Түркі халықтарының адамгершілік туралы ой-пікірлері мен когнитивтік көрінісі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

І бөлім. Түркі халықтарының адамгершілік туралы ой.пікірлері
мен оған когнитивтілік басшылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1. Түркі халықтарының шет елдердегі когнитивтілікті
басшылыққа алуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Түркі халықтарының адамгершілік туралы ой.пікірлері ... ... ... 18

ІІ бөлім. Ислам дініндегі адамгершілік қағидаттардың түркі
халқы зиялыларының ой.пікірлеріне ықпалы ... ... ... ... ... .. 27

2.1 Түркі халықтарының адамгершіліктік қалыптасуына ислам
дiннiң тигiзетiн әсерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.2 Жеке тұлғаның қалыптасуындағы исламның рөлі мен
адамгершілікті қалыптастыру әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... 42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 65

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 66

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 67
Кіріспе

Зерттеудің көкейкестілігі: Бүгін біз егеменді елміз. Жаңа тұрпатты дәуірге қадам басып отырмыз. Жиырмасыншы ғасырдың соңығ он жылдығында көк байрағымен жаһан жұртшылығының көздерін жаудыратқан Қазақстанымыз жер көлемі жағынан алпыстай мұсылман елінің ішінде ең бірінші орын алады екен. Ұлан-байтақ топырағымыздың, абыройлы, атақты тарту ата-бабалар қолымен келгені белгілі.
Қазақ халқы өркениетті дамуы үшін ата-бабаларымыздың құндылықтарын, тарихын, мәдениетін, яғни өткен белестердің мұраларымен танысқаны жөн екен. Түркі халықтарының ата мекені болып саналатын қазақ халқы. Жаһанға әйгілі әл-Фараби, Ж.Баласағұн, Қ.А.Яссауи т.б.сынды түркі халқының ғұламалары мен еңбектерін мақтаныш етеді. Олардың адамгершілік жөнінде жазған еңбектеріндегі қағидаларын жіті қарастыра отырып, құндылықтарын назарға ұстап жетілдіреді. Түркі халықтарының өркениеттілігіне, ғылымға әуестігіне Ислам дінінің әсері болғанын дінтанушылар айтып жүр. Республика халқының өмірінде ірі өзгерістер өтіп жатыр және осы өзгерістерге басты себепкер ел басы болғаны қуантады. Ел тыныштығын сақтау үшін бүкіл әлемдік діндердің ынтымақтастығы мен түсіністігі, көп ұлтты ұлттар мен ұлыстардың татулығы мен бірлігін алға тарта отырып парасатты басқарушының арқасында мемлекетіміз бейбіт өмір сүріп жатыр. Бірақ та, адам баласы қанша дарынды боғанымен де, өзінің қолынан келе бермейтін нәрселері болады. Бұл, мүмкіндіктердің кіші мен күші мен қуатын ата-бабаларымыз танып, өздерінің өмір сүру тәжірибелерінде оның игілігін де көре білді. Білгенін мұра етіп кетуге талпынды. Ислам дінінің түркі халықтарында жүру дәстүрінің ерекшеліктерін де мұралары арқылы меңзеп отырды. Ислам дінінің бірден-бір үкімі, ол – адамгершілік мәселесі болды. Ислам мәдениетін түркі халқы құшақ жая қарсы алды және оны өздігінше өрбіте білді. Ислам діні біздің материалдық өмірімізге тек қана ойлар тізбегі ғана болып қоймай, ислам – адам өмірінің, адамгершіліктік қатынасының көрсеткіші бола білді. Ислам діні адамды материалдық және қаржылай мақсатына жетуді ғана ұйғармай, сонымен қатар рухани кеңістікке жайғастыратынын, рухани, моральдық бастамаларды басшылыққа алу туралы ой-пікірлерін түркі ғұламалары рухани бай қоғамда ұмтылудың негізін сала білді.
Зерттеудің мақсаттары: түркі халықтарының адамгершілік туралы ой-пікірлері мен когнитивтік көріністерін айқындау процесі.
Зерттеудің объектісі: түркі халықтарының ислам дінін қабылдауы мен ондағы адамгершілік туралы қағидаттар туралы зиялы қауымның ой-пікірлерін айқындау.
Зерттеудің пәні: түркі ғұламаларының адамгершілік туралы ой-пікірлерін сараптау.
Зерттеудің міндеттері: түркі халықтарының ислам дінін басшылыққа алуы туралы когнитивтік түсінігін басшылыққа алу процесін айқындау;
- түркі халықтарының адамгершілік туралы ой-пікірлерін анықтау;
- түркі халықтарының адамгершіліктік қалыптасуына ислам дiннiң тигiзетiн әсерiн белгілеу;
- жеке тұлғаның қалыптасуындағы исламның рөлі мен адамгершілікті қалыптастыруына қатысты әдіс-тәсілдерді белгілеу.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр бөлім 2 бөлімшеден, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Дінтану негіздері. Алматы. 2006. 355.
2. Халифа Алтай. Ғибадатул-Ислам. Алматы. 2001. 143.
3. Рухани тәрбие сабақтары. Алматы. 2003. 70.
4. Иман негіздерінің түсініктемесі. Шымкент. 2002. 53.
5. Мұсылмандық қағидалары мен ережелер. Алматы. 2002. 124.
6. Мухаммед Әли әл-хатами. Мұсылмандық тәрбие. Алматы. 2002. 103.
7. Ислам сенімінің негіздері. Алматы. 1995.
8. Мұсылманның кемелдену жолдары. Алматы. 2005. 78.
9. Ислам қағидалары. С.Сабых. Бейрут баспасы. Алматы. 2002. 78.
10. Мумин қағидасы. М.Ғазами. Египет баспасы.
11. Өте қажет қағидалар. А.Дамуллам. Қазан баспасы.
12. Ислам ақиқат көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
13. Негізгі діни мағлұматтар. Алматы. 2004. 367.
14. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы. 1992. 149.
15. Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.
16. Ақымбек Е. Ортағасырлық Қазақстан жерінде қалалардың дамуына исламның әсері. Вестник ҚазНУ. 2001. №1.
17. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы. 1995.
18. Ислам. Энциклопедия. Алматы. 1955.
19. Қартабаева Е. Араб-мұсылман мәдениеті және орталық Азия халықтары өміріндегі өзгерістер. Алматы. 2002.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: «Түркі халықтарының ... ... ... мен
когнитивтік көрінісі»
Жетекшісі
Орындаған:
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
............................................. 3
І бөлім. Түркі халықтарының адамгершілік туралы ой-пікірлері
мен оған когнитивтілік
басшылығы........................................ 5
1.1. Түркі халықтарының шет ... ... ... ... ... ... туралы ой-пікірлері...........
18
ІІ бөлім. Ислам дініндегі адамгершілік қағидаттардың түркі
халқы зиялыларының ой-пікірлеріне ықпалы......................
27
2.1 ... ... ... ... ... тигiзетiн
әсерi..................................................................
...... 27
2.2 Жеке тұлғаның қалыптасуындағы исламның рөлі мен
адамгершілікті қалыптастыру әдіс-
тәсілдері................................ 42
Қорытынды...................................................................
...................................... 65
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
............ 66
Қосымша.....................................................................
......................................... 67
Кіріспе
Зерттеудің ... ... біз ... ... Жаңа ... ... ... отырмыз. Жиырмасыншы ғасырдың соңығ он жылдығында көк
байрағымен жаһан жұртшылығының көздерін ... ... ... жағынан алпыстай мұсылман елінің ішінде ең бірінші орын алады екен.
Ұлан-байтақ топырағымыздың, абыройлы, атақты ... ... ... ... ... өркениетті дамуы үшін ата-бабаларымыздың құндылықтарын,
тарихын, мәдениетін, яғни ... ... ... ... жөн ... ... ата мекені болып саналатын қазақ халқы. Жаһанға әйгілі
әл-Фараби, Ж.Баласағұн, Қ.А.Яссауи т.б.сынды түркі халқының ғұламалары ... ... ... ... ... жөнінде жазған
еңбектеріндегі қағидаларын жіті қарастыра отырып, ... ... ... ... халықтарының өркениеттілігіне, ғылымға әуестігіне
Ислам дінінің әсері болғанын дінтанушылар айтып жүр. ... ... ірі ... өтіп ... және осы ... басты себепкер ел
басы болғаны қуантады. Ел тыныштығын сақтау үшін бүкіл ... ... мен ... көп ... ... мен ... татулығы
мен бірлігін алға тарта отырып парасатты ... ... ... өмір ... ... ... та, адам баласы қанша дарынды
боғанымен де, өзінің қолынан келе ... ... ... ... кіші мен күші мен ... ... ... өздерінің
өмір сүру тәжірибелерінде оның игілігін де көре білді. Білгенін мұра ... ... ... дінінің түркі ... жүру ... де ... арқылы меңзеп отырды. Ислам дінінің бірден-бір
үкімі, ол – ... ... ... Ислам мәдениетін түркі халқы құшақ
жая қарсы алды және оны өздігінше өрбіте ... ... діні ... ... тек қана ойлар тізбегі ғана болып қоймай, ислам –
адам өмірінің, адамгершіліктік қатынасының ... бола ... ... ... ... және ... мақсатына жетуді ғана ұйғармай,
сонымен қатар рухани кеңістікке ... ... ... ... алу ... ... ... ғұламалары рухани
бай қоғамда ұмтылудың негізін сала білді.
Зерттеудің мақсаттары: ... ... ... ... ... мен когнитивтік көріністерін айқындау процесі.
Зерттеудің объектісі: түркі халықтарының ислам ... ... ... ... ... ... туралы зиялы қауымның ой-пікірлерін
айқындау.
Зерттеудің пәні: түркі ғұламаларының ... ... ... ... ... ... ислам дінін басшылыққа алуы
туралы когнитивтік түсінігін басшылыққа алу процесін айқындау;
- түркі халықтарының адамгершілік ... ... ... түркі халықтарының адамгершіліктік қалыптасуына ислам дiннiң
тигiзетiн ... ... жеке ... ... ... рөлі мен ... қатысты әдіс-тәсілдерді белгілеу.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр бөлім 2 бөлімшеден,
қорытындыдан, ... ... ... бөлім. Түркі халықтарының адамгершілік туралы ой-пікірлері мен оған
когнитивтілік басшылығы
1.1. Түркі халықтарының шет елдердегі ... ... ... ... ... ... ... «таным» дегенді білдіреді.
«Когнитивті психология» психологиялық сөздікте ішкі ... ... ... беретін психологияның жалпы амалы (7;-355) ... ... В.П. ... – түйсік, қабылдау, зейін, ес, ойлау сияқты
танымдық процес деп қарастырады. В.П. ... ... ... қарастыратын танымдық процестер бөлігі когнитивті психология
ретінде аталадыма? Деген сұрақ еріксіз ... ... Р.Л. ... ... ... ... ... жазған В.П. Зинченка мен А.И. Назарова «Когнитивті психология»
деген атауды қалдыру себебін де көрсетеді. Біріншіден ... ... ... танымдық процестердің дидактикалық тәсілдері ... ... ... ... ... және т.б. ... көруге кедергі келтіреді.
Екіншіден, Американдық психологияда «когнитивті» термині Европалықтарға
қарағанда қосымша түсініктермен ... ... ... ... он ... ... құрған бихевиоризмге альтернатива ретінде
беріледі. Жануарларға эмпериялық бақалау мен эксперимент ... ... ... ... ... ... ... пен
рефлекстік трактовтіге «когнитивті» термині қарсы вакцина ретінде ... ... ... ... У. ... 1967 ... ... атты кітабын шығарды. Бұл когнитивті психологияға
жаңа бағыттағы психологиялық оймен беріледі.
Когнитивтік ... ... ... тоқталып көрейік.
Когнитвті психологияның бір шама бөлігі – білімнің адам санасында
қалай жасалатынын қарастырады. Ең ... ...... ... психологгтар білім репрезентациясын – «ішкі репрезентация» немесе
«кодтар» деп белгілейді. Олар білімнің қалай ... ... оны ... ... ... сұрақтарға жауап іздейді. Ойлау
деген не? Қабылдау мен еске сақтаудың табиғаты қалай? Осы ... ... ... Осы ... сұрақтарда білім репрезенетациясының
мәні: идеялардың, объектілердің адам санасында қалай сақталыну ... ... ... бойы когнитивті психология шұғылданған ... ... ... және ... ... ... «өңделуі» болды.
Білімнің жасалуы жөнінде екі түрлі тұрғынның болғанын сонау ерте кезден
– ақ бастау және ... ... үш ... де №1 ... ... ... репрезентациясы:
Көне египеттердің иероглифтік жазбаларынан мынаны байқауға болады. Грек
философы Аристотель білім – жүректе десе, ал ... ... – мида ... ... ес пен ойлаудың қайда орналасқанын анықтауға тырысты.
Египттіктердің ... ... ... грек ... ... адам жүрегінде деп қарастырса, ал Платон ойлауды ми ... ... ... ... ... ... құрылым және процестерді грек
философтары ... ... ... ... ... ... және процес жөніндегі талас ХVІІ ғ. басым болды және жылдар ... ... ... ... ... ... кездегі психологтар
біреуінің немесе екіншісінің ... ... ... ... олардың
психологиялық ойлауы бірінің және екіншісінің бірлескен ... ... Ол ... ... және ... әрекеттестігін түсіну үшін
сіз көз алдыңызға «құрылымды – ... ... ал ... – сол ... болып жатқан құбылысы» деп ... ... Ұя ... ... ара ... (ойда көлемі, формасы, орналасуы ... ал ... ... іс - әрекеттер болды. Жинақтау, сақтау және
өңдеу ... сай ... ... отырады. Когнитивті психологиядағы үлкен
жандану ол процеске қатысты жаңа құрылымды ашумен байланысты, сондай – ақ
сол ... мен ... ... ... адамның саналы танымды
табиғатына үлесін қосады деп ұғады.
Осы терминдердің маңыздылығы біздің ... ... ... ... және оны ... ... алуға итермелейді. Құрылым –
бұл когнитивті жүйені ... ... ... ... ... ... ... яғни ойдағы элементтердің ұйымдасуы
сияқты шартты түсінік. Мысалы еске сақтаудың қысқа ұзақ ... ... ... ... екі ... ... бар деген
метафарасы ... ... ... ... ... ... «ағаш»,
«кітапхана», «өңдеу деңгейі», «абстракция» және «схема» сияқты сипаттайтын
метафоралар мен де пайдаланылады.
«Процесс» термині – ... ... ... ... немесе қайта
жасау сияқты операциялар мен функциялар ... ... ... ... ... ... келеді. Біз процестен ойлау, есті
кодтау, түсінікті қалыптастыру және т.б. қарастыру кезінде кезігеміз.
Мәліметті қайта өңдеу кезінде ... мен ... ... жұмыс істейді
және әрқайсысының бір – біріне деген әсері ... ... ... өңдеуге қатысты пайда болады, ал процестер құрылымның басталуында
пайда болады. Себебі құрылымда ... ... ... ... Сондықтан
когнитивті психологиялық талдау олардың физикасын бөле жара қарастырмайды,
ал ақтық талдауда процесс пен ... ... ... ... ... пікірінше, ойлау әртүрлі сезімдік ынталануға негізделеді.
Әрбір ... ... бір ... ... ... ... жарық энергиясын
немесе дыбыс және т.б. мәлім ... ... ... ... ... ... бірі – ... болды. Аристотельдің
пікірінше, адам парасаты объектіні қабылдауға әсер етеді. Объектіні жіті
түсіну ол ойлау ... ... ... - ақ, ... ... әсер ... 2 ... идеяны әкеледі.
1. ассоцианизм принципі;
2. логика (қисын заңы).
Аристотелдің идеясын ... ... ... ... ... ... болып көрінеді де, ал Платонның
түсінігі «құрылым» сияқты ... ... ... ... ... өркендеу дәуірінің (Ренессанс) философтары мен теологтарының
пікірінше, білім адамының бас ... ... деп ... және ... ... ... ... мен орналасу жайында өздерінің схемасын
ұсынады. Оны мыны №1 суреттен ... ... Бұл ... адам ... ... органдары арқылы,яғни кәзіргіші экстрорецепторлық
қабылдаулар арқылы ... ... ... ... – дәм, көру,
есіту, иіс, тері); ... қоса ... ... ... ... деп
есептейді.
18 ғасырда Британ эмпериктері Беркли, Юм, ... ... Джон ... ... бойынша ішкі репрезентацияның үш түрлі типі бар:
1) тікелей сипаты қабылданған сенсорлық құбылыстың барлығын қабылдау;
2) салғын перцептердің көшірмесі – яғни, есте ... ... осы ... ... ... жасалануы – яғни ассоциативті ойлауын
көрсетеді.
Юм 1748 ж. ішкі репрезентацияның мүмкіндігі ... ... және ... біріктіруге болмайтын форма мен құбылыстарды қиялында
біріктіру табиғи және таныс заттарды танудан қиын ... деп ... ... байқайтындығымыз ішкі репрезентация белгілі бір ережеге сай
қалыптасады немесе қалыптасу мен ... ... ... пен ... ... ... байқаймыз. Міне, ... ... ... ... қарастырып жатқан мәселелері.
ХІХ ғасырда психология философиядан бөлініп өздігінше пән болып
қалыптасуға ... ... олар ... ... негізделуді
қарастырады. Осы орайда Фехнер, Брентано, Вунд, Мюллер, Кюльпе, ... ... және ... ... роль ойнайды. ХІХ ғасырдың екінші
жартысында білім туралы түсінік екіге жарылады:
Бірінші топ ...... ... ... пен американдық
психолог Э.Титчер жатады.
Екінші топ өкілдеріне – Ф. Брентано басшылығындағы өкілдер жатады.
Брентано ішкі ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Оның ... ... пәні – ... ... салыстыру;
- пікір;
- сезінуді зерттеу деп есептейді.
Ал олардың қарсыластары Аристотель мен ... ... ... ... ... бұл ... де ... философиялық
ойлаумен емес, енді нақты экспериментальдық тексерулермен ... осы ... ... ... ... ... дамып жатқан жаңа
психологияны сынға алады. Сөйтіп, 1889 Америкада алғащ рет ... ... ... өзінің психологиядан ең көрнекті ... ... және адам ... ... ... негізделген
моделін жасайды. Джеймстің пікірінше, «психология пәні- сыртқы ... ... болу ... деп ... ... ... мен тікелей байланысты болуы еске қатысты
тұрғысы, яғни құрылым мен ... ең ... роль ... ... ... пен ... қабылдауға қатысты
эксперимент жасайды, олар ойлау операциясын орындауға кететін уақытты
анықтауға ... ... ... ... эксперименттерінің
сипаты когнитивті психологияның мәселелеріне қатысты болды, қарастырған
зерттеулері, процедуралары және ... ... ... ғасыр
өткен соң осы пәннің пайда болуына негіз болады.
ХХ ғасыр басындағы білім репрезентациясы -ХХ ... ... ... ... психологияның пайда болуына байланысты ... ... ... ... ... ішкі репрезентация туралы көзқарасы психологиялық формула
«стимул - реакция» (S – R) ... ал ... ішкі ... мен ... арасында өзара бір мәндегі лайықтылық
контекісінде құрайды.
ХХ ғасырдың ... ... ... экспериментальды
психологиясында бихеовиоризмнің үстемдігі жүреді және осы кезеңдерде ... ... жаңа ... ... ... олардың көбі қазіргі
когнитивті психологияға әсер ... ХІХ ... ... ... ... қалады, сөйтіп оның орнын бихеоворизм ... ... ... ... мен ...... еске сақтау, және
ойлау зерттеулерін әдейі қарамай ол елу ... ... ... ... ... ішкі ... ... ұйымдасуымен белгіленетін
«құбылмалы аралыққа» жатқызады. Мұндай ... ... ... Халл
және Толмэн болды және ол сол ғасырдың алғашқы ... кең ... ... ... ... ... Толмэн (1932) –
үйретумен шұғылданды және «лабиринтегі егеуқұйрықтықты неге ... тек ... ... және ол S – R байланысының бірізділігі
емес», - деп көрсетеді.
Бірнеше жасалған ... ... ... ... жолмен жетуге үйретеді және оны ... ... ... бара ... жолында оның тағамын алып қойып отырады ... тіке және ... жол ... тамағын табуға үйретілгенін көруге
болады. Толмэнның анықтауы бойынша жануарлар өздерінің айналасындағылардың
«картинасына» ... ... және ... ... ... оны
пайдаландырады. Бұл «картинаны» кейін когнетивті карта деп атайды.
Толмэннің ... ... ... ... ... ... ... тамағын) когнитивті картаның болушылығынан айналадағы
қоршаған дүние туралы мәліметті туралы ұғымның барлығы байқалады. Толмэннің
бұл ... ... ... ... ... әсер етті ... болмайды. Дегенмен, оның жануарлардағы когнитивті ... ... ... ... түсінігіне байланысты қызығушылығынан
туған әрекет еді.
ХХ ғасырдың 50 – ші жылдарынан бастап ғалымдар ... ... еске ... ... ... ... ... семантикалық ұйымдасу,
тілдік процестер, ойлау және басқа да «когнитивтік» тақырыптарға аудара
бастады.
Эксперименттік психологияға ... ... ... ... сөйтіп
когнитивті психологияға мәселелеріне беттерін тура ... ... ... ... ... бағыттарын бекіте бастайды. Бұл жолы
олардың позициясы 30–шы және ... ... моды ... ... өзгеше
нығайған күйге енеді. Неокогнитивті революцияға негізделгендердің ішіндегі
негізгі фактор мыналар болады:
«Бихеоворимнің сәтісдігі». Бихеоворизм адам мінез–құлқының әртүрлілігін
стимул мен ... ... ... бере алмады. Ішкі ойлау процестері
стилде (ынталануда) жанама байланыста бола ... ...... ... Кейбіреулердің айтқанындай, ішкі процестерді анықтауға және оларды
когнитивті психологияның жалпы теориясына жатқызуға болады деп есептейді.
Байланыс теориясының ... ... ... тән ...
сигналдарға білдіру, зейін, кибернетика және ... ... ... ... байланыс теориясын арандатады.
Қазіргі лингвистика. Танымдыққа қатысты тіл және ... жаңа ... келу ... ... ене бастады.
Еске сақтауды зерттеу. Вербальды үйрету және семантикалық ... ... ... ... ... бұл еске ... жүйесінің даму
моделі мен басқа когнитивті процестердің моделін ... ... ... ... мен ... да ... ... ғылым
және оның ерекше бөлімі - жасанды интеллект (Ж.И.)(искуственный интелект
И.И) – еске ... ... ... және сақтауға қатысты негізгі
постулаттарын қайта қарастыруға мәжбүрледі, ... ... ... де ... ... жаңа ... зерттеудің мүмкіндігін кеңейтті.
Сонау көне ежелгі тұжырымнан жаңа зерттеулерге дейін ... ... ... ... ... деп келді. Бұл тақырып
бізге грек философтары мен ренессанс (қайта ... ... ... ... ... ... ... жетті.
Ішкі репрезетация әлемі өзінің тәндік қасиеттеріне пара – пар ма? Ішкі
репрезентация шынайлығы ... ... ... ... Яғни ... (ұқсас емес). Толмэннің ... ... ... байқайтынымыз сезім органдары арқылы алынған мәлімет абстрактілі
репрезентация түрінде сақталынады деп ... ... ... мен ішкі ... ... талдағыштық тұрғыдан
келген Норман мен Румельхарт (1975) болды. Олар эксперименттерінің бірінде
жатахана тұрғындарына өздерінің тұратын ... ... ... ... ... ... ұсынады. Студенттер сол өздері тұрып
жатқан жатақханасының архитектуралық бөлшектерін – ... ... ... және ... жағдайларын кескін ұқсастыру керек еді.
Мұнда қарапайым қателер жіберіледі. Мысалы, студенттің көбі ... ... ... көрсетудің орынына, оны керісінше ішкі жағына
көрсетеді. Ғимаратқа ... ... ... ... ... ... өздері таң қалады. Мұнан біз адамның мәлімет
жөніндегі ішкі ... ... ... мен ... өз ... былай дейді: «естегі мәліметті
репрезентациялау шынайы өмірді нақты еске түсіре алмайды, ... ... және ... әлем ... ... ... ой ... және
реконструкция қайта құру ғана». Бұл келітірілген мысалдардан психология
негізгі принциптерімен танысамыз. ... әлем ... ... ... ... келе ... ... репрезентациясы біздің сенсорлық
аппаратымыз арқылы алынған стимулмен байланысты және онда барынша ... Бұл ... ... ... ... ... ... универсальды және тума байланысты) ... ... ... ... келіп түсетін мәліметтер абстракцияланады және сосын барып адам
есінде сақталынады. Мұндай көзқарас кейбір сенсорлық құбылыстар ... ... ... сәйкестенеді дегенді жоққа шығармайды,
сенсорлық стимулдар сақтау ... ... ... ... ... білімнің жалпылануы когнитивті психологияның
ең негізгі мәселелері болып есептелінеді.
Когнитивті ... ... ... ... да ... ... революцияға формальды және математикалық логика дамуымен
байланысты болды. Дж. С. Милль және Дж. ... ... ... жүйесі
ойлау заңын сипаттайды дейді.
Н. Винердің «Кибернетика» деген еңбегінің 1948 жылы ... ... және ... ... ... А. И. Берг пен Б.В. Бирюковтардың
пікірінше кибернетика табиғаттың түрлі объектілеріне - ... ... ... ... ... ... тұрғыдан келу, мәліметті қайта өңдеу мен басқаруға қатысты оның
сол жағын ... ... ... ... ... философияны және т.б. ауыстыра алмайды – дейді.
Мәліметті қайта ... ... ... ... түсінігіндегі негізгі
кейінгі елу жыл ішіндегі феноменге айналғанмен, когнитивті психология адам
табиғатында оның ... ... ... ... оның басымдығын
көрседеті. Үш жүз жыл барысында ... ... ... ... жаратылыстану пәні, анығырақ айтқанда ... мен ... ... ... ... жоқ. Оған ... ... де болды
(203; 229). Қысқа мерзім ... ... ... ... ... ... ен кіші ... шардан күн жүйесі планетасына дейін зеттелінді.
Атомдық ... ... ... ... ... және т.б заттардың
химиялық құрамын анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... мистикалық құбылыс деп саналып келген
түсініктерді түсіндіретін дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Вундтың жасаған кезінде, Г.Ф.
Гельмгольцтың бұрынғы ассистенті Г. Герц сол ... ... ... ... ... ... берді. Электро – динамикалық
симметриялық форманың теңдеуге мән беру арқылы ол электрлі магниттік ... ... ... ... байланысын көрсетеді және бұл ... ... және ... ... ... ие болады.
Міне, осының барлығын қосып алғанда ... және ... ... ... ... бастамасы болды (47, 79).
Космыстық тәртіптің таралуына ... ... ... сенім
туады, сөйтіп адамның жанының қозғалысын қайта ... ... ... ... (И. Гербарт, Р. ... ... (Дж. ... ... ... химия» ( Дж.С.
Милль) болуы керек делінеді. ... ол ... ... болмай қазіргі когнитивті психология дәрежесіне дейін
көтерілді. 60 ... ... ... тәжірбиелік психологиясына
қызығушылық өрісі мен ... ... өте ... алмасушылық пайда
болды. Бұл өзгерістің болуы тікелей қазіргі ... ... ... ... ... ... тек ... танымдық
процеске ғана қатысты болмай, сонымен бірге қабылдау мен моторикаға қатысты
болды. ... ... ... ... ... ... ... қалған товар өнімділігіне мүмкіндік беретін модалық этикеткалар
сапасында ... (236, ... ... ... кез – ... жаңадан пайда болған ғылыми бағыттарға
қарсы тұра алатын еді және ол адамның мәліметті қайта өңдеу процесін зрттеу
міндетіне қатысты үнемі ... және ... ... ... ... ... болды.
У. Найссердің пікірінше ішкі психикалық процестерін талдау жасайтын
есептеуі ... ... ... соң бұрын - соңды күдікпен қарайтын
немесе қарсылықта ... ... ... ... ... ... ғасыр қабаттасқан бихевиоризмен байланысын қайта түзеді,
еді ол қатаң түрде ... ...... тұрғылы
әдістемесін қатаң сақтап және оған машиналы моделиривание мүмкіндігін қоса
отырып ... ... ... ... ... мәселелер
жеңбері аудымдай түседі және ол толық ... ... ... ... ... ... болады. Бір ерекшелігі, осы зерттелінгендердің ... ... ... ... Қарастырылғандардың барлығында алғашқы
кезде – білімнің пайда болуы мәселесі қалыс қалып отырды. Мұның ... ... ... ... ... ... деп ... Бұған бірден – бір ұтымды түсінік – ол компьютерге және оның
құрылымдағы ... ... ... мен ... ету мүмкіндігіне байланысты десек болады. Мұндай құрылым белгілі
бір реттілікте дискретті ... ... ... Оған ... ... есті ... ғана тән. ... процестер мәліметі
оперативті өңдеуге шоғырланған, сол жалғыз процессорда өткізгіштік ... ... ... ес керісінше, барынша кең және шартты
кодталған жазылымдарды ұстайды және ... ... ... Дәл
осындай адамның когнитивті өрісінің ұйымдасуынан табуға табысты.
Улрик ... 1967 жылы ... ... ... ... біздің танымдық процестеріміз – қабылдау, зейін, ес және
ойлаудың конструктивті ... ... факт ... ... ... ... ... еске түсіретін, ойлайтын,
әлемнің жасалынуын ... ... - ... ... ... үдететін, сақтайтын, алатын және
пайдаланатын барлық процестердің ... ... - деп ... ... ... ... ситуациялылықтың жоқтығында да өрістейді.
Түйсік, қабылдау, қиялдау, еске сақтау, еске салу, ... шешу ... ... ... ... кезеңге немесе таным процессінің
аспектілеріне жатады.
У. Найссер когнитивті психология жетекші метофорасын анықтауға ... ... ... ... ... эвристикалық
бағдарламасына сай орын береді. У. Найссердің пікірінше, ... ... ... ... адам ...... ... демонстрациялану ролін көрсету. Дегенмен, У. Найссердің
монографиясы мұны ашып ... ... және ... ... теориясы
және әлеуметтік психологияға да бірде бір ... ... Оның ... мәліметті егжей – тегжейлі талданады.
Сенсорлы мәліметке «айналу» жолындағы бірінші кезеңде еске ... ... ... көру үшін және «эхоникалық» ... ... ... ... ... ... мерзімді еске барып, онда жасырын
процесстер көмегімен сақталынады ... ашық ... ... ғана ұзақ
мерзімді еске сақтау мүмкіндігіне ие ... ... және ... ... ... сипатына ерекше көңіл аударады. У. ... екі ... ... ...... алды ... ...
бұл мәліметті даралы және параллельді қайта өңдеумен байланысты. ... ... ... ...... ... ... егжей – тегжейлілік және
бірізділігімен» ерекшелінетін өңдеудегі конструктивті актіліқ сипатқа ие.
Мұнда мәліметті вербальды кодалауға есте ... алғы ... ... ... ... ... қызмет көрсетеді.
У. Найссердің «когнитивті психология» еңбегінде ес феноменіне, оның
ішінде көру образына едәуір орын ... ... ол ... ... ... отыруына қосымша мәліметтің әрқайсысы фиксациясымен қосылуынан
болады», - деп көрсетеді.
У. Найссер көру есін «схематикалық көру объекті» деп ... ... ... еске ... мен ... ... қабылдау ролі арасында
ұқсастық бар. Екуінде де мәлімет ... ... ... ... Найссердің «когнитивті психология» еңбегі дәстүрлі психология жаңа
техникалық жетістіктермен кең синтездің әсер ... ... ... бағдарламасы базасында структурализм мен Ф. ... мен Н. ... ... ... ... ... ... бір ғұлама былай деп бағалапты:
«Ғылымнаң дамып келе жатқан бұл бағыты біздің ... әсер ... және ол әсер ... іспетті болмақ». Бұл энтузиазмді ... ... ... ... Тек ... ғана бұл ... ... шығады. Бір таң қаларлығы осы көзқарастың қатты әсер ... У. ... ... келесі «Таным және шындық» деп аталатын
еңбегін жазады.
Когнитивті психологияның ... ... ... ... ... ... барлық кезең сол ... ... ... адам ... ... ... ... зерттелгенін
көрдік. Когнитивтік психология даму кезеңінде үлкен және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... деген сөз тілімізге араб – мұсылман мәдениетімен ... ... ... ... ... ... болған.
«Тәңіршілдік діннен гөрі ежелгіт космологиялық түсініктердің жиынтығына
жақын болған» деп көрсетеді. С. К. ... Ол ... ... ... ... ... көзқарас. Дәтүрлі теологиясы мен
ислам философия тұрғысынан қарағанда тәңіршілдік дін бола алмайды.
Дін болу үшін оған ... ... ... ... ... ... ... талап етілуі, яғни «жақсылық» пен «жамандық»
(немесе рахымдылық пен ... ... ... ... ... Оның негізінде «ар - ождан», «ұят» т.б. этикалық ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік тұжырымдарды діннен таба алмау. Діндер «табиғи» және
«этикалық» діндер болып бөлінеді деп ... ... ... ежелгі наным – сенімдер, мифологиялық жүйелер, көп
құдайшылықтың әр түрлі формалары ... ... ... ... яғни ... ... ... жатады.
Түркі халықтары этикалық діндердің әдетте негізгі қалаулы пайғамдары,
қасиетті кітап ... Олар ... бойы ... ... тәжірибесін,
космоногиялық, т.б. білімдерді жоққа шығармаса да, «уахи» жолмен ... ... ... ... жүйесіне, адамгершілік тұжырымдарда, өркениет
қағи даларын орнатады. Түркі ... ... ... ... ... ... бұрын сақтар хандары дүние салғанда молаға оның құлдары мен
күңдерін, нәнизактарын ... ... ... де) ... ... «Өлтірме»,
«ұрлама», «зина жамаса» сияқты ... ... ... туатын
«күнә», сол сияқты «жәннат» пен тозақ идеялары түркі ... ... ... ... ... ... ... ережелер мен
қағидалардың өрелігін сезініп, пайдаланады. Исламдағы халықаралық құқықа
енгізілген озық нормаларда ... ... ... ... ... ... үлгілерін пайғамдар, халифалар кезінде соғыс
қимылдарында мұсылман жауынгерлері муджахиттер көрсетеді.
Түркілер қоғамында ... – неке ... ... ... ... Ертеде тарихи «балалық шақ» кезінде бұл саладағы кездесе беретін
еркіндік сәбидің ойылы, бейкүнә ... ... ... ... өсе ... ... жаратушының алдындағы жауапкершілігі күшейді,
табиғат аясында еш сөгісі жоқ ... ... аяқ ... ... болып
есептелінеді. Әлемдік діндер, оның ішінде ислам дініндегі ахлақ мәселелері,
тыйымдар, ... ... ... ... ... этноста осы
тұрғыдан тәрбиелейді.
Қазақстан – ислам өркениетінің құрамында. Х – ХІІ ғасырлар ... аса ... ... ислам өркениетінің ажырамас бөлігіне,
оның шалғай ... ... ... ... осы ... ... ...
ислам синтезі толық үстемдік құрды. Түркі көшпенділерінің ... ... т.б. ...... ... қалыптасқан дербес ұлт ретінде
ХV ғасырда тарихи ... ... осы ... ... ... ... таралуынан емес, Дешті Қыпшақ
даласындағы ХV ғасырдан бұрын, ХІ ... ... ... керектігін
көрсетіледі.
(Қазақстан тарихы 5 томдықтың 1 томы – 428, М. 1991). ... ... ... көшпенділігі (номадизм) мен софылық ислам тамаша ... ... - ... ... ... ... ... (№7. 22 бет).
Дешті қыпшақта ХІV ғасырда мұсылман емес діндердің еш ... ... ... ... бейбіт жағдайда жүзеге асқаны орыс,
еуропалық ғалым – шығыстанушылардың да бір ... ... ... ... О
Бартольдтың, А. Мецтің «Мұсылман Ренессасы еңбектері, Д. Грюнобаумның
арабтарға бағыну ... ...... ... ... ... бере алмауды көрсетеді» деген тұжырымы, А. Массоның мұсылмандарға
Византияның езгісінен зардап көріп ... ... өз ... ... деп ... ... софылық бауырмалдықтардың, екпінді рухани –
ағартушылық қызметінің арқасында жүзеге асырылды.
Олар: - Йассауйия, Қадырийия, Кубрауйия, ... ... ... ... ұйымдар.
Сонымен бірге бұл процестер мұсылмандық оқу ... ... ... ... елінде исламдану мұсылман көпестері жер – жерді аралау да сауда
саттығымен қоса, рухани насихаты ... ... ... де намазын,
оразасын тастамай, әдептілік пен ислам мәдениетінің тамаша үлгісін көрсетіп
отырды. (№7. 23 ... ... ... ... ... ... ... дінін
қабылдаған топтар VIII бастап пайда болды.
1) ІХ ғ. бұл ... ... ... ... дәнекерлігінің
арқасында қатты дамыды.
2) Қарахандар мемлекетінің тарихында Сатуқ қоғра Қаразан мұсылмандықты
қабылдап, азан шақырып Әбу әл - Кәрім ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы алғашқы түркі мұсылман мемлекеті
болды.
Саханилер мен ... ... ... ... ... ... ұлы тұлғалар дүниеге келді. Олар ислам руханиятының түркі жұртына
ғаламат прогрессивтік әсер еткенінің тірі ... ... Әбу ... Әл ... ... ... ... Қашғари, Ахмет Йассауи сынды, ойшыл, ғалым,
ақындар еді. (№7. 24-25 бет).
Олар ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Ислам
кезінде түркілер өздерінде бұрын – ... ... және ... сол заманда
барлық халықтары таң қалдырған, аса дамыған білім беру жүйесіне енеді және
қысқа уақыт ішінде емін – ... ... жол ... ... негізгі себебі: ислам, дінінен, Ұлы Пайғамдардың
тарихи миссиясымен, қасиетті ... ... ... ... ... ... ғалымдардың қарастырған мәселесінің бірі –
адамгершілік проблемасы ... Олар өз ... ... ... болып
табылатын қасиетті құран мен сүндеттер негізінде адамгершілік қағидаларын
өзек етті.
Фараби өзінің философиялық, этикалық ... ... ... ... ... ... ... даналардың ойларымен үндестігін
тамаша дәлелдейді.
Әл – Фараби жаратушының ... ... өз ... ... яғни ... мен дін жүйесін ара түсіністкке ... ... ... Әл – ... – Алла тағалаға қатты ... ... ... ... мен ... ... ... оны суфизмге, аскетизмге жақындатады. Ол да
негізсіз емес.
Біріншіден, суфизмнің философияға, нақты ... ... ... ... ... ... пәктік идеялы десек, Фараби соншалық білім
мен даңқына ешқашан мастанбай, байлық пен ақшаға еш қызығушылық ... ... туп - тура ... ... Алланың барлығы мен
бірлігі ... адам ... ... ... болмысын, барша
жаратылысқа деген қамқорлығын, ... – ақ ... жоқ ... ... ... жеткізеді.
Ғалым еңбектерінде Аллаға тәкбір айтып, ардақты ... ... ... ... ... ... ... сенудің қоғам, мемлекет өмірінде
қаншалықты пайдасы бар ... өз ... ... ... ... (№7. 35 ... - ... мұрасына үңілер болсақ, мұсылман ойшылдары сияқты рухани
фундамент (ал «рухани» дегенді Шығыс ең әуелі ... ... ... қоғам құруға болмайтынын ескерткен. (№7. 36 бет).
«Қайырымды қала тұрғындарының ... ... Әл – ... дидактикалық, тәрбиелік маңызы зор трактат. Онда футурологияның
(болашақты болжау) элементтері де бар, себебі, ұлы ... ... ... ... қала ... ... ... Шпенглер, Тойнба, Ясперс,
Вебер т.б. ұлы Батыс ғалымдарының мың жыл ... ... ... ... ... ... ... моральдан ажыраған антиниетті ... ... әл ... ... қала).
Ізгі қала – ол имандылық, адамгершілік негізінде құрылған, үлгілі қоғам
бейнесі. Ал оның түбінде - Халифат ... ... ... ... ... ... жатыр. (№7. 36 бет).
Ислам ойшылдарының ойшылдарымен бұл идея ... ... Ибр ... - ... қоғамды, ізгі адамдар қаласын, ізгі қаланы; Ибн
Синаның - әділ ... ... ... т.б. ... ... бір – ... ... еңбектеріндегі ортақтықтың ... ...... ... басымдықтар, олар ғарыштық гармониямен үндескен, тәртіпті
мұсылман қоғамын дәріптеу, адамгершілік қағидаларды дәріптеу еді.
Ізгі қоғам ...... ... пен ... ... бойына
жинаған кемел тұлға. Қоғам гуманизмді, барлық адамдарға қамқорлық негізге
алуы дұрыс. Адамдардың сана тұрғысынан тең емес ... ... ... ... ... ... рухани – адамгершілікті ... әр ... ... келетінін мойындаған. (№7. 37 бет).
Исламның даналығы – ... мен ... ... нақты жағдайға сай икемді, әрқилы әрекет қылужа міндеттеді. Құран
мен Хадис демократиялық, адамгершілік негіздерге ... ... ... ... қоса ... ... өзек ... (№7. 37 бет).
Орта ғасырлық түркі мәдениеті өкілдерінің бірі – ... мен ... ... құрған Қарақат мемлекетінде ХІ ғасырда өмір ... ... ... ақын ... ... ... білік» поэмасы түркі тілінде
жазылған. Бұл шығарма түркі классикалық әдебиетінің ... ... ұлы ... ... ... – мұсылман шариғаты, ислам
руханияты (адамгершілік мәселесі) екенін ... ... ... ... Әл – ... ... тағдырына ұқсас.
Баласағұн өз поэмасын Қарахан мемлекетінің қағанына ... ... ... ... ... ... ... үшін
жазып қолына тапсырғаны белгілі. «Құтты білік» Әл – ... ізгі ... ... көп ... ... (№7. 39 ... ойшылда біреуі – ғылыми тілмен, екіншісі – көркем тілмен – ... ... ... ой – ... ... – тілегін суреттеп жеткізеді.
Фараби жалпы мұсылмандық негіздермен ғана шектеледі. Ж. Баласағұн өз
тарихын отанының нақты проблемаларын ... ... ... ... ісіне,
этно – мәдени, рухани – адамгершіліктік процестерге толық ... ... елі ... кезінде, яғни жүз жылдан астам ислам туы желбіреп
тұрған уақыттың ішінде мәдениеті мен ... ... ... ислам
шариғатына сай құрып орнықтырып үлгерген болатын.
Түркі дүниетанымының негізінде ислам этикасы, рухани – ... ... ... сақталынып, ол жаңа діни ... ... (№7. 44-45 ... ... ... ... ... атап айтқанда зұлымдық пен
қатыгездік, ... пен ... т.б. бәрі ... ... надандықтан деп есептейді. Баласағұн өзінің дидактикалық
сарында жазылған шығармасында мороль, ... ... ... – тәрбие
туралы өсиет – ғибрат сөздері.
Көне түркілерде «мороль» ... ... ... ... ... өзінде мораль этика христиандық негізде дамыды, ал көне қытай
қоғамында конфуциялық этика, үстемдік құрып тұрды. Ал ... ... ... сол ұғымының мазмұны исламда ахлақ пен беріледі.
Жүсіп Балсағұн ғалым әрі мемлекет қайраткері ретінде патриоттық ниетпен
Қарахандар қағанатын құтсызданудан сақтау жолы ... ... ... ... ... ... жөн ... Шығарманың тууының саяси, тарихы
алғышарты, міне осында. (№1 44-45 бет).
Ислам дінінің қазақ халқының қоғамдық өмірі мен ... ... ... орны. Қазақ мәдениеті – Алтын орда кезеңінде,
оның мұсылман дінін қабылдаған кезеңінде толық қалыптасты.
Қазақ мәдениетін, ... тек ... ... кең таралып
этнопалитонмге айналуымен, немесе Еуразия аумағында нақты ... ел ... ... ... ... ... ... ХV ғасырдан әлдеқайда бұрын, бәлкім ХІ
ғасырдан ... ... ... ... бұл ... ... ... Орда кезеңінде түркі көшпенділігі (номадизм) мен ... ... ... келіп, мәдени - әлеуметтік синтез ... ... Орда ... ... ... ... ... рахинят,
экономика, сауда - барлығының керемет гүлденген шағы. (№7. 44-47 бет).
Ортағасырлық мұсылман араб Ибн Халдунға жүгінсек жалпы ерте ... ... ... ... ... бір позитивті рол атқарып
отырғанын анықталады. Оның мағынасы мынада: қалалық мәдениетке негізделген
отырықшы мәдениеттер ішкі ... ... ... бара – ... ... сол кезде ішінен іріп – ... ... ... ... ... алу ... ... бірақ ол көшпенді «жабайылар» түп – ... ...... құтқару үшін таңдалынғандар.
Мұны, дүниежүзілік тарих тәжірибесінен осы заңдылықты ... ... Рим ... құлдыраған шағында шабуылдың үстіне ... ... мен ... ... ... ... болса да, моральдық,
адамгершілік жағынан римдіктерден ... ... Олар ... пен ... немесе түрік, қанаушылықты білмеді, бостандық сүйгіш, батырлық,
рыцарлық, қағидаларын ұстанған тайпалар еді. (№7. 50 бет).
Олардың «күнәларының» ...... ... ... ... ... ... қылықтар.
Ал римдіктер болса мемлекет, мәдениет, құқық, ғылым, спорт – небір
күрделі салаларда жетістіктерге ... ... ... театр салып
отырса да. Зұлымдық, маскүнемдік, ... т.б. ... ... ... деп көрсетеді. (№7. 50 бет).
Ибн Халдун далалық тайпалардың дәл осындай терең ... ... ... ... ... бар екенін анықтайды. Олар
табиғат аясындағы тіршілікте, қанды жорыққа шыныққан, ол ... ... ... бірлік сияқты құндылықтары күшті еді.
(№7. 50 бет).
Қазақ халқының өзіне тән көшпелі өмірінде исламның бес парызын ұстауы,
ғибадаты, ахлақи үкімдерін ... оқу ... ісін ... ... ... ... беруі, діни қисса – дастандарды ... ... ... ... ... т.б. діни – ... ... сипаттары осы
Алтын Орда кеңесінде, Өзбек қан тұсында толық орныққан». (№7. 67 ... ... ... ... ... ... ... халықы
зиялыларының ой-пікірлеріне ықпалы
2.1 Түркі халықтарының адамгершіліктік қалыптасуына ислам дiннiң
тигiзетiн әсерi
Сенiм мен адам болмысы арасында өте терең байланыс бар. ... ... ... ... атты ... ... ... зерттеулер бөлiмiнiң
бастығы ретiнде 15 321 әйел мен ер адамдарға зерттеу нәтижесi мен 73 ... ... ... ... келтiредi: “Бiр дiнге ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық қасиет пен
мiнез, дiнсiз ... ... ... әрi ... ... ... ... таста, өмiр сүруiңе қара” атты кiтабында, уайым-
қайғының алдында алу шараларының бiрi ... ... ... “Бүгiн
жарты сағаттық тынығуға уақытын бөлемiн. Бұл кезiнде Жаратушыны ойлаймын.”
Психология мамандары дұға мен ... ... ... ... ... жол бермейтiндiгiн дәлелдеген. Бұл үшеуi де (ренiш, уайым мен
қорқыныш) науқастануға басты себептер болып ... ... ... бiрi ... Карл Юнг, ... Man in Search of Soul” ... былай деп жазады: Соңғы отыз жыл iшiнде дүниенiң түкпiр-
түкпiрiнен менi ... ... ... келедi. Олардың көпшiлiн қолымнан
клгенше емдеп жiбердiм. Солардың iшiндегi отыз ... ... ... ... ... дiни ... жоқтығынан туындаған. Олар өмiрге
дiни тұрғыдан қарамай, дiндар жолдастары ... ... ... ... ... қайта оралмай толығымен шипа таба алмайды.
Буддадан кейiнгi үндi ... ең ... ... ... ... көмегi болмаса, қысқа уақыт iшiнде жынданып кетер едiм” “”
дейдi. ... ... ... ... ... ... ... Digest”
журналына жазған мақаласында: “Бiр адамның iстей алатын ең күштi iсi ... Дұға ... ... күшi сияқты шынайы құдiрет. Ешбiр ем ... ... ... тек қана ... ... ауруларынан
айыққандарын көрдiм”-дейдi.
Jacgues Chevalier, “Pascal” атты шығармасында, Паскалдың “Аллаһтан
ұзаған, оны ... адам не ... не ... ... және ... алмайды” деп айтқандығын жазады.
Сенiмнiң жанұя тыныштығын сақтауда да ролi ... зор. ... атты ... “Дiни дәстүрлер бойынша жасалған некелердiң
басқаларға қарағанда аз ажырасумен ... ... ... ... жоқ адамдарда ажырасу дәрежесiнiң өте жоғары екендiгi
статистикалармен дәлелденiп көрсетiледi.
Сенiм әлсiздiгiнiң өлiмге ... ... әсер бар ... барлық нәрсенi шешетiндiгiн мақұлдағандар статистикаларды мұқият
зерттеген кездерiнде жаңылысқандықтарын ... ... ... жыл ... ... ... өлiмге байлайды. Әлем денсаулық ұйымы және ... ... ... ... 1955 жылы 22477 ... ... қию ... тiркелген. 1978 статистикаларына сүйенсек, өзiн-өзi
өлтiру 20000 болыпты. Барлық ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде ойланулары керек ақ. Өйткенi бұл
елдерде әлеуметтiк-экономикалық ... өте ... бiлiм мен ... де ... ... империясына қосылғаннан бастап олар қазақ халқын өзге
дiнге кiргiзу мүддесiн көздеген болатын. Олардың ... ... ... дiннен бездiрiп, айтқанына көндiрiп, айдауына жүретiн мәңгүртке
айналдыру саясатын ұстанғандықтары жасырын емес.
Сiбiрдiң ұсақ ... ... ... ... үкiметi қазақтарды да
шоқындыруды мақсат тұтқан мемлекеттiк ресми миссонерлiк саясатжүргiзген.
Дiнi бар елдiң ... ... ... қарсы күреске шығуы, өздерiнiң
салт-санасын сақтау үшiн қажырлы әрекеттерге баруы ... ... ... ... ... бiлiп ... Ресей қаралымындағы бағынышты
елдердiң көпшiлiгi мұсылмандар едi. Мiне осы топтағы дәстүрi жақын елдердiң
басын бiрiктiрмей үшiн ... ... ... айласы қалмады. Олар
дiндар адамдардың арасында алауыздық ... ... ... ... ... ... ... етiп көрсету саясатын жақсы жүргiздi. Өзi
тәуелдiк ... ... ... дiнiн де ... ... ... үшiн,
панисламизм деген жалған қисынды да ... ... ... бұл ... ... әсер ... ... iске аспай қалды. Қазақ халқы өздерiнiң
ата-бабалары ұстанған, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерiне ... сiңiп ... ... ... ... ... иман ... мен шарттары жеке тұлғаның ... ... мол. Ең ... Ислам дiнi ұлт меншiгiндегi дiн емес. Ол ... ... ол қара ... ақ ... бай ... ... ... бөлiп-
жармайды. Исламият бүкiл ғаламдық дiн болғандықтан, ұлтшылықты,
нәсiлшiлдiктi хоштамайды. Бiр ... ... ... ... үстемдiгiн
қабылдамайды, Аллаһ Тағала жаратқан адамдардың ... ... ... тек ... рухани, ахлақи сапаларда iздейдi, яғни таза адам,
адал адам, тақуалықты берiк ұстайтын адамның ғана ... ... ... ... ... ... кiбiрлiк жасаған залымдардың
қай ұлттың мансұбы болғаны түкке керек ... ... ... ... ... бiр ... пен әйелден жаратқанын, сонсоң оларды бiрiн-бiрi ... бiлу үшiн ... ... ... “Ей ... ... бiр еркек пен бiр ұрғашыдан жараттық және бiр-бiрiңмен танысуларың
үшiн сендердi қауымдарға һәм ... ... Ал, ... ... ең
қымбаттыларың, Одан ең көп қорқатыңдарың! Күмән жоқ, Аллаһ бiледi, Ол ... ... ұлт ... бiр-бiрiмiздi тану үшiн ғана керек, бөлу
дискриминациялау, қорлау үшiн ... ... бұл ... қай ... ... ... ешкiм бiлмейдi және заказ да бермейдi, бере алмайды. Бұл адам
баласының қолындағы нәрсе емес. Демек, бiр ұлттың мансұбы болу ... ғана мәнi бар ... ... жеңе алмағандар ұлт бола
алмайды, ұлтшылдықты жеңе алмағандар кәмiл адам бола алмайды. Бұдан ... көру ... ... ... ... керек деген мағына шықпауы керек.
Қайта, әркiм өзiнiң ұлтын сүйедi, құрметтейдi, бұл табиғи һәм лазым нәрсе.
Тек, ... ... ... ... ... ... дiнi таптырмас рухани азық болып табылады. Рухы бай адам ... ... Рухы аш ... ... ... де ... ... рухани азыққа мән бермеген жеке тұлға болсын, тiптi қоғам болсын
азғындыққа ұшырап, болмашы нәрселердiң ... ... ... ... ... ұстағанның қолында, тiстегеннiң аузында кетiп,
өмiрдегi өз орнын жоғалтып отырған. Рухани дүниесi бай адамдар тарихқа ... ... ... жазып, ұрпаққа өшпес iз қалдырған. Қазақта рухани
азықтың көзiн дiннен iздеп, еңбектерiнде ... ... ... емес. Кезiнде аталарымыз, рухани азықтың негiзi болып саналатын дiн
үшiн кез-келген ... бас ... Оның ... ... ... ... Тынышбаевтың Ресей империясының министрлер кеңесiнiң төрағасына
жазған хатында ең ... ... ... мәселенi қозғағандығын көрсете
аламыз. Сол хатта: «Әрбiр шенеулiк бiздiң дiнiмiздiң iшкi iсiне араласуды
парыз деп санайды, мешiттер мен ... ... ... ... ... қорланады. Бiздiң балаларымыз оқитын мектептердегi өз дiнiмiздi
оқытуға салынған тиым, әкiмшiлiктердiң бiздiң ел ... ... ... ... ... ... ... етушiлердiң қуғынға
ұшырап, түрмеге қамалуы-осының бәрi қазақ даласында орын алған заңсыздықтар
мен зорлық-зомбылықтардың бiрер мысалы ғана.
-Дiни-рухани мәселелер ... ... ... бостандық берiлуi тиiс:
-Мешiттер, медреселер және өзге мiнәжат орындары орыс басшылығының
қандай да бiр ұрықсатынсыз ... ... араб және ... ... ... салынған цензура
жойылуы тиiс; деп дiнге көресетiлген қыспаққа қарсы бас көтерген.
Олардың осылай шырылдап жүргенiнiң ... ... ... бар. ... ... мәңгүртке айналдырғысы келгендердiң саясатын түсiнiп қарсы
күресiп келдi. Солардың iшiнде ... ... ... ... ... айта ... Олардың дiн жайындағы жазған ой-пiкiрлерi мен
өлеңдерi жетiп ... ... ... бiр ... ... дiн ... исламның кәмiл бiлсең
Ақыреттiк азық берер шын ғылмың,-деген өлең жолдары ... ... ... Ал ендi осы айтып отырған Ислам дiнiндегi құрал-
қағидалардың ... мен ... және ... ... орны ... қарастырып көрелiк.
Адам, жан мен тәннен тұратын Аллаһтың жер бетiндегi орынбасары. Құран
мен хадистерде адам сөзi “инс”, “нас” және “ибн ... ... ... ... ... Ислам дiнi адамды жаратылыстың iшiндегi ... деп ... ... ... ең ... ... бiрi
ретiнде Ұлы күш тарапынан жаратылғанын айтады. Адам ... ... ... ... ... ... ... жаратқан жаратылысы,
деп оның негiзiн түсiндiрiп ... ... ... ... ... ... ең ... адамды жаратып, оларға адамды халифа
(орынбасар) етiп жаратқан. Құранда адам ... ... ... ең ... топырақтан, кейiннен мәниден (сперма) жаратылғанын
баяндайды. Мүминун сүресiнiң 12-16 аятында былай ... ... ... ... ... ... ... оны жатырда тұратын тамшы қылдық.
Сосын тамшыны ұйыған қан жасадық. Ұйыған қанды кесек ет ... ... ... ... та сүйекттерге ет қаптадық. ... ... оны ... ... ... жан ... Жаратушылардың шеберi ұлы Аллаһ. Бұдан кейiн
әрине ... ... ... ... қиямет күнi, күдiксiз
тiрiлтiлесiңдерң. Ғафыр сүресiнiң 67-аятында: “Сондай ... ... ... мәниден, сосын ұйыған қаннан жаратып, кейiн бөбек қып
шығарып, содан кейiн ... ... ... ... ... ... ... мерзiмге жетесiңдер. Әрине ойланарсыңдар”,
деп адам жаратылыс жайында күмәннiң тұманын сейiлтер жауап берген.
Ислам, адам баласына ерекше көңiл аудара ... оған баға ... ... ... Егер ... осы ... дұрыс пайданар болса,
мәртебесi перiштелерден де жоғары көтерiледi. Ал керiсiнше ... ... ... қарайтын болса хайуаннан да төмен дәрежеге ... ... ... ... адам ... қажеттi бiлiмнiң бәрiн егжей-тегжейлi ұсына
отырып, дұрыс ойланғанда ғана негiзгi ... ... ... ... с.а.у.) сол уақытта Раббың перiштелерге: “Әрине мен ... ... ... ... ... ... жер бетiндегi ең үлкен жауапкершiлiк ынсанға
берiлгендiгiн айқын көруге ... Сол ... ... ... ғана ... ... ... халифалық мiндетi асқан
жауапкершiлiктi талап етедi. Мәудуди жоғарыдағы аятқа былай деп ... ... ... ... ... ... басшылыққа бағынышты түрде
атқаратын адам. Олай болса ынсан әрбiр басқан iзi мен ... ... ... бел ... ... мәселенi шешiп отырады. Адам, Аллаһтың
нәсiп еткенiне ғана қол жеткiзедi деген сөз. ... ... ... не ... iстей беруге тиiстi емес. Ол өмiрдегi өзiне берiлген бар ... ... ... ... ала ... Егер бар ... тiзгiнiне берiп, жауапкершiлiк сезiмiн ұмытса, өз тамырына балта
шапқанмен пара-пар болады.
Адам жер бетiндегi Аллаһтың ... ... ... ... Оның разылығына лайықты әрекет етуге тырысып бағу қажет. Оның жолы
Құрандағы әмiрлердi мұқият орындау арқылы ... ... ... ... ... тәуба, сабыр, мейiрiм тағы сол ... ... ... қасиеттердi орындауға шақырады. Адамның жеке басының қамы ғана
емес, қоғам бақытының негiздерi де қамтылған. Атап айтар болсақ, ... ... ... пен ... жайттарға мұрындық болу, адамдарды
жақсылыққа шақырып, ... тию, ... қол ұшын ... ... ... ... бәрi ... бақыты үшiн атқарылатын
әрекеттер. Бұл мiндеттердiң бәрi, ... ... ... ... ... ... ... өмiрлiк ролi орасан зор деп айта аламыз.
Бiрақ мұнда адамның қабiлетi мен мүмкiндiгi ... ... ... ... жүк ... Осыдан барып, адамның ... ... ... ... ... ... ... байланысты айтылған аяттар, ең алдымен тура ... ... ... ... ... iздеуге, өз жауапкершiлiгi ... ... ... баса ... аударады. Солардың бiр қатары
төмендегiдей: “Әй ... ... ... ... керек. Өздерiң
тура жолда болсаңдар, адасқан бiреу ... ... ... ... ... ... ... жақ. Сонда Аллаһ ... ... ... ... қоршаған орта мен өмiр жайлы ойналуға шақыратын ... ... ... еш ... ... ... ғана. Әрине ақырет жұрты
тақуалар үшiн ... ... да ... ... түптiң-түбiнде баратын жерiн аятта былай баяндайды: “Шын Бiз,
сендердi босқа жараттық та тiптi ... ... деп, ... ... ... бiлiм мен ... ие әрi жан мен ... құралған
жаратылыс болғпндықтан, оның өмiрлiк мақсаты ... ... Ол ... мен тән ... бiрдей беруге мiндеттi. Екi жақты бiрдей ойлағанда
ғана бақытқа қол ... ... ... ... Аллаһқа құл болып, ... ... ... Оған берген уәдесiн орындау үшiн жаратылған.
Құран, ынсанның жер бетiндегi ... ... ... ... ... ... ... құлшылық етулерi үшiн ғана ... ... ... ... ... мақсаты. Құлшылық, адамның жер бетiндегi ең басты
мiндетi. Егер осы мiндетiн ұмытар болса, ... ... жете ... ... не ... не? ... сұраққа, бақыт- Аллаһтың әмiрiн
орындап, Оған құл ... ... еш ... ... ... ... ... адамның, о дүниеден ешқандай нәсiбi болмайды.
Құран көптеген аяттары адамды ең ... ... ... үгiттеп, тура
жолға шақырады. Аллаһ Тағала, әлемдегi жаратқан нәрселдернiң барлығын адам
баласының пайдасына ... да ... ... ... ... Оның ... бей-жай қарап келедi. Адамның көбiнесе шүкiр ... ... ... ... ... “Ол ... ... сендерге түндi
тынығу, күндiздi көру үшiн жаратты. Күдiксiз Аллаһ, тым ... ... ... көбi ... ... Ендi бiр ... ... адам
баласына бiр таршылық келсе, Раббына жалбарып, Оған бейiм ынта байқатады.
Сосын ... ... оған бiр ... ... ... Оған жалбарғанын ұмытады
да жолынан адастыру үшiн Аллаһқа теңдес жасайды. ... ... ... ... мәз бола тұр. Сөз жоқ сен тозақтықсың, де”.
Жоғарыдағы ... ... ... ... адам ... ... ... болады. Осылай бола тұра, адамзат баласының
көпшiлiгi өмiрге не үшiн келгенiн? Не үшiн өмiр ... ... ... ... тiршiлiк кешедi. Мұндай қаперсiздiк, ... ... ... ... өмiр ... ... ... да соңы орны
толмас өкiнiшпен бiтедi.
Адам, әрбiр әрекетiнiң үнемi Аллаһ тарапынан бақылауда екендiгiн естен
шығармауы тиiс. ... ... ... ... тура ... ... ... сенiм жеке тұлғаның қалыптасуында ерекше рол атқарады.
Адамдар арасында барлық ... ... ... өлшеп, көзiме
көрiнетiн нәрсеге ғана сенемiн дейтiн адамдар бар. Олар ақиқаттан ... ... әрi ... ... ... Шәкәрiм атамыз “Ақиқат бас
көзiмен емес, көкiрек көзiмен көрiнедi”, деп ... ... ... Сондықтан кейбiр ақиқаттарды көзбен көру шарт емес. Сол сияқты
Аллаһты да көзбен көру шарт ... Оның ... ... бар ... ... көңiлмен сенудiң адамға берерi мол. Аллаһқа сену адамды
өзге нәрселерге құл ... ... тек ... ғана ... ... Аллаһ Тағаланың әлемдегi күллi нәрсенi бiлетiндiгi Құранда ... “Ол ... ... ... ... 2/29). Сiз: “Дүниеде
қаншама адам бар, олардың барлығының не iстеп жатқанын бiр мезетте ... ... ... ... ... Бұл ... миға операция жасайтын
дәрiгерден: “Сiз қан ауыстырып сала аласыз ба?” деген күлкiлi ... ... ... ... ... ғана емес одан ... бiледi.
Яғни өзiнiң бiлiмiнiң шексiз ... ... ... а.с.): ... ... ... үшiн ” теңiз сия болса, тағы бiр сондайды
көмекке әкелсек те, ... ... ... ... ... ... ... де”. (Кәһф 18/109). Ал жер бетiндегi Ағаш жапырағының
түскенiмен өсiмдiктердiң ұрықтануына дейiн бiлетiндiгiн ... ... ... Оның ... Оны Ол, өзi ғана ... Және ... ... бiледi. Бiр жапырақ түссе де, Аллаһ оны бiледi. Және
жердiң қараңғылықтарындағы құрақ және жас ... ... ашық ... ... 6/59)
Аллаһқа сенген адам Оның үнемi өзiмен ... ... ... ... бұл ... былай айтылған: “… Сондай-ақ Ол, қайда болсаңдар
да сендермен бiрге..”. (Хадид 57/4). Тағы бiр аятта: “Расында ... ... ... не ... ... Өйткенi, Бiз, оған күре
тамырынан да жақынбыз”, деп адамға өте жақын екендiгiн Қаф ... ... ... ... ... екендiгiн сезiнген адам, жалғыз қалғанда да
бейәдеп iс ... ... Яғни ... ... ... ... ... Ондай адамға сыртқы күштiң ешқандай ... Оған ... ... ... сенiмi жетiп артылады. Осы ретте Хз.
Омардың халифалық дәуiрiндегi мына бiр оқиғаға назар аударып көрелiк:
Хз. Омар сүт ... ... су ... ... ... ... бұл
әмiрiн жан-жаққа хабарлайды. Қаланың тәртiбiн бақылау үшiн бiр күнi түнде
Мәдина қаласын жалғыз ... ... ... дем алу үшiн ... ... қабырғасына сүйенiп отыра кетедi. Сол сәтте үйдiң iшiндегi
анасы мен қызы ... мына ... ... Қане ... ... ... ... су қос.
- Сiз халифаның сүтке су қосып сатуға тиым салғанын белмейсiз бе?
- Иә, ... Олай ... ... тиым салған нәрсенi қалай орындаймын.
- Тұр да сүтке су қос. Омар сенi қайдан көрсiн.
- Омар көрмесе де, Аллаһ көрiп тұр ғой, Омар ... ... ... ол көре ... жерде де iстемейтiндiгiме ант беремiн.
Хз. Омар бұл әңгiменi естiгеннен кейiн үйiне қайтады. Дiни тәлiм-тәрбие
көрген, адамгершiлiгi мол қызды өз ... ... ... ... ... ... адамның әрекеттерiне тигiзген жағымды әсерi.
Мұсылман Аллаһтан қорқу арқылы Оған жақындай түсiп, ... ... ... ... таза арылады. Аллаһтан қорқу басқа нәрселерден
қорқуға ұқсамайды. Өйткенi, сiз ... бiр ... ... ... ... ... Ал, ... қорыққанда Оған жақындай
түсесiз. Тiптi Оның ... ... ... ... ... ... (с.а.) ... былайша түсiндiрiп бередi:
“Егер кiмде-кiмнiң көзiнен Аллаһтан қорқып жас ... ... оның ... оты ... Мұсылманның жүрегi Аллаһтан қорқып дiрiлдегенде, қураған
ағаштың жапырағы түскендей оның ... ... ендi ... деген сенiмнiң маңыздылығын айтып кеткендерге тоқталып
көрелiк.
“Адамға тәрбиелi болуы үшiн үш нәрсе керек. Егер бұл болмаса ... ... ... Аллаһтың бар екендiгiне сену.
2. Жанның мәңгiлiк екендiгiне сену.
Ақырет күнiне сену,” деп ағылшынның ғалымы Томос Мор, ... ... ... iздеушiлерге көрсетiп кеткен. Тәрбиелi болды деген сөз жеке
тұлғаның өмiрдегi өзiндiк орнын табуға ... ... ... ... ... ... ғалым Бiлез Паскал ақылдылық
пен бақыттылықты былайшы өлшеп, адамдарды үш топқа бөледi:
1. Бiреулер Құдайды таныды әрi Оның әмiрiн орындап жүр. Бұлар ... ... ... Ендi ... ... әрi Оны ... те ... жоқ. Бұлар ақылсыз һәм
бақытсыз адамдар.
3. Ал ендi бiреулерi болса бiр ұлы күш бар деп iздеп жүр. ... ... әлi ... ... отыз ... қара ... иман туралы былай дейдi: “Әуелi, дiн
Исламның жолындағы пендерлер иманның хақиқатын бiлсiн. Иман дегенiмiз-бiр
ғана инандық ... ... ... ... ... ... Оның ... пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.)-ның Оның тарапынан ... ... Жә. не ... Сен ... ... үшiн иман келтiремiсiң,
я өзiң үшiн де иман келтiремiсiң? Сен иман келтiрмесең де ... ... ... ... жоқ едi, я өзiң үшiн иман ... жә, инандық. Ол
инанмақтығың құр ғана ... ... ... ... бермейдi. Оның үшiн
сен өзiң инанмақтығыңнан пайдаланамын десең, пайда ... ... ... ... ... ... бiлмек керек”. Яғни Исламда құр ... ...... ... ... ғана ... зор ... байқап қарар болсақ Аллаһқа сенудiң қаншалықты маңызды екендiгiн
айқын көрсеткен. Дәл осындай мысалды орыстың ойшылы Л. ... ... ... ... Ол ... ... келгендерден ең алдымен “сен
Құдайға сенесiң бе?”, деп сұрап алып, сенетiн болса ... ... ... ... ... ... ... сенiп, Одан ғана қорқатын
сезiммен жүруi жеке тұлғаның қалыптасуына орасан зор әсерi бар.
Ақыретке сену және оның адам ... ... ... ... ... ... атаулының басты екi себебi бар
екендiгiн көруге болады. Бiрiншiсi, ақереттен қаперсiз өмiр сүру; “Олар
дүние ... ... ... ... де өздерi ақыреттен ... 30/7) яғни ... ... ... ... ... ... көрiнген нәрсенiң бәрi көрiнгенiндей емес деген қағиданы жоққа
шығарады. Екiншiсi, ақыреттен қорықпау; “Жоқ, олар ... ... ... ... ... бiрi Мұстафа Исламұлы ... ... ... “ақыретке сенбеушiлердiң ең
басындаарсыздар тұрады. Өйткенi, ақыреттiң бар ... ... ... Ал Аллаһ Тағала арсыздыққа үзiлдi-кесiлдi қарсы болуды әмiр еткен.
Ақыретке әдепсiз де сенбейдi. Жұмақ, тозақ, есеп-қисап күнi, ... ... ... ... уахи ... ... ... Оларды ойдан,
қиялдап шығарған жоқпыз. Уахи әдептiлiкке ... Ал ... ... ... ... жеу мен әжетқанаға баруға айналғандар ақыретке қалай ... ... ... да ... ... Мұндай адамдар ақырет
деген сөздiң өзiн естiгiсi келмейдi.Өйткенi,олар iстеген iстерiмне жауап
бергiлерi келмейдi”.
Құран тәрбиеде ең ... ... ... ... ... ... 5-10-аяттарында қайта тiрiлу жайында былайша баяндаған: “Әй адам
баласы! Егер өлгеннен кейiн тiрiлуден күдiктенсеңдер, әрине бiз ... ... соң ... ... ұйыған қаннан ... ... ... ... тектерiңдi бiлдiру үшiн
жараттық.Сондай-ақ жатырларда қалған ... ... ... ... ... ... Одан ... ержетесiңдер. Кейбiреулерiң қайтыс
болып, кейбiреулерiң әр нәрсенi бiлгеннен кейiн түк бiлмейтiн өмiрдiң ең
нашарына қайтарыласыңдар. ... ... ... Оған ... жаудырсақ,
құлпырып көпсiдi де әр түрлi көркем өсiмдiк өндiрдi. Осы дәлелдер бойынша,
шын мәнiнде Аллаһ; Ол, Хақ. Күдiксiз Ол, ... ... ... ... күшi жетедi. Әлбетте қиямет келедi. Онда күдiк жоқ. Шексiз Аллаһ,
қабырдағыларды тiрiлтедi. Адамдардың кейбiрi; бiлiмсiз, жол ... ... ... кiтабы да жоқ. Аллаһ жайында таласады. ... ... үшiн тоң ... ... Оған ... ... бар. Әрi қиямет
күнiнде, жандырушы азаптың дәмiн таттырамыз. Бұл бұрыннан қол ... ... ... ... ... ... ... емес”.
Алғашқы түскен аяттардың көпшiлiгi ақыретке байланысты. Егерде ақыретке
шынайы көңiлмен сенер болса оның санасында ... ... ... ... ... ... жатыр деп күдiксiз айта аламыз. Өйткенi, адам баласы
әрбiр iсiнiң есебiн ... ... ... ... маңызы қалмайды. Ондай
болған жағдайда әркiм өз бiлгенiмен жүрiп ойына келгенiн iстейдi. Осылайща
бар нәрсе көркiнен ... ... ... ... бос ... болып қала
бередi. Халықты зар жылатып, ақысын жеген залым адамдар ... ... онда ... ... ... ... Жоқ, олар ... iстерiне жауап
бередi. Әлемдi жаратып, әдiлеттiлiктi қалайтын Аллаһ Тағала, адам баласының
iстеген әрбiр iсiн есепке ... ... ... ... баяндайды:
“Сол күнi, (ақырет) адам баласы, амалдары көрсетiлуi үшiн топ-топ болып
келедi. Сонда кiм тозаңның түйiрiнiң ... ... ... ... ... ... Ал және кiм ... түйiрiнiң салмағындай жамандық iстесе, оны
көредi”.
Ислам, адам баласына әрбiр iсiнiң есебiн ақыретте беретiндiгiн ... ... да ... ... ... Адамда ондай ... ... iстi ... ... ... Заң мен милиция арқылы
қорқытуыңыз мүмкiн. Бiрақ нәтижесiн ойлап ... ... ... уақытша жамандықтан бас тартуы мүмкiн. Олар жоқ болған кезде
ойларына келгенiн сiтейдi. Түсiнiктi болу үшiн ... ... ... ... ... он адам ... тұра ... Адамдар машинаны жiберер
болса, машина домалап кетедi. Сондықтан машинаның iшiндегi тежегiш секiлдi
адамның iшiндегi ақыретке деген сенiмнiң ... ... ... ... ... ... ... үшiн шығарылған соқыр сенiм
деушiлер кездесiп жатады. Оларды асығыс шешiм қабылдаушылардың ... ... олар адам ... ... жағымсыз iстерiiнң жазасын
ақыретке бармай-ақ осы дүнеиiнң өзiнде арының азабына ... өлiп ... ... 1994 жыл ... суретшi Кевин Картер, Флутзер
жүлдесiн алу үшiн ... ... ... Ол ... ... таныстыру мақсатысмен БҰҰ-мен африкаға қарай жол ... ... ... азық ... ... бар нәрселерiн тастап, 1 км
жердегi азық-түлiк жүк машинасына қарай бет ... Осы ... ... ... ... ... ... қарай аяңдайды. Келе жатып
ұзақтан анасынан ажырып қалған 4-5 ... ... ... ... ... ... таз ... байқап қалады. Осы сәттi дереу пайдаланып, суретке
түсiрiп ала қояды. Сөйтiп қуанышы қойнына симай ... ... ... хал-жағдайын суреттегендiктен бас жүлденi жеңiп алады. Қуанышын
жора-жолдастарымен бөлiсiп, кешкiсiн үйiне ... ... ... ... ... ... ... қарап отырып, санасында ақиқаттың ұшқыны жарқ ете
қалады. “Аш балаға неге жәрдем бермедiм?”, деген сұрақ 3 ай бойы ... жеп, ... ... ... ... асып өлтiрiп тынады. Мiне ар-
ожданның өзi адамды азаптаса, ... мына ... ... ... күнi неге ... ... ақыретке иман келтiру әдiлдiктi
қалау деген сөз.
Пайғамбарымыздың дәуiрiндегi ақыреттегi азаптан қорқатын ... ... ... ... ... ... ғибратты десеңiзшi. “Гамидия
есiмдi әйел кiсi Аллаһтың Елшiсiне келiп, мен зинақорлық ... ... ... деп ... ... де ... ... Пайғамбарымыз (с.а.):
“Сенiң мұның болмайды. Босанғаннан кейiн кел”, деп керi қайтарады. Гамидия
аман-есен босанып, баласын ... ... ... қайта келiп,
былай дейдi: “Мiне балам”. Пайғамбарымыз (с.а.): “Оны емiзiп бағып-қақ. Оңы
мен солын ... ... ... деп ... ... ... бiраз
уақыт өтiп, бала ер жетедi. Гамидия баласынң қолына бiр үзiм нан ... ... ... ... де ... ... ... ер жеттi. Өзi
тамақ жей алатын болды”. Сол кезде Пайғамбарымыз ... ... ... кiм ... деп ... Балаға қарайтын адам табылғаннан кейiн
Пайғамбарымыз (с.а.) оған ... ... ... ... ... ... алып барған күш ақыреттегi қорқынышты азап едi. ... ... ... ... ... Ақыретке iстеген күнәсынан арылып
барғысы келдi. Өйткенi, ақыреттегi азапты Құранда былайша суреттейдi: ... Ал ... ... үшiн ... орын бар. Олардың кiрер жерлерi тозақ.
Сонда нендей жаман орын. Я, осы! Ендi олар, қайнар су, iрiң ... ... осы ... неше ... ... (Сад, 38/54-58)
“Осы, Раббылары жайында таласқан екi әрiптес: Қарсы болғандарға, оттан
киiм пiшiлген, төбелерiнiң үстiнен ... ... су ... ... ... және ... ерiтiледi. Олар үшiн темiрден күрзiлер
болады. Қашан олар, тозақтың бейнетiнен ... ... оған ... ... “Жандырушы азаптың дәмiн татыңдар!”,-(делiнедi). (Хаж, 22/19-22)
Жеке адамның ақыретке сенуi, оның өзiн-өзi тәрбиеленуiне ... ... әсер ... заң мен ... ... ... ... Бұл
бiзге Бауыржан ағамыздың “Адамды бастығының аямай сөккенiнен гөрi, өзiн-өзi
айыптауы әлдеқайда күштi”, деген сөзiн еске ... Жеке ... ... ... рөлі мен ... әдіс-тәсілдері
Адам баласы иман мен жақсы әрекеттерiнiң арқасында перiштелерден де
жоғары дәрежеге шыға алғаны сияқты, ... ... ... ... ... ... түседi. Құран Кәрiмде бұл жайлы былай дейдi: ... ... ... ... ... ... да ... де көлiктендiрдiк.
Әрi оларды жақсы нәселермен көретендiрдiк. Әм ... ... не ... артық жараттық”.
“Расында адамзатты көркем бейнеде жараттық. Сосын оны төмендердiң
төменiне ... с.а.) сол ... ... перiштелерге: “Бейнеленген қара
балшықтың кеуiп, сыңғырлағанынан адам жаратамын”, дедi. Оның ... оған ... ... (жан ... ... оған ... ... иiңдер!).
Құлшылық ету адам бойындағы жақсы қасиеттердi оятады.
Тұлғаның қалыптасу процесiнде, адам бойындағы ... ... да ... ... ... ... ... ең алдымен адамның ерекше қасиеттерiнiң ... ... ... ... Адам ... ... ... құлы
болып кете баратын ерекше жаратылыс. Сондықтан да “не ... ... ... соны жақсы көретiнiңдi бiлдiредi” деген сөз ... ... ... адам ... осы ... ... пайдалануға баса
назар аударған. Сүйiспеншiлiктiң ең алдымен ... ... ... ... ... өз орнын бiлуге, әрбiр жеке ... ... ... негiзi Аллаһтан басталатындығын әрi құлдың Аллаһты
сүюi оның құлына деген ... ... деп ... ... сүюi Оның әмiрiне деген құрметiнiң жемiсi. Құран Кәрiмде құлды,
Аллаһтың сүйiспеншiлiгiне ... ... ... ... ... Тағала
жақсылық iстеушiлердi, тәубе етушiлердi, тазаларды, тақуаларды, ... ... ... ... ... ... сап-сап болып жиһад
етушiлердi, жақсы көредi.
Сүйiспеншiлiк Аллаһ пен құл ... ... ... ... бар. Егер ол болмаған жағдайда өмiрден мән-маңыз жоғалады. ... ... ... мақсат, Аллаһқа құлшылық қылу. Құлшылықтың
негiзi сүйiспеншiлiктен тұрады. Бұлай ... ... ... адам ... ... ... ... Оның дәлелi Аллаһтың бiзге
берген сансыз нығметтерi болмақ. Абай атамыз мұны:
Махаббатпен жаратқан ... сүй ол ... ... тәттi.
Адамзаттың бәрiн сүй бауырым деп,
Және сүй хақ жол деп әдiлеттi.
деп Аллаһты сүю керектiгiн ... ... ... ... ғана
арналатындығын басқа өлеңiнде былай жеткiзедi:
Махаббатсыз дүние ... оны ... ... өзге ... балаң досың бар.
Абай мұнда махаббатты тек қана жiгiт пен ... ... деп ... ... ... ... тұрғандай. Өйткенi шумақтың соңғы қатарында
қатының деп жеке атап көрсеткен.
Газали, құлшылық арқылы иләһи сүйiспеншiлiкке ұласудың ... ... ... ... ... ... жалған дүниенiң жылтырағынан бет
бұрып, мәңгi өмiрге бағыт алу үшiн ... зiкiр ету ... ... ... ... ... ... бөлену, Аллаһқа деген
сүйiспеншiлiк арқылы болмақ. Ал Аллаһты сүю дегенiмiз, оны ... ... еске алу. ... пен ... ... оны зiкiр ету әрi ... ... көп ... ғана ... ... ... құлшылықтың
нағыз үлгiсiне жетедi.
Аллаһты сүю мен оған құлшылық ету ет пен тырнақтай ... ... ... ... ... ... жету жолдарын былайша баяндайды:
“Шексiз Аллаһ тәубе етушiлердi жақсы көредi әрi таза болушыларды да ... ... ... ... ... ... қана ... өзгелердi де
тазартады. Олардың тазалығы басқа адамдарға әсерiн тигiзбей қоймайды. ... ... олар ... ... ... ... ... мен сүйiспеншiлiктiң арасындағы байланысты Құранда былай
түсiндiредi: “Араларыңда Аллаһтың Елшiсi барлығын ... Егер ол, ... ... бағынса едi, әрине қиыншылыққа ... ... ... ... ... ... ... оны жүректерiңде зейнеттедi. Сондай-
ақ сендерге; қарсылықты, бұзақылықты және бас тартуды жек көрсеттi. Мiне
солар тура ... ... ... Елмалылы Хамди Язар, осы аяттағы
сүйiспеншiлiктi ... деп ... ... ... ... жақсы
көрсеттi. Иман келтiрдiңiз делiк; Бұл жайт бiзге иман келтiру үшiн танып
қана қоюдың ... ... ... ... Оның ... тату үшiн ... шартты жағдай. Сондықтан да дiннiң басында әрдайым махаббат тұрады.
Исламда нағыз махаббат пен ... ... ... ... да ... сүймектiк басты қағида болып саналады.
Бес парыздың жеке тұлғаның жан-жақты қалыптасуы мен кемелденуіне тигізер
әсері. ... ... ... жеке ... ... қалыптасуында
ерекше рол ойнайды. Пайғамбарымыз (с.а.) Исламның ... ... ... ... ... бесеу. Кәлимә шәһадат айту, намаз оқу,
зекет беру, ораза ұстау, шамасы келсе өмiрiнде бiр рет ... ... ... ... ... тоқталып өтелiк:
Намаз. Намаздың адам өмiрiнде алар орны ерекше. Намаздың бес ... ... ... ... бар. Ең ... намаз оқу арқылы Аллаһқа
құл екенiмiздi дәлелдеймiз. Намазды оқымастан бұрын не үшiн ... мән ... бiлу ... ... ғана ... нәтижеге жетуге
болады. Оны түсiнген адамға артық сөз ... ... ... шамалы. Намаз-
иманан кейiн келетiн Ислам шарттарының ... ... ... ... ... ... ... жайында былай делiнген: “Намазды толық
орындаңдар, зекет берiңдер, сондай-ақ ... ... ... ... Елдi ... ... ... ұмытасыңдар ма? Кiтапты
оқисыңдар, ойламайсыңдар ма?… сабыр және намазбен жәрдем тiлеңдер. ... ... ... ауыр ... ғана шектелмей, намаз жайында көптеген аяттар баршылық. Ал
Пайғамбарымыз (с.а.) да намаз жайында көптеген ... ... ... ... ... мүмiннiң миғражы”. Осы хадистерден намаздың маңызын
түсiнуге болады. ... оқу ең ... ... ... әрi тәндiк тазалыққа
шақырып, адам бойындағы терiс пиғылдарды түбiрiмен жоғалтады.
Намаз оқырдың алдындағы тәннiң тазалығы, рухани тазалыққа ... ... ... бес ... ... ... денесiнiң кiрi қалай
кетсе, бес уақыт намаз намаз оқыған адамның рухани кiрi қалмайды ... бар. ... ... (с.а.) ... ... мұңайған
кездерiнде Хз. Бiләлға азан ... ... оқып ... ... ... ... жатыр. Намаз Аллаһтың әмiрi. Аллаһ Тағала адамға
не нәрсе пайдалы екенiн жақсы бiледi.
Абай “ ... өзi де рас сөзi де ... ... ... намаз жайында
былай дейдi:
Руза, намаз, зекет, хаж-талассыз iс,
Жақсы болсаң, жақсы тұт бәрiн тегiс.
Және осы өлеңiнiң басқа бiр жерiнде:
Мүмiн болсаң, ... ... ... иман өзi ... ... илан да, таза ... бiр ... намаз қылмап па, мағлұм ғой ол-деп, имансыз намаз оқыған екi
жүздi ... ... ... ... ... отыз ... қарасөзiнде намаздың шарттары мен мiндеттерiн егжей-
тегжейлi түсiндiрiп бередi: “Ей, ишараттан ... ... ... бiр ... ... ол намаздан әуелi таһарат ... одан ... ... ... ол ... алды ... едi. Мұны ... ойлап тұр.
Аяғы екi аяққа мәсiхпен бiтушi едi, бұлар һәммәсi, болмаса көбi ишарат едi…
Ендi ... ... ... дұға ... ... ... ... мәсiхлар-ол жумақ емес, өздерi де жуулы,-деп көрсеткен ишараты.
Намаздың әуелi құлақ қақтыңыз-егер Аллаһ ... ... деп, ... ... де, ... созу ... болып: “Күнә дариясына ғарық болдым,
яғни дүние әуесiне ғарық қылмай, ... ... ... ишараты.
Онан соң қиямда тұрып қол бағыламақ-құл қожа алдында тұрмақ ... ... ... ... ... ... ... ғажиздығына
ықрарының берiктiгiн көрсеткен ишараты.
Қыблаға қарамақ-әрине, Құдай Тағала ешбiр орын мүмкiн емес ... ... ... еткен орынға жүзiн қаратып, сондағы дұғадай қабылдыққа жақын
болар ма екен деген ишараты.
Онан соң-қираат, яғни сурати ... ... ... ... сөз ... ... сүресiнiң мағыналарында көп сыр бар.
Рұқұғ-бас ұрмақ алдында құда хәзiрге ұқсас, ол да-ишарат.
Сәжделер-әуелi жерден жаралғанына ықрары, екiншi-және жерге ... бас ... және ... ... ... ... ишараты.
Қадағату-л-ахир дұғаның ақырында Аллаға тахаят, одан тәшәһһүд, одан
салауат, пайғамбарымыз) саллалаһу ғалейһи ... ... үшiн ең ... ... яғни ... ... не ... дұға қылдыңыз? Ол дұға
қазынасы күллi мұсылмандарды ортақтастырып, оларға да ... ... ... ... ... бұл ... не ғибрәтлендiк?”
Абай бұл сөзiнде намаздың шарттары болып табылатын ... ... ... iшкi ... да ... ... бейнамаз кезiндегi халмен ... оқып ... ... көрсеңiз намазын оқыған ... ... ... Бұл ... Құранда былай баяндайды: “ Шынында
намаз арсыздықтан және жамандықтан тыяды”. (Анкебут, 45.) Егерде ... ... ... адам баласының мiнезi кемелденiп, рухани азыққа қаныға
түседi. ... ... адам ... мына ... төрт ... қол жеткiзедi.
1) тазалық, 2) жүректiң кемелдiгi, 3) уақыттын ... 4) ... ... ... ... санаумен бiтпейдi. Намаз, адам бойындағы ең
жаман сипаттардың бiрi менмендiктен арылтып кiшiпейiлдiкке ... ... бас иiп, ... етiп ... ... ... ... септiгiн тигiзедi.
Намаздың мешiтте жамағатпен оқылуы қоғамның ... мен ... де ... ... ... ... ... бiр-бiрiмен көрiсiп,
араларындағы сүйiспеншiлiк сезiмiн оятады.
Зекет. Зекет ... ... ... ... ... Өзiңнiң адал
еңбегiңнiң нәтижесiнде тапқан табысыңның белгi-бiр мөлшерiн әлеуметтiк iс-
шараларға қолдану мақсатында жұмсалып, ... ... ... ... ... ... деп аталған. Құранда: “Мұхаммед (с.а.)
олардың малдарынан ... ал да, ол ... ... ... ... ... зекет, жан мен тән тазалығына дәнекер.
Зекет қоғамның әлеуметтiк жағдайын жақсартуында маңызды рол ... ... бiрi ... ... ... ... зекет жайлы былай
делiнген: “Намазды толық орындаңдар, зекет берiңдер. Өздерiң үшiн ... ... ... оны ... ... ... ... Аллаһ не
iстегендерiңдi толық көрушi”.
Хз. Пайғамбар бiр хадисiнде ... ... ... ... ... ... ... Мен сендердiң бiзден алдыңғылар
секiлдi дүниеге берiлiп, олар сияқты қор ... ... ме ... ... ... ... әрi көздiң жауын алады”. Негiзiнде адам
баласының ... ... ауып ... ... ... ... көптеген
келеңсiз жайттарға душар болып жатады. Бұл ... ... ... ... кетуiне апарып соғады. Яғни өзiнiң ғана ... ... ... пен ... жұрдай адам болып шыға келедi. Сондықтан адамзат
баласының ... ... ... ... үшiн ... жол ... Әрбiр
дерттiң дерманы бар болса дүние қоңыздықтан ... таза ... да ... бар. ... ... дауасы сол дүние-мүлiк арқылы болмақ. Қолдағы бар
малды сараңдық жасамай беру таптырмас емдiк болып табылады. Ислам ... ... деп ... ... ... пен ... қоңыздықтың қас жауы.
Зекет қоғамды құрайтын бақуат, ... ... ... ... ... мен бай арасындағы сүйiспеншiлiктi оятып, ... ... ... ... олардың бiр-бiрiне деген аяушылық сезiмi артып,
жердем беруге жаны ... ... ... беру ... адам ... ... ... түседi. Дүние-мүлкiн берiп, бойындағы жағымсыз қасеттерден
арылады да кемелдiкке ... жол ... ... ... адам өз ... ... ... қоғамдағы әлеуметтiк жағдайы ... ... ... ... ... адам ... ... сұғанақтық, көрсе қызарлық пен дүние
қоңыздық секiлдi жаман қасиеттердiң орнына жомарттық, қолы ашық ... ... ... ... ... ... тойымсыз
адамдарды, жомарт адамға айналдырады. Зекет берген адам, дүниенiң ... ... ... ... ... жан дүниесi еркiндiкке қауышып,
Аллаһқа ғана тәуелдi құл болады. ... ... үшiн ... ... ... Сондай-ақ зекет, адам бойындағы мейiрiмдiлiк сезiмiн
оятып, рухани байлыққа ... ... ... ... пен
қатыгездiктен бiр жола тазалайды.
Зекеттi әлеуметтiк қазына десек те болады. Кедей-кепшiктер мен ... осы ... өз ... өту үшiн алып ... ... ... жақсарып, теңдiк қалыптасады. Зекет берген мен ... ... ... және ... ... күшеюiне дәнекер
болады.
Зекет берген адамның, жүрегiн, iшкi сезiмiн бiр қуаныш ... ... ... белшенден асқан ауыртпалығынан ... де бiр жола ... Мұны ... ... ... ... ... кеткендiктен рухани құлдырауға айналғандарға психологтар
жаңа емнiң түрi ... ... ... ... ... ұсынуда. Аллаһ
Тағала әрбiр жақсылықтың есебiн қолма-қол жүректе рухани рахат түрiнде
сездiредi. Бұны ... ... ... алу мүмкiн емес. Осылайша
ондай аурулардың көкжиектерi кеңейiп, көңiлдерi өседi.
Рухани және ... ... ... ... ... ... өз
бақыты мен сенiмi үшiн бұған аса мұқтаж.
Ораза. Исламның бес ... бiрi. ... жан ... мен ... ерекше әсерi бар. Құранда: “Әй мүмiндер! Тақуа адам болуларың
үшiн сендерге бұрынғыларға парыз ... ... ... ... Аяттаға тақуалықтың орнын басқа бiр аятта: “Шынында ... ең ... ... деп ... ... ... ... адам қалыптастыру екенiн айқын көруiмiзге ... жеке ... ... ... ... жан ... өсуiне ерекше ықпалы
бар. Аллаһтың әмiрi еткен оразаның өзiнде қаншама пайда мен ... ... ... ... ешкiмнiң қадағалауынсыз-ақ өзiн-өзi ... пен ... ... ... ... рухани жағынан да
тән жағынан да пайдасы орасан зор құлшылық ... ... Яғни ... ... ұлық етiп, Оған кәмiл түрде ... ... ... ... ... мәртебесiнде. Сондықтан ораза барлық iзгi амалдарға
ықпалы өте күштi ... деп ... ... ... мiнез-құлқымызды
кемелдендiредi. Сондай-ақ үнемi Аллаһты есiмiзге салып, жауапкершiлiк
сезiмiн ... ... ... ойлардан тазартып, өзгелерге жамандық
iстеуден сақтандырады. Ораза ... ... ... ... ... ... ... азайтады. Хз. Пайғамбар (с.а.): “Ораза ұстаған
адамға жағымсыз, бей әдеп iстер iстемесе, ұстаған оразасы ол адамға ... ... ... ... ... қайтiп зиян келтiредi?”-деп сұрағандарға,
ол былай деп жауап берген:
“Өтiрiк айту мен ... ... ... жаратпай тастайды”.
Өйткенi, өтiрiк пен өсек-аяң айтушылар, аш қалғанмен сол әрекеттерi
арқылы ... жан ... ... адам етiн жеп ауыз ... ... ғайбат айтып, дiн бауырының етiн жеген адамға қиямет күнi ... ... да: ... ... жегенiң сияқты өлi кезiнде де же”,- деп
әмiр еткенде адам сол еттi жейдi. Ол еттi ... ... ... ... жер ... ... екен. Хз. Пайғамбар былай дейдi: “Яғни ғайбат
пен өтiрiк айтып ұстаған оразаларына зиян келтiрсеңдер оразаның пайдасы ... ... ... ... бар ... ... ... оқушы-студенттер арасында
жасалған тәжiрибиелерге қарағанда, оразаның қорқыныш-уайымға, сасып қалуға,
жүйке мен ойдың бұзылуларына қарсы ... игi ... бар. ... ... қызарып, дiрiлдеп, тiлдiң күрмелуiнiң себебi, медициналық
зерттеулерге ... сол ... қант ... ... ... ... пен уайымның, үрейлену ұзақтығына қарай уақытша немесе
ұзағырақ, жеңiл әлде ауыр ... қант ... ... ... ... ... адамдарға психологтардың кеңесi-аш жүру,
яғни ораза тұту. Өйткенi ораза ауыр жағдайларға, қорқыныш ... ... ... ... ... ... пен ... рухани құлдырауға жол бермейдi, адамның ақылы мен ... ... ... ... ... ... септiгiн тигiзедi.
Оразаның қорқу мен жүйке бұзылуларынан пайда болған рухани аурулардың
емiне ... ... ... ... берiк адам ең қорқынышты жағдайды да жеңiл қабылдайды. Ораза тұтып
емтиханға ... ... ... рухани әсерлерiн айқын сезiнедi.
Ораза әлуметтiк жағынан да пайдасы шаш етектен десек артық айтқандық
болмаса ... Яғни бай мен ... ... ... ... ... қоймай араларындағы бiрлiк-ынтымақты да ... ... ... не ... ... ... адам, кедейлердiң хал-жағдайын түсiне
алмайды. Алайда сол адам ораза ұстайтын болса, аштықтың не екенiн ... ... ... ... халдерiн жақыннан сезiнiп, оларға деген
мейiрiмi оянады.
Қолда бар алтынның қадiрi жоқ, демекшi адам ... бар ... тек ... ... ғана ... Мiне ... қолдағы бар
нығметке шүкiр етiп, өзгелердiң жағдайымен санасумен қатар қанағат тұтуды
да үйретедi.
Ораза сабырлылық пен ... да ... Ал ... иманның
жартысы әрi бақыттың кiлтi. Сабыр ету дүниеде қиын болғанымен, ... ... ... “Сабыр түбi сары алтын”, деген аталы сөз ... ... ... бес ... бiрi ... ... Аллаһ тағаланың мына
әмiрiмен парыз болған: “Оның жолына (қажылықтың) шамасы келетiннiң, Аллаһ
үшiн Кәғбаны зиярат етуi ... ... ... ... талап
ететұғын) ақысы.” (Әли Ғымран:97). Ендi бiр аятта: “ ... ... ... ет; Олар жаяу және көлiк үстiнде саған келсiн,” делiнген
(Хаж:27) Белгiленген шарттарға ... ... ... ең ... бiр рет қажылыққа баруы мойнына ... ... ... ... ... да, ... әрi ... пайдалары молынан.
Қажылық тек қана белгiлi бiр iс-қимыл немесе iс-амалдармен шектелмейдi.
Қажылықтың ... ... ... есепсiз. Оған тiлдiң ұшы, қаламның күшi,
адамның миы жетпек емес. Ендi, адамның қолынан ... ... ... ой-сарасынан өткiзiп, ғибратты нәрселердi табу болмақ. Сол
ғибратты, ... ... ... ... ... ... қажылық тек белгiлi ғибадат түрлерiмен шектелмейдi.
Қажылықтың әлеуметтiк, саяси, ... ... ... өте ... ... ... ... денемен, зекет, құрбандық шалу сияқты мал-
мүлiкпен атқарылатын ... ... ... ... өзi ... ... ... ғибадат түрiне жатады. Ал ендi зекеттiң мүлкi мен
құрбандықтың етi Мекке сыртындағы ... ... өзге де ... ... ... ... әлеуметтiк және экономикалық жағынан
халыққа тигiзер пайдасы едәуiр. Осымен қатар қажылық; ... мен ... ... ... ... араласып
жақыннан танысуларына септiгiн тигiзедi. Онымен де қоймай Ислам әлемiндегi
дiни сенiмнiң тұтастығына, арадағы итиқади, ... ... ... ... әлеуметтiк проблемалардың шешiлуiне де аса назар аударады.
Дүиенiң түкпiр-түкпiрiнен келген адамдар нәсiлге, ұлтқа, руға бөлiнбей
сенiм жөнiнен бiр ... күй ... Бұл ... ... озық
үлгiсi бола алады. Ғасырымыздағы негiрлердiң басын құрып, ұлтшылдықтың
айықпас дертiне ұшыраған Мальком ... осы ... ... таза ... ғибаты болып есептеледi. Қажылық ұлттар арасындағы ... ... ... ... ... ұмытып, өзге бауырларымен
бiрдей дәрежеге келедi. Оларды бiр-бiрiнен бөлiп ... ... ... ... ... ... мұсылманшылықты өзiне ту қылып ұстаған ... ... ... ... ... ... ... елдiң
жиылуымен Махшар күнiн еске салғандай. Соншама мұқым елдiң, байы-кедейi,
жарлысы-жақыбайлысы, ... ... деп ... ... жас ... кiршiксiз, аппақ ақ киiмге ... ... ... ... ... ... жоқ, үстемдiк тек тақуалықта ғана
екенiн ескертедi. Қажылық, ... ... ... пәк ... Сондықтан да Пайғамбарымыздың (с.а.у.) “Қажылығы қабыл болған
кiсi, анадан туғанындай күнәдан пәк болады”-деген. Қажылық Аллаһтың үйiне
қонаққа бару ... ... ... ... ... Аллаһтың
құлдарына берген ең алғашқы құлшылық үйi Кәғба екенi ... ... ... өзiн махшарға жиналғандай сезiнiп, махшар сұрауына алдын-ала
дайындық жасайды. Қажылық, бiзге ... ... ... ... ... ... ... тигiзедi. Сонымен қатар Харемi-
Шарифте адамды бүткiл жер жүзiндегi тiрi жан ... ... де ... ... Кәғбаны айналып тауаф қылу, бүткiл жаратылыстың
барлығын қамтып тұр. Мәселен, мұсылмандар Кәғбаны, ай ... жер ... ... ... ... ... да құс жолын, құс жолы да бiзге
беймәлiм бiр нүктенi айналуда. Мiне осылайша барлық ... ... ... Ұзын ... қысқасы адам баласы қажылықтан алған ... ... ... ... ... ... ... алмақ.
Ә. Хз. Пайғамбардың сүннетiндегi жеке тұлғаның қалыптастырудағы
қолданған ... Хз. ... «Мен тек қана ... ... деу арқылы Пайғамбарлардың адамдарға бiлмейтiндерiн үйретiп,
әдептiлiктiң озық үлгiсiн көрсететiн елшiлер екендiгiн ... ... ... ... әрi ... iсi деп ... ... жiберiлген қауымының тамақ жеу, киiну, сәндену,
үйленуiне, ерлi-зайыптылардың ... ... ... да мән ... тиiс. Осы шындықты Құранда былай баяндайды:
«Сендерге Пайғамбар не берсе алыңдар да ... ... одан ... Аллаһтан қорқыңдар. Аяттан Хз. Пайғамбарды ... ... ... ерудiң маңыздылығынын түсiнуiмiзге болады.
Пайғамбар (с.а.у.), Аллаһ тағаланың ... ... ... теңi жоқ ... һәм ... ... тура жолды көрсететiн
көкiрегi ояу кәмiл адам. Сондай-ақ бiрiншi дәрежелi дағуатшы десек ... ... ... ... ... ... негiзгi қызметiнiң
оқыту әрi тәрбиелеу ... ... ... ... ұстап оларды
кемелдiкке жеткiзу үшiн бар күшiн ... ... Ол, осы ... ғана өз ... атқара алатындығын түсiнген-дi.
Хз. Пайғамбардың сахабаларын һәм үмметiн тәрбиелегенде ұстанған жолын
жеке-жеке қарастыралық:
1. Ақырындап (бiртiндеп, сатылап) тәрбилеу методы. Тәрбиеде ... ... бiрi ... ... ... ... ... болады.
Қыруар бiлiмдi бiрден адамның санасына сiңiрiп жiберу психология мен
педагогиканың қағидаларына қайшы келедi. ... ... ... ... ... ... соғады. Ал бiлiм аз-аздан берiлер болса,
оны оқушы тез ... ... ... һәм ... нәтиже шығарып,
ықыласы одан сайын арта түседi.
Адам баласын жаратқан ... ... оның ... ... қайткенде қателiкке бой алдырмайтын жолдарды оған үйреткен.
Сөйтiп, оның ақыл-ойының дамуы мен ... ... ... ... ғана мүмкiн болатындығын Құранда былайша баяндалған: «Бiз
Құранды адамдарға тоқырап оқуы үшiн бөлiмдерге ... ... ... ... ... ... ... әрi қарым-қатынасқа байланысты
аяттар, адамдарға ауыр келмейтiндей дәрежеде бөлiк-бөлiк болып ... Хз. ... ... ... дәл осы ... ... көре аламыз. Ол, бiлiмдi адам баласының зейiнiне, суға лақтырған ... дөп ... ... ... ... ... пайда болған толқынның
тоқтауын күтетiн-дi. Хз. ... ... ... бiр ... үш ... баса ... ... Оқушының қабiлетi,
ә. Аз-аздан беру, (ақырындап, сатылап,)
б. Оқушының психологиясы.
Хадис кiтаптарында осы әдiстiң көптеп қолданылғандығын кездестiруге
болады. Бұл әдiс әлi де ... ... ... Пайғамбарымыздың
өмiрiнен мысал берер болсақ:
Бiр күнi ... ... шашы ... бiр адам келiп, Хз.
Пайғамбарымызбен былай деп ... ... ... ... бес ... ... оқуң.
-«Осы намаздан басқа орындалатын әмiр бар ма? ң
-«Жоқ, бiрақ қосымша намаз оқимын десең өзiң бiлiсiң. ... ... ... ... ... ... ары ... өрбiдi. Пайғамбарымыз
(с.а.у.) оған зекет беру керектiгiн де ... Ол адам ... ... кейiн, орнынан тұрып жөнiне кеттi.
-«Ол кетерiнде осы айтылғандарды кемшiлiксiз орындаймынң, деген-дi.
Хз. ... ол адам ... ... ... айтқан сөзiн бұлжытпай орындаса, мiндеттi түрде құтыладың.
Осы оқиғадан Хз. ... ... ... ... ... ... психологиясымен санаса отырып, Исламның негiзгi ... ... ... ... ... Сұрақ-жауап методы. Хз. Пайғамбар, сахабаларды тәрбиелегенде сұрақ-
жауап методын көптеп қолданған. Өйткенi сұрақ, ... ояту ... ... ... ... бiлу үшiн де сұралады. Бiр
күнi Пайғамбарымыз сахабаларын ... бiр ... ... ... дегеннiң кiм екенiн бiлесiңдер ме? деп сұрады.
Сахабалар:
-«Жарлы ... ... ... жоқ адам деп ... ... ... Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Үмметiмнiң арасындағы жарлының кiм екенiн айтайын. Ол қиямет ... ... ... мен ... бола ... тiрi ... ... бiр мазақтап,
жала жауып, әркiмнiң малын дүниесiн тартып алып, көрiнгендi ұрып-соғып, құл
ақысы жайлы сұралмай тұрып ... ... ... ... ... ... ... соң, тозаққа тасталған адамң деп жауап бердi.
Бұл жерде де Пайғамбарымыз ... ... ... қана ... ... де ... ... әрi жалқаулыққа салынбау үшiн
ақиқатты кез-келген жерде айтпау керектiгiн бiлдiрген. Осылайша қате пiкiр
мен қате ... ... ... ... Пайғамбарымыз (ғ.с.), алдымен
сұрақ сұрап қарсы алдындағы адамдардың назарын өзiне ... соң ... өзi ... ... ... ойын ... түрде әрi екiншi рет естен
шықпайтын методты көптеп қолданған.
3. Қыссалар арқылы тәрбиелеу методы. Адам баласы, ... ... ... ... ... рөлi өте зор. Оқиғалардың басы-
қасында болмаса да ғибрат алу үшiн айтылады. ... ... ... еске ... ... ... үлкен мән бар. Олардың
мұндай әңгiмесi ... ой ... ... ... күш ... ... ... де осы методқа баса назар аударылғандығын айқын көруге
болады. Сондықтан қысса арқылы ... ... адам ... мол деп ауыз толтырып айта аламыз. ... ... ... жiберген қателiктерiн қайталамауға, адамды
терең ойлауға түрткi болатын ... емес ... ... көбiнесе сахабаларға, бұрын өмiр ... ... ... ... дiни ақиқаттарды еске салып, үлгi-өнеге
алуға шақырып отырған. Соның iшiнде Исрайыл ... ... ... ... ... Өйткенi Құран Кәрiмде ... ... ... ... ... ... ғибрат алып, олардың жiберген
қателiктерiн жiбермеуге үгiттейдi.
Хз. Пайғамбардың Аллаһ Тағала мен дiн ... ... ... ... ... ... туындаған кейбiр жағымсыз iстердi
қыссалар арқылы тоқтатып отырған. Солардың бiрi ретiнде Әбу Хурейра ... ... ... ... айтуымызға болады:
«Исрайыл ұлдарының арасында бiреуi күнәһар, екiншiсi ... ... ... ... екi адам бар едi. ... адам, күнәһар адамның
күнә iстеп жатқанын көре қалса, дереу тоқтат, деп қолынан келгенше тосқауыл
болуға тырысатын. Бiр күнi тағы да ... ... ... ... ... ... iсiме ... болма. Менiң халiмдi Аллаһқа тапсыр. Сен
менi тергейтiн кiмсiң өзi? дедi. Ол:
-«Уаллаһи, Аллаһ ... ... ... Аллаһ сенi жәннатқа
кiргiзбейдiң! дедi. Сөйтiп Аллаһ тағала, ол ... де ... ... ... Аллаһтың алдына алып барылды. Аллаһ, құлшылығын үзбей орындаушыға:
-«Сен менiң не iстейтiнiмдi қайдан бiлесiң? ң дедi. Ал ... ... ... ... кiр, дедi. Ал ана ... отқа ... деп әмiр бердi.
Әбу Хурейра (р.а.) былай дейдi: (Ол адам Аллаһтың азабына ұшырататын)
жағымсыз сөз айтқандықтан, екi ... де қор ... ... ... ... методы. Тәрбие iсiнде мардымды жауап беру,
кiнәлау жолын ұстану Хз. Пайғамбардың ұстанған ... ... ... ... келген адамдарды ренжiтпейтiндей етiп тиiмдi
шешiм айтудың пайдасы өте зор. Хз. ... ... ... ... сөз айтудан сақтанатын болған.
Оған мына бiр оқиғаны айқын мысал ретiнде көрсетуге болады: Бiр ... ... бiр жас жiгiт ... ... «Әй ... (мен ... ұстай алмаймын) менiң зина жасағым келедi. Соған
сенен ... ... ... ... дедi. Бұл ... ... ... сахабалар, қатты ашуланып, әлгi жiгiттi ұрмақшы
болып, «Әй ... ... ... тиiстi жазасын берейiкң, дедi. Оның
сөзiне асқан сабырлылықпен ... Хз. ... «Оны ... ... жақындау
алып келiңдер деп әмiр бердi. Жас жiгiттi жақындау тартып, онымен ... ... ... ... ... ... қаламаймынң.
-«Онсыз да ешкiмнiң, анасымен зина қорлық жасауын қаламайтыны белгiлi.
Жарайды, қызыңмен бөгде адамның зинақорлық жасауын қалайсың ба?
-«Әрине қаламаймынң.
-Олай болса ... адам ... ... ... қаламайды.
Сосын ол жiгiттен әпкесi, қарындасы, нағашы әпкесiнiң зинақорлықпен
айналысуын ұнатып-ұнатпайтындығы ... ... Оның ... ... Ол ... ... жақсы түсiндi. Хз. Пайғамбарымыз қолын жiгiттiң
иығына қойып тұрып: «Аллаһым мына жiгiттiң күнәсiн кешiр, жүрегiн ... ... ете гөр, деп дұға еттi де оған ... адамды өзiңдей көр, деп
шығарып салды. Хадистi риуаят етушiнiң айтуына қарағанда сол кезден ... жiгiт ... ... ... жас жiгiттi ренжiтпей, екiншi әрi ондай iске бармайтындай ... ... ... ... ... ... Хз. Пайғамбарымыздың жiгiттi
шығарып салардағы айтқан дұғасы да назар аудартпай қоймайды.
5. ... ... ... үшiн ... ... ... ... Тәлiм-тәрбие беру жолында ең маңызды жайттардың бiрi ... ... ... ... мәрте қайталау екендiгiн айтуымызға
болады. Өйткенi, адам баласы көбiнесе бiр нәрсенi бiр немесе ... ... ... арқылы ғана толық түсiне алады. Қайталау методының адам
психологисына тиiмдi екендiгi Құран мен ... де ... ... ... Хз. Пайғамбарымыздан Әбу Хурейра (р.а.) мынадай бiр хадис ... Бiр күнi ... ... «Сiздерге ең қайырлы әрi ең жаман
адамның кiм екендiгiн айтайым ба?ң деген сөзiн үш рет қайталады. Сол ... ... дедi. Хз. ... «Ең ... ... ... ... жақсылық жасайтынын әрi оның еш жамандық жасамайтынын
бiлетiн болса мiне сол ... Ең ... ... ... одан ... ... әрi жамандық жасайды-ау деп күдiктенетiн адамң, дедi.
Жоғарыдағы хадисте Хз. ... ... ... ... мүлде
сәйкес келмейтiн екi адам жайлы айтпастан алдын, сөздiң маңыздылығына көңiл
аудару үшiн сөзiн үш рет қайталады. Соңынан ... ... ... ... ... жолмен баяндады.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) көбiнесе айтатын сөзiн Аллаһтың атымен ант ... ... Хз. ... ... сөз ... ... себебi,
сөздiң мәнi мен маңызына көңiл аударту. Бұл жайлы бiр хадисте ... «Бар ... ... ие болған Аллаһтың атымен ант етемiн, сендер
иман келтiрмейiнше ... кiре ... ... ... иман ... ... саналмайсыңдар. Бiр-бiрлерiңнiң араларыңда
сүйiспеншiлiк пен мейiрiм тудыратын iстi айтайым ба? Араларыңда сәлемдi
жайыңдарң.
Хз. Пайғамбар (с.а.) ... ... ... ... ... аударту
арқылы, мұсылмандарға өз араларындағы басты мiндет пен ... ... ... ... ... ... пен ... методы. Сүйiспеншiлiк жоқ жерде тәрбиенiң
берiлуi мүмкiн емес. Адамдар ... ... пен ... ... ... жолы осы сүйiспеншiлiктiң негiзiнде жатыр.
Тәрбиешi мен оқушының арасындағы сыйластық пен ... ... ... пен ... ... ... ... айтпаса да
түсiнiктi. Бұлай болмаған жағдайда көздеген мақсатқа жету де ... ... ... ... iрге тасы десек болады. Үмметiне
сүйiспеншiлiктiң озық ... ... ... Хз. ... ... де ... үлгi. Тiптi айтарға тiл жетпейдi. Өйткенi Ол, ... ... ... ... ... Зәйд б. Хариске сүйiспеншiлiк пен
мейiрiм көрсеткенi соншалық, әке-шешесi алып ... ... ... ... ... деп ... керi қайтарған. Ал Әнәс
б. Малик, Хз. Пайғамбарымыздың қасында он жыл ... ... ... iсi ... үшiн ... деп ... сонымен қатар кейде қателiк iстеп
қойған болса айқайлап ұрыспай басынан сипалап, күлiмсiреп қана ... ... ... да ... ең ... ... өте қажет.
Сонымен тоқсан ауыз сөздiң тобықтай түйiне ... Хз. ... ... ... ... ... басты себебiн ең ... ... ... дей ... Сондай-ақ ол, өз сөзiне берiктiгi
мен айтқанын бұлжытпай орындағандығынан қол ... ... ... Хз. ... санаулы жылдардың iшiнде адамдарды надандықтық
шырмауынан құтқарып, мәдениеттiлiк пен парасаттылықтың iргесiн қалаған.
Ғылыми зерттеу методикасының нәтижесi.
Сенiм мен адам ... ... өте ... ... бар. ... ... “Дiнге оралу” атты кiтабында АҚШ-та психологиялық зерттеулер бөлiмiнiң
бастығы ретiнде 15 321 әйел мен ер ... ... ... мен 73 ... ... қорытындысын былайша келтiредi: “Бiр дiнге ... ... ... үнемi барып тұрған адамдарда тұлғалық қасиет ... ... ... ... берiк әрi жоғары болмақ.”
Дейл Карнеги, “Уайымды таста, өмiр ... ... атты ... ... ... алу шараларының бiрi ретiнде ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезiнде Жаратушыны ойлаймын.”
Психология мамандары дұға мен қуатты ... ... ... ... жол бермейтiндiгiн дәлелдеген. Бұл үшеуi де (ренiш, ... ... ... ... ... болып саналады. Психиаторлардың ең
атақтыларының бiрi ... Карл Юнг, ... Man in Search of Soul” ... ... деп ... ... отыз жыл ... дүниенiң түкпiр-
түкпiрiнен менi iздеп науқас адамдар ... ... ... ... ... жiбердiм. Солардың iшiндегi отыз жастан асқандарының ауруға
шалдығуының ... ... дiни ... ... ... Олар ... ... қарамай, дiндар жолдастары сияқты әрекет етпегендiгiнен. Олар
дiни сенiмдерiне қайта оралмай ... шипа таба ... ... үндi халқының ең үлкен лидерi ... ... ... ... қысқа уақыт iшiнде жынданып кетер едiм” “”
дейдi. Нобель сыйлығының иегерi ... ... ... ... ... жазған мақаласында: “Бiр адамның iстей алатын ең күштi iсi ... Дұға ... ... күшi ... ... ... Ешбiр ем пайда
бермеген жағдайларда, адамдар тек қана дұғаның ... ... ... ... ... атты шығармасында, Паскалдың ... оны ... адам не ... не ... ... және бақыттылықты
таба алмайды” деп айтқандығын жазады.
Сенiмнiң жанұя тыныштығын сақтауда да ролi ... зор. ... атты ... ... дәстүрлер бойынша жасалған некелердiң
басқаларға қарағанда аз ... ... ... ... ... жоқ адамдарда ажырасу дәрежесiнiң өте жоғары ... ... ... ... ... ... ... әсер бар материалдық
жағдайдың барлық нәрсенi шешетiндiгiн мақұлдағандар статистикаларды мұқият
зерттеген ... ... ... ... АҚШ-та жыл сайын
100 дәрiгер өзiн-өзi өлiмге байлайды. Әлем ... ... және ... ... қарағанда Жапонияда 1955 жылы 22477 адамның ... қию ... ... 1978 ... ... өзiн-өзi
өлтiру 20000 болыпты. Барлық нәрсенi материяға таяп, экономиканы негiзгi
тiрек ретiнде түсiнетiндердiң бұл ... ... ... ақ. ... ... ... жағдай өте жақсы, бiлiм мен ... де ... ... ... жеке ... жан-жақты қалыптасуында
ерекше рол ойнайды. Пайғамбарымыз (с.а.) Исламның шарттарын хадисiнде ... ... ... ... ... ... айту, намаз оқу,
зекет беру, ораза ұстау, шамасы келсе өмiрiнде бiр рет қажыға ... ... ... жеке ... қалыптастыруда елеулі орны бар. Оны еңбекте егжей-
тегжейлі айқындап көрсетуге тырыстық.
Адам баласы иман мен жақсы әрекеттерiнiң ... ... ... ... шыға алғаны сияқты, адамдық қасиетiн жоғалтқан жағдайда
хайуаннан да төменгi дәрежеге түседi. Құран Кәрiмде бұл жайлы ... ... адам ... ... ... ... ... да теңiзде де
көлiктендiрдiк. Әрi оларды жақсы нәселермен қоректендiрдiк. Һәм оларды
жаратқандарымыздың ... ... ... ... адамзатты көркем бейнеде жараттық. Сосын оны төмендердiң
төменiне қайтардық”.
Құлшылық ету адам бойындағы жақсы қасиеттердi ... Ал ... ... ... ... пен құл арасындағы байланысты жақсартуда ... бар. Егер ол ... ... ... ... ... Өйткенi
адамның жаратылуындағы басты мақсат, Аллаһқа құлшылық қылу. ... ... ... адам ... ... ерекше сүйiспеншiлiкпен жаратқан.
Оның дәлелi Аллаһтың бiзге берген ... ... ... Абай атамыз
мұны:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сенде сүй ол Аллаһты жаннан тәттi.
Адамзаттың ... сүй ... ... сүй хақ жол деп әдiлеттi.
деп Аллаһты сүю керектiгiн һәм нағыз махаббаттың ... ... ... көрсеткен.
Хз. Пайғамбар, «Мен тек қана мұғалiм ретiнде жiберiлдiм деу арқылы
Пайғамбарлардың адамдарға бiлмейтiндерiн үйретiп, әдептiлiктiң озық ... ... ... бiлдiрген.
Барлық Пайғамбарлар, жiберiлген қауымының тамақ жеу, киiну, ... ... ... сауда-саттығына, әдет-
ғұрыптарына да мән берулерi тиiс. Осы шындықты Құранда былай ... ... не ... ... да неменеден тыйса, одан тыйылыңдар
әрi Аллаһтан қорқыңдар. ... Хз. ... ... ... ... ... маңыздылығынын түсiнуiмiзге болады.
Пайғамбар (с.а.у.), Аллаһ тағаланың тәрбиесiнен ... ... теңi жоқ ... һәм ... Хз. Пайғамбар, Құранның көрсеткен
жолымен жүрiп, негiзгi ... ... әрi ... ... ... ... ... оларды кемелдiкке жеткiзу үшiн бар күшiн
салған. ... Ол, осы ... ... ғана өз ... атқара
алатындығын түсiнген.
Құрандағы қағидалар мен Пайғамбар сүннетіндегі бүкіл адамзат баласына
жарайтын жеке ... ... ... ақыр ... ... өз құндылығын
жоймақ емес.
Елiмiзде негiзiнен басты екi дiн бар десек болады. Олар – ... ... ... дiнiн ... ... ... ... 67-70 пайызын
құрайтын 24 этникалық топ. 2004 ... ... ... қарағанда
елiмiзде 1648 мұсылмандар дiни бiрлестiгi мен 1534 мешiт жұмыс iстейдi. Осы
арада Ислам дiнiнiң ... ең ... дiн ... және ... ... ұйымдастырушы һәм бiрiктiрушi күш ретiнде ең маңызды
орын алғанын атап айтуымыз керек.
Қазақстандағы екінші орынды дін христиандықтың бүгінгі ... ... тым ... ... ... ... ... бағытында. Бүгінгі күнде олардың 240 діни бірлестік пен 8
монастрь жұмыс істейді. Ал католик ... саны 38, діни ... ... ... Ислам дінінің басқа діндермен салыстырғанда соңы
15 жылдың көлемінде ... ... ... мұсылмандар санын
құрайтындығын төмендегі кестеден көруімізге болады.
Қорытынды
Бүгін біз егеменді елміз. Жаңа тұрпатты дәуірге қадам басып ... ... ... он ... көк ... жаһан жұртшылығының
көздерін жаудыратқан Қазақстанымыз жер көлемі ... ... ... ... ең ... орын ... екен. Ұлан-байтақ топырағымыздың,
абыройлы, атақты тарту ата-бабалар ... ... ... ... ... дамуы үшін ата-бабаларымыздың құндылықтарын,
тарихын, мәдениетін, яғни ... ... ... ... жөн ... халықтарының ата мекені болып саналатын қазақ халқы. Жаһанға әйгілі
әл-Фараби, Ж.Баласағұн, ... ... ... халқының ғұламалары мен
еңбектерін мақтаныш етеді.
Түркі халықтарының адамгершіліктік ой-пікірлерін таныту ... бірі ... ... ... ... және америкалдық жүйеде
когнитивтілік терминімен алынды. «Когнитивті» термині қазақ ... ... ... ... ... бір шама ...... адам санасында
қалай жасалатынын қарастырады. Ең өзекті мәселесі – білім ... ... ... ...... ... немесе
«кодтар» деп белгілейді.
Когнитивтілік тұрғыдан алғанда адамгершілікті ... үшін ... ... ... ... ... репрезентациясының
ежелгі, орта ғасырлық, ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... туралы ой-пікірлерін әл-Фараби,
Баласағұн еңбектері арқылы талдап ... ... ... ... ... әсер ... ... дінінің рөлі мен ондағы әдіс-
тәсілдерді ашып көрсеттік.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Дінтану негіздері. Алматы. 2006. 355.
2. Халифа Алтай. ... ... 2001. ... ... ... сабақтары. Алматы. 2003. 70.
4. Иман негіздерінің түсініктемесі. Шымкент. 2002. ... ... ... мен ережелер. Алматы. 2002. 124.
6. Мухаммед Әли әл-хатами. Мұсылмандық тәрбие. Алматы. 2002. 103.
7. Ислам сенімінің негіздері. ... ... ... ... ... Алматы. 2005. 78.
9. Ислам қағидалары. С.Сабых. Бейрут баспасы. Алматы. 2002. 78.
10. Мумин қағидасы. М.Ғазами. Египет баспасы.
11. Өте ... ... ... Қазан баспасы.
12. Ислам ақиқат көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
13. Негізгі діни мағлұматтар. Алматы. 2004. 367.
14. ... және ... ... ... 1992. ... Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.
16. Ақымбек Е. Ортағасырлық Қазақстан жерінде ... ... ... ... ҚазНУ. 2001. №1.
17. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы. 1995.
18. Ислам. Энциклопедия. Алматы. 1955.
19. Қартабаева Е. Араб-мұсылман мәдениеті және ... Азия ... ... ... ... ... ... білім репрезентациясы
Кесте – 2
|ДІН НЕМЕСЕ |1989 |1993 |1995 |1996 |1997 |1998 |2003 ... | | | | | | | ... |62 |131 |165 |185 |196 |220 |230 ... |168 |162 |130 |140 |141 |242 |300 |
|7 күн |3 |36 |34 |41 |45 |64 |70 ... | | | | | | | ... |171 |152 |117 |116 |81 |84 |90 ... ... |33 |27 |45 |52 |94 |106 ... |42 |36 |19 |18 |19 |37 |40 ... ... |42 |66 |66 |73 |79 |77 |77 ... | | | | | | | ... ... |81 |92 |91 |96 |108 |110 |166 ... |- |- |- |- |- |1 |23 ... |642 |1004 |1132 |1387 |1547 |1932 |2750 | ... Эмпирикалық мәліметке негізделу.
❖ Когнитивтік әрекеттер.
❖ Құрылыммен процесті түсіндіру.
(Фохнер, Бретано, Вунд, Эбингауз, Титченер)
ХІХ ғасыр
Ішкі репрезентация
❖ Бихевиоризм – (S-R) формуласы.
❖ Гештальт – ... мен ... ... ... Американдық экспериментальдық психология - когнитивті психологияның жаны
әдісі, когнитивті картасын жасады.
ХХ ғасыр
Тікелей сенсорлық құбылыс
Ішкі реп-
резентация ... ... ... ... Юм, ... Д. ... ... сезім органдары
Білім
Құдай көздері
Қайта өркендеу д.
Процес – ұя ішіндегі болып жатқан құбылыс .
Құрылым – ара ...... ... ... – мида ... ойлау сезімдік ынталануға негіз болады.
(Платон)
Ойлау репрезентациясы
Ежелгі кезең
Пайдалануы
Сақталынуы
Құрылуы
Білімнің адам санасында жасалуы
Берілуі
Орта ғасырлық кезең

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі4 бет
Қазақ және түрік тілдеріндегі астрономиялық атаулардың лексикографиялық деректердегі көрінісі мен семантикасы79 бет
Шығыс және грек ойшылдарының қоғамдық пікірлері6 бет
Құқық жасаушылық7 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның механикалық дүние көрінісінің дамуы. И.Ньютон6 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь