1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары

Жоспар:

КІРІСПЕ

I ТАРАУ. 1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДА КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУДЫҢ ЗАРДАПТАРЫ
1.1. РЕСЕЙ ЖӘНЕ ОРТА АЗИЯ ЖЕРІНДЕГІ ҚАЗАҚ БОСҚЫНДАРЫНЫҢ ҚАЙҒЫЛЫ ТАҒДЫРЫ
1.2. ҚАЗАҚТАРДЫҢ ШЕТ ЕЛГЕ АУА КӨШУЛЕРІ

II ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА XX ҒАСЫРДЫҢ ЕҢ ІРІ ДЕМОГРАФИЛЫҚ АПАТЫНЫҢ СИПАТЫ
2.1. АШТЫҚҚА ҚАРСЫ КҮРЕС ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАППАЙ БОСҚЫНШЫЛЫҚТЫ ТОҚТАТУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ШАРАЛАР
2.2. КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АПАТТЫҢ ЗАРДАПТАРЫ

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі:
Сталин мен Голощекин бір халықтың мәдениеті мен ұлттық шаруашылығын құрту арқылы екінші халықтың өркендеуіне ашықтан ашық жол салды. Мысалы, қазақтың малын тартып алып, ауқаттыларын тәркілеп жіберді де, бүкіл Орта Азияны отырықшыландырып, тұрақты егіс алқабына айналдырды. Немесе үшінші біреулерін қалалы жерлерге шоғырландырды. Сөйтіп, жоғары индустрияны жеделдете дамытудың салдарынан ұлттардың бір-бірімен «жақындасқаны» сондай, жойылып кетуге шақ қалды. Қазақтың тәркілеумен тартып алынған малы ірі өндіріс орындарында, «аға халықтың» қолында «бесжылдықтың» балғасы солқылдата соғылуы үшін құрбандыққа шалынған болса, ал қазақтардың өзі малдан айырылған соң аштықтан қырылып қалған.
1926-1959 жылдардың арасында жүргізілген санаққа зер салсақ, ұжымдандыру, индустрияландыру науқандарын айтпағанның өзінде, кейін күшпен жер аударылғандар (депортация) мен соғыс кезінде көшіп келгендердің (эвакуация), тың игерушілердің Қазақстан жеріне жаппай ағылуы ұлт саясатын өрескел бұрмалауға әкеп соқтырды. Егер республикамыздағы ең көп екі ұлт – орыс пен қазақтың арасалмағын, салыстырар болсақ, Орталық ретінде билеп-төстеуші Мәскеудің күштеу саясатының бет-бейнесі айқындала түседі. Тек 1926-1959 жылдары ғана қазақтардың саны 58,7 проценттен 29,8 процентке қатты құлдыраса, ал орыстардың, саны 20,5 проценттен 42,7 процентке бірақ көтерілген. Осы көрсеткіштің өзінен-ақ біраз шындықты айқын байқауға болады емес пе?
Сондықтан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің сессиясы Қазақстандағы ұлттық қасіреттің себеп-салдарын түбегейлі зерттеп, оған кінәлілерді анықтау мақсатында арнайы комиссия құрды. Республикамыздағы 1931-33-ші жылдардағы зұламатқа нақты саяси баға беру үшін бұл комиссияның құрамына білікті тарихшылар мен демографтар, заңгерлер мен саясатшылар де енді. Сөйтіп, Голощекиннің құрығынан құрбан болған жазықсыз жандардың бейнесін мәңгілікке есте тұту мүкіндігі енді ғана туды.
Қорыта айтар болсақ, біздің қоғамтанушылар тікелей голощекиндік геноцид салдарынан, тағы басқа әміршіл зұламаттың зардабынан күні бүгінге дейін қазақ халқының ұлттық дамуы демографиялық детерминизм, яғни амалсыз санға тәуелділік жағдайында қалып қойғанын әлі біле алмай келе жатқан сияқты. Сол демографиялық кәріптікті жеңіп, сол ауыр дертті бір жола жазбайынша қазақты ұлт ретінде ұшпаққа шығара алмаймыз.
Жұмыстың мақсаты. Қазақстанда XX ғасырдың 30-шы жылдардағы күштеп ұжымдастырудың зардаптарына орны мен маңызына сипаттама беру.
Міндеттері. Қазақстан тарихындағы ұлттық мемлекетті қалыптасуы үшін күрестің маңыздылығын ашып көрсету.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, 2-тараудан, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде тақырып көкейкестілігі негізделіп зерттеудің мақсаты мен міндеттері анықталып, оның теориялық және тәжірибелік маңызы көрсетілген.
1 тарауда «1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары» қазақ халқы үшін қиын жылдарда ашаршылықтың болуы, соның салдарынан басқа мемлекеттерге көшуі туралы айтылған.
2 тарауда «XX ғасырда Қазақстанда ең ірі демографиялық апаттың сипаты» қазақ халқы үшін ең ауыр жылдарындағы тағдыры жөнінде айтылған.
Қорытындыда зерттеу нәтижесінің негізгі тұжырымдамалары шығарылған тиісті ұсыныстар берілген.
Пайдаланған әдебиеттер тізімінде курстық жұмысында қолданылған әдебиеттер мен басылымдар жүйелі түрде көрсетілген.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Омарбеков Т. 20-30-шы жылдардағы Қазақстан қасіреті: Көмекші оқу құралы. Алматы, 1997.105-130
2. Егеменді Қазақстан, 1992 22 желтоқсан.11б
3. Тәтімов М. Ауылдағы демографиялық ахуал. Алматы, 1990.5-233
4. Қозыбаев М., Абылхожин Ж., Алдажуманов К. Коллективизация в Казахстане трагедия крестьянства. Алматы, 1992.35-43
5. Халықнама. Сан мен сана. Алматы, 1992.3-89
6. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992.15-54
7. Назарбаев Н. Әділеттің ақ жолы. Алматы, 1991.28-63
8. Абылхожин Ж. Традиционная структура Казахстана: социально-экономические аспекты функционирования и трансформации (1920-1930 гг). Алма-Ата, 1991.92-96
9. Турсунбаев А. Победа колхозного строя. Алма-Ата, 1957. 5-14
10. Тулепбаев Б. Торжество ленинских идей социалистического преобразования сельского хозяйства в Средней Азии и Казахстане. М., 1971. 17-43
11. Тулепбаев Б. Социалистические аграрные преобразования в в Средней Азии и Казахстане. М., 1984. 203-205
12. Материалы по истории КазССР. Т.ІІ. 1.2. 1741-1751 гг. Алматы, 1948. С.21.
13. Қараңыз: Алаш-Орда. Сб. документов. Сост. Н.Мартыненко. Кзыл-Орда, 1929. С. 73-76.
14. Отчет Краевого Комитета VI Всеказахской партконференции. Кзыл-Орда, 1928. С. 34.
15. Социалистік Қазақстан. 1989. 7-маусым.
16. Проблемы мира и социализма. 1989. № 4. С. 75.
17. Неру Дж. Открытие Индии. Книга вторая. М., 1989. С 393.
18. Ленин В.И. Шығ. толық жинағы. 38-т., 173-176-66.
        
        Жоспар:
КІРІСПЕ
I ТАРАУ. 1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДА КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУДЫҢ ЗАРДАПТАРЫ
1.1. РЕСЕЙ ЖӘНЕ ОРТА АЗИЯ ЖЕРІНДЕГІ ... ... ... ТАҒДЫРЫ
1.2. ҚАЗАҚТАРДЫҢ ШЕТ ЕЛГЕ АУА КӨШУЛЕРІ
II ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА XX ҒАСЫРДЫҢ ЕҢ ІРІ ДЕМОГРАФИЛЫҚ АПАТЫНЫҢ СИПАТЫ
2.1. АШТЫҚҚА ҚАРСЫ КҮРЕС ЖӘНЕ ... ... ... ... ... КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АПАТТЫҢ
ЗАРДАПТАРЫ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі:
Сталин мен Голощекин бір халықтың ... мен ... ... ... ... ... өркендеуіне ашықтан ашық жол салды. Мысалы,
қазақтың малын тартып алып, ауқаттыларын тәркілеп ... де, ... ... ... тұрақты егіс алқабына айналдырды. Немесе үшінші
біреулерін қалалы жерлерге шоғырландырды. Сөйтіп, ... ... ... ... ... бір-бірімен «жақындасқаны» сондай,
жойылып кетуге шақ қалды. Қазақтың тәркілеумен тартып ... малы ... ... «аға ... қолында «бесжылдықтың» балғасы
солқылдата соғылуы үшін құрбандыққа шалынған болса, ал ... ... ... соң ... ... қалған.
1926-1959 жылдардың арасында жүргізілген ... зер ... ... ... ... өзінде, кейін күшпен
жер аударылғандар (депортация) мен ... ... ... ... тың ... ... жеріне жаппай ағылуы ұлт саясатын
өрескел бұрмалауға әкеп соқтырды. Егер республикамыздағы ең көп екі ұлт ... пен ... ... салыстырар болсақ, Орталық ретінде билеп-
төстеуші Мәскеудің күштеу саясатының бет-бейнесі айқындала ... Тек ... ... ғана ... саны 58,7 ... 29,8 процентке қатты
құлдыраса, ал орыстардың, саны 20,5 ... 42,7 ... ... Осы ... ... ... ... айқын байқауға болады
емес пе?
Сондықтан Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... түбегейлі зерттеп, оған
кінәлілерді анықтау ... ... ... ... ... ... ... нақты саяси баға беру үшін бұл комиссияның
құрамына ... ... мен ... ... мен саясатшылар де
енді. Сөйтіп, Голощекиннің құрығынан құрбан ... ... ... ... есте тұту ... енді ғана туды.
Қорыта айтар болсақ, біздің қоғамтанушылар тікелей голощекиндік геноцид
салдарынан, тағы басқа әміршіл зұламаттың ... күні ... ... ... ұлттық дамуы демографиялық детерминизм, яғни амалсыз санға
тәуелділік жағдайында қалып қойғанын әлі біле алмай келе жатқан сияқты. ... ... ... сол ауыр ... бір жола ... қазақты
ұлт ретінде ұшпаққа шығара алмаймыз.
Жұмыстың мақсаты. Қазақстанда XX ғасырдың 30-шы жылдардағы күштеп
ұжымдастырудың ... орны мен ... ... ... ... ... ұлттық мемлекетті қалыптасуы үшін
күрестің маңыздылығын ашып көрсету.
Жұмыстың құрылымы. ... ... ... ... ... тізімінен тұрады.
Кіріспеде тақырып көкейкестілігі негізделіп зерттеудің мақсаты мен
міндеттері анықталып, оның теориялық және тәжірибелік маңызы көрсетілген.
1 ... «1930 ... ... күштеп ұжымдастырудың
зардаптары» ... ... үшін қиын ... ... ... ... басқа мемлекеттерге көшуі туралы айтылған.
2 тарауда «XX ғасырда Қазақстанда ең ірі демографиялық апаттың сипаты»
қазақ ... үшін ең ауыр ... ... ... ... зерттеу нәтижесінің негізгі тұжырымдамалары шығарылған
тиісті ұсыныстар берілген.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... мен басылымдар жүйелі түрде көрсетілген.
I ТАРАУ. 1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДА КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУДЫҢ ЗАРДАПТАРЫ
1.1. РЕСЕЙ ЖӘНЕ ОРТА АЗИЯ ... ... ... ... ... ... мал ... күйрету, ет және астық дайындау
науқандарындағы зобалаңдар, байлар қожалықтарын тәркілеу және ... ... ... ... және ... ... кінәсіз шаруаларды
кеңес органдарының «ұлтшыл», «бандит», «контрреволюционер» деген ... ... ... ұшыратуы қазақ шаруаларын босқыншылыққа
ұрындырды. Тоталитарлық жүйе ұзақ жылдар бойы тарихымызда ашық айтуға тыйьм
салып ... осы ... ... қазіргі күні арнайы зерттеулерді
күтіп жатыр. Босқыншылықтың немесе туған ... ... ... ... ... ... аса көлемді көрініс бергені және әсіресе көшпелі,
жартылай көшпелі қазақ шаруалары өмірінде ... ... із ... ... ... органдары, Қазақ өлкелік партия комитеті
қазақ ауылында болып жатқан осынау ауыр өзгерістерден ... ... ... 1 ... ... ... ... комитетіне ПП ОГПУ
мынандай мәліметтер түсірді:
«1929 жылдың ішінде көшіп кетулер туралы мәлімет ... ... жоқ, ... көшіп кету қозғалысы тек 1930 жылдың көктемінен
басталып, ауыл ... ... ... ... ... ... ... алды.[1]
1930 жылы көшіп кету қозғалысымен 34 977 қожалық ... 1931 ... емес ... ... 45 000 шаруашылық көше бастады . Айта ... ... – бұл ... ... тыс көшіп кеткендерді ғана емес,
сондай-ақ өлкенің өз ішінде туған жерден қозғалып, ... ... ... ... ... алады. Яғни орта есеппен алсақ,
жоғарыдағы 1931 жылғы босқындар жолына түскен қазақ шаруаларының ... ... 000 ... ... ... енді ... босқындардың қайда және қаншасы көшіп кеткенін дәлме-
дәл анықтау тіптен ... ... ... ... ауа ... ... белгілі бір аймақта тұрақтап қалмай, үздіксіз босып,
сенделумен болған. ... бұл ... ... және ... ... ... да айқындап беретін тарихи деректер баршылық. Қаражат халық
комиссариатының Өлкелік партия ... ... 1931 ... 5 тамызға
дейінгі мәліметінде босқындардың қайда ... ... ... ... 27 ... ғана ... ... ал қалған 47 ауданнан әлі мұндай
деректер түсе қоймаған кезең ... Бұл ... ... ... сандарын ғана емес, тіптен олар айдап әкеткен мал ... да ... ... ... да ... үшін ... ... босқындар төмендегідей жат өлкелерге және
аймақтарға босып ... ... ... ... ... |Олардағы мал |
| | ... ... ... ... |3436 |187909 ... ... |7371 |319725 ... |Тәжікстанға |1767 |88350 ... ... ... |1031 |33595 ... |Қ. А. 0. |2355 |112621 ... ... өлкесіне |2562 |13797 ... ... ... |2100 |27348 ... ... |901 |6652 ... |РСФСР-дің қалған бөліктеріне |13511 |100801 ... ... |563 |2276 |
| | |35597 |893074 ... аңғарылатын нәрсе, қазақ босқындары негізінен Ресей және Орта
Азия республикаларына қоныс аудара ... жылы ... ... ... ... ... жағдай тіптен
ауырлап, жоғарыда кестеде көрсетілген өлкелерге қазақтардың жаппай ... ... ... пен ... 1932 ... 11 мамырда Мәскеудегі Халық
Комиссарлары ... ... ... хаты ... ... ... ... дейінгі мәлімет бойынша, «қоныстан ауу мен қоныс аудару есебінен
кеміген қожалықтардың саны 300 ... ... ... Бұл орта ... 1 млн. 500 мың ... 1933 ... ... дейін толастамай қойды. Осы ... ... ... бұған көзіміз айқын жетеді. ... 1933 жылы ... ... осы ... ... ... есебінде
мынадай жолдар бар: «1931-1933 жылдарғы салық, ... ... ... ... ... ... саны 490 мыңға, ал село
халқының саны 2,6 млн адамға кеміді. Оның ... ... ... қожалықтарының аса үлкен бөлігі өздерінің бұрынғы мекендерінен ... ... ... ... ... ... ... Мәскеудегі
басшылығына және Қазақстанның басшысы Л. И. ... ... ... ... ... ауыл халқының жылдан жылға қанша адамға
азайғанын анықтасақ, ол төмендегідей ... ... ... әр ... ... алынған):
|Жылдар аралығы ... ... саны ... ... ... |759,0 ... |1887,0 ... |733,5 ... |3 379,5 ... ... ... үш ... ... адамдар санының жалпы кемуі
Қазақстанның ауылдық жерінде 3 млн 379,5 адам.[2]
Т. Рысқұловтың И. Сталинге 1933 жылы 9 ... ... ... ... ... барған аудандардан ... ... бар. ... ... ... Орта ... ... қазақтар – 40 ... – 100 мың, ... ... – 50 мың, ... – 20 мың,
Орта Азияда – 30 мың ... ... Т. ... ... Тәжікстан, Солтүстік өлке өңірінен де кездесетінін, Батыс Қытайға
ауа көшкендерін атап ... ... ... тыс ... ... кетушілер аз емес. 1931
жылдың күзінен бастап Қазақстандағы ... ... ... ... қашып кетушілер байқалған болса, ал 1932 жылдың ... ... ... ... ... ... Өлкелік партия комитетінің
хатшысы М. Зайцевтің ... ... ... негізінен колхозшылар
болды да, тек олардың шамалы ғана бөлігі бай-кулактар ... ... ... ... ... қаншалықты көлем алғанын Батыс Сібірдің
Қазақстанмен шектесетін көрші Славгород ауданындағы ... ... ... ал ... 6000-ы ... ... ... ғана
орналасқанынан да байқауға болатын еді. Батыс Сібірдің басқа аудандарындағы
қазақтар да босқындар ... ... ... ... ... ... ... қазақ есепке алынды.
Алқымнан алған аштық Сібірдегі босқын қазақтарды қылмысқа ... ... тек 15-20 ... ғана ... 9 рет ... ... ... ұрлық пен тонаудың кеңінен таралуы орын алды. Аштық адам кейпінен
айыра бастаған, есі ауып, ... ... ... ... ... ... да ... ашықтан-ашық тартып алып, аштық аранына араша
іздеді. Жоғарыда аталған Батыс Сібір хатшысы М. Зайцевтің ... ... ... ... ... жазғанындай, 5-8 адамнан тұратын топқа
біріккен қазақтар пәтерлерге кіріп, олардан нан ... ... ... ... асханалары жүдеп-ашыққан қазақтарға аузы-мұрнынан шыға
толып кеткен. Олар столдардан ... ... ... қоқымдарын теріп жеп,
тамақтанғандардан қалған тәрелкелерді жалап-жұқтап, кейде тіптен ... ... ... да тартып алып, ... ... ... дым ... ... ... ... мекемелердің алдына күн сайын дерлік топтасып келетін
босқындар ... ... ... ... ... ... еді. Күңде осылай
ата-анадан айрылып ... ... ... 4-5 ... ... өкімет орындарының органдары оларды орналастыратын жер таппай,
әбігер болды. Жағдайды қиындата түскен балалар ... мен ... ... кетуі де еді.
Батыс Сібір өлкесінің кейбір аудандарының өздері де ... ... ... ... ... ... қазақтарға
қажетті көмек көрсетуге жергілікті жерлердегі мүмкіндіктер де ... ... ... ... өлкелік партия комитеті ... ... ... ... ... келуін тоқтатуды, оған қажетті шараларды
жедел қолдануды, босқындарға қажетті көмек көрсетуді ... ... ... ... егер 1932 жылға дейін қазақ
босқындары ... ... ... аудандарына ғана орналасқан
болса, ал 1932 жылдың алғашқы айларында ... ... ... ... ... жатқан Новосибирск жері тәрізді аудандарда да «қоныстана»
бастағанын аңғарамыз. Осыған қатты алаңдаған Батыс Сібір өлкелік ... ... Эйхе ... Өлкелік партия комитетінің босқындарды
Қазақстанға қайтарып алуға неге асықпайтынын түсіне ... ... ... ... ... ... басшыларынан бай-кулактарды ұстап беруді талап
етумен болды. Батыс Сібір басшылары ... ... ... ... тек ... ... ғана жүзеге асырған жөн деп санады.
Біз қайтатындарды қабылдау ... ... сол ... ... өзінің аумағында босқындар арасынан байларыңды, ... ... да, ... спецпоселоктарыңа (арнайы қоныстар)
жөнелтіңдер және оларды орталық ... ... ... ... әр түрлі жұмыстарға пайдаланыңдар, - десті сібірліктер.
Республика аумағындағы және Солтүстіктегі көршілеріне ауа көшкен босқын
қазақтардың аянышты халін ... ... ... ... ... ... ... секретариатына 1932 жылы 27 шілдеде
жолданған домалақ хат ... да әділ ... ... Осы ... ... ... ... жол берілген әр түрлі асыра
сілтеулерді тәптіштеп суреттеген хат иесі ... ... ... ... қазақтарға істеліп жатқан зорлық-зомбылықтар туралы арнайы
әңгімеледі.
Сталиннің секретариатына жолданған бұл хатты ... ... ... ... ... жазған деп жорамал жасауға болады. Өйткені мәселе
қарапайым ... ... ... Онда мынадай мәселелер айтылады:
Сібірге қашқан қазақтарды Голощекин жіберген уәкілдер ... ... ... ... ... қорқыту, күштеу және зорлық-зомбылық
көрсету жолымен Қазақстанға алып қайтқан. «Сауын сиыр ... ... - ... сеніп келген халық туған өлкеде тағы да аштыққа
ұрынды. Кеудесінде ... жаны ... ... қайта қашты. Осылайша
біресе Қазақстанға, біресе солтүстіктегі көршілерге қайта оралып, ерсілі-
қарсылы жосылып, екі ортаны жол ... ... ... ... екі ... ... ауруларды да таратқан, сөйтіп өздері орта жолда көмусіз
қалған, іздер-сұрары жоқ өлекселер ... ... ... ... соры қайнаған қазақтар туралы жоғарыдағы хат арқылы
Сталиннің секретариаты тағы да хабардар болды.
Қазақтардың осы бір ... да ... ... ... ... иесі Шыңғырлау ауданындағы осы бір аштық зобалаңын Азамат ... ... ... ... ... ... ақтардың әскерлері келген
кезде де мұндай сұмдықтар болған жоқ еді, халық қайта солармен жақсы ... ал енді ғой ... ... ... ... адам ... ауыр
болды деп күйзелді.
Хатты алған соң Кремльдегілер Қазақстаннан жедел ... ... БК ... ... ... 30 ... ... хатта көрсетілген фактілерді
анықтап беруді сұраса, ... жолы (11.XII. 1932 ж.), 27 ... ... ... ... комитетінің шұғыл жауап қайтаруын талап етті.
Өз кезегінде Қазақ өлкелік партия комитеті де ... ... ... ... ... ... ... талап етіп қайта-қайта хат
жолдады. Бірақ обком қызметкерлері арызды тексеруге ... ... ... ... ... осы ... ... үгіт секторы меңгерушісі
Александров Таран 1933 жылы 6 қаңтарда ақыры сөгіс ... ... ... ... ... қойған жоқ./6/ Тек бір айдай уақыттан кейін ғана,
дәлірек айтқанда, 5 ... ... ... партия комитетінің бюро
мәжілісі М. Коломийцев тексерген осы арыздың қорытындысын ... ... ... ... да орын алғанын мойындады. Бірақ
архивте сақталған осы мәселеге байланысты ... ... - ... ... ... ... қазақтардың қасіретті ауыр жағдайы
туралы мәселе назардан тыс қалды. Арызды тексеруші М. ... ... ... «қазақ» деген сөзді аузына да алмаған.
Босқын қазақтардың аса қайғылы жағдайы Қазақстанда туып-өскен ... ... ... оған ауыр ой ... ... ... ... өзі қарағандылық, ал ашаршылық жылдарында Иркутскідегі
Главзолотоның тау-кен институтында студент ... ... ... партия комитетіне 1933 жылы 27 қазанда ашына хат жазуы дер едік. Ол
өзінің 1931 жылы Сібірге оқуға кеткенін, оған ... ... ... бола ... айта келіп, Л.И. Мирзоянға былай деп жазды:
«1932 ж. орыс тілін мүлде білмегендеріне ... ... бел ... ... ... ... Сібір арқылы, сондай-ақ, онан ары ... ... ... көптігі мені таңдандырды. Ал Сіз көшпелі қазақ
үшін ... ... ... аттану дегеннің не екенін менен кем
білмейсіз».[4]
Қазақстандық Кузиннің хатындағы ащы шындықты аңғартатын бұл ... ... ... ... өзінің көшу жолынан басқа
жолдарды білмейтін қазақ, енді Қазақстанның ішіндегі ауданнан ауданға ... ... ... ... кіруде, Еділ бойындағы және Сібірдегі
жұмыстарға, шаруашылықтық құрылыстарға баруда», - деген тұтас бір халықтың
туған жерден безе ... ... ... жан ... білдірудің орнына, оны
қорлайтын, қайғылы халдегі қазақты мазақ ... ... ... ... ... назар аудартады.
Архив қорында сақталған ресми құжаттардың бірінде Батыс Сібірдің 33
ауданында 1932 ... 5 ... 46 632 ... ... ... ... осы уақытқа дейін 29166-сы Шығыс ... ... ... ал ... ... қалып қойған.
Батыс Сібір жерінде аш қазақтардың көрінген ... ... ... ... ... 1932 ... 18 ... жазылған мәлімдеме
хаттан да байқауға болады. Оңда соңғы кездері аудан территориясынан ... ... ... ... бастағаны айтылады. Қаңтарда 4
қазақтың өлігі табылса, ақпанда 6, ал ... - 33 ... ... ... 30-ы бір ... аудандағы ет совхозынан 3
километрдей қашықтықтан табылған. Аш қазақтар ет совхозы бар ... ... бет алса ... Аш ... үй жағалап нан сұрағанды былай
қойғанда, көрінген жылқыны бас салып, ... ... ... сойып
алатыны, етті пышақ үстінде үлестіретіндіктен қылмыскерлерді табу өте қиын
екені, тапқанның өзінде де түгі жоқ ... не айып ... ... ... ... тамақ жоқ болғандықтан) мүмкіндіктер жоқтығы осы
құжатта атап ... ... ... ... ... ... ... дейінгі
аймақты мекендейтін қазақтар 1929 жылдан бастап Орта Волга өлкесіне көшіп
баруды жиілете ... Тек үш ... ... ғана ... ... ... саны 50 мың адамнан асып түсті. Мұнда да қазақтардың қайыршылануы
өте аянышты күйге жетіп, көпшілік орындары олардан аяқ алып ... ... Орта ... ... ... комитеті бұл жағдайды бірнеше рет талқылап,
әр түрлі шешімдер қабылдады. Қазақтар мұнда негізінен Самара ... Оның ... ... ... қазақтардың 2000 отбасы,
Соль-Илецкіде – 1000, Буртинскийде – 2000, Илекскийде – 800, Оренбургскийде
– 600, Орынбор қаласына – 1000, ... – 400, ...... ... ... жерлерінен босып келді. Аштық ... ... ... ... ... босқын қазақтар өздерінің қайдан көшіп
келгендерін ... ... ... ... ... ... ... құжаттарының біріңде осы ауданның Фрунзе
атындағы және «Имилеевский» совхоздарыңда Бұқар өлкесінен қоныстанған 2 ... ... ... істейтіні айтылған. Шыңдығында бұлар бұрынғы Орал
ауданынан келген қазақтарға ... ... 8 ... Орта ... ... ... ... көшіп келіп
жатқан қазақтар проблемасын шешуді ... ... ... Орталық
Комитеті мен Голощекин басқарған ... ... ... ... ... қойды. Қазақ өлкелік партия комитеті Ақтөбе жері ... ... ... ... Орта ... өлкесіне аттандырды. Ол өзінің көзі
көрген жайларды нақты түрде баяндап, Голощекиннің өзіне және Исаевқа ... ... ... ... ... елге қайтару мәселесін ... ... онда ... ... ... ... өкілдері де келді. Оларды ертіп алған ол, Орынборға барды.
Өйткені босқын қазақтардың ... ... ... ... ... еді. Уәкілдер келе сала қазақтардың жағдайымен жіті танысты.
Осында ... ... және оның ... ... елді ... босқындарының 1000-ға тарта отбасы шоғырланып ... ... ... ... ... ... ағаш өңдеу кәсіпорнында, құрылыс
кеңсесінде жұмыс істесе, едәуір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... көшеде, кез келген жерде жан ... ... ... тек ... ғана не бары екі айда – ... ... ... 100 адамдай қазақ босқындары өлгенін анықтады. Ауру
қазақтарды орналастыратын жер – ... ... ... ... ... айналдырылып, онда қазақтарды жатқызды.
Әсіресе туыстарынан айрылып көшеде қаңғырып қалған ... ... өте қиын ... Орынбордың өзінде ғана балалар үйінде осындай 100
баланы ... тура ... ... ШЕТ ЕЛГЕ АУА КӨШУЛЕРІ
Бүгінгі тарихымызда әлі де жұмбағын ішіне бүгіп ... ... бірі – сан ... ... ... ... Қытай асып
кетуі. Тарихшылардың назары әсіресе аталған жылдары қанша қазақтың Қытай
асып ... ауып ... ... ... екі түрлі себебі бар.
Біріншіден, осы жылдары қазақтар шет елдерге негізінен Қытай арқылы кеткен,
ал Орта Азия жері ... ... және ... ... ... көп ... мың қожалық ғана.
Сондықтан Қытай арқылы шет елге кеткен қазақтардың санын шамамен болса
да анықтау осы жылдары қанша қазақтың жат ... ... білу және ... ... ... ... тарихи тағдырындағы кейбір
«жұмбақтарды» жою ... сөз; ... ... ... шет ел ... ... ... болса да ғылыми негізде анықтамайынша, осы
жылдары аштан өлген ... ... ... білу ... ... мен ... бұл мәселеде әр түрлі өзара қайшы
пікірлер ... ... ... ... ісін ... түсуде.
Мысалы, еңбектерін орыс тілді басылымдар жаппай жариялап жатқан шетел
тарихшысы Роберт ... ... ... ... ... ... ... Қытай) 200 мың қазақ көшіп кетті десе, мәскеулік
зерттеушілер Ю. А. ... В. Б. ... И. Н. ... ... шет елге ... қазақтар санын (қайтып ... ... 1,3 млн ... жеткізеді. Ал енді өзіміздің кейбір қазақстандық
тарихшылар бұл пікірлердің ешқайсысына ... ...... ... ... адам ... айтып жүр. Бұл пікірді теріске шығарушы қазақ
демографы М. Тәтімов шет елге кеткен ... ... 165 ... деп ... ... ... әр түрлі пікірлердің орын алуының себебі де бар:
қолда нақты тарихи ... ... ... түйінді де тоқ етер
қорытындыға тоқталуын ... ... ... ... ... көп ... аман-есен көшіріп жіберуі Қазақстанда
ресми құжатта берілгендей – 1930-1933 жылдарда 3 миллион 379,5 мың ... ... ... ... қосқанда) ауыл халықтарының нақты шығынын,
яғни қазақтардың ашаршылықтан болған тікелей өлімін сан ... ... ... да ... Аталмыш мәскеулік тарихшылардың
пікірлеріне тағы бір назар ... ... ... ... жаңағы 3
миллион 379,5 мың адамның 1 миллион 300 мыңы шетел асып ... ... ... тірі қалған болып шығады. Дегенмен Қытайға көшкен
қазақтар санын көрсетуде әр түрлі көзқарас ұстана тұрса да ... ... ... ... ... қамтығанын мойындайды. Мұның
мынадай-мынадай басты себептері бар: 1) шекаралық ... ... ... саясатын шекаралық аймаққа тән әскери ахуал, шекара
әскерлерінің осы ... ішкі ... ... ... ... ... ... қазақтардың арғы бетте ... ... ... еді. Олар онда ... ... қалыпты екенін айтып,
туыстарын шекарадан ... ... ... ... ... 3) 20-жылдары
шекаралық аудандарда Синьцзянмен (Батыс Қытай) еркін сауда-саттық өріс
алғандықтан Қытайдағы ... ... ... ... қазақтары жақсы хабардар
еді; 4) шекарадағы тәртіпті, одан жасырын немесе ашық ... ... ... ... тек шекара аймағындағы тұрғындар ғана білді; 5) шекарадан
рұқсатсыз өту мемлекеттік ... ... ... ... ... ... оған өте ... даярланды, бұл іске сенімді деген өздерінің ағайын-
туыстарын және ауыл-аймағын ғана ... ... да ... нар ... орталық аудандардан босып келген бірлі-жарым қазақтың қатыстырылуы ... ... ең ... 6) ... ... ... ... аудандары
болғандықтан бұл жерлерге басқалардың босып келуі бірден көзге түсті, олар
тексеруге ұшырап, кейін қайтарылды ... ... ... бар ... бақылауға алынды.
Ал енді осы Қытаймен шекаралас Қазақстан аудандарына қысқаша сипаттама
берелік. 1931 жылы бұлардың жалпы саны 11 ... ... 16 еді). ... ... ... ... ... Қатонқарағай, Зайсан, Тарбағатай,
Үржар аудандары, сондай-ақ, Талдықорған және Ақсу ... ... бір ... ... шекаралық аудандардағы халықтың жалпы саны 1931 жылы 505,701
адам, яғни Қазақстан халқының 7,33%-і ... Ал ... ... ... еді: ... – 25 510 ... қызметкерлер – 25 318,
қолхозшылар – 228 387, ... мен ... – 101 924, ...... және кулактар – 45 298.[6]
Келтірілген мәліметте тағы бір назар аударатын мәселе – шекаралық
аудандардағы халықтың ... ... ... меп ... ... ... аудандар халықтарының ұлттық белгілері де
берілген: мемлекеттік жоспарлау органының мәліметтері ... 1931 ... ... 66,10% – ... 33,35% – еуропалық ұлттар өкілдері,
0,55% – Орта Азия ... ... яғни ... шекаралық аудандардағы
халықтардың ішінде 334 268 адам еді. ... ... ... бәрі ... Қытай асып кетті деу (505 701 адам) тарихқа қиянат
болар еді. Рас, Қытайға өткендер арасында әр ... ұлт ... де ... ... ... ... колхоз құрылысынан безе қашқан
орыстардың кейбірі осы жылдары шекара асып ... ... ... ірге ... қоныстана бастады.
ОГПУ органдарының құпия ақпарат ... ... 1930 ... ... ... жағдай «Сібірден қашқан ... ... ... ... ... Онда ... ... бар:
«Алматы округінің Сарқанд ауданында Сібірден қашып келген 794 ... ... ... ... ... олар орташалар мен кедейлер
ретінде тіркелген. Сібірліктердің көпшілігі ешқандай жұмыс істемейді –
қоңды ... ... бар, үй ... егін ... және т.б. жолға
қойып алған». Онан әрі ... ... ... ыңғайына қарай Қытай асып
кеткісі келіп, соған жан-жақты даярланып жатқаны айтылады. Біздің ... ... ... ... туралы ғана деректер бар. Қытайға сол
жылдары ұйғырлар мен қазақстандық дүнгендердің де аз ... ... 50 ... ... ... көшіп кетуге даярланып жатқанын
архив құжаттарының бірі нақты әңгіме ... бұл ... ең ... нәрсені – Қытай асқандардың негізінен
қазақтар болғанын естен ... ... ... да ... ұжымдастыру
саясаты салдарынан қазақтардың Қытайға қашуы 1929-31 жылдары өте кең ... ... ОГПУ ... де ... Бұларға назар аударсақ,
аталған жылдары (1931 жылдың сәуір айына дейін) ... 5 903 ... ... ... 29 656 ... ... кеткен болып шығады. Бірақ
бұл деректер дөрекі кемшіліктерден де құралақан емес: біріншіден, ОГПУ
органдары кеткендер ... ... ... күш ... ... ... санының көп болуы, шекарадағы ПП ОГПУ органдарының кінәсын ... ... ... ... жанжалындағы қарулы қақтығыста шаруалар
шаруашылықтарын дәлме-дәл санап ала қою да оңай болмаса керек; ... ... ... арқылы жасырын соқпақпен жанамалап, бой
тасалап көзге шалынбай өтіп кеткендер қаншама екенін ешкім біле ... ... ... ... ... ... қазақтардың едәуір
бөлігінің Қытайға көшіп кеткенін нақтырақ дәлелдейді.
ПП ОГПУ-дің жедел барлау мәліметтері бойынша, 1930 және 1931 ... ... өтіп ... ... саны ... және
әлеуметтік құрамдары төмендегідей:
|Жылдар |Қулакта|Орташала|Кедейлер ... |р, |р | ... |
| ... | | | |
| | | |
| |1932 ж. |1072,1 мың |
| |1933ж. |1218,9 мың |
| |1934 ж. |1311,6 мың |
| |1935ж. |1437,6 мың |
| |1936 ж. |1499,5 мың ... ... ... беріп отырған аталмыш мекеменің өзі «қала халқының
ауқымды өсуінің ең ... ... ... ... ... ... тұрса
да, кестедегі қала халқының өсуінің «кейбір асырып көрсетулерден» құралақан
еместігін де ... ... қала ... 1931-33 ... 732,7 ... 1218,9 мың ... ... үкіметінің «Қазақ АКСР-інде босқындарды шаруашылықтық
орналастыруға және отырықшыландыруға байланысты шаралар туралы ... ... ... қала ... өсу ... тым алшақ жатыр деп айтуға негіз жоқ. ... ... ... ... ... ... ... жаңадан құрылған совхоздардағы
және т. б. өндіріс поселкаларында 1931-1933 жылдары халық санының ... 334,7 мың ... ... де атап ... ... бұл ... ... өзі мойындағанындай, «барлық кемуді жаба алмайды» .
Оның ... ... ... ... ... және ... халық санының өсуі негізінен босқын қазақтардың есебінен
болды деуге ешбір негіз жоқ. ... ... ... және мал
шаруашылығы аудандарында орналастырылғаны белгілі.[13]
Босқындардың шаруашылық түрлері бойынша қалай ... 1934 жылы 1 ... ... ... ... ресми деректерден
де байқай аламыз:
|№ Шаруашылық түрлері |Жоспар бойынша ... |
| |(мың ... ... |
| | |(мың ... ... Тарамай тұрған |33960 |86789 ... | | ... ... ТОЗ-дарда |12540 |21034 ... ... ... |- |3493 ... Совхоздарда |5300 |6233 ... ... ... |17700 |14247 ... а р л ы ғ ы |69400 |131796 ... мәліметтер жергілікті жерлерден және әр түрлі мерзімде келіп
түскендіктен әрине дәлме-дәл ... деп айта ... ... ... бар ... басқа деректермен салыстырғанда да байқай аламыз.
Ресми құжаттар көптеген ... ... ... ... шовинистік көзқарастардың орын алғанын, «қазақтар көшпелі,
жұмысқа қабілетсіз халық» дегендей ... ... кең ... ... ... ... және жаңадан құрылған
совхоздарда халық негізінен қазақ ... ... ... халықтарының,
әсіресе орыстардың есебінен өсті деу керек. Бұлардың біразы Ресейден,
Сібірден ... ... еді. ... ... ... ... Қазақстанды
мекендеген ең негізгі халықтар қазақтар (үлесі 57,1 ... ... 19,7 ... ... ... 13,2 процент) болғаңдарын, 1926
жылғы және 1937 жылғы ... ... ... ... әр ... ... ішінде орыстардан басқаларының санының осы
мерзімде едәуір кеміп кеткендерін, ал орыстардың керісінше 642,5 мың адамға
өскенін ... қиын ... ... ... орын алып отырғанын 1939
жылғы Бүкілодақтық санақ ... де ... ... Дәл осы 1939 ... ... ... ... үлес салмағы 38,0 процент қана
болып ... ... ал ... орыстардың үлесі 40,2 процент болған /3/.
Аштыққа ұшыраған қазақ босқындарының негізінен жаңадан ... ... ... ... және ... жол ... ... шындық.
Қазақстан басшылығы да аш қазақтардың негізінен қайда шоғырланғандарын
жақсы білген. Бірақ солай бола тұрса да ... ... ... өзі ... ... ... мен ... кәсіпорындарына
босқындарды аз ғана мөлшерде орналастыру жоспарларын берген. Ал өндіріс
кәсіпорындары осындай мардымсыз ... өзін де ... ... ... ... аш ... қазақтарға тұйықтан шығудың жалғыз
жолын қалдырды. Бұл жол – ... ... ... бас сауғалап қашып
шыққан, аштық пен жұқпалы ... ... ... мен ... ... кіру еді. Ал мұның өзі әсіресе қазақтарды жаппай қырғынға ... ... ... қатыгез саясаттың тиімді болғанын айтпауға
болмас. Ең үлкен және басты «жеңіс» – ... ... ... ... ... жаппай колхоздарға кірулері және ... ... ... ... ... ... жедел
қарқынмен аяқталуы болды. Аштықтан қырылған және ... ... ... ... ... ... сонда отырықшылануға
мәжбүр болғанын Қазақстандағы шаруалар қожалықтарын ұжымдастыру ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін төмендегі
кестеден де байқай аламыз, ... ... ... ... және әр ... 1 шілдесіндегі мәліметпен көрсетілген. [14]
|Республикалар |1933 ж. ... ... | ... |100 мың адам (11 ... ... |85 мың адам (6 ... ... |20 мың адам (8 ... ... |10 мың адам (8 ... ... |9 мың адам (10 ... ... |8 мың адам (11 ... |
|Мордвалар |4 мың адам (12 ... ... |3 мың адам (10 ... ... |3 мың адам (25 ... ... |1 мың адам (10 ... ... ұлттар |9 мың адам (10 ... ... ... ... ұжымдастыру жылдарында орын алған алапат
аштықтан туындаған демографиялық апатты анықтауға ... ... ... ... зерттеу «ауыл шаруашылығын социалистік жолмен қайта құру»
деген атпен жүргізіліп шаруа халыққа ... зор ... ... кінәсіз
жандарды жаппай жазалауға ұласып кеткен қызыл империя саясатын әшкерелеуге
алып барар еді.
Сондықтан Мәскеудегі ... ... ... ... ... опат болған қазақстандық шаруалар туралы өздерінің ... ... ... ... осы ... ... ... жауып көрсетуге тырысты. Мұны біз ... ... ... ... ... ... ... төмендегі салыстырмалы
кестеден де байқай аламыз:
|Мерзімі |ҚА КСР-індегіхалық саны ... (мың) |
| ... ... ... жос. | |
| ... |ОХШЕБ-ы ... | ... |5877,7 |6756,7 |879,0 ... |4906,1 |6796,1 |1890,0 |
| |-971,6 |+ 960,6 | ... ... егер ... ... шаруашылығы есептеу
басқармасы (ҚазХШЕБ) көрсетілген 12 айдың ... ғана ... ... 971,6 мың ... ... кеткенін көрсетсе, ал Мәскеудегі
Мемлекеттік жоспарлаудың ... ... ... ... ... (ОХШЕБ)
керісінше жантүршігерлік ашаршылықтың барынша кең өрістеген айларында
Қазақстан халқының 960,6 мың адамға көбейгенін ... ... ... ... ... яғни ... ... жасыруға наразы болған Қазақстанның Халық шаруашылығы
есептеу басқармасы бастығының орынбасары Н. Мацкевич өзінің БК(б)П ... ... ... ... ... Л. И. ... 1935 жылы ... жазған «Қазақ АКСР-індегі халықтың жалпы санын есептеулер туралы
баяндау хатында» былай дегені бар: ... ... ... ОХШЕБ
1930 және 33 жылдары ... ... ... орын ... осы
жылдары халықтың санының көп ... алып ... ... ... объективті түрде көзге ілмей отыр».
Бұдан көрінетіні, осы ... ... ... жергілікті
халық үшін ауыр салдарларын Мәскеудегілердің жасырмақ болған ... мұны ... ... және ... ... ... Л.И.Мирзоянға
алапат ашаршылықты өз атымен атамай, «белгілі процестер» деп жұмбақтайды.
Осы соңғы сипаттама ... ... ... ... да осылай
айтылады.
Өйткені И. Сталин БК(б)П-ның XVII съезінде атап көрсеткен ... ... ... ... 168 млн ... жетуі туралы көрсеткіш 1937 жылға қарай
халық саны 180,3 млн адамға ... деп ... ... ... еді. Бірақ
ашаршылық кесірінен бұл ... ... ... ... ... ... ... орын алған тағы бір дөрекі қателік «тұрмыс деңгейі
көтерілген сайын (ал 30-жылдары ол шұғыл өсті деп ... ... саны ... түрде арта түседі деп түсінілді. Социализмнің капитализмнен
негізгі ... бірі ... ... ... еді. ... ... ... өсетіні туралы жорамал ресми тұжырымдамаға айналды».
Сталиншілдер бұл жерде тағы бір ... ... ... ... бойы ... ... қазақ тәрізді көшпелі және жартылай көшпелі
халықтың ... ... ... өзгерту олардың тұрмысын
жақсартпайтынын ... ... ... ... ... ... ... мүмкін еді. Шын мәнінде осылай болды да.
Қазақстанның ХШЕБ мен КСРО ... ... ... ... ... ... ... хат сол
кезеңдегі Қазақстан халқының әр жылдағы санын төмендегідей бейнелеген:
|Жылдар ... (мың) ... (мың) ... (мың) ... |483,5 |5690,2 |6173,7 ... |510,8 |5823,7 |6334,5 ... |549,5 |5908,7 |6456,2 ... |601,4 |6086,7 |6688,2 ... |732,7 |5973,8 |6706,5 ... |1072,1 |4805,6 |5877,7 ... |1171,0 |3735,1 |4906,0 ... |1311,6 |4805,6 |5239,5 ... |1437,6 |4212,4 |5650,0 ... ... Л. И. ... жолдаған Н. Мацкевич «есептеулер
нәтижелерінің тек ... ... ... ... 1936 ... ... көзделіп отырған Бүкілодақтық халық санағында ғана
жүзеге ... ... ... кетеді. Көрсетілген кестедегі 1930-1933
жылдардағы ауыл халқы санының кеміп ... 2 млн 351,6 мың ... Егер ... қазақ халқының негізінен мал ... ... тек ... қана ... ... ... бұл кемшіліктің негізінен
қазақтарға қатысты екенін мойындауға тура келеді.[17]
Дегенмен осы ... ... ... есептеу басқармасының (ХШЕБ)
есептерін әр түрлі жанама есеп-статистика операцияларының (салық есебі, мал
есебі және т. б.) қорытындылары нәтижесінде ... ауыл ... ... ... ... болып шығады. Соңғылар бойынша аталған
жылдардағы ауыл халқының кему саны 3 млн 559,8 мың ... ... ... соңғысы. Өйткені Қазақ халық шаруашылығы есептеу ... ... – 1937 ... ... халық санағына байланысты Мәскеуге, КСРО
Орталық Халық шаруашылығы есептеу басқармасына және Қазақ өлкелік ... ... ... Л.И. ... 1937 ... 14 ... мәліметінде тағы да осы, соңғы жанама санақ операциялары есептерін
ұсынады. Бұл маңызды ... ... АКСР ... ... ... бастығы Саматовтың өзі қол қойған және оны мөрмен бекіткен.
Бұл құжатта төмендегі мәліметтер ұсынылған (мұнда негіз ... ... 1 ... ... ... жүргізілген салық есебі басшылыққа
алынған):
|Жылдар ... саны ... ... ... ... |5873,0 ... |5114,0 ... |3227,0 ... |2493,5 ... |2681,8 ... |2926,0 ... |3287,9 ... ... ... Қазақстанның ауылдағы халқының саны 1930-
1933 жылдардағы ашаршылықта 3 млн 379,5 мың ... ... ... Рас, ... ... ... өзі мойындағандай, бұл салық есептерінде негізінен
мал және т. б. салық салынатын ... ... баса ... ... 8-12 проценттей кем көрсетілулері мүмкін. Оны 1937 ... ... ... ... де ... түсті. Дегенмен бізге
керегі адамдар санының кемуін анықтау емес пе? Ал бұл ... ... атап ... онда ... ... ... енді осы 3 млн 379,5 мың ауылдық жерде жетіспейтін адамның қаншасы
тікелей аштықтың және одан ... ... ... құрбандықтары деген
мәселені анықтауымыз керек. Мәскеудегі Қазан ... ... ... ... ... ... ... комиссияға берген
есебіне қарағанда 1934 жылдың 1 қаңтарына дейін осы ... 628,2 ... мың ... ... шаруашылықтарға, өндіріс орындарына және
т.б. орналастырылған. Бұлардың ... ... да бар. Осы ... де бұл ... «шартты жанама» екендігі атап көрсетіле түрса
да, бұл дерек негізінен дұрыс. Өйткені мұнан ... тағы бір ... ... ... ... ... 160 мың ... шаруа қожалықтары
(640 мың адам) орналастырылғаны айтылған.[19]
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, ... ... ... ... айыруды, олардың
қожалықтарын күштеп ұжымдастыруды қамтитын Қазақстан тарихының ... ... ... бойы адамдар санасына дара үстемдік жасаған, ал ... ... ... ... ... ... «тап ... «космополитизм», «ұлтшылдық», «антисоветтік», «антикоммунистік»
дегендей әр түрлі саяси, ... ... ... өз ... тар
өрісті таптық пиғыл аясынан шығармай, қоғамдағы барлық ... ... ... ... ... баға беруді талап еткен ресми
коммунистік ... ... жүз ... ... орын алған оқиғаны ... ... ... ... өз ... ... ... «ақтаңдақтарды да»,
«қаратаңдақтарды да» әшкерелейтін сүбелі еңбектердің ... ... ... ... тоталитарлық жүйе өзінің әкімшіл-шаруашылық тәртібін ... ... ... тоқшылық жылдары тұтас халықты
алапат аштыққа ... ... ... ... жазалағанын, күштеп
ұжымдастыру саясатының адамгершілікке жат, қаскөй принциптерді басшылыққа
алғанын, әлеуметтік теңдік, социалистік ... ... шын ... ... ... ... ... айналдырғанын өз
азаматтарынан, әсіресе кейінгі ұрпақтан жасырып қалуға әрқашан ... ... жүйе өзін ... алатын, өзінің қылмысты
саясатын әшкерелейтін тарихи еңбектерге мүдделі бола қойған жоқ. Осыған
байланысты тарихшылар ... ... аясы да ... ... ... идеологияның «социализмнің толық және түпкілікті жеңуі», «кемелденген
социализмнің орнауы» және «совет халқының ... өте ... ... теориялық тұжырымдамаларына көлеңке түсіретін, оларға күдік туғызатын
құжат атаулы жарыққа шығарылмай тұншықтырылды. ... ... ... ... идеологияны ғана басшылыққа алып, тек ... ... ... де, ал ... айта ... ... қайдағы бір
«солшылдар» мен «оңшылдардың» немесе «ұлтшылдардың» қаскүнемдік әрекетінің
салдары ретінде көрсететін. Тарихи ... ... ... ... ... еңбектер жазуға тарихшылар біртіндеп төселіп алған еді.
Осы уақытқа дейін Қазақстан тарихында назар аударылмай ... ...... астық және ет дайындаудың сталиндік бағытын Қазақстанда
күштеп жүзеге асыру туралы ... еді. И. ... 1928 ... ... сапары барлық елдегідей Қазақстанда да шаруаларға жаппай зорлық-
зомбылық жасауға жол ... ... ... деп ... «көсем» оны
айырбастағандарды немесе онымен сауда жасағандарды РКФСР ҚК-нің ... ... ... ... өз ... өндірген астығын мемлекетке
тапсырмағаны үшін айыпталды. Қазақ шаруаларының ерекшелігі – ... ... ... аз ... ... еді. ... оны ескерген
жан болмады. «Қайдан тапсаң онан тап, қаптың түбін қақ!» деген мәтел ... ... елге ... да ... ... зорлап астық
дайындау науқаны – күштеп ұжымдастырудың және еріксіз отырықшыландырудың
беташары және соларға алғашқы даярлық ... ... ... ... деген ұранмен жүргізілген сталиндік
ұмтылыс та дәстүрлі шаруашылық аясында дамып келген қазақ ауылына ауыр
соққы ... ... ... ... Ленинград тәрізді одақтың астана
мәртебесіндегі ірі қалаларын, Ресейдегі ... ... ... Орта ... Қиыр ... және ... ... етпен негізгі
жабдықтаушылардың біріне айналдырылды. Мұның нәтижесі қайғылы болды. Қысқа
мерзімде ... мал басы он алты есе ... ... ... қайта бас көтере алмастай болып күйреді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Омарбеков Т. 20-30-шы жылдардағы Қазақстан қасіреті: Көмекші оқу құралы.
Алматы, ... ... ... 1992 22 ... ... М. Ауылдағы демографиялық ахуал. Алматы, 1990.5-233
4. Қозыбаев М., ... Ж., ... К. ... в ... ... Алматы, 1992.35-43
5. Халықнама. Сан мен сана. Алматы, 1992.3-89
6. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, ... ... Н. ... ақ ... ... ... ... Ж. Традиционная структура Казахстана: социально-экономические
аспекты функционирования и ... ... гг). ... ... А. Победа колхозного строя. Алма-Ата, 1957. 5-14
10. Тулепбаев Б. Торжество ленинских идей социалистического ... ... в ... Азии и ... М., 1971. ... ... Б. ... аграрные преобразования в в Средней ... ... М., 1984. ... ... по ... ... Т.ІІ. 1.2. 1741-1751 гг. Алматы, 1948.
С.21.
13. Қараңыз: Алаш-Орда. Сб. ... ... ... ... С. ... Отчет Краевого Комитета VI Всеказахской партконференции. Кзыл-Орда,
1928. С. ... ... ... 1989. ... Проблемы мира и социализма. 1989. № 4. С. ... Неру Дж. ... ... ... ... М., 1989. С ... Ленин В.И. Шығ. толық жинағы. 38-т., 173-176-66.
-----------------------
[1] Омарбеков Т. ... ... ... ... ... ... Алматы, 1997.
[2]Егеменді Қазақстан, 1992 22 желтоқсан.
[3] Тәтімов М. Ауылдағы демографиялық ахуал. Алматы, 1990.
[4]Қозыбаев М., Абылхожин Ж., ... К. ... в ... ... ... ... Халықнама. Сан мен сана. Алматы, 1992.
[6]Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992.
[7] Омарбеков Т. 20-30-шы жылдардағы ... ... ... ... ... ... Назарбаев Н. Әділеттің ақ жолы. Алматы, 1991.
[9] Абылхожин Ж. Традиционная структура Казахстана: социально-экономические
аспекты функционирования и трансформации (1920-1930 гг). ... ... ... А. ... ... ... Алма-Ата, 1957.
[11] Тулепбаев Б. Торжество ленинских идей социалистического преобразования
сельского хозяйства в ... Азии и ... М., ... ... Б. ... ... ... в в Средней Азии
и Казахстане. М., 1984.
[13] ... по ... ... Т.ІІ. 1.2. 1741-1751 гг. ... ... ... Б. ... ... преобразования в в Средней Азии
и Казахстане. М., 198
[15] Материалы по ... ... Т.ІІ. 1.2. ... гг. ... ... ... по ... КазССР. Т.ІІ. 1.2. 1741-1751 гг. Алматы, 1948.
С.21.
[17] Қараңыз: Алаш-Орда. Сб. ... ... ... ... С. ... ... ... Комитета VI Всеказахской партконференции. Кзыл-Орда,
1928. С. 34.
[19] Проблемы мира и социализма. 1989. № 4. С. ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанда XX ғасырдың ең ірі демографилық апатының сипаты69 бет
Дәулет Мықтыбаев (1904-1976) мектебінің өзіндік қасиеттері мен ерекшеліктері6 бет
Испан революциясы9 бет
Жер кіндігі – Байқоңыр!10 бет
Моңғол шапқыншылығының жағымды жақтары мен апатты зардаптары1 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь