ... «үш пайғамбары», Н.Төреқұловтың «Қазақтың би шешендері»,
С.Клишторнидің «летотис трех ... ... А. ... « Әз ... және
т.б. көптеген билер жайлы ... ... ... ... атап ... ... жұмысының зерттелудеңгейі:
Еліміз Қазақстан Республикасы Тәуелсіздік алғанан ... ... ... ... ... ... олардың ішінен
қазақ халқының тарихын тереңнен ... ... ... ... ... ... әділеттік пен объектілік ... ... ... ұлы ... ... ... ұрпаққа
үлгі етерлік етіп баяндалған.
Қзіргі кездетарихты зерттеудің нақты принциптері мен ... ... ... орны ... ... Нәлібаев «Ұлы
билеріміздің жоғарғы сотқа дейін», ... ... ... ... ... «Қазақтың жүз шешені», Б. Аданбаев «Қазақ
шешендері», міне ... атап ... ... ... хронологиялық шегі:
Жұмыста ХVІІ ғасыр мен ХІХ ... ... ... ... жұмысының методологиялық негізі:
Диплом жұмыста қойылған мәселелерді ғылыми ... ... ... тарихи зерттеудің диолектикалық тәсілдерімен
тығз ... ... ... ... ... ... принциптер ... ... - ... XVII ғасыр аяғымен XVIII ғасырдың басындағы
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... саяси жағдай.
Жазу-сызу өнері ерте ... ... ... ... ... ... мұраларының бірі - энциклопедия. Алғашқы энциклопедия біздің
дәуірімізге дейін X ғасырда ... ... ... ... ... Рим ... ... Ондай кітаптар сол еддердің нейінгі
үрпағы үшін тарихнама, көне ... ... ... ... ... ... қоғам, дүниетаным, салт-дәстүр, әдет-ғұрып ... сан ... ... ... ... ... топырағында 1972-78 жылдары аралығында жарық көрген Қазақ ... он екі ... ... ... дәуірлеп, коммунистік
партияның "ақ дегені - ақ, қара дегені қара боп, ... ... ... ... ... етіп ... ... дүниеге келгенді. Бұл, аты
айғақтап тұрғандай, "Қазақ Совет энциклопедиясы" болғанмен, бүгінгі көзбен
қарағанда, олқы түстарының көптігіне ешкімнің ... бола ... Бір ... ... сөз ... отырған би жөніндегі берілген ... ... - ... ... ... ... ... тарихында ерте заманда
шыққан үстем тап екілі әлеуметтік қатынастардың дамып, шиеленісуімен бірге,
билердің кепшілігі қанаушы топтардың ... ... ... ... ... бұл ... ... әдістерін белгілеуде кең
праволары болды. Өкілдіктің мұндай өктем ... ... ... ... соты Октябрь революциясына дейін қылмыстық және азаматтық
істердің көпшілігін қалайтын ресми орган болып, қүн, ... ... ... көп әйел алу т.б. патриархтық кертартпа ... ... ... ... би ... ... ... баға беру мүмкін емес-ті,
Совет өкіметінің алғашқы жылдарында - би туралы көркем ... ... ... заманымыздың заңғар жазушысы М.Әуезовтен
бастап, көптеген қаламгерлеріміз қуғын-сүргінге ұшырағаны баршаға мәлім.
Бұдан би ... тек ... ... ғана қысым жасалған екен деген пікір
тумауға тиіс. Бидің қоғамдағы ... ... ... ... Ресей империясы
өзінің Қазақстанды отарлау саясатының алғашкы жылдарында-ақ байқап,
қайткенде де ... ... ... ... ... ... хан
сұлтан, би батырлардың қазақ жұртын басқару саясатын барынша терең зерттеп
үлгерді. Сөйтіп, ел басқаруда ... орны ... ... ... ... бодан елдің күшті хандықтардан тұруы, ондағы билердің кей
жағдайда хандардан ... ... б да ... ... ... ... отарлау саясатын ойдағыдай жүзеге асыруына айрықша кедергі
еді. Сондықтан да 1822 жылы ... ... ... ... ... ... ... жойылды деп хабарлады. Алайда "Қазақ халқын ыдыратып
басқару" саясаты мұнымен шектелмеді. Өйткені кезінде кей жағдайда ... ... ... ... ... ... ... сакталып қалғанды. Енді
Ресей әкімшілігі билердің басшылық ... ... ... ... кездеп,
1868 ж. қабылданған "Жаңа устав" бойынша қазақ жұртында ... ... ... ... ... ... ... ал да, басқара бер" деген саясатпен, казак ... ... мен ... ... шешендігімен танылғандар ғана
өздігімен би атанатындарды енді халық сайлап, Ресек патшасының ерекше ... ... ... Бұл ... бойы ... қызмет етіп, тарихтың,
қоғамның қалыптасуында айрықша рол аткарып келген билерді ... ... ... тума ... біржолата жою мақсатынан туған құйтырқы саясат
еді. Олай ... енді ... би, ... ... ... би ... емес, қара басының құлқынын ойлайтын, Ресей
патшасы өкілдерінің ... ... ... ... ... сайланды. Бұл жөнінде дана Абай өзінің "Үшінші сөзінде— әрбір
старшина басы бір би ... ... ... келіп, былай дейді. "Бұл билік
деген біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан ... ... ... салған қасқа жолын, Есім салған ескі жолын", Әз ... ... ... ... ... ... ... жарғысы" білгендіктен
білмек керек. Әм, ол ескі сөздердің қайсысы ... ... ... жаңа ... келіспей тұғын болса, онда орнына ... ... ... ... ... ... кісі болса керек еді ондай кісі аз, ... ... "Бас ... би ... ... ... -деп ... да
осы кездің көрінісіне айқын куә.
Ал шығыс жұлдыздарының бірі саналатын Ш.Уәлиханов "Билер ... келе ... ... ... ... ... Би атағын беру
қазақта халық тарапынан бір сайлау арқылы немесе халықты билеп ... ... ... ... болған емес, тек сот ғұрыптарына ... ... ... ... ... ... ғана бұл ... атаққа өз
бетімен ие болып отырған. Мұндай би атағын алу үшін би болам ... ... заң ... ... және ... қабілеті бар екендігін халық
алдында сан рет көрсетуге тиіс болған. Ондай адамдары ... ... ... ... ... аты ... бәріне мәлім болып отырған".
Енді сол халық даналықтарына ... ... ... ... дара
қасиеттерге қысқаша болса да жеке-жеке тоқталып санамалап өтелік. Бір
ескерте кететін жаит: би ... ... ... ... ... ... алғашқы атарақдарымыз бидің басты қасиеті де, соңғылары
қосалқы қасиеттері екен деп ... ... Бұл ... ... ... ... алынып отыр. Бұл қасиеттердің бәрі бірін-бірі толықтырып» ... тең ... ... ... аты шулы ... ... ... жағы,
осал тұстан алып түсіп, омақастырып кете беретін болған. Сонымен:
Би - көсем. Кә, би көпті көрген, яғни ... ... ... ... қиянды шалатын ойы орынды көнені ғана біліп қоймай, болашақты да тап
басып байланды бағаналы ... ... ... ... ... ... жан болуы керек. Бір мысал ертеде Орта Азияға жол ... ... ... ... ... ... "Казақтар сіздер бізге бодан
болыңыздар!"-деген ұсыныс жасайды.
Олардың жат пікіріне қарсы наразылық білдірген ... ... ... ... кайтеді!"- десіп аза билер Төле, Қазыбек, ... ... ... ... бірі: "Алар ма еді мына көлдің қуын атып?"-дейді.
Екіншісі: Оғың шығын болмасын суын атып",- дейді.
ҮшіншісІ: "Құтылмастай пәлеге ... ... құс екен деп ... ... ... ... орыс елшілігі аман-есен еліне қайтарылады.
Көргендік пе? - Көрегендік. Көсемді. Ендеше бұл мысалды одан ... біз үшін ... ... еді.
Би - шешен. Би - майда сөздің мақпалы сара ... ... ... ... ... бірде түйтектетіп, сүйекке жеткізіп, мақтамен
бауыздап, қажет жерінде қара таспен қақ ... ... ... ... ... орак тілді, ойы ұшқыр, қиялы қыран қанат, заңғар-заңғар ойлардан
қас қағымда сөз зергерлейтін ақпа, асыл сөздің ... - көп ... ... кездесетін қасиет, тіпті ежелгі Рим
империясы мен Грек, Мысыр, елдеріндегі оқу ... ... ... ... пәндердің бірі ретінде жүрген. Онда болашақ ел ... ... ... қайраткерлерін, өлшілерді, әдебиетшілерді,
журналистерді ешқашан қағазга қарамай, шешен сөйлеуге ... ... келе бұл ... ... кезде ұмыт қалғаны сондай, кейбір
елбасшыларының өзі басқа бір елге барғанда не жат жүрт ... ... де ... ауыз ... ... өзін қағаздан окуы қандай қынжыларлық
көрініс. Ал біздің билердің шешендік мектебі әуелі халық, сосын ... ... еді. ... ... ... ... ... қайта жаңғырту
мәселесі өз алдына көтеретін ұзақ әңгіме боландықтан бұл жолы одан әрі
топтасып ... - ... ... ... би өзін ... деп санамаған. Жұрт та ... ақын деп ... ... ... ... ... пен ақындық
тең тотастырып сөйлеуін соларға ғана тән әрі төл ... ... ... ... болуы керек.
Нұрқожа биге арғын ІІІоқай бидің айтқан "Арыстанның белгісі" ... ... ... ... өнсе ... ... ... бітеді.
Қанша қызық дәурен сүрсең де.
Дүние қызығы бітеді.
Арыстан айға ... мерт ... ... нәсілі
Айға шапнас демеңіз.
Атаның салған жолына
Баласы түспес демеңіз.
Тіпті көптеген билердің қара сөзбен айтқандарының өзі төгіліп тұрған ақ
өлең емес пе! Жетес ... ... ... мына бір ... тоқтала
кетелікші: "Он жасымда асық ойнадым, қызығына тоймадым; Жиырмаға келдім:
онда да балалығымды қоймадым; Жиырма ... ... ... іске сүйендім,
жаман іске күйіндім, барымды бойға ... ... ... ... ... ... түлкі болдым, қыран бүркітке алдырмадым, құмай тазыға
шалдырмадым, қатар-кұрбының көңілін қалдырмадым; Қырыққа келдім ... тау ... ... ақ ... ... дариядай
сарқыл-дадым; Елуге жеттім: биік бір қара төбенің басына ... ... ... ... ... қай жағы алыс, қай жағы жақын екенін көре
алмадым; Алпысқа жеттім: асты ... ... ... ... ... ... ұшырадым; Жетпіске ке.лдім: жеңілгенімді білдім, билікті
бала шағаға бердім, айтқанына көндім, жетегіне жүрдім".
Мұндай төкпе ... ... ... де ... ... ала ... болар
еді. Біз осымен шектеле тұрғанды жөн санадық.
Би - заңгер. Биді ... ... сот деп ... Бұл дәл ... ... Әдетте даулы мәселені шешкен кезде кемі үш би болатын. Бірі
- айыптаушы прокурор, екіншісі-ақтаушы адвокат, ... - төбе би ... сот ... бір ғана ... яғни үкім ... дегенді білдіреді.
Сондық-таж биді сот деп емес заңгер деп ... ... ... оның атқарар
міндеті жалпыға түсінікті жағдайда би деп-ақ қалдырған жөн.
Осы арада тағы бір айта кететін жай бар. Қазақта сондай-ақ, ... ... би ... ... қазы ... де сөз жиі ... Ол да ... төрелік етуші болып саналады. Әйтсе де, би мен қазының арасы ... ... Казы бір өзі ғана ... ... ... ... айтадд.
Ал оның әділдігі мен әділетсіздігі көп жағдайда тең түсіп жатуы ... ... ... ... ... ... ... жүгінген. ӘрІ жоғарыда
айтқан және төменде баяндалатын биге тән касиеттерді қазыдан ... ету ... ... яғни қазы ... ... ... қарай дұрыс
болсын, бұрыс болсын төрелік ... ... Ал би - көп ... ... ... жағдайда шешім шығарушы.
Биге орай тағы бір ескерте кететін жай, ... ... Би екеу ... дау ... ... сөз бар. Мұны кейде билер жүрген жерде дау көл ... ұғып ... ... Бұл ... ... мәселені екі жақ би емес, үш
би яғни тақ шешсін дегені. Демек, бірі - ... ... құн ... ... немесе құн сұраушы, үшіншісі - ортақ әділ шешім ... би ... ... ... - елші дипломат, мәмілелер. "Жауластырмақ- жаушыдан, елдестірмек -
елшіден", "елшісіне қарап елін таны" ... тек ... ғана тән ... келе жатқан көптеген мақал-мәтелдерде қаншама терең ... ... ... біз ... өздері де жете пайымдайды деп
есептейміз. Мұны айтып отырған себебіміз, би тек ел ... ... ... екен деп қарауымыз да жете бағаламағандық. Әрине жеке ... ... ұлыс ... ... ел мен ел ... даулы істермен
қатар қоя алмаймыз. Сол себепті де соңғы мәселені шешу тшін жат ... ... ... ... ... Өйткені ондай сәтте елшілікке барған
бидің мойнында тұтас бір халыктың тағдыры тұрары сөзсіз.
Біз төменде Қаз ... ... ... жоңғар ханына елшілікке
барғанда айтқан сөзінен мысал келтіретін болғандықтан бұл мәселеге бұдан да
әрі ... ... ... ... Тек бір ғана ... ... жайт: билер
жеке адамдар, рулар, ел мен ел арасында да барлық ... ... ... ... әрдайым бітуаластыруды мұрат тұтқанда және ... ғана оның ... ... ... - ... ... ... қол бастап жауға шауып талай рет дүйім елдің
сүйіспеншілігіне ие ... ... да аз ... ... ... Райымбек, Сырым, Мыналар секілді ... ... ... ... батырлығы қолына қару алып, жауға шапқанда емес, қылышынан
қан тамған каһарлы хан-сұлтан немесе етектен кесіп жең болмайтыны секілді,
елдесуден кеткен ... ... ... тұр екен деп, ... ... ... өткір тілмен турап түсетін әділет сөзін айтуында деп
саналған. Бидің әділ де өткір сөзі еттен ... ... ... өезінде
даңғой, қанқұйлы біреу болмаса, орынды айтылған сөзге ата жаудың өзі де
қарсы қылыш көтермеген.
Би - ... ... ... ... мәлімдегені-міздей, би
қоғамдық мәні бар мәселелердің бәріне араласып ел мен ел арасындағы ... ... ... ... ... - ... орнындағы
кеңесшісі де болған. Хан қаншама қапарлы дегеннің өзінде ... ... ... ... ... жеке бұза ... Әйгілі Өз-Жәнібек
ханның жанында ел ішінің сыртқы саясаттың барлык мәселелерін талкылап; баға
беріп, жөн ... ... ... биі ... ... ... ... ханның
жанында үнемі кеңесші сегіз би жүргені бүгінде баршаға аян. Ал ... ... ... тұтас хандыққа қол жеткізген Әз тәуке бүгінде
ежелгі Гректің ... ... ... делініп жүрген "Жеті ... ... ... үш ... тең ... үш арысымыз: Төле ,
Қазыбек, Әйтекелердің болып солардың ақыл ... ... ... жоққа
шығара қоймас.
Күлтөбе. Мәртөбе бастарында өткен талай алқасы кеңестерде ел бірлігі
ауқаты ... ... ... ... ... ақыл қосатын да
осылар емес пе еді. ... орақ ... ... ... ... көп ... осы ... аузына телмеңдеп, уәжін құп
алмаушы ма еді.
Би - Ойшыл, Ғалым. Биді ауыл ... ... ел мен ел ... ... ... қоғамдық өмірге ат салысады деумен шектелсек, әлі
де оның қадыр-қасиетіне ... ... ... ... еді. Ол ... әдет-ғұрпын, салт-санасын жете меңгерумен бірге заңғар-заңғар ой
түйе білген философ ғылымның, әр саласынаң жақсы хабардар, білімпаз
жандар еді. Халықтар ... діни ... ... ... күн,
ай, жұлдыз, жер, су, тау, көк аспан мен жеті қатты жердің ... ... ... ... аң, ... ... ... қасиеттерін жете білген. Сонар-сонар пікір айтар жерде соларды
салыстырмалы ... ... ... ... ой ... өлмес қағидаға
бергіс қанатты сөздер қалдырған. Тек ... ... көз ... ғана ... ой түйіп қоймай болашаққа көріпкелдік-пен болжау
жасауда көбіне осы кесем билердің еншісіне тиген десек, ... ... ... ... сөге ... ... ма? ... тіпті көп. Дегенмен солардың
Ішінде ең бір кеңесі, яғни осыдан екі мың жылдай бұрын ... деп ... ... мына сөзі ... ... ... өзгерер,
Өзгергенін көз көрер,
Мінгенің арба болар,
Бар құс қарға болар,
Жансыз арба ат болар,
Өз балаң өзіңе жат болар,
Темірден құс болады,
-Ұрпағыңның көргені сұс ... басы ... дақ ... ... сүт ... билік тал болар,
Сиыр пұл болар
Еркек жасып - и болар.
Қатын тұлданып - би болар.
Төсекке есеппен жатарсың,
Жыныс зарпын ақшаға сатарсын.
Иекке тиер ... аз ... Адам ... ... - таз ... ... аузыңнан аршырсың,
Тушсыңнан тамаққа таршырсың,
Сары судан ас болар,
Балаң өзіңе кас болар,
Жұрт пақыр болар,
Жер тақыр ... қилы ... ... ... ... түбі бір, түп ... - Майқы би",
- деп халық бекер айтпаса керек. Оның бұл ... ... ... не ... ... ... ... шығуын осы Майқының ... ... ... ... би хан ... ... де ... болғандықтан, оның түп төркіні сонау ру басы тайпы басы ... ... ... ... секілді.
Би - психолог әртіс. Би - адам жан ... ... ... бірер
кергеннен-ақ тап баса алатын өте қағылез, әдеп-ті әтик, психолог болуы
шарт. Сонымен ... ... ... өзін ... ... ... ... тиіп өршілендіріп немесе шешендік ақындық ... ... ... жеті ... ... ... жеті ... кезіккен. Кемшілікті, не қара басының жеті мүшесіндегі бір
кемтарлықты ... ... ... шапдандырып алмай байыпты сөйлегенде
ғана дітегеніне жетеді.
"Тура биді туған жоқ, туған биде иман жоқ", - ... ... ... асыл да ... сөз. ... едің деп ... ... едің
деп тусыртын бермей тура сөйлеген биді ғана халық пір ... ... ... ... өзін ... қалай жеткізуді игермеген биді әлі жетілмеген,
сыңар қанат құс санатына қосқан. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... оның ... қимыл-қозғалысын үн болуын қалт
жібермей, қадағалай ... ... орай өзі де үн ... ... ... бірде желдіртіп, бірде төкпек-тетіп, енді ... ... ... ... әр ... мән-мағынасын ашатындай ғып қимыл-
қозғалысын бет-пішінін, қасқабағын "ойната" білген тамаша әртістік қабілет
иелері. Сол арқылы жүректен ... ... ... ... ... Әр ... ... сенімсіздік, бейсауат әрбір іркіліс - ... ... деп ... ... "Бай болар бала айырбасшыл би болар бала ағайыншыл",
"Өсер елдің баласы он бесінде ... ... ... ... ... он ... ... секілді толып жатқан мақал-мәтелдердің әу ... ... ... ... ... ... да, би атанып, халыққа танылғандар.
Өзім болдым, өзім ... ... ... білсін, - деп келге ойлап кем
пішпегендер, ... олар – хал – ... ... ... ... әлсіздердің жоғын жоқтал, елдің кешегісі мен бүгінгісін
ойлап, болашақ мүддесін көздеген" жандар.
Таудың аласармауын, бұлақтың ... ... ... әр би ... ... да ел ... ел ... болып жетілуін қаперлерінен
шығармаған. Мүмкіндігінше өз балаларының бірін болмаса ат аяғы ... ... ... ... аты бар ... ... ... қия
биіктен танып, тәрбиелеп, баулып ... ... ... ... ... ... ... талапты жастар ондай дуалы ауыз билерді ... ... бата ... "Баталы ер арымас" дегенде содан қалса керек, Үміт
етіп сенім артқан ондай жастарға батасын берумен бірге, өмір бойы ... ... ... ... құлақтарына құюдан жалықпаған,
сара саналы дана ойлы тәрбиеші, ұстаз билердің есімі халық жадында ... ... ... би ... ... ... ел Ішінде тым ерте танылады. Ол
он бес жасында елге ... ... ... бата алуға барады. Сырымның
алғырлығына, ұғымдылығына риза болған би батасын береді.
Арқаң қара нардай ... ... ... қара жердей ауыр болсын Өкпең
жоқ, кеудеңде бауыр болсын, Құлағыңнан сыбыр кетпесін! -деп ... ... ... бұл сөзді қаншалықты зерделегенін білгісі келіп
осы жұмбақ батасының мән мағынасын сұрайды. Сонда Сырым:
- Арқаң қара ... ... ... ... - ... үшін жұмыс жаса,
халықты өзіңе ерте біл ... ... қара ... ауыр ... дегеніңіз
- беріден ойлана, әріден ойла, салмақты бол, жеңіл болма дегеніңіз. Өкпең
жоқ, бауыр болсын дегеніңіз - ... ... ... не ... соған өкпелеме
дегеніңіз. Құлағыңның сыбыр кетпеуін дегеніңіз - ел ... ... ... Сол ... өзің ... ... айырып, дұрыс терелік
бере біл дегеніңіз - ... би ... ... шын риза ... ... ... ... болып бір тұтас елге айналуында, дамып, өркендеуінде айтулы хан-
сұлтандарымыз, батырларымыз бен ... ... ... да айырықша үлес
қосқанын айту еркіндігіне егеменді елдікке қолымыздың жетуі арқасында ... туып ... ... ... саяси тарихы және қазақ тілі.
Жер шарындағы екі мыңнан астам үлкстардың қай-қайсысындағы ... ... да ... ... мен діні, тілі бар. Казақ халқының өткеніне
көз жіберсек, ... ... ... ... ... Хал-қымыздың тарихын терең білуде өте ерте заманнан мағлұмат
беретін археологиялық этнографиялық және ... ... осы ... ... ... ... мен жырлардың маңызы зор екені
белгілі.
Түркі қағанаты мен сонау ... ... ... ... ... ... мен Орта ... көптеген қалалардың пайда
болуымен қатар ғылым мен мәдениет дамыды. Орта ... ... ... белгілі болған Әбу-Насыр Әл-Фараби, Жүсіп Баласеғұн, Мұхамед ... ... ата ?да ... Яассауи сияқты көптеген кемеңгер ғалымдар
шықты. Сөйтіп, біздің халқымыздың әлемдік өркениетке ... ... ... айта ... ... ... ел болып, тәуелсіздік алуын ең алдымен өз
тарихын терең оқып білуге жол ашты. ... ... ... ... ... бара жатқан ардагерлеріміздің айы қайта оралып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... етуге, олардың өшіп бара жатқан ұлттық мақтанышын оятуға әсер
ететіні сөзсіз. Мысалы Жоңғар шапқыншыларына ... көп ... ... ... ... ... ... айналған батырларды, билерді, хандарды
дүниеге келтірді.
Солардың Ішінде ерекше орынға ие болған Қаракесек Қабанбай қанжығасын
Бөгенбай шайырашты Наурызбай, ... ... ... батыр сияқты басқа да
ондаған батырларды егеменді ел болғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... ... шапкыншыларға қарсы үш жтздің біріктіріп
бір бысшыға бағынуды ұйымдастырған Төле би Қаз дауысты Казыбек би, ... өз ... ... ... ... ... дау жоқ, және
ешқандай күмән келтіруге болмайды.
Тәуке ханның Төбе биі ... ... ойы ... ... ... ең
жетілген түрі сұлтандардың емес, билер кеңесінің шешіміне ... ... деп ... Төле биге бай күт емес би кұш", ... ... атан мен ... күш ел шетінен жау келсе, батыр менен биге күш-деген
енегелі ойларын айтуға болады. Ел ... ... ... ақыл ... ... ... ... іске асырса ғана нәтижелі болатыны айғақ.
Жолан батыр жайлы көбірек айтудың себебі оның ... Төле жау ... ... тек ... ... адам ғана ... ... "Біздің айқас -
азаттық үшін айқас. Алла біздің жағымызда" - деп жұртты ... ... ... үшін ... Төле ... бұл арманы 300 жыл өткен соң
ғана іске асып отыр.
Ілгері заманда ... ... ой ... ... ... яғни өлең ... т.т. ... жеткізіп отырғаны белгілі. Сондықтан да қазақ
елінің осы сияқты сөз ... кең ... ... ... ... ... т.т. ... болған. Бұлардың айтқан ... ... ... ... те, ... те ... те, ақыл-ойын, сана
сезімін оятып та, тапқырлығын арттырып та отырған. Сондай-ақ ... ... адам жан ... тән ... ... ... ... қабілет
сияқты ұғымдарға жеткілікті жауап болады.
Төле би заманында киелі әулиелерге ырым ету, сыйыну, табыну, кажылык
ету, ... бас ... ... ... кыдыр дару, кыдырлы адам деген
үғымдарға сену кең орын ... ... бап, ... ... Меккеге кажылық
ету т.т. дәсттр-ге ... ... ... ел ... ... ата-бабалардың әруағын еске алып, күрметтеу әдет-гүрпымызға кайтаю
еніп келеді.
Мысал ретінде Теле ... ... ел ... ... ... беруін өзі тәр£иелегі өеірген Кой-гелді батырдың озык жағына
да, оішк жегізер аңғалдығына да әдІя төреші балғаны - көргендік, ... ... ... ... ... бір дүние. Тәуке хан мен Төле
би сұхбатынан айқын көрінеді. Бұл мәселе, Тәуке ... Төле биге ... ұят ... ... сұрауы оған берген Төле би жауабының, оның
философиялык, психологиялық көз қарасының қалыптасуын ... ... ... ... ... қамыс өлтіреді", "Қорқақ күнде
мың өледі, ер адам өмірінде бір өледі" деген сияқты мақал-мәтелге айналған
сөздердің қандай ... мәні бары ... би - кеп ... ... өз бетімен шыңға көтерген ерен туған дара
тұлға. Жалпы Төле би ... ... де жау ... ... ... оған қарсы қояр күшті, ақыжен жеңуді іске асыруды ойластырып ... бір ... ... ... елге шабуыл жасағанда күшпен 1
карсылық көрсетіп, елін қырғыннан сақтаудың ... ... ... жеткен соң, ақылмен ел сақтауды ойластырады. Ол үшін ... ... ... сүйенеді. Ерте замандары "Шығыс
халықтары, қарлығашты әулие құс санайтынын білгенді. Осы білімі шабуылдың
алғашқы күндерінде-ақ ... ... ие ... ... ... ... ... жоңғар шапқыншылары келіп қалғанда Төле би ... ... Неге ... - деп сұрағанда Төле би: - мен тастап кетсем мына
қарлығаш ұясы бұзылып қарлығаш ... ... ... - деп ... Мұны ... ... басшылары: "Бұл кісі әулие екен тимеңдер",-
дейді. Сөйтіп, Төле би олардың сеніміне ... ... ... ... ... ... егемендігін -сақтауға барлық күшін салады. ... ... ... Теле биді ... ... деп атап ... Олай ... көне
заманнан бергі Казакстан Мемлекеттік баскаруының саяси ... ... ... жетті. Ол тарихта ерекше орын алатын Іоңғар басшыларымен соғысып»
елді ... ... ел ... ... күш ... ... білу ретінде тарихи белестері баска да ... ... ... ... ... ... өнегелі әңгіме
етуіміз керек. Қазақстандағы сол ... ғ,. ... ... ... ... ... хан ... хан т.т..Олардың іс-жтзінде асырған сыртқы
және Ішкі саясаты халықты біртұтас ел ... ролі ... де, ... ... ... ... түтас ұзақ, - деп Қазанғап ақын ... Төле ... өмір ... ... ... ... мен мінез
ерекшелігі, қоғамдық-саяси қызметі мен дүниетанымы оқырман қауымды ежелден
қызықтырып, тәнті етіп келгені мәлім. ... ... ... ... ... ... ... құрған әкімшіл әміршіл саясат еңсемізді езіп, еркін
ойлауға мүмкіндік бермеді, қайта ... ... ... ... ... бен ... ... психологиямызды
ұмыттырып» одан жеріндіру үшін түрлі әдіс-айла қолданды.
Ендігі жерде ғасырлар бойы армандап, Әзер ... ... ... ... ету үшін күресуіміз керек. Қасақана өңі ... ... ата ... енді ... ... ... барымыз бен
жоғымызды түгендеуге, әсіресе қиын-қыстау сын кезеңінде келер ұрпақ ... ... ... ... жерімізді, елімізді жаудан, даудан ... ... бен ... ... ... ерен ерлігін
құрметтеп, қастерлеуге, өткен тарихымызды жақсы білуге міндеттіміз.
Ата-бабаларымыздың өмір жолы ... ... ... алға бастар жарық
жүлдыз десек„ сол жарық жұлдырдарымыздың бірі -Төле баба екені аян, "Жазулы
болып ... ... ... ... ұлы баба ... ... мәліметтер, ел жадында сақталып, ... аңыз ... ... ... баршылық.
Ең алдымен бізді:"Төле бидің ата-тегі кім еді?"деген сұрақ ... ... ... ... би-Дулат тайпасының жаныс
руынан. Тоғыз ұлды ҚұдайбердІ әулетінен Төлеге ... ... би ... ... ... қара ... болған",- деп жазылған. Бұл
мүлде жаңсақ пікір. Әділетіне жүгінсек, Төле би - атақты ... ... ... ... "Он бір ата үзілмей, билігінің жанасы",-деп
жырлауында шындық бар.
Төле бабаның арғы арасы - ... сөз ... ... ел ... ... асқан жомарт, Әділ би болған. Оның ... ... ... ... ... ... Бақтиярдан кейінгі бабасы Ақарыстан - Хейді би, Кейкі биден
- Төбей би, Төбай биден - Майқы би тараған. ... би өз ... ... бас ... болған. Ш.Уалиханов "Қырғыз-қайсақ үлкен ордасының
ертегілері мен ... ... ... ... бидің үлкен орда ру басы
және Шыңғыс хан замандасы болғанын жазады. ... хан ... ... ол
хан ордасында билік жүргізіп, түйінді мәселені өзі шешіп отырған. Аяғы
ақсақ ... ... ... ... ... ... есебінде Жошы
әскерінің оң қанатын басқарған. Алаш ... ... үш ... ханы ... деп ... ... би көп жасаған жеті ханды қолымен өткеріп, бар ғұмырын халық
келешегін ойлаумен ... 120 ... ... үш ... ... Ұлы жүзге ту ұстатып, орта жүзге қауырсын, кіші жүзге найза
берген. Осы ... соң ... би ... "Хан біткеннің қазығы- бұқара
жұрттың азығы деген мәтел кең тарап кеткен.
Төле би және оның ... ... ... ... ең ауыр да ... кезең. Оны ұмытуға
қақымыз жоқ ешқандай.
Бүгіннің биігінен қарап, ... ... ... ... аты ... Оны ... ... құбылыстың ығына жығып қолжаулық
етіп қанжығасына байлап қиянат құрығымен қылғындырып, қайта жазуға ешкімге
дә құқ ... ... ... ... түйіп ащы сабағын
алмағанымыздың ықсуатын көріп, ... ... ... Оның ... ... ... алға тартып, келеңсіздіктерге көз жеткізеді. Сөз
ығыты келгенде айтқан ... біз ... ... араб ... мен ... ... ... бағалағанда ғана көп беймағлұм ... ... деп ... ... қыр ... каһарымен тітіркенткен құдыретті қанағат пен
хандықтар өзара іштей алауыздықтан әлсіреп, тақ пен тәні үшін ... ... алты ... ... ... ... жан-жақтан
байтақ жеріне көз алартқан дұшпандарына айбарлы күш болудан қалды. Бір
ошақтың тұтас үш ... ... ... үйіп отырған ел-жұрттың шырқы
бұзылып, тыныштығы тапталып, шығыстан жөңкіген жоңғар-қалмақ қалың қолына
төтеп бере алмай ... да ... ... ... Ұлы ... ... ... қазақтарға құрып кету қаупін туғызды. Сөйтіп
1723 жылғы жылан жылымен ... жеті ... ... ... ... соғыс байырғы көшпелі ел үшін қанды қырғынмен аяқталып тарихқа
"Ақтабан шұбырынды ... ... деп ... ... ... бері жар астынан
жау шығып, аяулы ер-азаматтар, қыз-келіншектердің басы байлауда, мал-жаны
айдауда кетті. Өкшелей қуған ... ... ... ... Арқа ... ата ... ауған қазақтар жолай Қаратауға "Каратаудың басынан
көш келеді аз уақыт паналап, тіпті болмаған соң Сыр ... ... ... ... одан әрі жайыққа қарай ... өтіп ... ... ... НӘзір Шаһына арқа сүйеп, Хиуа, Бұқар, Қоқан хандықтары да
оңтүстіктен ... ... ... ... отырды.
Тап осы қиын-қыстау кезде Төле би қоғамдық өмір сахнасына шыққан, ол
туған халқының ... мен ... ... ... ... негізгі деректерге сүйенгенде бірде Шу бойында, енді ... ... ... ... ... қандай қиыншылықтар болғанына қарамастан
ұзақ ... ... ... жайлап» тоқсан үш жасында Шыназда дүние балып,
өз өсйеті бойынша денесі Ташкенттегі Шайқантәуірде жерленген. Бұл ... ... деп ... зиярат етушілердің киелі орнына айналды.
Әлі күнге өкінішке ... ... ... ... ... із
қалдырған тау, тұлғалас бабамыздың туған топырары мен ескен ортасы туралы
мәліметтерде бір ... жоқ. Қарт ... ... ... ... Бадам өзенінің жағасындағы Бәйтік мекенінде туғанын айтып,
1751 жылы 63 насында ... ... ... ... Ал ... Шу өңіріндегі Жайсаң жайлауында 1663 жылы ... ... 1756 ... ... - ... Қазығұрт қойнауы тағы бірде Шыназда ... ... ... ... ... ... ... де Төле Әлібекұлының
ғұмырнамасы ақтандақ пен қаратаңдық көп екені рас. Бұрмалай, тізеге ... ... ... оның туған жылы 1663 жылы екені акиқат.
Нақтылай кетсек Теле би ... ... ... мен ... ... ... ұлы баба Бәдібектің кіндігінен тараған. Дулат жұртының бір ... ... ... ... ... ... одан ... берді
одан Құдайберді, одан Әлібек өрбиді. Оның әулеті шынжыр бұлақ, шұбар төскен
емес, иіс алмас момындағы үшін ... ... ... атанғанымен,
Әлібек орта шаруа болса да аса ... кісі ... ... ... оқығаны да, тоқытаны да қыруар мол. Ол туралы халық ... ... ... мен аңыз өте көп. Онда ... атаның азаттық асқақ
қасиеттері аз айтылмайды. Төле би Асанқайғы, Қорқыт, Жиренше сықылды ... ... ... ... нағыз қамқор мен жанашыр болып көрінеді. Ол
жалғыз өз қандастарын қоғамдастырып қана тек ... ... ... ... ... ... алаш азаматтарын желеп-жебеп, өміріне өріс,
көңіліне кеңес тілеп, батагөй болып жүргенін көрсетеді.
Атасы көз ... ... ... ... ақын қыз ... Жәке, арманыңыз бар ма? - деп маққұлдасқандай болғанда, Төли ... ... ... ... - ... ... өзгелерден
менде арман көп. Себебі қазақ-қығыз біртуғанындай күнінде туылып, алаң
ашық ... ... ... енші ... ... ... өтіп барамын.
Бұлардан тыс та: "Бүткіл билікке Төле би, бүкіл хандыққа Есімжан
жеткен" десе; ... ... ... ... ... жоқ, ... ... асқан би жоқ" деп есептелінді. Сом алтындай тұлғаны ... ... ... ... ар ... да ... бар. Бәрі бір бұлардың барлығы асыл
бабаның биік болмысын түгел ... ашып бере ... Ол ... озық ... ... жан.
Айдынға ұласатын бұлақтар басынан тұнады. ... пән ... ... ... ... келе жатқан дәстүр еді. Тақыр жерге ... ... ... ... ... үш би, ... Төле, Қазыбек пен Әйтеке
оны тек қана өнер деп қарамай, қоғамдық-әлеуметтік сипат ... ... одан әрі ... ... барынша пайдаланды. Рас
шешендік пен ділмарлықты кәсіп етіп, бауырдың бүтінін емес, ... ... ... қара басы мен ... ... күйттеп, аузы болбыр таппай,
тілін безеп, жағын сауған құтұяқтар аз болған жоқ. Ертегіде иесі ... ... ... ... ... ... ... көшпелі
алтын сияқта сусып басқа біреуге жамалуы да ... ... ... ... қаймағы бұзылмай, тату-тәтті ақжарыл-қап заманда өмір сүруін аңсап
өтті.
Төле өмір сүрген заман қазақ ... ... ... қиын ... түс еді . Осы ... ол ... ... касынан табылып, кек
найзаның ұшымен де қызыл тілдің күшімен де ... ... ... ... белсене қатысқан.
Ел арасында Төле би айтты дейтін шешендік сөз үлгілерінің бір ... ... ... 1740 жылы ... билеушісі Қалдан Сереннің
қолшоқпарлары ұлы ... ханы ... ... Төле би бастаған ел
Ташкенттен қуылады. Осы тұста Күлтөбенің басында үлкен жиын ашылып, ... ... ... ... ... ... ... тізе бүгуден басқа
амал жоқ" деген ... ... ... ... Төле би:
Атадан ұл туса игі,
Ата жолын қуса игі,
Өзіне келер ұятын
Өзі ... ... ... бұққан немені
Ортасынан қуса игі - деп шырык ... ... ... ... әр ... ... тән қазіргі бізге қиынсыздау, өрсілеу
көрінетін мәйрімі? әдет, ұғым мен ... ... Ол ... ... ... ... ... қарсылас хан сарайларына татулық
белгісіндей ет жақын ... да ... үшін ... ... ... жеке ... ... қара бұлт Төле биді де айналып өтпейді.
Жалпы жұртының ... үшін ... ... өз ... ... оққа байлап беруден таймаған Төли би Төле айтты дегенді Қазыбекке,
әйтпесе Әйтекеге ... ... оның ... ... айып шамы жоқ. ... ... хатқа түспегендіктен өзіндік сыры бар. Қара қылды қақ жарып,
олар билікті төрт көзі ... ... ... ... не бір-бірінің жан
семіртер жақсы сөздерін ... ... ... үшін ел ... ... жүргендігі шындыққа жанасады.
ІІ – тарау. ХVІІ – ХVІІІ ғасырдың басындағы қазқа билеріне шолу.
2.1. ХVІІІ ... ... ... ... ... көкжиегі әрі кеңейе беретін ең кем дегекде бес ... бар ... ... ... ... мен ... даланың
қоғамдық өмірінде зор міндет атқарып, оған белсене араласып отырды. Олардың
даусы бізге қай дәуір түкпірінен ... да ... ,тұр. ... ... теңдесі жоқ қазақ ауыз әдебиетінде даналық сөздер арнайы жанр
кұрады.
Бәйгеге жылқыдан тұлпар ... ... ... ... ғұмыр кешкен
көшпелілер ең, алдымен жер-су тау-тас, жайылым қоныстарының тозып кетпеуін
қадағалайтын. Бұл үшін ... ... ... оңтайлы еді. Сайын
сахараның бар-бар ... ... ... ... ... ... ... тамаша түйсініп кешпелі өмір бауыр етінен
жаралған Төле оның артыкшылықтары мен кемшілігін білмей қалған жоқ. ... ... пен ... ... қара ... ... ... Сондыктан Төле би бау-бақша егіп, дикандықпен қолөнерін кәсіп етіп,
ғимараттар ... бір ... ... ... ... үндеді.
Ат жалын тартып, мінгеннен бала би атанса да Төленің ерте ... пен ... ... ... ... мәлімет жоқтың қасы. Бірақ оның айрыкша
тұлғаланың көрініп, қауымдастық ... ... де ... ... ... ... ... құрған 1680-1718 түс "Жеті жарғының" жазылып
дүниеге келетін кезі бұл. Төле би өзінің ақылман ... ... ... ... ... бір ... ... оны жаңа жағдайдағы түз
тіршілігіне ... бай ... мен түр ... ... түзді. Олар ескі
сүрлеуге түсіп кетпей өмірдің көп ... ... ... ... өз ... ... үлкен маңыз атқарған қажет.
Онда ғасырлардан келе жатқан дала демократиясы қатты ескеріледі. жаңаша
көзқараста жер мен ... ... ... мен ... күн және тағы басқа да
жәйттер әділ ... ... ... де оған ... елдер мен
мемлекеттердің зерттеп, қызыға кәңіл аударғаны жайдан-жай емес.
Талай ... ... ... ... ... ... ... ақ
сөйлеп, келісімді шешім айтып, биік парасатымен көзге түскен Төле би ақырғы
дені таусылғанша, сол ... бұра ... ... ғанибет.
Айтушылардың сөзін байыркалағанда оның бойы ортадан сәл жоғары, жүзі ... ... ... кісі ... Төле би иісі қазақ тарихындағы ғажап қызық тұлға.
Ол үлкен қоғам қайраткері әрі ақылман, әрі данагой, рухани кесем. Оның
уақыты аса ... еді. ... ... ... ... ең ... еспеттеп, еркебұлан өскен Төле би мен сұлтандардың бектері мен
байлардың өзара қырқысының ұлт ... мен ... еш ... көзі ... соң ... бұқараға оның от ауызды, орақ тілді
азаматтарына сүйеніп, ... ... ... ... ... рет
уағдаластыққа қол жетіп, 1726 жылы үш жүздің жақсылары мен жайсаңдары
Ордабасыға ... ... ... ... ... ... ... беруге мәмлеге келді. Бұл ұйымдастырушылыққа
сауын айтып, басы-қасында ұлы жүз Төле ... ... Орта ... ... ... жж. және кіші жүз Әйтеке Айтың Бәйдібекұлы
1688—1748 жж көш басшылық етіп, тірлік пен бірлік, ... пен ... ... Соның нәтижесінде қазақ ұландары құрылып, ол Боралдай мен
Қошқар ата өзендерінің бойында жаттығулар ... ... ... белдеуден
шешіліп, кылнш қынаптан, қанжар қынынан суырылатын кез таяу болатын. Енді
құнарлы топырнққа ... рух пен ... ... ... ... ... жұртағы күл-қоқыстан өніп шықпауы мүмкін емес еді.
Төле би мен оның ... ... ... ең ... ... дәл
келеді. Заман ірі қайраткерлерге зәру еді. Билер мен ... ... ... ... өз ... ауыр да қиын кезеңді бастан
кешті. Ол ұлт, ... ... ... ... құрып кетудің сәл-ақ алдында
тұрған болатын. Соры қалың елдің арасындағы ... аяқ ... ... пен ... ... ... ... қосылып,
жыландай ысқырынып жау жағадан алып тұрғанда оның алағой да ... ... ... ... ... бе?
Атамекенінен айтылған қазақ жұртының көз жасы телегей теңізге айналып,
қансырап запыран жұтты. Сол кезде дала ... Төле би ... ... ... ... ... Ол Әз Тәуке, Жолбарыс, ... ... ... ... ... ... ... бәріне
недәуір ықпал жасады. Басым-басым билік айтты.
Басқа-басқа, ол шашырап кеткен қазақтардың басын алғаш рет қосып ... ... екі ... мемлекет арасында көрегенді саясатты жүзеге асырған
болашақ Абылай ханды Әбілмансұр өкіл бала етіп тәрбиелеп, үлкен ... ... Төле ... ... орасан. Ол араласкан дау, шешілмеген
түйннің мәмілемен бітпегені жоқ. 1748 жылы Кіші жүз ... орыс ... ... "Ор ... ... ... келе ... Әбілкайыр ханды
Шекті Барақ сұлтан қапысын тауып өлтіреді. Сонда айыпкер ... ... ... төрт биді таңдауға өтініш білдіріпті. Солардың бірі ... бірі ... да атап ... ... ... ... ... мұқият келетін Ш.Уалиханов, қай мағлұматтарға сүйенгенін кім
біледі, бұл ... 1758 жылы ... деп ... ... Ол кезде екеуінің
де сүйегі құрап ... ... ... ел ... ... ... ... дәнекер ретінде ортада Төле би болып Төленің жүргені біраз жайды
аңғартады. Ол бастаған әділ ... ... ... ... ... ... ... Төли би тәрізді кесек тұлғаларды жан-жакты терең тану үшін оның
мезгілі, әлеуметтік ортасы мен өмірін қақсы ... игі. ... ... ... бөле ... қарау жарға шықпаса да, жарытпайды. Сондықтан Төле
заманын сипаттам кеткенде оның өн-бойынан ... ... ... ... ... ... ... шабуыл іздері сайрап жатыр. XV ғасырдың
аяғында шамамен 1698 ж. басталған ... ... ... пен ... ... басылып елу жылдан астам созылды.
ХУІІІ ғасырдың бірінші ширегінде екі жақты қыспаққа ... ... ... ... есеңгіреп қалды.
1718 жылы Әз-Тәукенің қайтыс болуына байланысты ... ... ... Бұны ... ... ... ... көз алартып жүрген
жоңғар қонпайшысы мен орыс патшалығы жаулаушылық кара ниетін іске ... ... ... әр ... ... ... ... еніп,
шығыста Ертістен өтіп, бекіністер калпына келтіріліп, 17І7 жылы Омбы мен
Жеміш арасында ... ... 1720 жыли ... ... ... ... одан сәл ... бекемен құрылысы жүргізілді. Бұлар патшалық
отарлауына ... жол ... осы ... ... ... көз көрмеген
озбырлыққа бұл өлкеде бұл өлкеде бауыр ... ... ... ... ... ... туғызды. Жоңғар басқыншылары да
жауыздықпен қазақ тайпаларын ес ... ... ... түре ... ... ... ... Түркістан мен Сайрам шаһарларынан бөліп ... ... ... ... бара жатып қазақ жасақтары Қараспан маңайында 1718
жылы Арыс. Бөген мен Шаян өзендері бойында ... ... ... қатты
шайқасты. Бұдан аласапыран қантөгіс айқас ... бір жыл ... ... ... Әбілқайыр мен Қайып бастаған отыз мың қол баскыншыдарға
қарсы шығып, амалсыз ... еді. ... ... ... ... күші
басым жау ел-жұрттың намысын табанға таптап шәктен асты. 1730 ... ... ... ... болған, киянкескі ұрыс та қарсы күштер
ара салмағын онша өзгеріс әкеле қойған жоқ. Бұл ... ... ... атты ... толғауында күллі шындығымен ащы суреттеледі.
Еңіреген елінің бел баласы көсіліп ... ... ... ... ... ... ... жоқтап, қайғысын жеп, қамын ойлаған Төле
ішке де, сыртқа да ... сара ... ... ... пен ... кен ... діттеп егемендікке иек артың, жаугершілікте
дұшпан ... ... ... мен ... ... жан салды. Қайта-қайта
итарқасы қиянға жаушымен ат шаптыртып, кейді ... ... ... өзі ... ... ... Бұл бір жағы ... жалмауыз сау ұрықтың
тырнағына ілініп, екінінші жағы айдаһардың аузына түсіп ... ... ... ... ... ... қор ... үшін жанталасып
құтқару әрекеті еді. Орыс патша ... Анна ... 1731 ж. мен ... ... 1749ж. бодан сұрап, бірнеше мәрте хат жазып, кісі
салуы амал жоқ шарасыздықтан туған жәй. Сонымен ... ... ... ... ... де, келісімі келіп ынтымақтастыққа қол жеткізеді.
Бұл саясаттағы ... елес еді. ... ... ... ... ... ... халқын уақытша болса да аман-есен алып ... ... қиын ... ... ... ... да, ... да бірдей әділ
үкім айтатын Төле көрші ... ... ел мен ... ... ... -1748—1749 жылдары алғаш келген орыс сауда керуені орта жолда
тоналады. Сонда бұған ... ... ... ... алқасына шақыртып, оған
бүкіл шығынды жүрт кезінше төллеттіреді.
Жалғыз бұл емес, Төле би реті келгенде халықтық, мемлекеттік ... ... бір ... ... ... ... әділ шешіп
отырды. Бұған орыс зерттеушілері А.Левшин, П.Маковецкий, Л.Баллюзек және
басқалар аса ... ... ... тұта атап ... ... ... ... Жапон, Кытай, Ауғанстан мен Үндістакға
баратын қақпа деп көксеген Бірінші Петрдің саясаты шапшаң түрде ... ... Оңай ... ... ... жерұйық іздеп арып-ашып, азып-тозып жеткен
келгендерге, достық ыстық құшағын ашып, ... ... ... асын ... аса ... ... осы дарқан дарақы мінезі мен бауырмалдық
сезімі ақыры өзіне таяқ болып ... Қай ... де, ... да, ... иелігі
мен меншігіне қорқаулық һәм жыртқыштықпен қарағандар көзіне қан толып, ... ... да ... ... мен ішкі ... онша ... ... ерекше қадір-қасиетінің сипаты мен қышандарын да ... ... ... ... басып көктеп жаншып кете барады.
Біздің әдебиетте Төле би және оның ... ... ... аз ... ... қиянаттау болар еді. Әр кезде танымалы Шәкәрім, С.Сейфуллин,
М.Әуезов, Б.Адамбаев, ... ... ... және ... ... ой ... ... көкжиегін кеңейтіп, танымды одан әрі
тереңдетті.
Өткен ... ... ... ... сахарасында болған поляктың жер
аударылып келген резолюционері Адольф ... ... ... құр ... ... ... пен жыраулық, шешендік ... түп ... тап ... ... толқытқан ақ еділ сезімін жасыра
алмай, замандастарына жүрек жарды жылы лебізін жолдары: "Бұдан бірнеше ... ... ... екі топ ... ... ... болдым. Содан
Демос пен Иницерон туралы ... ... ... ... таң ... ... Ал, ... оқи да, жаза да білмейтін ақындар менің алдында
өнерін жайып салды. Олардың жыры ... ... ... ... ... ... мені тәнті етті. Сонда бұлар тағы ... ... ма? ... ... ... ... түкке тұрғысыз бақташылықтан өзге
ештеңе жазылмаған халық осы болғаны ма?
Жо - жоқ! Имандай ... ... ... осыншама қабілет дарытқан
халық өркениетке жат болып қалуы мүмкін емес, оның рухы ... ... ... ... ... шашатын болады, өзіне жоғарыдан қарайтын
халықтар арасынан бұл көшпелілердің де ... орын ... кезі ... кездің өзінде бүгінгі күні біз көп айтып, әлі кол ... ... ... ... ... ту етіп көтерген-Төле би бұл асыл
мұраттарды жүзеге асыру үшін ... ... ... етіп тұра ... ... ... ... қаны тамған топырағы, туған, мекен-жайы,
ешбір хат-шотта сақталмаған. Долбармен жобалап даңқты ... Сыр ... деп ... айта ... ... көрсетіп кетіп отырмыз. Өйткені он
жетікші ғасырдың екінші жартысында Жоңғар хандығының басым ... ... ... ата ... ... қазақ жұртының Алтай мен Арқаны
еріксіз тастап, Сыр бойын мен Қаратау өңірі-не ... ... ... Қаз ... ... те ... есебіміз бойынша да, бірнеше тарихи
жазба деректердің керсетуі бойынша да 1357 жылы сол ... ... ... ... жеті ... ... ... екен.
Казыбектің сүйегі - Орта жүз. Арғын ... ... ... өз ... - Келдібек, ұлы әкесі, яғни атасы Абыз атан. Шаншар,
Бабасы – Бұлбұл, ... ... ... ... ... уәжге тоқтаған
біліктілер болыпты бұлар.
Қазыбектің анасы - ... ... - осы ... ... алты
баланың ең үлкені екен. Қадай десек те, 1667 жылы шыр ... ... ... ашқан нәресте - есе келе Үйсін Төле бимен, Алшын Әйтеке бимен
терезесін ... ... ... ... үш ... бірі - Қаз ... ... еді.
Бала би деген аттан дана би деген атакка дейін кетерілген Қазыбектің
ғұмыр жолы он жетінші, он ... ... ... ... аса ... ... ... дәурінің шытырман оқиғаларымен тікелей байланысты.
2.2. ХVІІ ғасырдың аяғы ХVІІІ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... он үш жасқа толғанда кейінде Әз Теуке ... ... ... ... ... еді. Есім ханның кезінде "алты алаш" атанып:
қазақтың үш жүзі мен ноғай, башқұрт, ... ... ... ... ... әлсіреп, ноғай, басқұрт, өзбек одақтары ыдырап, енді
төрт алаш атауымен үш ... ... ... ... Тәукенің қол астына
жиналып қалған еді. Осы төрт алаштың басына төрт биді - Ұлы жүзге ... ... ... Кіші ... ... және қырғыз биін қырғыз ұлысына
солар арқылы ел басқару тізгінін өз қолында ұстап отырған.
Тәуке тұсында ... ... ... - ... фашистік-феодалдық
хандығының негізгі халқы - ойраттар ат арқасын құрғатпай жиі-шабуылдап
тұрған ғой. ... ... ... ... ... ит-жығыс түсіп жатқан ... ... ... ... ... ... үш ... еңбегі
ерекше сіңген.
1710-11 жылдары қазақ ойрат шабуылдары кезіндз қазақтар ойратты біраз
тықсырып, сәл де ... ... ... ... кейін жоңғар хандығы
бұрынғыдай өршуін тежеп ... ... ... аян. ... ... ерекшеліктің ішінде Қазыбек би де ... деп ... ... ... ... ... мәмлетерлік міндетпен үш
рет барған Қаз дауысты Қазыбек нақ осы жылдарда Ойраттар да болуға тиіс.
Әрине дәл осы ... ... ... ... ... ... ескерсек,
ел аузындағы аңыз әңгімелер шындық сүрлеуіне бастар бірден бір адастырмас.
Халық тағдырының қиын-қыстау шағында, ел ... аса қиын ... ... ... - ... ... реформалар. Әр заманда
сол халықты билеген әкімнің ... ... ... ... ... Осы ... ... болашағын, туған халқының тарихтан өшіп
кетпеуін тілгене Тәукенің, әл аузында құрметпен Әз ... ... ... ... ... атап кеткеніміз жөн. Ол ... ... ... ... бас кезінде бір орталыққа бағынған бұрынғы ... ... ... ... түсе бастаған еді. Шыңғыс хан тұқымынан
тараған терелер елді ... ... ... теріскей көршісі Ресей
патшалығы мен шығысындағы ... ... ... ... ... Петр тұсында қатты дәуірлеген Ресей оңтүстік пен ... кең ... ... ... ... жатқан әрекет жасап
жаткан кезі еді. Ол дәл осы ... ... ... ... дамылсыз шаң
боратып, шабуылы мен шаңдуылын үдетіп жоңғар феодалдық- ... ... бел алып ... Ол ... ... мен Хиуа ... ... мен башқұрттар " түрт шайтанды қоздырып ... саяқ ... мал мен ... ... ... ... ... да Әз Тәуке шығысындағы ойраттардан тәнген қауіптің алдын алу
үшін батысындағы орыс ... ... ... ... ... салған. Сауда саттық елші алмастыру, диплоглатиялық байланыстарды
жандандыруда Тәукенің қызметі өте мол және де оның ... ... ... керіптер күйде ұсынбай, ... ел ... ... қабылдатып, батыс-шығыс көршілерімен ... ... тең ... сөйлеуді дәстүрге айқалдырғаны көптеген архивті
құжаттардан белгілі.
Болашақтағы мен көрегендігі қауіп-қатердің алдың алғызып, қазақ ... ... ... ... мен түтінін бұрып жібертіп отырғаны да
тарихтан мәлім.
Әз Тәукені сыртқы басқыншылардан да гөрі әсіресе, ішкі ... ... ғой. ... да ол осы бас араздық, ру таласы, іштей арбасу,
аяқтан жау, шоқ ... өрт ... үй ... ... ... ... ... шырық бұзатын барымта, сырымталады азайту, тәжеу өшіру үшін
хандықтың ішкі жағдайына ерекше назар ... ... ... ... ... ... қып - ... Сол мақсаттың түп қазығы -
Ұлы жүзде билік құрған үйсін Төле бидің, Орта жүзде, әділ ... ... ... ... Кіші ... ... ... Алшын Әйтеке бидің
қатысуымен дүниеге келген "Жеті жарғы" еді. Қазақ ... ... ... ... ... ... әсем - жиынтығы-
"Жеті жарғы қазақ қоғамына бір-тұтастық беріп, ынтымақтастық әкелді.
Әлбетте " еті жарғыдай" заң нормалары тақыр ... ... ... Осы жарғының негізіне Тәуке хан "Қасым-ханның қасқа жолы ",
"Есімханның ескі ... деп ... ... ... хандарының мемлекетті
басқару мен халықты билеудің қалыптасқан жосықтары мен ... ... Ал сол ... үш ... атанған, үш кемеңгері деп танылған, халқының
үш көсеміне айналған Төле би, Қазыбек және ... ... ... ... ортасына икемдей түсіп, сәйкестендіре ... ... ... ғой. ... да бұл ... ... хан заңдары" деп те аталады.
Сондықтан да бұл жарғы "Төленің жеті ... ... жеті ... жеті жарғысы" деп те аталады. Ендеше біз "Қазыбектің ... ... ... еді, ... жауап берейік.
Қарағанды облысында шығатын "Қарқаралы" журналының бірінші санында:
"Көне түрік тілінде" "Жарғы" сөзіндегі ... ... ... айтылып,
қазак тіліндегі "Әмір, билік, заң" деген мағына ... ал ... ... ... куманикус те" "Жарғы" сөзі "Дау, ... ... ... ... ... жер ... күн ... айып жаза, алым-салық және басқалар енетінін еске алып бажайлар
болсақ " Жеті жарғы" деген сөздің жеті салада, жеті ... ... ... - ... ... ... ... байлам-тоқтам деген ұғым болса
керек",- делінген.
Қаз дауысты Қазыбек ... ... ... ... ... ... хан, ... әрекеті елді Іштен іріткенін ... ... ... Башқұрт шабуылы аз болғандай ендігі қауіп қара ... төне ... ... еді ол. Қазақ халқы тарихтан ... ... ... кету ... ... ... дана қарт ... күнде де
елді сақтап қалудың амалын іздеген еді. Сондағысы мойнына отаршылдық қамын
қию еді. Бірақ азаттық аңсаған ... та, би де сол ... ... де бар екекін ұғынса керек. Ізгілікті де, қайрымды да келешектен
күткен Қазыбек ... ... ... ... ... да, ... ... елін, кең байытқан ... осы ... ... ... ... ата тағынан дәмелі ме, кей-кейде немере ағасына көз ... ... ... ... ... ... екен. Іздегенге сұраған дәл сол
жылы Әбілмәмбет хән Түркістан жұртшылығына салықты әдеттегідей еселеп
көбейтіп ... ... ме? Кент ... ауыр ... ... ... азуларын егіп жүргенде, қолтықтарына дым ... Есім ... ... ... ... салып Әбілмәмбетті Түркістаннан қуғызып
тастайды. Соңынан Әбілмәмбетхан Арғын ішіндегі Алтай қарпықтағы ұлы ... ... ... сағалап келіп арқада қыстап қалады.
Қаз дауысты Қазыбек ... ... ... ... тай ... ... ат бәйгесіне қосылған, тұңғыш рет елшілікке барып, ... ... Бала ... Дана би ... ... ... ... тұлға.
Қазақ пен қалмақ, тығырыққа тіреліп таразыға түскен сын сағатта ... ... ... жол ... қиыннан киыстырып:
Ерден ердің несі артық,
Ептестірген сөзі "артық.
Малдан малдың несі ... ... етті ... ... несі ... уыз шөбі ... алған сөзден
Шегінген жігіттен аштан елген
Аюдың етті артык, -деп Тайкелтір бимен хан Бердісті тыйып ... ... ... "Ел ... ... ел кебенек емес, дат"- үлгілі
ұлтын, ... ... озық ... ... ... тырысқан еді.
Қаракесек Қазыбек би арқадағы орта жүздің ұлы биі боп ... ... ... да, ... туын бір ... келген ғой. Әрине сүйегі қара
болғанымен ниеті түзу, айбыны асқақ, беделі зор, аузы уәлі, ... ... кең, ... ... ... төре ... онша жаратпайтыны белгілі.
1741 жылғы жаздағы қазақ пен ойрат арасындағы соғысқа байланысты Қаз
дауысты Қазыбек Орскідегі ант беру ... өзі ... ... да ... Төбе биі ... ант ... қажеттігін түсіндіріп Әбілмәнбет хан
мен Абылай ... хат ... ... өз ... ... ... Алайда сол хат Орынбор экспедициясының бастығы Иван ... ... ... адамдарының бірі де біреуі Орскіге қарай
өтпепті. ... не ... ... ат ... үш ... ... майталман шешеннің
ант-есімі орыстың зор мәртебелі сарайларында көп естіле бермесін дейтін.
Қарамызбен ... ... ... ... Онсыз да алдын артын әділ
төрелігімен, ақпқат шындығымен бұлтартпас тұралығымен орап ... ... биге ... ... мен ... ... берейік, ығыстыра түсейік,
қақпайлап жуытпайлық- тәріздес қызғаншақ ой күндес ... ... ... ... ... тағы да ... тұдықтайық. 1734 жылы Сәмеке хан өлген соң
соның орнына орта жүзге хан сайлаған ... ... ... ... 1751 жылы аяқ ... хан ордасының түндігін жел үрлеп, түтінін
түзу ұшырамаған бір келеңсіз оқиға туындап ... еді. ... Есім ... ... хан Ой, өзің ... ... атың-жөнің кім?"-дегенде,
Қазыбек: "Халқым - қазақ, руым қаракесек, әкем Келдібек, атым ... саңқ етіп ... ... әсіресе оның - "Біз қазақ деген мал баққан
елміз, ... ... ... жай ... елміз. Елімізден құт береке
қашпасын деп, ... ... жау ... деп, ... үкі таққан
еліміз,ешбір дұшпан ала жібімізді аттап, басынбаған елміз, ... ... ... ... ұл ... құл ... деп тумайды, анадан қыз туса,
күң боламын деп тумайды. Ұл мен қызды ... ... ... ... ... ... біз - қазақ, қарпысқалы келгенбіз. Сек темір болсаң, біз
көмір, еріткелі келгенбіз, ... ... ... ... ... жат елге ... ... танысуға келмесең шабысқалы
келгенбіз. Сен қаблан болсаң мен арыстан алысқалы келгенбіз, жаңа үйреткен
жас тұлпар жарысқалы ... ... сары ... ... келгенбіз,
берсең жөндеп бітіміңді айт, бермесең жөніңді айт аз тұрысатын жеріңді
айт", - деп жөн ... ... ... ... ... ... ... құжат.
Мұны мұражайға жарқыратып жазып қойса да болғандай.
Әйтеке би ... сөз ... ... оның ... тарихынан сыр
шертсек, бидің халық тағдырына байланысты келелі ... ... ... жолының заңды жалғасы екені сезіліп тұрады.
Әмір Темір құрған ұлы Тұран мемлекетінің ... ... ... ... бірі, қазақтың кіші жүзі, оның ішінде Алшыннан тарайтын
"Айыртау" ұранды төрт қара ... ... Ораз қажы ... жж. еді. ... ... ... ... Әмір Темірдің ... ... ... ... ... ғылымы мен мәдениетін өркендетуге ,
молшылықтың көзі - мал шаруашылығымен ... ... ... тең
дамытуға ықпал жасап, жол ашқан кісі.
Садағың сарқылдатып найзасын шошаңдатып, бар саналы өмірін бөтен ... ... ... ... қыла ... елі, айдалада сүйегі қалады.
Тонаушылықпен мал-дүние жинап, әдіреңдеген әңгімелердің, жолаңдаған желөкпе
алып-сатарлардың сүбесі ... ... ... қабысып, құраған алша
ағашының құртындай қатып-сеніп, ниеті бұзылып бара ... шет ... ... ... ... саудагерлерге, керуен басыларға еріп
келген неше түрлі бұратаналар ... ... ... ... ... ... Шаш, ... Бұхар,Түркістан, Таразыға, еркін
қоныстанады.
Ашықса, өзінің басқа тірі ... ... ... ... қара ... Шыңғысхан дәуірінен бұрын, 1130-1147 жылдар
аралығында жұртымызды ... ... ... ... ... ... ... болашағымызды күн азаматтарымызды құл ретінде
пайдаланды.
Әйтеке би ... ... ... ... ... Сыр ... дау-жанжалын шешуге барғанда онымен ... ... ... еді. ... арабша хат танитын сауаты бар ел басқаруда Әмір
Темірдің жолын қуаттап, халықтардың ... мен ... ... ... де діншіл адам болатын. 1580 жылы Тәукен хан ... ... ... ата ... төрт ата ... он екі ата бай ... жеті ата ... атынан жиырма тоғыз шарды толық салдыртады.
Халықтың толық қолдауымен ... ... ... хан ... ... ... ... мен ру басыларының батырларының жиынында
халық ... ... ... ... ... ел басқару жұмысын
жүргізіп отыратын алты адам құрамында хан кеңесін сайлауды ұсынады.
Осы жиында хан ... ... ... би, ... би, ... Қоқым
би, кіші жүздің атынан айыр тілді Алшын Әйтеке би, ұлы жүздің атынан үйсін
Төле би, орта ... ... ... қаз ... ... би ... ... хан кеңесінің өтпей қалған төрелер, сұлтандар, ру басылары арасында
жік туып қарақалпақ ... биді ... биге Төле мен ... биді ... ... ... ... Осы жиында ел басқарудағы жолымыз
тұрақты, халқымыз қуатты ... үшін ... ... көрген данышпан, жасы
үлкен, ізімізде ... ... ... ... ... ... ... халқының ортасында қайнап шыққан жастар болуы керек"- деген Әйтеке
би құрметті ... ... төре ... ... ру ... ... ... ханға ортаға салған ұсынысын бекіттіреді. Ол кезде ру ... би 23 ... ... би 21 ... еді.
Ал шындығында Әйтеке би бұл биден үлкен еді. ... кіші ... ... жолы кіші ... келді. Әйтеке бидің бірде әлем әулетінің
шекті руынан шыққан Қара ... ... ... тағы бірде қарақалпақтың
қытай қауымы, Тәңке әулетінің Әйтеке руынан шыққан Абат батырдың немересі
Қосан бидің ... ... биді төрт қара ... ... өзі деп оқырман
қауымды және адастырады.
Әйтеке бидің сүйегі қойылған жері ... ... сөз ... екендігін
дәлелдеу үшін шежіре жинаушы Әйтеке ... ... ... Қойшиев 1993
жылы оныншы мамырда Науани ... ... ... ... айын ... ... Өзбек елінің басшысы Ислам Каримовқа, қазақ елінің басшысы
Н.Назарбаевка осы ... ... хат ... ... ... үш ұлы бабамыздың даналығы, даралығы мен осындай
қысталаң шақта ерекше білінеді. Олар ... ... дәл ... ... ... туып ... жерді сақтап қалудың жолында асқан ... ұлы ... ... бір қилы ... осы ... ... ... Арыс пен Бөгенге, күншығыстағы Қазығұртқа арқа жақтан мұратқан
Қара тауға қарап тұрып, ел бірлігі, халық ынталығы туралы ... ... ... сол ... алып ... кең байтақ өлкемізді түгел ... ... - ... ... ертеңгі жеткіншектердің үлесіне тиіп
тұр. Ал ... ... ете ... де оңай ... емес ... түсіне
бастадық. Осы арада тағы да ұлы бабалар даналағын еске аламыз: "Елдің бағын
ашпаса, ел ... ... ... ... ... ел ел мұратқа жетер
ме? Ел тірегі - ері, ер тірегі - елі бола ... ... ... бағы ... Есті ... ез ... - ... қорларсың, есеріңді ер тұтсаң -
ертегімізден жау кетпей, төріңізден дау ... ... ... жолығып
сорларсың да зарларсың. Ел мұраты - көрешек, ер мұраты келешек, ... - түбі ... ... ... ... - түбі ... жетелі ер адаспас бабадан қалған сөз бар ғой. Жетелі ел ... ... ... Із бар ғой, ... ... Әйтеке би Күлтебедегі бір
жиында. Болашағымыз баянды болсын балаларымыз бен ... де ... тату ... ... ... ... ... жоқшылық жүйке
жұқартып тұрған жіңішке шақта баршамызға саналылық пен ... ... пен ... ... ... ... берік болса,
Болашағымыз баянды болары даусыз.
Лайым, ынтықмағымыздан айырмасын!
Толық тәуелсіздікке жетудің ұлы жолында бізді халқымыздың үш ... ... , ... ... Төле ... ... бидің, Әйтеке
идің аруғы қолдап жүрсін.
Өйткені білу келешекке сабақ деп ... ... ... жас
қазақ мемлекетінің мемлекеттік ән ... мына ... ... ... ... жолынлда
Жалындап жаныппыз
Тағдырдың тезінен
Тозақтың өзінен
Аман - сау ... - сау ... ... мен ... ... ... «Үш ... Алматы, 1992 жыл
2. Н.Төреқұлв «Қазақтың би ... , 1993 ... С.Г. ... ... ... летопис трех тысятчи
лети» Алматы. Рауан, 1992 жыл
4. Егемен Қазақстан 1993 1маусым
5. Адамбаев Б. ... ... ... 2001 жыл
6. Муқадас Есләмғалиұлы «Әйтеке би» ... 2007 ... ... «Әз Тәуке» Алматы 1894 жыл
8. Қ. Бекбаев «Ұлы бабалардың ұрпағы ... ... ... Оңтүстік Қазақстан 1990 11 қыркүйек
10. ХV – ХVІІІ ... ... ақын ... ... ... 1971жыл.
11. Ғани Мұратқан «Қазақтың көне тарихы» Алматы 1993 ... ... ... энциклопедиясы VІ тарау
13. Салғараұлы Қойшығара «Қазақтың қилы тарихы» Алматы 1991 жыл.
14. Тынышбаев ... ... ... 1992 ... Ш. ... ... ... жинағы» ІV томАлматы 1985 ж.
16. Қазақ ССР тарихы І том Алматы 1957жыл.
17. Т. ... «Сөз ... ... ... ... 2001 жыл.
18. Бүгінгі Түркістан және оның таяудағы тарихы. Алматы 1971 жыл.
19. Оңтүстік Қазақстан 1993 ... 27 ... ... ... би ... ұлы «Түп тұқиянынан өзіме шейін
Алматы 1983 ... С. ... ... ... ... 1974 жыл.
22. Ч.Ч. Вашханов «Ибранные пройзведение» Алматы 1986жыл.
23. Қ. Сапарғали «Ел Орда» Астана 2000 жыл.
24. С. ... ... би» ... 1991 ... А.Байтұрсынов шығармалар жиннағы, Алматы 1980 жыл.
26. Т.Кәпішев «Билер сөзі» Алматы 1992 ... ... ... ... шешендік сөздері»
28. Егемен Қазақстан 1997 13 ... ... ССР ... ІІ ... Ә. ... ... тағлымы» Алматы, Қазақ университеті 1992
жыл.
31. Е.К.Нұрпейсов, А.К. ... ... ... ... ... ... ... М. Қазыбеков 1 – 2 кітап Алматы 1993 жыл.
33. С.Н. Табан, А.Ә. ... ... ... ... кезеңдеріндегі
қазақ қоғамы» Алматы «Жеті ... 2005 ... ... ... 1991 жыл 18 ... ... Қазақстан 1993 27 мамыр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь