Шоқан Уәлиханов (Мұхаммед-Қанапия)


1 Шоқан Уәлиханов
2 Шоқанның, кадет корпусына кірген жылдары
Шоқан Уәлиханов (дұрыс есімі — Мұхаммед-Қанапия, ал Шоқан — анасының еркелетіп қойған аты) 1835 жылы ноябрь айында Құсмұрын бекінісінде туған. Бұл деректің растығын СССР Сыртқы істер министрлігінің архивындағы Шоқан Уәлихановтың қызметі жөніндегі формулярлық тізім дәлелдейді. Нақ осы дерек басқа ресми документтерде де кездеседі. Мысалы, Шоқан Уәлихановты Орыстың географиялық қоғамының толық мүшесі етіп сайларда толтырылған анкеталық мәліметтерде 1835 жылы туған деп көрсетілген.
Шоқан 1837 жылы туды деген жаңсақтықты Г. Н. Потапин арада көп жыл өтіп, жастық шақтағы әсерлері ұмытыла бастаған кезде және документтерден анықтамай ойдан жазған естеліктерінде енгізген. П. П. Семенов-Тяншанскийдің Шоқан Уәлихановты еске алып, қырық-елу жылдан кейін жазған естеліктер жөнінде де осыны айтуға болады. Өзінің бұл естеліктерінде Шоқанды ол да 1837 жылы туған деп жазған. Бірақ олардың қапылыста жіберген қатесін Шоқанның туған жылын дәл анықтайтын бірден-бір дұрыс әрі даусыз мәліметтер сақтап отырған архив документтерінің көмегімен оп-оңай жөндеуге болады Оыың үстіне Г. Н. Потанин де кейін «Сибирская жизнь» газетінде (1903 жылғы 133-ші санында) өзінің бұрынғы қатесін өзі жөндеген.
Шоқан балалық шағын әуелі Құсмұрында, содан кейін өзінің ата мекені-Сырымбетте өткізген. Сырымбет Солтүстік Қазақстандағы тарихи аңызға айналған ғажайып сұлу өңір.
Уәлихановтардың еске алуларына қарағанда Шоқан өте ширақ әрі ақылды бала болған. Оның балалық шағы сахарада, өзінің еткендегі ерлік істері жайлы көптеген аңыздарды есінде сақтап отырған халықтық арасында өтеді, сөйтіп сезімтал бала тарихи аңыздарға жастайынан құлақ қойып, халықтың қалың ортасынан шыққан адамдармен араласуға, қарапайым адамдардың өлең-жырлары мен әңгімелеріи тыңдауға құштар боп өседі. Шоқанның рухани қасиеттерінің басты белгілері бала кезінің өзінде-ақ айқындала бастайды, ол ерте есейіп, өзінің ой-пікірлерін үлкендерше тұжырымдайтын болған.
Бала Шоқанның сана-сезімі ерте оянып, рухани өсіп, жетіле беруіне әжесі Айғаным үлкен әсер еткен. Тумысынан сезімтал, дарынды балаға әжесі халық даналығының сарқылмас білім бұлағы болған. Ол Шоқанға қазақтың ескі аңыздары мен хикаяларын қызықты етіп әңгімелеп, күні кеше өзі басы-қасында болған оқиғаларды еске алып отырған. Халықтың озық дәстүрлері мен салтын бойына сіңірген әжесінің жарқын бейнесін Шоқан өмірінің аяғына дейін ұмытпай есінде сақтайды. Ол өзінің әжесімен кездесулерінің бір сыпырасын жазып та алған. Батыс Сібір генерал-губернаторының жанында төтенше тапсырмаларды орындайтын офицер қызметін атқарып жүрген Шоқан Айғаным қайтыс болды деген хабарды алған бойда Сырымбетке арнайы келіп, әжесімен қоштасып, ақырғы сапарына шығарып салады. Шоқан әуелі Құсмұрындағы қазақ мектебінде оқиды. Мұнда ол араб жазуының негіздерін меңгереді және қарындашпен сурет салып үйренеді. Бұл схоластикалық мектепте тек шағатай тіліндегі орта ғасырлық әдебиет мұраларын оқумен, араб және парсы тілдерінде сөйлеп жаттығу және шығыс ақындарының өлеңдерін тақпақтап жатқа айтумен ғана айналысқай.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 3 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Шоқан Уәлиханов
Шоқан Уәлиханов (дұрыс есімі — Мұхаммед-Қанапия, ал Шоқан — анасының
еркелетіп қойған аты) 1835 жылы ноябрь айында Құсмұрын бекінісінде туған.
Бұл деректің растығын СССР Сыртқы істер министрлігінің архивындағы Шоқан
Уәлихановтың қызметі жөніндегі формулярлық тізім дәлелдейді. Нақ осы дерек
басқа ресми документтерде де кездеседі. Мысалы, Шоқан Уәлихановты Орыстың
географиялық қоғамының толық мүшесі етіп сайларда толтырылған анкеталық
мәліметтерде 1835 жылы туған деп көрсетілген.
Шоқан 1837 жылы туды деген жаңсақтықты Г. Н. Потапин арада көп жыл
өтіп, жастық шақтағы әсерлері ұмытыла бастаған кезде және документтерден
анықтамай ойдан жазған естеліктерінде енгізген. П. П. Семенов-Тяншанскийдің
Шоқан Уәлихановты еске алып, қырық-елу жылдан кейін жазған естеліктер
жөнінде де осыны айтуға болады. Өзінің бұл естеліктерінде Шоқанды ол да
1837 жылы туған деп жазған. Бірақ олардың қапылыста жіберген қатесін
Шоқанның туған жылын дәл анықтайтын бірден-бір дұрыс әрі даусыз мәліметтер
сақтап отырған архив документтерінің көмегімен оп-оңай жөндеуге болады Оыың
үстіне Г. Н. Потанин де кейін Сибирская жизнь газетінде (1903 жылғы 133-
ші санында) өзінің бұрынғы қатесін өзі жөндеген.
Шоқан балалық шағын әуелі Құсмұрында, содан кейін өзінің ата мекені-
Сырымбетте өткізген. Сырымбет Солтүстік Қазақстандағы тарихи аңызға
айналған ғажайып сұлу өңір.
Уәлихановтардың еске алуларына қарағанда Шоқан өте ширақ әрі ақылды
бала болған. Оның балалық шағы сахарада, өзінің еткендегі ерлік істері
жайлы көптеген аңыздарды есінде сақтап отырған халықтық арасында өтеді,
сөйтіп сезімтал бала тарихи аңыздарға жастайынан құлақ қойып, халықтың
қалың ортасынан шыққан адамдармен араласуға, қарапайым адамдардың өлең-
жырлары мен әңгімелеріи тыңдауға құштар боп өседі. Шоқанның рухани
қасиеттерінің басты белгілері бала кезінің өзінде-ақ айқындала бастайды, ол
ерте есейіп, өзінің ой-пікірлерін үлкендерше тұжырымдайтын болған.
Бала Шоқанның сана-сезімі ерте оянып, рухани өсіп, жетіле беруіне әжесі
Айғаным үлкен әсер еткен. Тумысынан сезімтал, дарынды балаға әжесі халық
даналығының сарқылмас білім бұлағы болған. Ол Шоқанға қазақтың ескі
аңыздары мен хикаяларын қызықты етіп әңгімелеп, күні кеше өзі басы-қасында
болған оқиғаларды еске алып отырған. Халықтың озық дәстүрлері мен салтын
бойына сіңірген әжесінің жарқын бейнесін Шоқан өмірінің аяғына дейін
ұмытпай есінде сақтайды. Ол өзінің әжесімен кездесулерінің бір сыпырасын
жазып та алған. Батыс Сібір генерал-губернаторының жанында төтенше
тапсырмаларды орындайтын офицер қызметін атқарып жүрген Шоқан Айғаным
қайтыс болды деген хабарды алған бойда Сырымбетке арнайы келіп, әжесімен
қоштасып, ақырғы сапарына шығарып салады. Шоқан әуелі Құсмұрындағы қазақ
мектебінде оқиды. Мұнда ол араб жазуының негіздерін меңгереді және
қарындашпен сурет салып үйренеді. Бұл схоластикалық мектепте тек шағатай
тіліндегі орта ғасырлық әдебиет мұраларын оқумен, араб және парсы
тілдерінде сөйлеп жаттығу және шығыс ақындарының өлеңдерін тақпақтап жатқа
айтумен ғана айналысқай.
Дәстүр бойынша сұлтанның балаларына бірнеше шығыс тілдерін үйрену, яғни
жеті жұрттың тілін білу парыз болған. Бұл дәстүр ол кезде әлі ескірген
жоқ еді, сондықтан Шоқан архив мәліметтерінің көрсетуіне қарағанда шығыс
тілдерін оқып, әуелі араб тілін, кейін ұйғыр тілін де жақсы меңгерген.
Шоқанның бала кезіндегі қатты құмартқан өнерінің бірі сурет салу еді.
Бұл өнерді ол Құсмұрын бекінісіндегі Уәлихановтардың үйінде ұзақ тұрған
орыстың суретші-топографтары мен геодезистерінен үйренеді. Оның үстіне
Уәлихановтардың аулына жиі-жиі қонаққа келіп жүрген орыс ғалымдары,
инженерлер мен білімді офицерлер де қабілетті баланы көркемөнер мен
әдебиетке құштарландыра түседі. Жас Шоқан сұңқар салып, саяттық құруға өте
құмар болған. Сахарада саяхаттап ұзақ жүру оның дағдысына айналған. Шексіз
де шетсіз кең жазира, жасыл орман, өзен алабының қалың тоғайлары мен биік
құздарды тамашалап, Шоқан өзінің туған елінің сұлу табиғатынан үлкен ләззат
алған.
Бірақ Шоқанның білімге құштарлығы барған сайын күшейе түседі. Ол үлкен
қалада оқуды армандайды. Шыңғыс та оған терең білім беру үшін көрнекті оқу
орнына кіргенін қалайды.
1847 жылдың күзінде он екі жасар Шоқан туған елінен тұңғыш рет ұзақ
сапар шегіп, әкесімен бірге Омбыға оқуға келеді. Шыңғыс өзінің орыс
достарының көмегімен баласын Сібірдің сол кездегі ең жақсы оқу орыны деп
саналған Сібір кадет корпусына оқуға түсіреді.
Үлкен қала, байтақ өлкенің орталығы ауылдан жаңада ғана келген зерделі
балара күшті әсер етеді. Шоқан Омбының әсем көріністеріне қатты қызығып,
солардың суретін сала бастайды.
Шоқанның, кадет корпусына кірген жылдары Николай реакциясының кәріне
мініп және сонымен қатар феодалдық-крепостниктік құрылысқа қарсы қоғамдық-
саяси күрестің өріс алған кезеңі еді. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ШОҚАН ЗЕРТТЕУЛЕРІ
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов
Мұхаммедханафия Уалиханов
Шоқан Уалиханов Ұлы ғалым
Шоқан Уалихановтың қазақ тарихындағы орны
Ағарту ісінің басты бағыттары
Ш.Уәлихановтың ағартушылық қызметі
ХІХ ҒАСЫР МЕН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ МӘДЕНИЕТІ
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары
Ш.Уалихановтың қазақ тарихындағы орны
Пәндер