Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыруда өзіндік жұмыстың теориялық негіздері

Мазмұны

І тарау. Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыруда
өзіндік жұмыстың теориялық негіздері.

1.1 .Оқушылардың танымдық белсенділігі ұғымының теориялық негізі
және мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.24б
1.2.Оқушылардың өзіндік жұмысы оқыту формасының тиімді әдісі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24.41б
1.3.Оқушылардың шығармашылық дербестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42.46б

Птарау. Жоғары сынып оқушыларының танымдық
белсенділігін қалыптастыру әдістемесі.

2.1.Оқушының танымдық қызметіндегі мұғалімнің шеберлігі ... ... 47.51б.
2.2.Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыру әдістемесінің
нәтижесі және әдістемелік ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.64б

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65б
І тарау. Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыруда өзіндік жұмыстың теориялық негіздері.
1.1. Оқушылардың танымдық белсенділігі ұғымының теориялық негізі және мәні.
Білім беру және оқыту теориясының әдіснамалық негізі- таным теориясы, оқушы тұлғасын жан - жақты және үйлесімді қалыптастыру туралы ілім болып табылады.Бұл теория білім беру және оқытуды арнайы ұйымдастырылатын іс -әрекет ретінде қарастырады.Білім беру және оқыту теориясының оқушыларды оқыту мәселесіндегі талаптарының бірі - танымдық белсенділік пен саналылық.
Бұл талаптың орындалуы оқушылардың оқу материалын түсінуге , өткенді жаңамен байланыстыруға, негізгісі мен қосымшасын анықтауға, алған білімдерін тәжірибеде пайдалануға , өз пікірлерінде оларға сүйенуге ұмтылысынан көрінеді.Білімді саналы меңгеру өз бетімен жаңа білім алуға мүмкіндік беретін ақыл - ой еңбегінің өзіндік тәсілдерін игермейінше іске аспайды.Оқушылардың белсенділік танымдық іс- әрекетінің көздейтін мүддесі -білімнің қоғамдық мәнін ұғыну, қоғамға қызмет ету қарқынын үдету қажеттігі негізінде дамиды.Белсенділіктің ең жоғарғы көрінісі оқушылардың алған білімдерін өмірде, тәжірибеде нәтижелі пайдалана білуі болып табылады.Осыдан келіп, оқыту барысында оқушының іс - әрекетінде танымдық белсенділікті қалыптастыру талабы туындайды.
Танымдық әрекеттің негізінде оқушыларда танымдық белсенділік қалыптасады.Танымдық белсенділік - оқушының оқуға, білуге деген ынта-ықыласының , құштарлығының ерекше көрінісі.Мысалы: мұғалімнің баяндап тұрған жаңа материалын түсіну үшін, оқушының оны зейін қойып тыңдауы , алған білімін кеңейту үшін өздігінен кітап оқып, бақылау тәжірибе жасау сияқты жұмыстар жасауы қажет.Өйткені өтілген материалдарды саналы қайталауда, жаңадан білім алуда, оның жолдары мен дағдыларына үйренуде белсенділіксіз мүмкін емес.Яғни оқушының белсенділігі оқу үрдісінің барлық кезеңінде орын алуы қажет.Сабақ барысында оқушының бойында танымдық белсенділік пайда болса, оқушылардың ақыл - ой қабілеттерінің мынадай элементтері дамиды: зеректілік, байқағыштық, ойлау және сөйлеу дербестігі т.б.Оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту және қалыптастыру мәселесіне зерттеушілер, педагогтардың, әдіскерлердің көптеген еңбектері арналған.
Мектептің ғасырлар бойғы даму тарихында алдыңғы қатарлы педагогикалық ой өкілдерінің танымдық әрекетке қатысты, әсіресе, танымдық белсенділікті дамыту идеяларын зерттеу және талдау негізінде төрт бағытты бөліп көрсетуге болады.
Әлеуметтік -педагогикалық бағыт ежелгі дәуірден бастау алады.Оның көрнекті өкілдеріне ежелгі грек оқымыстылары: Сократ, Платон, Аристотель баланың белсенді және өз бетімен білім алуының маңыздылығын, өз бетімен білім алудағы жетістіктері өзін- өзі тәрбиелеуде маңызды екендігін, жан- жақты жетілудің әрі обьекті, әрі субьекті екендігін жан- жақты негіздеген.Олардың пікірінше, белсенді ойлау адамның заттық, тәжірибелік іс- әрекетінің алғышарты болып табылады және ойлай отырып оқушы іздену арқылы өз бетімен білім алады.Өзіндік іс- әрекеті нәтижесінде балада қанағаттану, қуаныш сезімі оянып, білімді игеруде белсенділігі артады деген пікірде болды.
Бұл пікірлер көптеген ғасырлар бойы педагогтардың талдау нысанасы болып келді.Ол Мишель Монтень, Томас Мор, Томаззо Компанелла еңбектерінде жалғасын тапты.Енді баланы өз бетінше әрекет ететін, саналы, ойлы, сыншыл азамат тәрбиелеу талабы туындады.Ол үшін жаңа білімді игеруде өз бетінше жұмыс жасап, өзі таным жолына бет бұрып, таным өрісінің жаңа шеңберіне жету жолын дұрыс таңдап алуы қажет болды.

Дидактикалық - әдістемелік бағыт Я.А.Коменский еңбектерінен бастау алады.Оның «¥лы дидактика» еңбегінде жазылған дидактикалық принциптерін ұсына келіп, оқушылар өз бетінше істейтін белсенді әрекетін ұйымдастыру және оқыту, мұғалім мен оқушының әрекетін талдау мәселелерін қарастырады.Бүл бағыт бірнеше ғасырлар бойы жалғасын тауып, одан әрі дамыды.Бұл Ж.Ж.Руссоның, И.Г.Песталоццидің, А.Дистервергтің еңбектерінде дами түсті.
Психологиялық- дидактикалық бағыт К.Д.Ушинский,Ы.Алтынсарин еңбектерінен бастау алады.Оқушылардың өзіндік әрекеті тек қана оқытудыңпедагогикалық әдістері мен құралдары төңірегінде ғана емес, сондай - ақ зерттеу нысаны ретінде танылуымен сипатталады.
К.Д.Ушинский танымдық әрекет мәселесіне мән беріп, "өзіндік жұмыс -оқытуды жетістікке жеткізудің бірден- бір жолы" деп есептеді.Осы жұмыстың нәтижесіне жету үшін мұғалім мен оқушының оқу үрдісіндегі еңбегін дұрыс бөлуі деп түсіндірді.К.Д.Ушинский педагогикалық ғылымда алғаш рет оқушылардың өзіндік жұмысына философиялық және психологиялық-педагогикалық тұрғыда талдау жасайды.
Ы.Алтынсарин оқыту арқылы өз бетінше білім көтеруге жол бастауда, ой -әрекетін жаттықтыруда мұғалімнің ролін жоғары бағалады.Ал К.Д.Ушинский мұғалімнің ролін ескере отырып, ол оқушының белсенділігін дамыту мақсатында ұйымдастырылған дербес бақылау мен тәжірибе өткізу, көрнекіліктер дайындау сияқты жұмыстардың маңыздылығына тоқталды.К.Д.Ушинскийдің пікірін П.Ф.Каптерев одан әрі дамытты, оның пікірінше, сабақта мұғалім бағыттаушы ғана, ал оқушының білімді игеруі өзіндік ішкі мүмкіндіктеріне байланыстылығын атап көрсетті.Бұл бағытта П.Ф.Каптерев, А.П.Вахтеров, Ы.Алтынсариннің және т.б. педагогикалық ойларын жатқызуға болады.В.П.Вахтеров оқушының оқу танымдық белсенділігін арттыратын әдіс- тәсілдерді көрсетіп көптеген эксперименттер жүргізді.
        
        Мазмұны
І тарау. Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыруда
өзіндік жұмыстың теориялық негіздері.
1.1 .Оқушылардың танымдық белсенділігі ұғымының теориялық негізі
және
мәні........................................................................
.................9-24б
1.2.Оқушылардың өзіндік жұмысы ... ... ... ... ... Жоғары сынып оқушыларының ... ... ... ... ... мұғалімнің шеберлігі........47-51б.
2.2.Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыру әдістемесінің
нәтижесі және ... ... ... танымдық белсенділігін қалыптастыруда ... ... ... ... танымдық белсенділігі ұғымының теориялық негізі және
мәні.
Білім беру және ... ... ... ... ... теориясы,
оқушы тұлғасын жан - жақты және үйлесімді қалыптастыру туралы ілім болып
табылады.Бұл теория білім беру және ... ... ... ... ... ... беру және оқыту теориясының оқушыларды
оқыту мәселесіндегі талаптарының бірі - танымдық ... пен ... ... ... оқушылардың оқу материалын түсінуге , өткенді
жаңамен байланыстыруға, ... мен ... ... ... ... ... , өз пікірлерінде ... ... ... ... меңгеру өз бетімен жаңа білім ... ... ақыл - ой ... ... ... ... іске
аспайды.Оқушылардың белсенділік танымдық іс- әрекетінің көздейтін мүддесі
-білімнің қоғамдық ... ... ... ... ету ... ... қажеттігі
негізінде дамиды.Белсенділіктің ең жоғарғы көрінісі оқушылардың алған
білімдерін ... ... ... ... білуі болып
табылады.Осыдан ... ... ... ... іс - ... ... қалыптастыру талабы туындайды.
Танымдық әрекеттің ... ... ... ... ... - ... оқуға, білуге деген ынта-
ықыласының , құштарлығының ерекше ... ... ... жаңа материалын түсіну үшін, оқушының оны зейін қойып ... ... ... кеңейту үшін өздігінен кітап оқып, бақылау ... ... ... ... ... ... материалдарды саналы
қайталауда, жаңадан білім алуда, оның ... мен ... ... мүмкін емес.Яғни оқушының белсенділігі оқу үрдісінің барлық
кезеңінде орын алуы қажет.Сабақ барысында оқушының ... ... ... ... ... ақыл - ой ... ... дамиды: зеректілік, байқағыштық, ойлау және сөйлеу дербестігі
т.б.Оқушылардың ... ... ... ... ... зерттеушілер, педагогтардың, ... ... ... ... бойғы даму тарихында алдыңғы қатарлы педагогикалық
ой өкілдерінің танымдық ... ... ... ... ... идеяларын зерттеу және ... ... төрт ... ... болады.
Әлеуметтік -педагогикалық бағыт ежелгі ... ... ... өкілдеріне ежелгі грек оқымыстылары: Сократ, Платон, Аристотель
баланың белсенді және өз ... ... ... маңыздылығын, өз бетімен
білім алудағы жетістіктері өзін- өзі ... ... ... ... ... әрі обьекті, әрі субьекті екендігін жан- жақты
негіздеген.Олардың ... ... ... адамның заттық, тәжірибелік іс-
әрекетінің алғышарты болып табылады және ... ... ... іздену арқылы
өз бетімен білім алады.Өзіндік іс- әрекеті нәтижесінде балада қанағаттану,
қуаныш сезімі оянып, ... ... ... ... ... ... пікірлер көптеген ғасырлар бойы педагогтардың талдау нысанасы болып
келді.Ол Мишель Монтень, Томас Мор, ... ... ... ... баланы өз бетінше әрекет ететін, саналы, ойлы, ... ... ... туындады.Ол үшін жаңа білімді игеруде өз бетінше
жұмыс жасап, өзі ... ... бет ... ... ... жаңа шеңберіне жету
жолын дұрыс таңдап алуы қажет болды.
Дидактикалық - әдістемелік бағыт Я.А.Коменский еңбектерінен бастау
алады.Оның «¥лы ... ... ... ... ... келіп, оқушылар өз бетінше істейтін белсенді әрекетін ұйымдастыру
және оқыту, мұғалім мен ... ... ... ... бағыт бірнеше ғасырлар бойы жалғасын тауып, одан әрі
дамыды.Бұл Ж.Ж.Руссоның, И.Г.Песталоццидің, ... ... ... дидактикалық ... ... ... алады.Оқушылардың өзіндік әрекеті тек ... ... мен ... төңірегінде ғана емес, сондай
- ақ зерттеу нысаны ретінде танылуымен сипатталады.
К.Д.Ушинский танымдық әрекет мәселесіне мән ... ... ... ... ... ... бір ... деп есептеді.Осы жұмыстың
нәтижесіне жету үшін мұғалім мен оқушының оқу ... ... ... деп ... ... ғылымда алғаш рет
оқушылардың өзіндік жұмысына философиялық және психологиялық-педагогикалық
тұрғыда талдау жасайды.
Ы.Алтынсарин ... ... өз ... ... көтеруге жол бастауда, ой
-әрекетін жаттықтыруда мұғалімнің ролін жоғары ... ... ... ... ... ол оқушының белсенділігін дамыту мақсатында
ұйымдастырылған дербес бақылау мен тәжірибе өткізу, ... ... ... ... ... ... одан әрі ... оның пікірінше, сабақта мұғалім бағыттаушы
ғана, ал ... ... ... ... ішкі ... атап ... бағытта П.Ф.Каптерев, А.П.Вахтеров,
Ы.Алтынсариннің және т.б. ... ... ... ... оқу ... ... ... әдіс-
тәсілдерді көрсетіп көптеген эксперименттер жүргізді.
Жаңашыл педагогикалық бағыт. Қоғам дамуының тарихи жаңа кезеңі қоғамның
барлық саласындағы ... ... ... ... оқу ... білім беру саласындағы өзгерістер жеке
тұлғаны қалыптастыруға , оқу үрдісінде тиімді әдіс- тәсілдерді ... ... ... дене ... ... ... ... өмір салтын берік ұстануға бағытталады.Оқытудың жаңа
технологиясы (инноватика, танымдық ... ... ... жүйесі,
саралап, көп деңгейлік негізде, ... ... ... т.б) ... ... педагогтар идеясы орта мектеп жағдайындағы ... ... ... ... ... іс- әрекет, танымдық белсенділік,танымдық ... ... оқу - ... ...... ... ... шолу жасау барысында ... ... ... ... ... ... Ю.К.Бабанский білім беруді
оңтайландыру жүйесін ұсынса, М.А.Данилов пен Б.П.Есипов оқушының танымдық
міндеттерін шешуде танымдық белсенділікті қалыптастыратын ... ... ... ... ... ... белсенділігін арттыратын танымдық әрекетін
дамытуда проблемалық ... ... ... ... А.А.Бейсенбаева атап көрсеткен.
Оқушының оқу - танымдық әрекетін, танымдық белсенділігін арттырудың
тиімді қүралдарының бірі - оқушының өзіндік, ... ... алу ... ... ... Р.С.Омарованың еңбектері
маңызды.Оқушылардың оқыту мәселесін жетілдіру ... ... ... ... ... Б.И.Мұханова,
М.С.Молдабекова т.б. еңбектерін ерекше атап өтуге болады.
Танымдық әрекет – шәкірттің білімге деген өте ... ақыл - ... ... ... ... ... ... және
әрекетті орындаудың тәсіл - амалдарынан тұрады.Танымдық белсенділікті бір
ғана ... ... ... ... оның ... ... сипатын айқын
көреміз.
Белсенділік адамның әрекетке қатынасын өз бетінше әрекет етуге дайын
болудан, ұмтылыстан, алға ... ... жету үшін ... жолдарды
таңдай білуден көрініс табатын жеке тұлғаның сипаты ретінде айқындалады.
Оқушының танымдық белсенділігі өз кезегінде ... есте ... ... ... мен зейінніц тұрақты күйін қажет етеді.
Қабылдау түйсікке ... ... ... ол түйсіктер арасындағы
белгілі қатынастарға ... оның ... ... ... бір ... бірлесіп қосақталған ... ... ... фильмді адам көру, есту анализаторлары
арқылы қабылдайды.Қабылдаудың ... бір ... ... ... ... жеке қасиеттерден, жеке бөліктерден
тұрғанмен, адам оларды бүтіндей тұтастай қабылдайды.Қабылдау ойлаумен тығыз
байланысты.Обьектілердің мазмұны ... ... мен сөз ... ... ... ... мен құбылыстардың мағыналығы және
оларды жалпылау қабылдау қасиеттеріне жатады.Бала ... ... ... ... ... алмайды.Жалпылау тәсілі қабылдаудың
мағынасын арттырып, адам сезіміне және ой- ... ... ... ... - ... ... ... бейнелеу.Иллюзиялар әр қилы себептерге ... ... ... ... ... ... ... көздегі әр түрлі кемістіктер иллюзияға ... ... ... ... ... ... қабылдауға
үйрету - ұстаз қызметіндегі басты міндет.Бақылау мен ... ... де ... ... бақылау арқылы адам белгілі бір ... ... ... ... ... оның ... мен ... біледі.Байқағыштық адам зейінінің шоғырлануын, қызығуын, ... ... ... мен ... - адам ... үшін қажетті
қасиет.
Ес - адамның ақыл - оймен тығыз ... ... ... есте ... ... ... еске ... ұмыту сияқты өзіндік
процестері бар.Бір нәрсені есте сақтау оны өзге нәрселермен байланыстыру
деген ... ... ... тұңғыш көрсеткен
-Аристотель.Мұндай байланыс ассоциация деп ... ... ... ... ... ақыл - ойын ... алатын ролі
тұрғысынан қарастырған дұрыс.Көптеген эксперименттік зерттеулерде, ... ... ... операцияларда ми қабығының түрлі ... ... ... ... ... әкеліп соқтыратындығы
дәлелденген.Мәселен, мидың желке аймағы зақымданса, көру ... ... ... сөз ... есінің нашарлайтыны байқалған.Есте сақтау
адамның қабылдау, қиял, ойлау, сезім ... ... ... психикалық құбылыстармен тығыз байланысты.Адамның есі бұрынғы
білімімен, ескі мен ... ... ... нәтижесінде дамиды.
Заттар мен құбылыстардың байланыс - қатынастарының миымызда жалпылай
және жанама түрде_бейнеленуін ... ... ... ... танымның жоғарғы сатысы.Оның айрықша ерекшелігі - сөзбен тығыз
байланыстылығы.Ойлау мен сөйлеу органикалық бірлікте болады.Ой шындығы ... ... ... салдарлық байланыстар тәжірибеде танылып
, белгілі тілдік формалармен аталады.
Ойлау формалары- ұғым, ... және ой ... деп ... ... жалпы және ... ... ... адам танымның ұзақ ... ... ... ... ... түсіп оқи бастаған кезден
басталады.Соған орай, ... ... ... тәсілдерін дамыту үшін
алғашқыға көрнекілік әдісті ... ... әр ... ... ажырата білуге баулып отыруы керек.Ойлау үстінде адам бұрын есте
сақталған біліміне сүйенеді, оның эмоция, сезім ... ... ... ... ... ... ... қызметіне өң
беріп, мақсатты іске бағыттайды. Қиял - ... ... ... ... ... ... ... жаңартып, солардың негізінде жаңа
бейнелер жасау.Ол еңбек ... ... ... ... ... ... - ... бірге алдын -ала болжау, жаңа бір нәрсені
жасау, материалдық обьектіде іске ... ... ... ... ... елестету процесі.Қиял бейнелері ... ... ... ... ... ... ... процестің жәрдемімен адам
өзіне тікелей әсер ... ... ... ... ... ... ... ойы мен сезімін ... ... ... де ... сипатта болады.Ол сабақ үстінде алдындағыны
қиялмен болжап түрады.Оқушылар да өз ... ... ... ... ... қоры, тәжірибесі, белгілі көзқарасы, айқын сенімі
мол болса, оның соғұрлым ... сай ... ... мүмкіндігі мол
болады. Қиялда жасалатын бейнелер сөз арқылы тұжырымдалады.Арман -қиялдың
ерекше бір түрі ... айта ... әр ... жарқын болашағын алдын -
ала қиялдап, аңсап қана қоймай, соған жету ... ... білу ... еске салу ... ... қиялдың осы түріне қарама ... ... ... еске ... ... қиял қабілетін дамыту, тәрбиелеу, оның келешекті армандай алу
қасиетін қалыптастыру - мұғалімнің басты міндеттерінің бірі.Оқушы қиялының
дамуына мектепте алған білімі ... әсер ... ... ... ... т.б. ... қиялсыз өрістей алмайды.Бала қиялын
дамытуға көркем ... ... ... ... еңбек сабақтарының мәні
зор.Зейін - дербес психикалық процеске ... ... ... барлық жақтарымен қосақтасып оның психикасын ... ... ... ... ... түсіндіру үшін оларға жеке
-жеке сипаттама берген жөн.Мәселен, зейіннің көлемі дегеніміз - ... ... ... ... ... ... ... оқушылар
меңгеруге тиісті нәрселердің қасиеттері мен ... ... ... ... үшін обьектілерді дүрыс
қабылдап, олардың мән ... ... ... ... ... талап етеді.Зейіннің аударылуын іс - әрекет үстінде, яғни
тиісті міндеттерді шешу үшін бір обьектіден екінші обьектіге, ... ... ... ... әдейі аудару арқылы қалыптасатынын нақты мысалдармен
түсіндіру қажет.Зейіннің басты бір қасиеті - оның ... алу ... ... ... ... сипатына қалыптасқан
әдетке байланысты.Сабақ үстінде баланың зейінін ... ... ғана ... оны үнемі тұрақты етуге, ол ... ... ... ... ... ... ... шашыраңқы келеді.Өйткені, олардың сыртқы тітіркендіргіштерге
әсерленгіш тізгіні ... өз ... әлек ... ... күй бала ... ауытқытып, түрлі нәрселерге әсерлендіреді.Оқу
тәрбие процесінде ... ... мұң - ... ... күйіне,
денсаулығына, сабақ үлгеруіне үнемі зейін қойып отыруы тиіс.Өйткені, бала
зейінінің, ой өрісінің өсуі мүғалімдер үшін аса ... ... ... ... және ішкі зейіндердің де болатынын, олардың өзіндік
ерекшеліктерін ескергені жөн.Мәселен, айналаға зер салып қарау, жай ... ... ... ... ... ... өз ойына, адамгершілік
қасиеттеріне, әсемдікті сезіп білуіне, көңіл-күйіне, ... ... ... ... ішкі ... ... оқу ... оқушының таным белсенділігін арттыруда олардың
өз бетінше ... ... - ... ... ... ... ... қабылдауы негізінен, мүғалімнің сабақты жүйелі
түрде жүргізуіне байланысты.Оқушылардың жаңа материалдарды ... ... ... ... ... ... арттыру дұрыс әрі нақты әрекеттер негізінде іске асады.Баланың
өзіндік сезімдік танымы ... ... ... ... ептілік
әлдеқайда нәтижелі әрі жемісті болады. Танымдық белсенділіктің үш дәрежесі
бар:
1-Дәреже – жаңғыртушы белсенділік – шәкірттің ... ... ... , оны үлгі ... қолдануға , ... ... 1 – ... тән ...... ... тереңдетуге деген ұмтылыстың болмауы
2-Дәреже - түсіндіруші белсенділік-оқушының оқығанын зерделеуге, оны
өзінебелгілі ұғымдармен байланыстыруға, білімін жаңа ... ... ... ... ... тән ... бастаған ісін аяғына дейін жеткізуге ... ... ... оны жеңудің жолдарын қарастыруынан ... ... ... - белсенділіктің шығармашылық дәрежесі - оқушының тапсырманы
шешудің тың ... ... ... ... ... ерекшелігі - мақсатқа жетудегі табандылық, танымдық ынтаның
негіздері мен әр алуандылығы.
Сөйтіп, оқудағы белсенділік - ... іс - ... ... ғана ... іс ... сапасы, онда оқушының ... ... мен ... ... рухани -ерік, күш-жігерін оқу-танымдық мақсаттарға
жетуге жұмылдыруға деген ... ... ... ... ... өздігінен икемделудің сапалық көрінісімен;мотивті
және белсенді ... ... тән ... ... мен ... өмір ... белгілі бір жақтарына оқушының тұрлаулы,
мінез-құлықта тиянақталған қатынасымен сипатталатын жүйелі ... ... ... ... туралы анықтамаларға талдау
жасай ... ... ... ... нәтижелерін пайдаланып,
оқушылардың танымдық белсенділік ... ... ... ... ... ... қоғамдағы маңыздылық бағыты;
оқу-танымдық әрекеттің интеллектуалдық сипаты;
оқу танымдық әрекеттің реттеушілік сипаты;
Танымдық белсенділік компаненттерінің ... ... ... ... ... және ... белсенділік
компоненттерінің құрамы 1-суретте көрсетілген.
Сонымен, танымдық белсенділік пен жалпы танымдық іс - ... ... ... ... ... ... қорытынды жасауға
әкелді: белсенділік- жеке тұлғаның алуан қырлы болмыс - ... ... ол ... танымдық және еріктік үрдіс нәтижесі, ... пен ... ... ... жиынтығы, танымға деген ... ... ... танымдық әрекетке бейімделуімен сипатталады.
Жеке тұлғаның танымдық белсенділігін қалыптастыру.
Балалардың танымдық әрекетін ... оны ... ... ... ... ... және моральдік-психологиялық
тұрғыдан қамтамасыз ету күрделі педагогикалық мәселе ғана ... ... ... ... ... ... талдауда көрсетілгендей
«танымдық белсенділік» терминінің негізінде белсенділік жөнінде түсінік
жатыр.Ол әртүрлі ... ... ... ... көп ... ... ретінде
көрінеді.
биологиялық (П.К.Анохин, В.М.Бехтерев, И.М.Сеченов т.б.)
психологиялық (Б.Г.Ананьев, Л.С.Выготский, В.С.Мухина, Б.Ф.Ломов)
әлеуметтік (А.Н.Леоньтев, А.В.Петровский, Л.Рубенштейн)
педагогикалық ... ... ... ... ... - белсенділік мәселелері түсінігімен байланысты
белсенді ... ... ... ... нәтижесі болып табылатындығы
жөнінде түсінікпен тығыз байланысты. Ол ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ететін оған тұқымқуалау қасиеті.Осы өзара қарым-қатынас кезінде ағза мен
оның ... ету ... ... ... ... бағытталған физиологиялық механизмдер ғана туып қоймайды, сонымен
қатар
осы әсерді жоюға мүмкіндік беретін және ... ... ... ... алдағы оқиғаға бағытталған мүмкіндік ... ... де туып ... ( ... ... ... сапа ... табылады, бұл тірі ... ... іс- ... бір түрі ... ... көзі ... ... орта және ... ... және
өтетін ішкі үрдістер табылады.Адам өзіндік табиғи сапаларының ... ... ... де белсенді келеді.
Психологиялык аспект - ... ... ... ... психика жөніндегі детерминистік түсінік беру сұрағының
бір бөлігі ... ... ... ішкі ... ... ... себептерінің әрекетінде көрінеді.Белсенділік адамның жаңа
қарым - қатынасына ... бұл адам жеке ... ... ... ... ... ... иесі болған жағдайда болады. С.Л.Рубенштейн
адамның белсенділігін былай түсіндіреді:«Сыртқы себептер мен сыртқы әсерлер
әрқашан ішкі ... ... ... ... тұлғалық аспект мәселелері іс - әрекет кезіндегі ... ... ... ... ... тек табиғи
қасиеті ғана емес дегенге сүйенеді.Бұл орайда ... ... ... және ішкі ... ... өз қатарына қосатын затты іс
-әрекеттің ... ... ... табылады.Тұлға белсенділіктің өзіне ғана тән
түріне ие-әлеуметтік өзіндік әрекет, ... ол ... бір ... ... өз жеке ... ... және ... ортаның
өзгеруімен байланысты өзгеруі мүмкін.Белсенділікті тұлғаның әлеуметтік
сапасы деп ... оны ... ... сипаттамасында қарастырып көрген
дұрыс.Әрекет бұл адамның қоршаған әлемді меңгеруінің және ... бір ... ... ... ... қалыптасады, дамиды.Тұлғаның
әрекетке қарым-қатынасына байланысты, әрекет ... жете алуы ... ... ... болмыстың қоғамдық формаларын құруға және
адамның қоғамдық мәнін ... ... ... іс - әрекет болып
табылады.
Педагогикалық аспектідегі белсенділік мәселесін ... ... ... ... ... ... іс- әрекетіне деген қатынасын сипаттайды;
белсенділік субьектінің іс-әрекетке ... ( ... , ... көрсететін негізгі белгілермен қатар тұлғаның сипаттамасы
ретінде түсіндіріледі;
Педагогикалық аспект түрғысынан белсенділіктің үш түрін ... ... - ой ... белсенділік
• танымдық белсенділік;
Ақыл - ой белсенділігі элементарлы іс-әрекеттен бастап шығармашылықтың
күрделі ... ... ... ... нағыз әмбебап іс-әрекет ... ... ... ... ... мүмкін:
1 .Ынталандыру жаңалығынан туған зейін белсенділігі және бағдарлы –
зерттеу іс-әрекетінде бағытталған зерттеу белсенділігі ретінде;
2.Интеллектуальды ... ... ... ... ... белсенділігінің орталық ядросын когнитивті функциялар мен процестер
құрайды.Н.С.Лейтес былай бекітті: ақыл-ой белсенділігі-кез ... ... тән, ... ... ... ... ... кең материалында
Н.С.Лейтес «балалық шақтың әр кезеңі - белсенділік дамуының өзіндік сапалы
сатысы» деген қорытындыға келді.
Интеллектуальды белсенділік- өзіндік ... сай ой ... ... ... кең өріс ... жиі ... ... байланысты.Оның пікірі бойынша,
интеллектуалды белсенділік ... емес ... ... интегралдар қасиеті болып табылады .
Танымдьқ белсенділік - жалпы белсенділік феноменінің маңызды ... ... ... адамның ең маңызды қасиеті болып табылады.Танымдық
белсенділік адамға өте маңызды және ... ... ... өзінің
психологиялық анықтамаларында көптеген ... ... ... ... әр ... ... белсенділігіне
анықтама берілген .Оның зерттелуіне маңызды үлес ... ... ... М.И.Махмутов, Т.Ш.Шамова, Г.И.Щукина
және т.б. ... ... ... ... бүл ... диалектикада, білім беру тәжірибесі мен тәрбиеде негізгі ... ... ... ... ... ... зейіні белсенділігінің таңдаулы бағыттылығы (Н.Ф.Добрынин,
Т.Рибо).
Таным субьектісінің ... ... ... ... сезімдерді белсендіргіш (Д.Фрейер)
Адамның іс-әрекеті мен санасының деңгейін жоғарылататын эмоционалды-еріктік
және ақыл-ой процесінің ерекше қорытпасы (А.Г.Ковалев)
Білімді ... ... ... яғни қабілет пен
ұмтылыс (Н.А.Половников)
Тұлғаның ... ... ... мен ... ... ... ... күшінің әсерлілігі (Г.И.Щукина)
Таным мақсатына жетудегі құлықтық еріктік әрекеттерді жиюға ұмтылумен және
білім беру сипатына , мазмұнына қатысты ... ... ... ... ... ... көп ... тұлғалық қатынастардың қалыптасуымен
тығыз байланысты.Танымдық әрекеттің белгілі бір ... ... мен ... ... ... ... қатысу және қатысушылармен танымдық
қарым-қатынасы маңызды келеді.Сонымен бірге адамның барлық ... ... ... даму деңгейінен белсенділендіруге танымдық белсенділік
тұлғаның шындықты қайта құру ... ... ... ізденіске
жетелейді.Балалардың жеке тұлғасында танымдық белсенділігінің ... ... жас ... ... ... әсіресе баланың логикалық
тапсырмаларды белсенді ... ... ... табуға ширақ келуі, білуге
деген ұмтылысы танымдық ойындар арқылы оқу ... ... ... ... ... ... оқыту формасының тиімді әдісі ретінде.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... , дәстүрсіз түрлері де пайда болуда.Ол, әрине қоғамның
жаңару, жетілдіру жағдайында ... беру ... ... ... іске ... ... ұйымдастырудың мұндай дәстүрсіз түрлері
көбінесе оның жеке әдістеріне негізделіп құрылуда.
Оқыту жұмысын тек сабақ арқылы ұйымдастыру мүмкін ... ... ... кемшілігі - оқушылардың дара ерекшеліктерін дамытуға
жеткілікті мүмкіндіктердің ... - ... ... басқа жолдарын
іздестіруге себеп болды.Сондықтан оқушылардың сыныптық-сабақтағы танымдық
әрекетін дамыту, толықтыру және ... ... ... ... ... ... ... жұмысын
ұйымдастырудың қосымша ... ... ... ... факультатативтік, қосымша, конференция сабақтары, үйдегі ... ... ... және ... ... жұмыстары, олимпиада,
сынақ және емтихан, өзіндік жүмыс түрлерін жатқызуға болады.
Семинар сабақтары көбінесе оқылған лекция тақырыбына байланысты негізгі
өзекті ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық белсенділіктерін шыңдау мақсатын
көздейді.Тақырып ... сай ... ... өз ... ... ... оқу ... қаншалықты меңгергенін, соған орай
сенімдері мен түсініктерінің қалыптасқандығын бақылап, тексеріп, бағалап
және ... ... ... ... ... сабағын өткізу
барысында мұғалім проблемалық жағдай туғызып, талқыланып отырған сұрақтарға
оқушылардың қызығушылығын ... ... ... ... оны ... ... және ұжымдық ізденушілік әрекеттеріне қолайлы жағдай
туғызады.
Экскурсия жұмысының мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... бекіту.Сондықтан оқыту процесінде
оның маңызы зор.
Ол ... оқу ... , ... физика, химия, биология, тарих
сабақтарында кеңінен қолданылады.Бұл оқушылардың оқу ... ... ... және оқу ... өмірмен байланыстыра алуға
үйретеді.Оқытуды экскурсия жолымен ұйымдастырудың үш түрі бар: Біріншісі -
кіріспе экскурсия деп ... ... ... ... тақырыптарды өтер
алдында үйымдастырылады.
Екіншісі - ілеспелі экскурсия деп ... ... бір ... арналып,
сабақ барысында оның орта шенінде немесе өн бойында жүргізіледі. Үшіншісі -
қорытынды экскурсия.Ол күрделі ... ... өтіп ... кейін
оқушылардың сабақтар жүйесінде алған теориялық ... ... ... ғ. ... ... ғалымы Жан-Жак Руссо балалардың
сезімін дамыту үшін, ... ... ... ... ... ... деп
тапты.Оқытудың бұл түрі тек XIX ғ. бастап қолданыла бастады. Оқыту жұмысын
ұйымдастырудың факультатив түрі ... ... мен ... әртүрлі пәндерге байланысты ұйымдастырылады.Оның қызметі
көпжақты: оқушыларды ... ... ... ... ... және ... ... бір пәнге ... ... ... ... ... ... ... факультативтік оқуды олардың қалаған мамандықтарына сай
психологиялық және ... ... ... және кәсіби бағдарын
қалыптастырудың нәтижелі формасы ретінде қолдануға болады.Ол ... ... ... ... ... ... ... білім алуы мен
шығармашылық дамуына да ықпал етеді.Оқушылардың ... ... ... мен ... ... ... ... олардың міндеттері ,
мазмұны мен әдістері арасындағы өзара ... ... ... іске ... оқу жүйесінің нәтижесі ... ... ... ... сабақ түрі кейбір тақырыптарды меңгерту, оның ғылыми ... ... ... ... ... мұғалімнің тағы бір
міндеті - ... ... тыс ... ... ... үлгермеушілікті болдырмау.Сондықтан кейбір оқушылардың дарын-
талаптарын, ғылымға ... ... ... сабақ барысында толық
қамтамасыз етіп,жағдайлар жасауға әр кезде ... бола ... ... үйірме мен ғылыми жұмыстарын ұйымдастырудың маңызы бар. ... ... ... ... ... ... ... тәсілі мен
уақыт өлшемі тұрғысынан өзіндік ... ... ... мен ... ... дамытуда және тапсырылған
жұмыстарды нәтижелі орындауға қолайлы жағдай туғызып ... ... ... оқыту процесін жандандырып, оның сапасын көтеруге
әсер етеді.Үлгере ... жою үшін жеке ... бір топ ... және ... сабақтары да ұйымдастырылады.
Сынақ жүмыстарын жоғары ... ... ... ... ... ... күшейту, бекіту және оқыту процесінде
оқушылардың жоғары ... ... ... ... ... ұйымдастыру ерекшелігіне сай оқу жұмысынан
тыс оқушылардың өздігінен ... ... ... ... ... оқушылардың жеке жауаптары, бақьлау және топтық, практикалық ... ... ... ... ... және баяндама жазу
түрінде жүргізіледі.
Үйдегі оқу ... - ... үйде өз ... ... оқу
жұмыстары сыныпта өткен сабақтардың жалғасы ретінде саналады.Сондықтан да
оны кейде ... ... бір ... ... қарастырылады.Оқушының
үйдегі оку жұмысын сыныптағы оқу жұмысымен жалғастырып, толықтырып отырса,
онда олардың алған білімдері терең және ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне қарағанда ерекше.Бұл
жұмыстың танымдық ... ... оның ... мәні де зор.Себебі, үй
жұмысын күнделікті орындау барысында оқушылардың дербестігі, ойлау қабілеті
артып, өздігінен білім алуға жүйелі ... ... ... білім
мен біліктілік өте берік меңгеріледі, оқушының ақыл- ой әрекетінің жеке
дара дәстүрі қалыптасады.
Оқушылардың өзіндік ... оқу ... ... ... оның ... жұмыстарының
маңызы ерекше.
Бүгінгі таңда оқушылардың үзіліссіз білім алу міндеттерін жетілдіруге
сай мектеп ... ... ... ... одан әрі арттыру,
танымдық және шығармашылық қабілеттерін ... ... ... өзіндік
жұмыстарына қатысты іскерліктері мен дағдысын ... ... ... өзіндік жұмыс оқушылардың тек үй ... ... ... ... процесінің өн бойында өз орнын табуы тиіс. А.Байтұрсынов :
оқушының өзіндік жұмысының ... бала ... ... ... өздігінен
алуы керектігін атап айтқан болатын.Жалпы білімге ... ... ... ... ... тән қасиет.Күн сайын жаңа бір нәрсені ... ... үшін зор ... үлкен мерей. Ал,В.Г.Лембергтің
пікірінше,өзіндік жүмыстарды ұйымдастыру мына шарттарға байланысты:
жұмыстың мақсатын ... ... ... ... оның ... нәтижесіне қызығуы;
жұмысты өз еркімен,қалауымен орындауы.
Оқушының-таным әрекетін арттырудың ... ... ... ... жұмысы мен өздігінен білім алу ... ... ... мен ... ... ... мәдениетімен
байланысты.Білімді игеру барысында оқушы кездесетін ... ... еске ... ... және ... ... жүргізе
білу,ой әрекеттерінің бірқатар тиімді тәсілдерін игеру,өзін бақылай білуі
керек.Өзіндік жұмысты ... ... ... ... тапсырмалар ,нұсқаулар беруі;
жұмысты орындаудың және аяқтаудың уақытын ... ... ... ... мөлшері;
олардың жүмысты өз еркімен және қалауымен істеу,оған әсер ететін
мотивтер.
Өзіндік жұмысты ... ... ... ... және ... дербестік
әрекетінің деңгейінің артып отыруы- осы жұмысты ұйымдастырудың негізгі
белгілері ... ... ... даму ... ... ... ... жұмыстарды репродуктивтік және шығармашылық деп арнайы екі
топқа бөлуге болады.Оқушының өзіндік әрекетінің ... оның ... ... ... ... ... мен ізденімпаздығы.
2.0қуға деген қабілетінің артуы.
3.Берілген білімді игеру ғана емес, оны жаңалап және тиімді игеру
4.Басқа ... ... сын ... қарау.
5.Өз ойының дербестігі.
Оқушының өз бетінше ... ... ... ... мен ... ... ... дайын үлгіге қарап жасайтын жүмыстары(көшіріп жазу,жаттығулар,
мұғалімнің сұрақтарына жауап беру, оқулықтағы ... ... ... орындаған тапсырмаға ұқсас тапсырманы үйде ... ... ... ... жоғарғы формасына олардың өз
еркімен жаңа ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар -оқушының өздігінен баяндама , реферат,
модельдеу, көрнекі құралдар жасауы т.б.Өзіндік ... ... ... ... қалыптастыруда, болашақта білімді өз бетінше ... ... ... ... рөл ... ... және ... оқушылардың жалпы белсенділігін арттырады.Оқушылардың әртүрлі
өзіндік жұмыстары негізінде сабақтың нәтижесін және ... ... ... ... ... ... ... - оқуға
қажетті білім мен дағдыны меңгеру және оларды өмірде, практикада пайдалана
білуге, ... ... ... ... әрекеті.Оқыту процесінде оқушының
белсенділігі екі түрлі сипатта болады: сыртқы және ішкі белсенділік.
Сыртқы ... ... ... ... қимыл қозғалыстары, мұғалімге зейін қойып қарауы,
мимикасы т.б.) бірақ осы кезде ол басқа нәрсені ... ... да ... ішкі ... - оның белсенді түрде ойлау әрекеті жатады.
Оқушының өзіндік ... оқу ... ... ... ... мақсатын көздейді.Оқушыларды шығармашылыққа баулу, өз бетімен әрекет
жасауға үйрету,бүгінде көптеген ғалымдардың көзқарасы ... XXIғ. ... ... ... ... ... табылады.Р.Г.Лемберг , Е.Я.Голант,
Д.Н.Богоявленский, Л.В.Занков және тағы ... ... ... өзіндік жүмыс оқушылардың өзін-өзі бақылауын қалыптастыру,ақыл-
ой тәрбиесін беру ... ... ... ... өзіндік
жұмыстарды ұйымдастырудың теориялық, әдіснамалық проблемалары көптеген
ғалымдардың еңбектеріне арқау болып, ... ... ... ... ... ретінде (Б.П.Есипов, П.И.Пидкасистый);
-оқушылардың танымдық ... ... ... тұжырымдамалар (И.Я.Лернер, М.И.Махмутов);
-дербестік- өзіндік ұстаным, рухани практикалық білім ретінде ... жеке ... ... мен ... ... (К.А.Абульханова,
К.КПлатонов);
Бастауыш сынып оқушыларының өзіндік ... ... ... ... ... ... оқу іс-
әрекеті оқу үрдісінің ішкі жүйесі ретінде оқушылардың өзіндік
шығармашылық іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... оқушыны ойға жетелеуінде, ойланта отырып өзіндік
ойының қалыптасуы оны ... ... ... алдымен оқушыға қанат бітіреді, қиял береді.Бастауыш ... ... оқу іс- ... ұғымын дамытуды біз философиялық
категориялар бірлігінде қарастырамыз:
іс- әрекет - бұл жалпыға ... ... ... ... ... оқу іс- ... жеке;
Іс-әрекеттің негізінде танымдық іс әрекет дамиды.Танымдық іс- әрекет
өзіндік оқу іс- ... ... жеке ... ... ... етеді.Ғылыми педагогикалық зерттеулерде "өзіндік жұмыс" ұғымына
бірнеше анықтамалар берілген:
оқыту үрдісінде енгізілген оқушылардың өзіндік жұмысы мұғалімнің
тікелей ... ... ... бұл ... оқушылар
саналы түрде тапсырманың мақсатына қол ... ... ... және ... іс- ... нәтижелері арқылы іске асады
(Б.П.Есипов);
оқушылардың тапсырмаларды еш көмексіз, мұғалімнің бақылауынсыз
орындауы (Р.М.Микельсон);
өзіндік оқу іс- ... ... бұл ... ... ... өз бетімен қою, оның шешімін табудың өзіндік
тәсілдерін болжау және анықтау, жеке тұлғаның өзін- өзі бақылауы,өзін-өзі
бағалауы ... ... ... ... өзара іс-
әрекетінде қалыптасқан жеке ... ... ... ... - ... өзін-өзі дамытатын белсенді тұлға
ретінде өзін ... ... өзін ... бағалауға
қабілетті,мұғаліммен тең диалогтық қарым -қатынасқа түсе алатын ... ... ... ... оқушыларды өзіндік жұмысқа
бейімдеу тиімді болу үшін мынадай шарттар керек:
өзіндік жұмыстың мәні мен қызметтері ... ... ... ... ... ... дидактикалық жүйе
жасалынуы;
тиімді қызмет ететін және ... ... ... жүйе ... сынақтан өтілуі
Өзіндік жұмыстың түпкі мақсаты оқушының оқу - танымдық тапсырмаларды өз
бетінше орындауы ... ... оқу ... жетілдіруі.Біз анықтаған
жүйенің өзіндік жұмыс блогына:өзіндік әрекет, өзіндік басқару және өзіндік
бағалау компоненттері ... ... ... ... өзіндік жұмысқа бейімдеуді жүзеге
асыратын әрекет қимылдарды оқушының өзінің таңдап алуы, оларды ... ... ... ... беру ... барлық кезеңдерін
қамтуы тиіс, оның мақсатын айқындаудағы мұғалімнің миссиясы оқушының ... ... ... мойындауына қажетті жағдайлармен қамтамасыз ету.
Айталық, өзіндік бақылау әрекеттері жүйесі десек , өзіндік әрекет ... ... ... бірнеше қимылдардан тұрады: өзіндік ... ... ... білімін жүйелеу, қорытындылау және түзетіп отыру, білімін
реттеу,түзету,өзінің ... ... ... сай ... компоненттер өзара тығыз байланысты біртұтас жүйені құрайды.
Өзіндік бағалау ... ... ... ... бір ... ... басқаруы және өзіндік әрекеті аясында іске ... біз ... ... ... ... ... танымдық
тапсырмаларды дидактикалық құрал ретінде қарастыра отырып олардың өзара
байланысын шартты түрде ... ... ... - Схема
1 - Кесте
|Өзіндік әрекет |Мазмұны ... | |
|1 ... ... |- ... жағдайды және алға қойған мақсатпен |
|оқу-танымдық әрекетінің|немесе берілген үлгілермен салыстырып ... ... ... ... |оқу- ... ... нәтижелерін белгілеп |
|білу ... ... ... ... |
| ... өзіндік жұмыстың қалай |
| ... ... ... - |
| ... оқу- ... ... ... тәсілдер, |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... оқу-танымдық |-өзіндік жріыс және бақылауды жүзеге асыру ... ... ... оқу ... ... ... ... алуы және |жұмыс пен өзіндік бақылау үшін оқу материалының |
|құрастыра білуі ... ... алу; ... оқу-танымдық |
| ... ... ... ... |
| ... жеке ... және оқу-танымдық |
| ... ... ... ... |
| ... ... оқу- ... |-жіберілген қателерге және олардың себептеріне |
|әрекетін реттеп түзету |талдау жасау; -жіберілген қателерді жөндеу ... ... ... анықтау; -алынған фактыларды |
| ... ... оқу ... ... |
| ... ұғыну және өзіндік жү-мыс және бақылау|
| ... ... ... және дағдысын |
| ... ... ... ... |
| ... ... әрі ... жетілдіру; |
3- сурет.
Осы айтылғандарды қорытындылай келіп аталған әрбір ... ... ... ... бар ... мен ... негізінде қойылған
мақсатқа сәйкес жүзеге асырылатын нақты қимылдар ... атап ... ... ... ... ... ... бір
кезеңінде ғана болып, тек өзіне ғана тән ... ... ... компоненті құралға танымдық оқу әрекеті жатады.Өзіндік әрекет арқылы
жүзеге асырылатын танымдық оқу ... ... ... ... ... ... өзіндік танымдық әрекетті
қажетсінуді тудырады.Оның белгілеріне: білімді қажетсіну, білімді ғана ... ... ... тереңірек меңгеруге құштарлық, оқу материалына сын көзбен
қарау,бір мәселе ... өз ... ... өз бетінше ойлау, өзінің
тіршілік әрекеті және ары ... ... ... үшін жаңа ... ... ... ... бейімдеу негізінен оқушы тұлғасы арқылы жүзеге
асырылғаны мен оған бейімделу ... ... ... процесс.Біз
анықтаған өзіндік жұмысқа бейімдеу жүйесі толығымен субьектінің ... ... ... мүмкіндік береді. Өзіндік жұмыс және
оның құрам ... ... ... ... ... ... бір ... құрайды.Осы тұрғыдан, біздің пікірімізше өзіндік басқару мен өзіндік
бақылау ұғымдарын ішкі процестері жағынан қарастыру ... оқу- ... ... ... ... оның ... болжауға мүмкіндік
береді.Енді осы мәселені теориялық түрде негіздейік.Бүл тұрғыдан ... ... ... оқу- танымдық әрекетін ұғынуы, оны реттеу және
жетілдіруімен көрінетін өзіндік бақылау негізделеді және оған өз ... ... ... ... ... ... сатысына баса назар
аудару қажет.Өзіндік бақылауға бейімдеудің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... мақсатын
жүзеге асыратын өзіндік басқару оқушылардың теориялық білімді терең игеруге
, оның көмегімен өз білімін тұрақты түрде ... және ... ... ... ... және ... ... дамытып, өзіндік
бақылауға бейімдеудің тиімді әдіс, тәсілдерін ... ... ... ... ... ... концепциясының
басты мақсаты баланың өзіндік ... ... ... ... көмек
көрсетуі болып табылады.
Өзіндік жұмыс әдістері.
Өзіндік жұмыстар барша ... ... ... да тән ... ... ... келе ... тәсіл- оқу жұмысының бір
бөлігі ... ... ал ... ... үшін , ... оны үйде ... ... тапсырмаларды орындап, бекітеді.Өзіндік оқу жүмысы ұйымдасу,
орындалу формасына орай сыныптық және ... ... , ... ... ... ... - ... ал үй жұмыстарының міндеті - бекіту,
қорытындылау, бақылау реттестіру.Сыныпта ұйымдастырылған өзіндік жұмыстар
оқушылардың ... ... мен ... ... ... ... ... қажетін қалыптастырады.
Тірек болар білімдар мен ептіліктерді іске қосып,пайдалану үшін өзіндік
дайындық жұмыстары өткізіледі.Дайындық келесідей формада ... ... ... ... ... ... ... оқу жұмыстары қатарына ең алдымен оқушылардың кітап немесе
басқа білім көздері бойынша оқу материалдарымен өзбетінше ... ... ... ... жұмыстары ретінде оқушының сыныпта және үйде
орындайтын оқу тапсырмаларының бәрі пайдаланылады.
Мұғалім әрдайым ... ... ... ... ететін барша
жағдайлар мен шарттарды ескерген жөн.Мұндағы ... - оқу ... ... ... ... ... өзіндік жұмыстар өз ерекшелігіне не,
осыған орай олардың ... мен ... ... ... ... ... ... жалпыға бірдей ортақ.Олардың
арасында аса маңыздысы - өзіндік ... ... әрі ... ... ... жеткілікті болуы.Өзіндік жұмыстың орындалу сапасы мен жеделдігі
тапсырманы бастапқы ұсыну ... ... ... ... ... ... ... негізіндегі тапсырмаларға дайын
ба,бұл тапсырмаға ұқсас жұмыстар бұрын орындалды ма және ... ... бір түрі - жаңа ... ... ... бойынша
таныстыру.Таныса отырып оқушы өзбетінше мақсат белгілейді, белгісіздерін
анықтайды, бастыларын ... ... ... ... ... ... бақылау қояды.
Сыныпта және үйде орындалатын өзіндік жұмыстарды жоспарлай отырып,
мұғалім келесі талаптарды ескергені жөн:
сабақ ... ... ... орнын күні ілгері байыптау;
өзіндік жұмыстардың оқу іс- әрекетінің басқа оқу әдістері және
формаларымен үйлестіру жолдарын ... ... ... ... туындауы мүмкін
қиыншылықтарды алдын ала көре білу ;
тапсырма формаларын анықтау;
қажетті дидактикалық материалдарды іріктеу;
оқушы жүмыстарын тексеру мен өзіндік тексерудің ... ... ... ... ... жұмыстың мақсаты- оқушылардың танымдық
міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен ... ... ... ... ... әдіс- тәсілдерді пайдалана отырып,
балалардың ұсыныс пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне
деген сенімін арттыруға ... ... ... ... ... ... ... окушылардың ойлауына және қиялына негізделіп келеді,
баланың тереңде ... ойын ... ... ... ... тәсілдер пайдалану арқылы қабілетті ... ... ... ... баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан- жақты
тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін ... ... ... ... міндеті.
Выготский: « Әр баланың өзінің деңгейі болатындай әр балаға берілетін
тапсырманың көлемі оның деңгейіне ... ... ... өзінің даму
зонасында жетілдіру керек»- деген екен.
Негізгі ... ... жеке ... ашу ... ... танымдық қабілетін қалыптастыру және ой- өрісін ... ... ... қабілеттерін дамытуда өзіндік жұмыс түрлерінің маңызын
ашу.
Өзгеріске, жаңалыққа толы бүгінгі заман : мұғалімге сегіз ... ... ерен ... иесі ... ... ... ... бірі
шапшаң, бірі баяу, енді біреулері төмен қабылдайтын ... ... есте ... ... шәкірттердің жүрегіне жол тауып олардың
шығармашылық қабілетін дамыту күрделі құрылым екені даусыз.
Шәкірттерге әсер ету жолдары түрліше. ... ... ... әр
баланың жан- дүниесіне үңілуден бастайды.Әрбір шәкірттің жан дүниесінің
есігін ашатын ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетін байқап, оқытып жүрген
шәкірттерінің өзіндік ерекшеліктерін жете ... ... ... соң, әдіс-
тәсілдерді солардың қабылдау деңгейіне ... ... ... ... ... түседі.
Көрнекті педагог В.А.Сухомлинский: "Сабақ ... ... құр ғана ... ... қоймас үшін, ол қызықты болуы
керек.Осыған қол жеткізгенде ғана ... ... үшін ... ... ошағына, мұғалім осы ошақтың құрметті иесімен сақтаушысына , ... ... баға ... ... ... деп айтқан екен.
Олай болса, қызықты сабақтар- мұғалімнің ашқан ... ... ... ... көтерілген белесі, абырой атағы, мақсат-
мұраты.Ұстаз көкейінде шәкірттерді өзіне баулып алу үшін «Не ... ... ... керек»- деген сұрақ сауалнама әрекетке, әрекет нәтижелер жобасына
, ал нәтижелер жобасы - ... ... ... Ал практиканың
ақиқат өлшемі- білім сапасы болмақ. Сондықтан да өзіндік жұмыс ... ... ... бір ... жолы ... табылады.Дидактикалық
тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылған өзіндік жұмыс білімді ... ... мен ... ... ... ... туғызуға, таным үрдісінің әдіс- ... ... ... ... , ... дербес жұмыс істеу мәдениетін көтеру
шығармашылық пен ... ... және ... ... ... жасайды.
1.3.Оқушылардың шығармашылық дербестігі.
Оқыту үрдісі екі жақты процесс болғандықтан, оқушының өзіндік ... ... ... ... ... ... ... өз ықыласымен жасайтын әрекетін де керек етеді.Осыған
байланысты ... ... мен ... ... ... ...... ықыласын және өз ... ... ... деп ... айтады.
Оқушылардың өзіндік жұмысының жоғары түріне олардың өз еркімен ... ... ... ... ... ... ... ізденімпаздықпен жұмыс істей білу, яғни оқу материалын
таңдау, жаңаны қабылдау мен меңгеру, алған білімдерін іс ... ... ... ... таңдап алу, белгілі бір нәтижеге жетуге ұмтылу т.б.
оқушылардың шығармашылық дербестігін ... алғы ... ... дербестік, өзіндік жұмыс істеу ... ... ... ... болмайды, ол мақсатты оқу қызметінің нәтижесі
және өз ... ... ... ... әртүрлі тапсырмаларды
орындау үрдісінде қалыптасады.
Оқудағы дербестілік оқып үйренетін тақырыпқа, пайда болған мәселеге,
міндетке тұрақты ынталылық пайда ... ... мен ... әрекетінің
бағыттылығымен оқып жатқан материалды түсінуімен бейімделінеді.
Белсендірудің қандай да тәсілі мен әдістерін пайдалануда ... ... ... ... ... міндеттерді танымдық
қабілет дәрежесі жоғары оқушыларға ғана тапсыруға ... ... ... ... ... ... білім деңгейінен анағұрлым
асып түсетін міндеттер жүктеу білім ... оңды ... ... дербестігін, ізденімпаздығын қалыптастыруда сыныптан тыс,
жеке, ұжымдық жұмыстар ұйымдастыруда шығармашылық ой, пәндік апталықтар ... ... ... ... мен ... маңызы зор.Барлық жұмыстарда оқушылардың қалауы, ... ... ... ... ... ... ... түрлі шығармашылық кештер оқушылардың ізденіс қабілетін ... оң ... ... ықпал етеді.
Сонымен қатар, оқушылардың шығармашылық дербестігі мен ізденімпаздығын
қалыптастыруда ... ... ... қажет.
Мұғалім оқушыларға шығармашылық іс-әрекетін ... ... ... тапсырмалар дайындауда мынадай талаптар қойылады:
1-шығармашылық тапсырмалар ... ... ... жеке ... ... ... ... деңгейде болуы;
3-кезекті тапсырма бұрын берілген тапсырмамен байланыста және бір ... мен ... ... ... ... ... өзгеруі;
6-оқушының жеке қабілеттерін ашатындай болуы және шығармашылық дербестігін
дамытатындай дәрежеде болуы керек;
Сонымен, оқушылардың дербес, ... ... ... алу ... ... ... ... өз еркімен жүйелі жұмыс
істеуді талап етеді, оны оңтайландыру, оқушының күнделікті рухани қажетіне
айналдыру мектептің қазіргі кезеңдегі ... ...... танымдық қабілеттеріне мотивациялық тұрғыда
басшылық жасау нәтижесінде туындайды.
Оқушының шығармашылық дербестігінің пайда болуы оның ... ... ... ... іс-әрекетке деген көзқарасы өзгеріп ,
танымдық белсенділігі арта түседі.Оқушының ... ... ... ... ... жаңа ... ие болады.Шығармашылық
дербестік әртүрлі сапада көрінуі мүмкін.Оның күрделі табиғатының өзі оның
жеке адам дамуының түрткісі, қозғаушы күші ... ... ... ... ... ... көлемі мен мазмұнына үңіле
отырып, оқушының шығармашылық дербестігін қалыптастырудың мәні мынада ... ... ... ... ... ... ... ғылым жаңалықтарына
тұрақты қызығушылықтың пайда болуына;
2-оқу-танымдық міндеттер мен мақсаттарын орындауға талпыну;
3-білім алуға, шығармашылық жұмыстарға тұрақты қызығушылық;
4-жеке ... ... ... ретінде көрінетін қабілеті мен
қасиеттерінің дамуына;
5-жеке тұлғаның дербес интеллектуалдық ой-өрісінің кеңеюі;
6-тұрақты ізденімпаздық ... ... ... ... әсер
етеді.
Шығармашылық дербестік ұғымы төңірегіндегі тұжырымдар, анықтамалар бұл
ұғымның өзіндік ерекшеліктерін, ... ... ... ... эмоциялық, бағыттаушы байланысын және жеке тұлғаға ... ... ашып ... бұл ... ... ... қолдай отырып, өз зерттеу пәнімізге байланысты ... ... өз ... береміз.
Біздің пайымдауымызша, « шығармашылық дербестік – жеке тұлғаның
танымдық қажетсінуі мен ... ... мен ... ... сан ... білім алуынан көрінетін, күрделі
шығармашылық қалыптасуымен аяқталатын интеллектуалдық қабілетін.
Шығармашылық ... ... ... ... ... көріне
отырып, үнемі ізденіп, белсенді әрекет ... жеке ... ... ... ... адам өмірінің жаңа деңгейге
көтеріп, түрлі туындылар мен жаңалықтардың шығуына негіз болып, ... ... ... ... ... ... ... дербестігінің
деңгейі, бағыты мұғалімнің педагогикалық іс-әрекетіне тікелей ... ... ... ... оқу ... ... оқытуды ұйымдастырудағы тиімді әдіс-тәсілдер,
мұғалім мен оқушы арасындағы жылы қарым-қатынас , оқушылардың шығармашылық
дербестігінің ... ... ... ... ... тәрбиелеудің алғы шарттарына мына нәрселерді жатқызуға болады;
1.Шығармашылық ... ... ... және ... пен ... ... арттыру.
3.Оқушы мүмкіншілігіне сай шығармашылық тапсырмаларды әдістемелік
тұрғыда жүйелі түрде орындату.
4.Шығармашылық қабілетті тәрбиелеу барысында кездесетін ... ... ... алып ... ... ... ... кезең бойынша сатылап
дамыту.
6.Шығармашылық қабілеттерді тәрбиелеу үрдісін тәжірибе негізінде
жинақтау, зерттеліп ... ... өсу ... ... өз ... ... қарап, сабақты шығармашылық пен
өткізу.
Осы мәселелер өз шешімін тапса, ... ... ... ... ... ісі өз ... жетеді.Жқғарыда аталған мәселенің екінші
тармағына тоқталатын болсақ, қызығушылық – оқыту, ақыл-ойды ... ... ... байланыстырушы буын болып табылады.
Қызығушылықтың арқасында білім де, оны игеру үрдісі де , интелектті
дамытуда қозғаушы күш және ... ... адам ... ... ... ... ˝ ... көндірумен, күштеумен алған
білім дамыған ақыл тудыра қояр ма екен ?˝- деген.Ендеше , ... ... ... ... ... ... ... білім алуға
қызығушылықты дамыту үшін негізгі жағдайлар болғаны дұрыс.Олар:
1-Оқушының өз бетімен ізденуге , жаңа ... ... ... ... ... біртекті ақпарат жалықтырады.Жаңа материалдың ... сай және оны ... ... болуы;
3-Әрі қарай жұмыс істеуге қызықтыру үшін игеріліген білімнің жиі ... ... ... ... анық та ... ... ... , оның
пәнге деген қызығушылығына жақсы әсер етеді;
Н.И.Болдырев, М.А.Данилов еңбектерінде ... ... ... бар ... ... талдау жасау арқылы өз беттерімен
ізденуге талпындыратын болуы керек деп тұжырымдайды.Ол үшін ... шешу ... ... ... берілмей, оқушылар арқылы іздеп
табылуы ... ... ... қиындықты жеңу- балалардың
ойлауын дамытады, оқуға қызығушылығын көтеріп, ... ... ... ... дәрежесі оқушының өзіне; тәрбиесіне, ... ... ... ... ... бұл қасиеттер аз
болса, оны ... ... ... міндеті.Оқушының белсенділік
дәрежесі оқытушының педагогтық шеберлігіне, қолданған ... ... ... ... жету үшін ең алдымен дайындық
және ... ... ... әрі ... ... ... ... бірі ретінде есептеледі.
ІІ тарау.Жоғары сынып оқушыларының танымдық белсенділігін ... ... ... ... мұғалімнің шеберлігі.
Мұғалімнің негізгі мақсаты – жас ұрпақты өмірге тәрбиелеу, ... ... ... мақсаттан туындайды.Педагогикалық мақсат дегеніміз
– жас ұрпақты философиялық, экономикалық, саяси, адамгершілік, құқықтық,
биологиялық ... ... ... ... ... беріп, қоғамға қажетті
азамат етіп шығару.
Мұғалімнің шеберлігі - өз пәнін жетік меңгерген, істің мәнін біліп,
балалармен тіл ... ... ... жүргізу болып табылады.
Мұғалімнің шеберлігі үш қырынан көрінеді:
• Ұйымдастыра білу шеберлігі;
• Қарым – қатынас шеберлігі;
... ету, ... іс - ... ... қуат беру ... ... білу шеберлігі - әр ұстаздың өзінің атқаратын іс-шарасының
мақсаты болып табылады.Сол мақсатты орындау үшін ұстаз іс-шараның сценариін
жазып, әр ... ... ... ойнап шығуы керек.Ол үшін әр шәкірт
қалай ойнау керек екенін үйретіп, ақыл кеңес беріп, ... ... ... ... әр ... өзіне лайықты рөл беріп, өзі
де солардың ортасынан орын алып, қызмет ету.
Қарым – қатынас жасай білу шеберлігі – ... ... ... ... ... тетігі.Балалар өзара немесе ересектермен қатынас арқылы
білім, тәрбие, үлгі-өнеге алады.Сондықтанда қатынас ... ... ... ... ... оған ... ең бастысы- оның
мазмұндылығында.
Мұғалімнің қарым-қатынастық ... ... мен ... ... ... ... ... кіру;
-ақ жарқын, ашық мінез танытып, ыстық суығына күйіну;
-шәкірттердің ... ... ... ... ... керек жерінде әдетті сақтай отырып, баланы
дұрыс жолға бағыттау;
-мұғалімде тіл байлығы болу керек, мәнерлеп айту, әңгімешіл, нақты
дәлелді сөйлеу;
-пікір сайыс ... ... ... ... ... ... ... әділ
баға беру;
-мәдениетті мінез танытып, соны шәкірттің бойына сіңіру т.б.
Қарым – қатынас жасай отырып, ықпал ету шеберлігі – мұғалім өмір ... ... ... ... ... қатар, мұғалім баланың іс-
әрекетіне саналы түрде ұстаздық әдіс-тәсілдерді, тәрбиенің түрлерін ... ... ... ... ... ісін ... көңілден шықпайтын
әрекеттерін тежейтін кезеңдері болады.
Мұғалімнің ... ... ... үш жолы ... сендіру,
шәкірттің қызығушылығын дамыту, талап ете білу.
Шебер мұғалім - әдіс – ... ... ... ... ... ықпал жасауға тырысуы керек.
Ұстаздық ықпал етудің әдіс – тәсілдері:
а) Ұстаздық өсиет; ... ақыл – ... ... ... ... ... өзіне тарту;
Сабақтағы оқушылардың танымдық қызметін басқарудағы шеберлік бірнеше
факторларға тәуелді.Маңызды факторлардың бірі;
-оқушылар үшін пәнді қызықты ету;
- сабақтың ... ... ... ... ... ... сәйкес кері байланыс жасау.
Шеберлік негізі- жеке тұлға мәдениеті, білім мен өрісті дүниетаным және
осы сапалар мен кіріге ұштасқан педагогикалық ... мен озат ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
қалыптастыру және дамыту үшін мынадай келесі ережелерді басшылыққа алады:
1.Оқушылардың танымдық қызметін дамыту ол үшін зерделенетін ... ... ... ... қатысты оқу әдістемелік дидактикалық материалды даярлау
арқылы ұйымдастыру;
2.Оқу ... ... ... ... ... ... мұғалім зерделенетін пәннің қажеттігін маңызын ... өзі ... ... ... ... ... ... болуы;
4.Жаңа оқу материалы бұрынғы оқылған, игерілген оқу материалдары мен
байланыстары болса оқушылар үшін соғұрлым қызықты;
5.Оқу қиын болуы ... ... ... ... ... ... жиі тексерілсе және бағаланса жұмыс істеу
қызықты;
7. Оқу процесінде оқу ... ... ... және ... жолдары шәкірттерге қатысты баяндалуы , қолданылуы пәнді игеруге
ықыласты арттырады.
Осындай жұмыстарды танымдық қызметте ... алуы ... ... ... ... ... сапалы меңгеруге жеткізеді.
Нағыз мұғалім қалаған сұраққа қалыптан тыс жауап тауып, оқушы көңілінен
шығады, оның ... ... ... ... алады.Мұндай ептілік өз
пәнін тереңдей білген, өз білгендерін оқушыларға жеткізе ... ... ... жету ... ... озат ... ... арнайы әдебиеттерді оқу; өз оқу істерінде оқытудың жаңа әдістерін
ендіріп бару, ... ... ... ... және бір ... көрсеткіші- оқушыларды белсенділікке
ынталандыра білу,олардың қабілеттерін, дербестігі мен зерделілігін ... ... ... ... ой ... үйрету.
Мұғалімнің міндеті- оқуға қажетті ұнамды көңіл шарпуларының сол оқу
процесінің өзінен пайда ету.Сол үшін де ол ... ... ... ... ... қозғау салады, жарқын мысалдар,
деректер ... бала ... ... ... не әдіс түрін
қайталай беруден оқушы жалығады, ... да жаңа ... ... ... ... ... қажет.
Шебер педагог – сабақ лекция, диспут сабағы, сабақ-экскурссия, қоғамдық
байқау сабақтары және т.б. ... ... ... ... ... ... ... мол шығармашылық пен жұмыс
істейтін мұғалімдер лекциялық баяндауларда:
-диалог ... ... табу ... оқу ... ... ... ... білім алу
заңдылықтарына қатысты семинар ... ... ... ... ... ... ... орын алады.Шебер
мұғалімнің шығармашылық сипаттағы мәні ұстаз бен оқушылардың бірлескен
ақиқатты ... ... ол ... ... ... ... ойларын , тапқырлығын ынталандырады.Сонымен бірге олардың
шығармашылық ... ... ... ... ... процесін дұрыс ұйымдастыру үшін
шебер ... кері ... ... ... ... мәнділілігі:
-бақылау қабілетінің мәнділігінде;
-оқушылармен пікір алысудың әрбір педагогикалық қадамдарын
ойластыруда;
-ойлау амалдарының ... ... ... ... әрқашан сабақтың тиімділігін арттыру
үшін мынадай шараларды жүзеге асыруы керек:
1. Ұйымдастырушылық кезеңге мейлінше аз уақыт жұмсау.
2. Жазбаша үй ... ... ... ... ... аз ... ... үстінде жеке оқушыдан ауызша сұрауға барынша аз уақыт жұмсау.
4. Сабаққа оқушының жаңа материалын меңгеруіне ықпал ететіндей өзіндік
тапсырмаларды ... ... өз ... ... ... ... ... ауызша
баяндауды пайдалану.
6.Міндетті түрде оқушыны сабақ үстінде өз бетінше білім алуға қабілетін
дағдыға үйрету, кітаппен және т.б. қосымша әдебиеттермен жұмыс ... ... ... ... ... білімін үй тапсырмасын орындауға
шығармашылықпен ізденіспен пайдаланатындай оқушыны өз бетінше ойланып, жол
табуға ... ... ... ... ... ... ... оқу материалын сабақ үстінде бекітуге көңіл бөлу.
9.Үйде осы есте бекіту ... онан әрі ... ... ... ... практикалық мазмұндағы тапсырмаларды көбірек беру.
11.Үй тапсырмасын сол күні орындауға алғы ... ... ... бағытта беру.( ауызша немесе жазбаша)
13.Таңдауы мен бірге ... ... ... ... ... мұғалімдер өзінің пәнін терең білу менен бірге ... ... ... білу ... ... ... өнер,техника және спорт саласында.
2.2. Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыру әдістемесінің
мазмұны және әдістемелік ұсыныстар.
Көптеген ғалымдар оқыту әдістерін ... ... мен ... ... мәніне қарай түрліше топтайды.Біз ... ... ... жүйелей отырып, оқушылардың танымдық белсенділігін
арттырудағы әдістер тобын мынадай негіз бойынша топтадық:
1. Ақпараттың ... мен ... ... ...... ... жүйесі
( Е.Я.Голанд, И.Т.Огородников, С.П.Петровский) : ... әдіс ... ... т.б.) ; ... ... көрсету т.б.);
практикалық ( сарамандық жұмыс, шығарма т.б.).
2. Оқушы мен мұғалімнің өзара әрекеті бойынша – ...... ... ... ... – иллюстративті әдіс, репродуктивтік әдіс,
проблемалық баяндау әдісә, ішінара – ... ... ... ... әдіс.
3. Мұғалім іс- әрекеті компоненті бойынша – ... ... бұл ... ... 3 үлкен топ әдістер кіреді:
а) оқу – танымдық іс-әрекетті ұйымдастыру және ... ... ( ... ... репродуктивті және проблемалық индуктивті,
өзіндік жұмыс ).
б) бақылау және ... ... ... ( ауызша және жазбаша
бақылау, лабораториялық және
практиаклық жұмыс бағдарламаланған бақылау, т.б).
в) оқу танымдық әрекеттегі ... және ... ... ... ... ... ... өмірдегі жағдайларды талдау; оқытуда
жауапкершілік пен ... ... ... ... және ... ... ... педагогикалық шарттарды ұсыну).
4. Оқушы мен мұғалімнің ішкі және ... ... ... – М.И.Махмутовтың әдістер жүйесі: проблемалы дамыта отырып оқыту
әдістері орта мектеп ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе жүзінде анықталды.Әдісті
нақты жағдайда қолдану үшін оны ... ... ... талданды:
белгілері – анықтамасы – негізгі қызметі – ережесі – ...... ... ... ... маңызын физиолог И.П.Павловтың сөзімен
көрсетуге болады, ол: ˝... жақсы әдіспен өте ... емес адам да ... ... ал нашар әдіспен ұлы адамның өзі де текке жұмыс істейді˝,-
деген болатын.Осы ... біз ... ... ... ... ... ... зерттеулер негізінде көрсеттік.Педагогтың
кәсіби біліктері әлеуетін анықтау педагогтың кәсіби білімдері, қабілеттері
мен біліктері: белсенді ойлауы, өзінің ... мен ... ... жүзеге
асыру , нәтижеге жетуі ретінде белгілі болады.Педагоготың кәсіби біліктілік
әлеуеті – бұл мұғалімнің біріккен әр алуан деңгейдегі әрекеті мен ... ... ... ... ... ... ... мамандыққа жүктелген міндеттерді орындаудағы еңбекте
педагогикалық үрдістің мәнін жеке ... мен оқу- ... ... ... ... ... ... нәтижелері танымдық белсенділіктің көрсеткіштері
мен өлшемдерін, даму деңгейлерін анықтауға мүмкіндік берді.
|Оқушының оқу | ... оқу ... ... ... | ... | ... | ... | ... ... | ... белсенді танымдық ұмтылыстың болуы, |
|( шығармашылық) |құбылыстың ... ... ... |
| ... тани ... ... ... танымдық |
| ... өз ... ... ... ... |
| ... ... өз бетінше айқындайды. |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... сақталынады, өз әрекеттерін |
| ... ... ... |
| ... ... әр ... ... |
| ... ... ... сабақтарында баяндама, |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... деңгей | 1.Танымдық әрекет деңгейін өз бетінше таңдайды, |
|( ... ... мен ... ... қолданады. |
| ... ... ... ... өзіндік |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... алу ... |
| ... пен ... ... ... ... ... ... әрекет деңгейін таңдау үлгі бойынша немесе |
| ... ... ... ... ... | 1.Танымдық тапсырмаларды өз бетінше орындай ... |
|( ... ... жұмыс істеуді қажетсінбеуі (тақтадан, |
| ... ... ... істің қандай да бір |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... көмегін қажетсінеді, |
| ... үлгі ... баяу ... |
| ... ... ... танытпайды, қиыншылықты жеңу|
| ... ... ... ... танымдық белсенділігі дамуының деңгейлері.
Оқушыларды белсендіруде мұғалім оқушылардың қабілеттері ... ... ... ... орнату, олардың ар-намысына тимеуді және
жетістіктерін мақтау, ... ... ... ... ... , ... жұмыс істеуге мүмкіндік беру т.б. қажет.
4 – ... ... ... ... ... қорыта келе, белсенділік – адамның өз бетінше
әрекет етуге дайын болуға ұмтылысынан, алға ... ... жету ... ... ... ... ... табатын жеке тұлғаның сипаты
ретінде ... ... ... емес әдіс тәсілдердің маңызы ... ... орта ... ... күні әлі де ... өз ... оқу ... ... ... ... қалыптасқан оқыту
жағдайында жеке оқыту ( репетитор, тьюторлық, менторлық, отбасылық оқыту,
өз ... ... алу, ... білім алу), ұжымдық сабақтар ( шығармашылық
сабақтар, семинарлар, мектеп лекциясы, конференция, олимпиада, экскурсия,
іскерлік ойын т.б.), жеке ... ... ... (шығармашылық ай, пәндік
және ғылыми апталықтар, жобалар), ... ... ... ... ... танымдық белсенділігін қалыптастыруға
болады. (2-схема).
Танымдық белсенділікті қалыптастыруға бағытталған оқытуды ұйымдастыру
формалары.
Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыруға бағытталған сабақтар
түрлерін төртке ... ... ... ... ... ... ... үстінде белсенділіктері қалыптасуы үшін оқушылардың міндеттерін
көрсетейік:
-өзіндік ... ... мен ... ... ... мұғалімдерге сұрақ қоюы;
-жолдасының жауабына пікір айту;
-сыныптасының жауабы мен жазбаша жұмысын бағалау;
-үлгермеушілерге түсініксіз жерлерін ... ... ... ... ... ... шешімдерін табуда бірнеше нұсқасын көрсету;
-өзіндік бағалауға жағдай туғызу, өзінің танымдық және практикалық
әрекетін ... ... ... ... ... ... ... орындау.
Оқудағы белсенділік оқып үйренетін тақырыпқа, пайда болған ... ... ... ... ... назар мен ой-сана операциясының
бағыттылығымен ( талдау мен синтез, салыстыру мен салмақтау т.б.), ... ... ... ... ... ... ... беруші қызметінде ғана қалмай,
мұғалім баланың танымдық белсенділігін қалыптастырудағы ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру;
-білімді шығармашылқпен қолдануға дағдыландыру және оқу
проблемаларын шешуде шеберліктерін ... ... ... үрдісінде оқу операцияларын қолдануға
үйрету;
-оқытудың ғылымилығын арттыру;
-ғылыми дүниетанымды қалыптастыру т.б.
Өзіндік жұмыс пен ... ... ... ... ... арттырудың құралы, сапалы білім берудің шарты, оқу үрдісін
ұйымдастыру факторы, оқытудың жекелік бағдары болып табылады.
Ауыл мектебінің білім ... ... мен ... алу кеңістігінің
шектеулігіне байланысты оларды оқытуда алыстан ... алу ... ... ... ... технологиясы және Интернет желісі көмегімен жүзеге
асатын ... ... ... ... мақсаттарына тоқталсақ:
1.Оқушыны жеке оқу пәні бойынша емтиханға дайындау;
2.Оқушыны жоғары оқу орнына ... ... ... ... ... ... тыс курстар
тақырыптарын терең оқыту;
4.Әр оқу пәнінен оқушының білім,білік , дағдыларының толымсыз тұстарын
толықтыру, ... ... ... 5 ... ... ... ... -Интернет˝
2-түрі:˝Мектеп-Интернет-Мектеп˝
3-түрі:˝ Оқушы-Интернет-Мұғалім ˝
4-түрі: ˝Оқушы-Интернет-Орталық ˝
5-түрі: ˝ Оқушы-Интернет ˝
Алыстан ... ... ... ... ... ... жоғары сынып оқушыларының жеке білім алуына , оқушының
танымдық белсенділігін қалыптастыруға ... ... ... оқытудың 3
түріне тоқталып өтеміз:
1-і түрі: Оқушы-Интернет-Мұғалім. Бұл сабақ электрондық ... чат, ... ... өткізіледі және тақырыпты немесе құбылысты терең
оқытуды, жоғары оқу орындарына түсуге дайындауды ... етіп ... ... ... ... консультациялар түрінде өтіледі.Оқытудың
бұл түрі мектептегі қосымша оқыту қызметін атқарады.
2-і ... ... ... бұл түрі ... ... жеке тұлға ерекшеліктеріне сай
оқытуға бағытталады.Теллекомуникация технологиясының міндеті-оқушылардың
жеке бағдарланушылығын күшейту, ... ... ... беру дайындығының
деңгейін, формасын, қарқынын таңдауға мүмкіндік беру.
Оқушылар бір мектепте оқымаса да, дистанттық орталықтан ... ... ... ... ... ... әлеуетін көтеруге
мүмкіндік беріледі.Мұндай түрдегі алыстан білім беру жүйесін ұйымдастыру
үшін аса қуатты құрал-жабдықтар, білім беру ... ... және ... ... ... ... беру ... серверлер қажет.
Осы жағдайда білім беру алыстан оқытуды, жекелеп оқытуды және оқушының
шығармашылығын қамтиды.
3-і түрі: Оқушы-Интернет.
Алыстан білім ... бұл ... ... бір ... ... әр ... оқу пәндері бойынша білім ала алады.
Ауыл және қала ... ... ... ... арасында
жүргізілген сауалнамалардың нәтижелерін талдай отырып,оқушылардың өз
бетінше жұмыс істей білмеуі және оқу ... ... ... білімдерін
іс жүзінде қолдана білмеуі байқалады.Алынған мәліметтерді талдай отырып,
оқушылардың ... ... ... ... алуы ... дәрежеде екенін
көрдік.
Ауыл мектептерінің оқушылары компьютерді пайдалана білгенімен
Интернетпен ... ... ... ... ... ХХІ ... заманында
ғылыми-техникалық прогрестің озық тәжірибелерін оқу үрдісінде қолданылады
десек те,ауыл мектептері жағдайында бұл ... ... ... ... ... өзара байланыста болып, кез-келген
тақырыпта ақпаратпен қамтамасыз ете алады.Мұның энциклопедиядан ... ... легі ... және ... ... арқылы
оқушы аз уақыт ішінде көп ақпарат жинайды, игереді.Сондай-ақ , олар жаңа
технологиямен жұмыста пайдалы тәжірибе жинақтайды.
Орта ... ... ... ... ... танымдық
белсенділігін арттыру мақсатында , өзіндік жұмыс ұйымдастырылады.
Оқушылардың өзіндік жұмыстарында мынадай ... кең ... , ... ... арттыру тиімді болады:
-оқу материалындағы ортақ заңдылықтарды таба білу;
-тапсырмаларды жүйелі беру;
-өзін-өзі ... және өз ... ... ... ... ... ... практиакда қолдана алу т.б.
Орта мектептерде жоғары сынып ... ... ... ... болды: оқуға қызығушылығы төмен - 56%
( 10 ... өз ... ... ... ... ... 43% (11 сынып);
өз білімін іс жүзінде қолдана ... 40% (10 ... ... ... ... 30% (11 ... қарапайым жалпылауды білмейді - 51% (10
сынып), ... емес ... ... өз ... талдай білмейді - 55%
(10 сынып).
Эксперимент ... 11 ... ... ... ... пікір
алысу ұйымдастырылды.
Жауап бергендердің 12,2% танымдық деңгейін дамытатын болса, ... 30,5%- " ... ... ... ... жеке тұлғаның өз тарапынан танымдық белсенділікті қалыптастыру
әрекеттеріне ... ... ... ... ... ... ... деп айту қиын.Өзгелердің тарапынан болатын бақылаудан гөрі,
оқушы өз білім деңгейіне , ... мен ... сын ... ... ... оның ... ... меңгеруіне, жұмыстың нәтижесін көруде
барынша көмектесетінін тәжірибе көрсетіп отыр.
Ауыл мектептеріндегі оқушылардың өзіндік жұмыс істеу белсенділігі.
Сауалнама жауаптары.
|Оқушылардың жауаптары ... ... ... сыныптары |
| |10 (65) |11(70) |10 (65) |11 (70) ... Өз ... ... | | | | ... және белсенді |25% |28% |61% |67% ... ... | | | | ... ... кезінде| | | | ... ... |21% |27% |60% |67% ... | | | | ... ... | 5% |7% |12% |15% ... | | | | ... ... баспасөзбен| 30% |32% |45% |55% ... ... | | | | ... ... | - | - | - | - ... | | | | ... ... өзіндік жұмысқа мән бермейді.38%-і өзіндік жұмысты
мүлдем жоспарламайды, 32%-і ... ... оны ... ... ... ... жоспарлайды, 10%-і бір аптаға, 6%-і бір айға жоспарлайды.
Эксперимент барысындағы зерттеулеріміздің ... ... ... қорытынды жасадық : орта мектептерде ... ... ... ... қайта қарау, танымдық белсенділікті
қалыптастыруда оқыту үрдісіндегі әдіс-тәсілдерді арнайы ұйымдастыру- оқу
үрдісін жетілдірудің негізгі ... ... ... ... ... ... педагогикалық әдіс-тәсілдерді ұйымдастыру және
педагогикалық іс-шаралар ( сынып ... ... ... шығармалар,
танымдық тапсырмалар) ұйымдастырылуы оқушылардың танымдық белсенділігін
арттырып, ... ... ... мен қабілетін шыңдауға мүмкіндік
алады, алған білімдерін практикада еркін ... , т.б. ... ... ... ... ... қалыптастыру мәселесі
бойынша жүргізілген педагогикалық оқу – танымдық әрекеттер мен
Шараларды ұйымдастыру ... ... ... ... бағалау, қорытындылау негізінде төмендегідей
көрсеткіштер анықталынды.
Оқушылардың танымдық белсенділігінің қалыптасу деңгейлері.
| ... ... ... ... ... |
| ... | 33,7% | 45,6% |
| ... | 45,3% | 50,5% |
| ... | 21% | 12,9% ... ... ... ... нәтижелерді талдау барысында
эксперименттен ... ... мен ... ... салыстыру нәтижесінде эксперимент жұмысы ... ... ... тиімді ықпал етті ... ... ... ... ... келе, танымдық белсенділікті
қалыптастыру мәселесі кешенді сипатта, сатылы түрде ... ... ... ... ... әрекеті мен шығармашылығы, белсенділігі,
ізденімпаздығы қоғамдағы ғылыми-техникалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... баса айтқымыз
келеді.
Бастапқы ... ...... ... ... ... ... деңгейлерінің
өзгеруі
Қорытынды.
Сонымен зерттеу барысында дайындалған теориялық қағидалар мен жоғары
сынып оқушыларының танымдық белсенділігін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... алынған мәліметтер зерттеудің
ғылыми болжамын дәлелдей түседі және мынадай ... мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени, ғылым, білім
салаларындағы өзгерістерге байланысты орта ... ... ... ... ... ... жақсартуды талап етеді.
2. Оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру арқылы оның жеке тұлғасын
қалыптастыруға болады.
3. Танымдық әрекеттегі белсенділік ... бір ... ... ... ... ... мазмұнды-операциялық, бағалау-
нәтижелік .
4. Тәжірибелік – экперименттік жұмыстарда зерттеліп дәлелденген жоғары
сынып оқушыларының ... ... ... , ... ... ... ... орта мектептерде оқу үрдісін
жетілдіруді ұйымдастыруда қолдану тиімді.
5. Оқу ... ... ... ... ... ... ақыл-ой дербестігін, шығармашылық әлеуетін көтереді.
6. Оқушылардың танымдық-белсенділігін қалыптастыратын педагогикалық шарттар
жиынтығы мен тиімді әдіс-тәсілдерді, ... ... ... ... ... ... деңгейін көтеріп, танымдық ой- өрісін арттыруға
болатынын эксперимент жұмыстарының қорытындыларынан көруге ... ... ... танымдық белсенділігін қалыптастыруда
өзіндік жұмыстың маңыздылығын зерттей келе мынадый ұсыныстар туындады:
- Мектептегі жоғары ... ... ... ... столдар, іс-шаралар жыл сайын жүргізіліп отырылуы керек.
- Өзіндік жұмысқа бейімдеудің дидактикалық жүйесін ... ... ... жаңа ... жасап іске ендіру.
- Оқушылардың танымдық белсенділігі мен өзіндік жұмыстарын дамыту
барысында кешенді мақсатты бағдарлама жасау.
- ... ... ...... ... ... жүйелі жолға қою.
- Оқушының қабілеті мен білімін ... ... оқу ... Оқу ... ... түрде педтехнологияларды ... ... ... Қосымша танымдық сабақтарды көбейту.
Қоғамның әлеуметтік ... сай , ... ... ... жаңа
технологиясына сай жоғары сынып оқушыларының ... ... ... ... ... жете ... қажет
етеді.Сонымен қатар оны болашақ мұғалімдерді кәсіби даярлауда жеке проблема
ретінде арнайы зерттеуге ... ... ... туғызу
Жарыс арқылы
Өзін көрсету ықыласын құптау
Дербес білім алу дағдыларын үйрету
Жетістіктерін мадақтау
Стандартқа сай емес шешімдерді іздестіру
шешімдерд
Табыстарын марапаттау
Оқушыларды белсендіру жолдары
Танымдық белсенділікті қалыптастырудағы ... ... ... ... ... ... ... ай
Пәндік апталықтар
Ғылыми апталық
Қабілеттері мен қызығушылығын ескеру
Өз бетімен ... ... ... ... ойындар
Пәндік үйірмелер, шеберханалар, зертханалар

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Оқыту процесінде оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру52 бет
Математикалық түсініктерді қалыптастыруда көрнекі материал түрлері. Қолдану ережелері33 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
6-7-жасар балалардың таным белсенділігін дамыту динамикасы, ерекшеліктері8 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Іріңді жара қоздырғыштары қатысында сорбенттің эфференттік белсенділігін зерттеу33 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Адамның дербес психологиялық қалыптастырудағы тұқымқуалау мен орта факторлары6 бет
Адамның дербес психологиялық қалыптастырудағы тұқымқуалау мен орта факторлары жайлы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь