Түсінік деген не


1 Қазақ дүниетанымында ақыл
2 Ізгіліктің маңызды атрибуттары
Түсінікке ертеден философтар адамдық рационалдың танымының маңызы элементі ретінде ерекше мән беріп келді. Нақты айтсақ, жалпы қабылданған түсінік анықтамасы төмендегідей: «Түсінік-объективті шындықтың құбылыстары,заттарының мәнді,жалпы белгілерін тануға көмектесетін адамзаттың ойлау формасы. Бұл ғасырлар тарихымен қалыптасқанәрі қабылданған қағида десек те болады, себебі «түсініксіз» ешбір мақсатты,ұйымдасқан немесе кез-келген сезімдік танымның да болуы мүмкін емес. Адамның табиғатты тануы сезімдік танымнан басталады. Тілі шықпаған сәбиді қоршаған алуан түстер сен заттар қызықтырады,ал алғашқы сұрақтары «ол не?» «бұл неге мұндай?» т.с.с. мағынада жалғасып кете барады. Бірақ адам баласының танымы мұнымен тоқталып қалмайды. Ол танымын жалғастыра түседі, дамытады. Танымды дамыту түсініктердің қалыптасуына алып келеді.
Түсініктер әлемі өте күрделі,әрі қайшылықты. Әдетте, қарапайым түсініктер күнделікті іс-әрекетте қолданылса, кейбір түсініктер күрделі болып келеді. Бірақ қай ұғымның болмасын қалыптасуы – күрделі құбылыс (феномен). Бүгінгі ғылыми-эмпирикалық зерттеулер бойынша ұғымдардың қалыптасуы адамның монополиясы ғана болып табылмайды. Жануарлар әлемінде, әсіресе, маймылдарда түсініктердің дамуыүлкен назарға ілікті. Қазіргі зерттеушілердің көпшілігі, әсіресе этологтар жануарлардың абстрактілі ойлайтындығына ешбір күмән келтірілмейді. Мәселен мынадай қызықты фактілер бар, этологтардың бақылауында тәрбиеленген маймылдар (шимпанзе) олардың жоспарлағанынан әлдеқайда көп. Сөздерді айта алған және ұғына алған. Бірақ, «түсінік – бұл заттармен құбылыстардың арасындағы жалпы мәнді байланыстарды сипаттайтын ой»- деп келетін ғылыми тұжырымдама этологтардың жоғарыдағы пікірін жоққа шығарады. «Түсінік» деген сөздің мәніне тереңдесек, ол ешқашан белгілі-бір дайын нәрсені білдірмейді, немесе ол таза ойдың іс-әрекетін де көздемейді. Сондықтан, адам баласы белгілі бір түсінікті қолданғанда сол объектінің мәнін меңзейді. Мүмкін, осы себептен де біз түсінік адам ойлауына ғана тән таным құралы деп айтқанымыз шығар. «Философиалық дәптерлер» еңбегінде В.И. Ленин «түсінік – материаның жоғарғы желісі» деп берген анықтамасында біз тек «ми» деген ұғымын «адам миының деп толықтыруымыз орынды. Сезіну, қабылдау және елестетуден түсініктің айырмашылығы түсінікті ешуақытта сезіну, көру, байқау мүмкін емес. Сонымен «түсінік» қалай қалыптасады деген сұраққа толғанып көрелік ?
1. Қ.А. Иассуи «Халиттер». А, Даик Пресс 1991, 242 б.
2. Ж. Баласағун «Құтты білік». А, Жазушы, 1996 594 б.
3. Әл – Фараби «Әлеументтік – этикалық трактаттар».А, Ғылым, 1975. -364 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 3 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ӘОЖ 165.24
Түсінік деген не ?
Козлова Л.И., Толубаева Қ.Қ., Д.Серікбаева атындағы ШҚМТУ, Өскемен қ.

Түсінікке ертеден философтар адамдық рационалдың танымының маңызы
элементі ретінде ерекше мән беріп келді. Нақты айтсақ, жалпы қабылданған
түсінік анықтамасы төмендегідей: Түсінік-объективті шындықтың
құбылыстары,заттарының мәнді,жалпы белгілерін тануға көмектесетін
адамзаттың ойлау формасы. Бұл ғасырлар тарихымен қалыптасқанәрі қабылданған
қағида десек те болады, себебі түсініксіз ешбір мақсатты,ұйымдасқан
немесе кез-келген сезімдік танымның да болуы мүмкін емес. Адамның табиғатты
тануы сезімдік танымнан басталады. Тілі шықпаған сәбиді қоршаған алуан
түстер сен заттар қызықтырады,ал алғашқы сұрақтары ол не? бұл неге
мұндай? т.с.с. мағынада жалғасып кете барады. Бірақ адам баласының танымы
мұнымен тоқталып қалмайды. Ол танымын жалғастыра түседі, дамытады. Танымды
дамыту түсініктердің қалыптасуына алып келеді.
Түсініктер әлемі өте күрделі,әрі қайшылықты. Әдетте, қарапайым
түсініктер күнделікті іс-әрекетте қолданылса, кейбір түсініктер күрделі
болып келеді. Бірақ қай ұғымның болмасын қалыптасуы – күрделі құбылыс
(феномен). Бүгінгі ғылыми-эмпирикалық зерттеулер бойынша ұғымдардың
қалыптасуы адамның монополиясы ғана болып табылмайды. Жануарлар әлемінде,
әсіресе, маймылдарда түсініктердің дамуыүлкен назарға ілікті. Қазіргі
зерттеушілердің көпшілігі, әсіресе этологтар жануарлардың абстрактілі
ойлайтындығына ешбір күмән келтірілмейді. Мәселен мынадай қызықты фактілер
бар, этологтардың бақылауында тәрбиеленген маймылдар (шимпанзе) олардың
жоспарлағанынан әлдеқайда көп. Сөздерді айта алған және ұғына алған. Бірақ,
түсінік – бұл заттармен құбылыстардың арасындағы жалпы мәнді байланыстарды
сипаттайтын ой- деп келетін ғылыми тұжырымдама этологтардың жоғарыдағы
пікірін жоққа шығарады. Түсінік деген сөздің мәніне тереңдесек, ол
ешқашан белгілі-бір дайын нәрсені білдірмейді, немесе ол таза ойдың іс-
әрекетін де көздемейді. Сондықтан, адам баласы белгілі бір түсінікті
қолданғанда сол объектінің мәнін меңзейді. Мүмкін, осы себептен де біз
түсінік адам ойлауына ғана тән таным құралы деп айтқанымыз шығар.
Философиалық дәптерлер еңбегінде В.И. Ленин түсінік – материаның жоғарғы
желісі деп берген анықтамасында біз тек ми деген ұғымын адам миының деп
толықтыруымыз орынды. Сезіну, қабылдау және елестетуден түсініктің
айырмашылығы түсінікті ешуақытта сезіну, көру, байқау мүмкін емес. Сонымен
түсінік қалай қалыптасады деген сұраққа толғанып көрелік ?
Нақты заттар мен құбылыстарға ықпал ете отырып, оларды қолдану
және қайта жасау процесінде адамзат өзара қоғамдық қатынастарды жасай
отырып, біртіңдеп сол қатынастар туралы әралуан білімдерді меңгереді.
Әртүтлі материалды объектілер арасындағы қатынастар танылады. Заттар,
құбылыстар, процестер байланыстары әралуан болғандықтан, осыған сәйкес
байланыстар мен қатынастар түралы білім де алуан болып келеді. Мәселен,
адам мен ақыл қасиеттерінің арақатынасы туралы білім де алуан қырлы болуы
мүмкін. Адам ақыл арқылы табиғат әлемінде ерекшеленеді. Бұл үрдіс адамзат
үшін жағымды да, жағымсыз да болуы мүмкін.
Өмірдегі практикада біз нақты заттармен әрекеттесеміз, ол
заттарды біз түйсігіміз арқылы табамыз, танимыз. Міне, осы кезеңде біз
заттар мен құбылыстардың арақатынасын ашықтай отырып, сонымен қатар оларға
деген біздің қатынастарымызды да анықтаймыз. Адам, ақыл, ағаш т.с.с.
сөздер тек біз анықтаған белгілі бір объектіге , нақты зат немесе құбылысқа
ғана қатысты қолданбайды. Мәселен, Адам деген сөз бір біріне ұқсас
объектілерге қатысты да қолданыла береді. Сол сияқты ақыл, ізгі сөздері
де әртүрлі құбылыстарға қатысты айтыла береді.
Берілген ақыл, ізгі т.с.с. сөздер қатынастарды, байланыстарды,
мәнділікті білдіреді. Ең маңызды қыры, әрбір сөз түсінік ретінде әр зат
немесе құбылыстардың мәнін білдіреді. Міне, философтардың ғасырлар бойы
сарапқа салып келген тағы бір мәселесі, түсінік пен мәннің арақатынасы.
Бұл мәселе батыс ойшылдарымен қатар түркі-мұсылман, әлем және қазақ
даналарының да назарынан тыс қалмаған.
Адам баласы қонақ болып келген бұл дүниенің құпиясы көп. Әдемілігі көз
жауын алатын сыртқы сымбаттың ар жағында түкке қажеті жоқ мәнсіздіктің,
тіпті адамның өзіне қатер төндірер құпия қырының да ақиқат екендігі – заңды
құбылыс. Күллі зат біткеннің сыртқы болмысы тек мәні арқылы ғана көрініп
қана қоймай, танылады да. Сол зат не болмаса құбылыстың пайдасы мен зияны,
жақсысы мен жаманы оның ішкі мәніне қарай айырылмақ. Мән – тұрақтап қалған,
өзгермейтін дүние емес, ол қозғалмалы әрі объективті құбылыс. Міне осы
мәнділікті табу да, тану да, дамыту да адамзаттың ісі. Ғұламалардың
пікірінше, ақыл мен білім міне осы мәнділіктерді, оның ішінде, әсіресе
адамдық мәнділікті тануға көмектесетін күш.
Мәселен, ақыл түсінігі философия тарихында аз өзгеріске ұшырамаған.
Келесі түсінік кеңістігіндегі танымдық саяхатымыз ақыл түсінігінің қыр-
сырын ашуымызда болмақ. Ақылсыз адам баласының тұрмыс-тіршілігінің мәні
жоғалары анық. Ақыл қызметін сайып келгенде білім күші де атқара алмайды.

Ақыл – Алланың әмірімен берілген сый деп тұжырымдаған ұлы шейх Қ.А.
Иссауи адам баласының қасиетін ақылда деп білген.
Ж. Баласағұнның пікірінше, ақыл – Алланың адам баласына берген
еншісі.
Ақыл – ес те хақтың берген еншісі,
Білім – кенге түске мидың еншісі [2, 204 б].
Қазақ дүниетанымында ақыл – философиялық ұғым ретінде барлық қырынан
танылған. Мұнда ақылдың мән – мағнасы адамның басқа адамдармен, қоғамен
өзара қатынасы қырынан анықталады.
Ақыл – адам өміріне мән беріп, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жүйелеу және оның түрлері
Бастауыш математика курсындағы шамалар және олардың өлшем бірліктерін оқыту әдістемесі
Қазақ тілі бағдарламасы, оның оқулықпен байланысы
Саяси жүйе және мемлекет. Құқықтың әлеуметтік нормалар
Әдеби теориялық ұғым туралы жалпы түсінік
Патопсихология пәні және мақсаты
Мемлекет және құқық теориясы пәні ұғымы
Қазақ әдебиетіндегі даналық үрдіс
Операциялық жүйелер пәнінен дәрістер
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі
Пәндер