Ақша жүйесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

І. АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1. Ақшаның экономикалық мәні мен қызметтері ... ... ... ... ... ... 7
1.2. Аша жүйесінің элементтері және ақшаның түрлері ... ... ... ...10

ІІ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ
2.1. Қазақстан Республикасының ұлттық ақша жүйесінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.2. ҚР заңдастырылған ақша белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.3. Қолма . қол ақшасыз айналым және есептесу жүйесі ... ... ..24
2.4. Нақты ақшалай айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

ІІІ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ҰЛТТЫҚ АҚША ЖҮЙЕСІН РЕТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
3.1. ҚР Ұлттық Банкінің ақша жүйесін реттеудегі 2005.2007 жылдарға арналған негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
3.2. ҚР Ұлттық банкінің 2005.2007 жылдарға арналған ақша.несиелік саясатының негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
КІРІСПЕ


Ақша ежелгі заманда пайда болған. Ақшаның негізін тауарлы шаруашылық құрайды, ал оның негізін қоғамдық еңбектің бөлінісі құрайды. Еңбек бөлінген соң (алғышқы бөлінісі: егіншілік пен мал шаруашалығы) адамдар арасында айырбастау қажеттілігі туындайды, яғни сатуға немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі- тауар пайда болады.
Бірақ кез келген зат тауар емес. Оны тауар деп айту үшін оның екі қасиетті болуы жөн: тұтыну құны жіне айырбас құны. Тауардың тұтыну құны міндетті түрде көрінсе, ал айырбас құны ақшаға теңістірілген жағдайда көрінеді.
Ақша тауардан дами отырып, тауар болып қала береді, бірақ ақша жалпылылама эквивалент. Ақша – жалпыға бірдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауарлардың құны бейнеленеді және оның делдал ретінде қатысуымен тауар өндірішулер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жасала береді.
Жалпыға бірдей эквивалент ролі тарихи түрде алтынға бекітілген. Алтынның басқа барлық тауарлардың құнын бейнелеу қасиеті, оның табиғаты емес. К.Марк айтқандай: ″ Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл қасиет қоғаммен берілген ″
Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні оның үш қасиеттінің бірігумен көрініс табады:
• жалпыға бірдей айырбасталу;
• айырбас құнының дербес формасы;
• еңбектің сыртқы заттық өлшемі.
Жалпыға бірдей айырбасталу формасы – кез келген материалдық құндылыққа айырбасталу мүмкіндігінің көрсететі. Қазіргі кезде жекешелендіру процестерінің жүруімен байланысты (кәсіпорындар, жер, орман, жер асты сатылады) бұл формасында ақшаны пайдаланудың көлемі едәуір кеңіді.
Ақшаның айырбас құнының дербес формасында ақша тікелей тауарларды өткізумен байланысты емес. Бұл формада олар несие беру, бюджеттің кірістерін қарыздық берешектерді өтеу, мемлекеттік бюджеттің кірістерін қалыптастыру, өндірістік және өндірістік емес шығындарды қаржыландыру, Ұлттық банктің несиелік ресурстарды басқа банктерге сатуы және т.б. арқылы қолданады.
Еңбектің сыртқы заттык өлшемі формасында ақша тауарды өндіруге жұмсалған еңбектін өлшеу мүмкін құнын анықтау арқылы көрінеді.
Қоғамның дамуы мен байланысты алтынның төлем құралы ретінде рөлі жылдан-жылға азаюда, себебі алтынның өндірілуі жалпы өндіріс көлемінен қалуда ( демографиялық өсүімен байланысты). Сол себептен алтындық ақшалар орнына қағаз ақшалар келді.
Жекеленген елдердің ішінде бүгінгі күнде алтын айналысы жоқ. Төлем, айналыс және қорлану құралы болып, алтын белгілері – ( қағаз белгілері) қағаз және несие ақшалары қызмет атқарады.
Әр бір мемлекет өзінің заңңамасына сәйкес ақша жүйесін бекітеді, яғни қандай ақша белгілері айналымда жүретінін. Егер мемлекеттің ақша жүйесі тұрақты дамып отырса, онда сол елде ақша айналымы да тиімді жүргізіледі. Демек, кәсіпорындар да, халықта өздерінің тіршілігін жетілдіріп отырады.
• ақшаның экономикалық мәнін ашу, қызметтерін анықтау;
• ақша жүйесінің құрылымын белгілеу;
• ҚР ақша белгілерін қарастыру;
• ҚР ақша айналысын жүргізу нысандарын қарастыру;
• ҚР ақша жүйесін жетілдірудің бағыттарын анықтау.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Заңңамалық актілер
1. Закон Республики Казахстан «О внесении изменений в некоторые законодательные акты РК по вопросам банковской деятельности» от 25.02.2004г.
2. Закон Республики Казахстан «О рынке ценных бумаг в РК» от 17.09.1999г.
3. Закон Республики Казахстан «О платежах и переводах денег» от 29.06.1998
4.Инструктивно-нормативные акты Национального Банка РК (Сборник актов)
5. Указ Президента РК, имеющий силу закона, от 30 марта 1995 года № 2155 «О Национальном Банке Республики Казахстан»,
6. Указ Президента РК, имеющий силу закона, от 31 августа 1995 года № 2444 «О банках и банковской деятельности», Гражданский кодекс Республики Казахстан от 1 июля 1999 года N 409-1 ЗРК (Особенная часть) (с изменениями, внесенными Законами РК от 29.11.99 г. N 486-1; от 29.03.00 г. N 42-И; от 05.07.00 г. N 75-И; от 18.12.00 г. N 128-И; от 06.12.01 г. N 260-Н; от 24.12.01 г. N 276-П; от 21.05.02 г. N 323-И; от 08.01.03 г. N 376-Н; от 13.03.03 г. N 394-Н)
7. Закон Республики Казахстан от 28 апреля 1997 года N 97-1 «О вексельном обращении в Республике Казахстан» (с изменениями, внесенными в соответствии с Законом РК от 24.12.01 г. N 276-П),
8.Закон РК от 29 июня 1998 года N 237-1 «О платежах и переводах денег» (с изменениями, внесенными в соответствии с Законами РК от 28.12.98 г. N 336-1; от 29.03.00 г. N 42-Н; от 13.03.03 г. N 394-Н)
9.Стратегический план индустриально-инновационного развития РК на 2004-2015 годы. Собрание актов Президента РК, № 3, 2004
10.1993 ж. 12 қарашада ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев «ҚР Ұлттық валютаны еңгізу туралы » заңы

Оқулықтар және статистикалық деректер
1.Березина М.Г. «Вопросы теории безналичных расчетов» //Банковское дело.-1998,№8,
2.Березина М.П. «Проблемы организации безналичных расчетов» //Финансы.-1997,№3,
3.Булатов М.Л. «Совершенствование безналичных расчетов» //Бухгалтерия и банки.-1996,№4,
4.«Деньги. Кредит. Банки» под редакцией Лаврушина О.И.- М.: Финансы и статистика, 1999г, I ).
5.Косой A.M. «Принципы безналичных расчетов»//Деньги и кредит.- 1995,№6,
6.Масюкова Т.Д. «Документарный аккредитив в международной торговле: сильные и слабые стороны» //Консультант.-1998,№8,
7. Новоселова Л.А. «Денежные расчеты в предпринимательской деятельности».- М.: Де-Юре,1996,
8. Солнцев О.Г. «Проблемы денежного оборота и банковской системы» //Банковское дело.-1997г,№4, 7.
9.Ежегодный статистический бюллетень Национального Банка РК.
10.Ежегодный статистический бюллетень Национального статистического Агентства РК
11.. www.nationalbank.kz.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
...........................5
І. АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1. Ақшаның ... мәні мен ... Аша ... ... және ... ... ... ҰЛТТЫҚ АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ
2.1. Қазақстан Республикасының ұлттық ақша жүйесінің
қалыптасуы.............................................................
....................................14
2.2. ҚР ... ақша ... ... – қол ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... АҚША ЖҮЙЕСІН РЕТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ
БАҒЫТТАРЫ
3.1. ҚР Ұлттық ... ақша ... ... 2005-2007
жылдарға ... ... ... ҚР ... ... ... ... арналған ақша-
несиелік саясатының негізгі бағыттары
..................................................30
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
...............32
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... ... ... ... тауарлы шаруашылық
құрайды, ал оның негізін қоғамдық еңбектің бөлінісі құрайды. Еңбек ... ... ... ... пен мал шаруашалығы) адамдар арасында
айырбастау қажеттілігі туындайды, яғни сатуға немесе айырбастауға ... ... ... ... ... кез ... зат тауар емес. Оны тауар деп айту үшін оның екі
қасиетті болуы жөн: ... құны жіне ... ... ... ... ... түрде көрінсе, ал айырбас құны ... ... ... ... дами ... тауар болып қала береді, бірақ ақша
жалпылылама ... Ақша – ... ... эквивалент, ерекше тауар,
онда барлық басқа тауарлардың құны бейнеленеді және оның делдал ... ... ... ... еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз
жасала береді.
Жалпыға бірдей эквивалент ролі ... ... ... ... ... ... тауарлардың құнын бейнелеу қасиеті, оның табиғаты
емес. К.Марк айтқандай: ″ Табиғат ақшаны жаратпайды. ... бұл ... ... ... категория ретінде ақшаның мәні оның үш қасиеттінің
бірігумен көрініс табады:
• жалпыға бірдей айырбасталу;
• айырбас ... ... ... еңбектің сыртқы заттық өлшемі.
Жалпыға бірдей айырбасталу формасы – кез келген ... ... ... ... ... ... процестерінің жүруімен байланысты (кәсіпорындар, жер, орман,
жер асты сатылады) бұл формасында ақшаны пайдаланудың ... ... ... ... ... формасында ақша тікелей
тауарларды ... ... ... Бұл ... олар ... ... кірістерін қарыздық берешектерді өтеу, мемлекеттік бюджеттің
кірістерін қалыптастыру, өндірістік және ... емес ... ... банктің несиелік ресурстарды басқа банктерге ... т.б. ... ... ... ... өлшемі формасында ақша тауарды өндіруге
жұмсалған еңбектін өлшеу мүмкін құнын ... ... ... ... мен байланысты алтынның төлем құралы ретінде рөлі
жылдан-жылға азаюда, себебі алтынның өндірілуі жалпы өндіріс көлемінен
қалуда ( ... ... ... Сол ... ... ақшалар
орнына қағаз ақшалар келді.
Жекеленген елдердің ішінде бүгінгі ... ... ... ... ... және қорлану құралы болып, алтын белгілері – ( ... ... және ... ... ... ... бір мемлекет өзінің заңңамасына сәйкес ақша жүйесін бекітеді,
яғни қандай ақша ... ... ... Егер ... ... ... ... отырса, онда сол елде ақша айналымы да тиімді
жүргізіледі. Демек, кәсіпорындар да, ... ... ... ... ақшаның экономикалық мәнін ашу, қызметтерін анықтау;
• ақша жүйесінің құрылымын белгілеу;
• ҚР ақша белгілерін қарастыру;
• ҚР ақша айналысын жүргізу нысандарын қарастыру;
• ҚР ақша ... ... ... ... АҚША ... ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1. Ақшаның экономикалық мәні мен қызметтері
Нарықтық қатынастың кез келген субъектісінде, қаңдай да ... ... ... оның ақша ... ... болуы керек. Капиталды
айналымға жібермесе, ол ... ... ... Ол ... ... ресурстарын алу керек (шикізат, материалдар, машиналар, жұмысшы
күшін және т.б.)
Алғашқы қағаз ақша 1260-1263 ж.ж. Қытайда ... ... ... ... ... ... партиясы 1690 ж. Англияның Солтүстік
Америкадағы Массачусетс колониясында шығарылған ... жене ол ... ... ... арналған. Россияда алғашқы қағаз ақшалар
(ассигнация) 1767 ж. шығарыла бастады.
"Монета" атауы ... ... ... ... ... ... ... V ғ. Юноны — Монеталар ... ... ... ... ... ... сарайынан шыққан (Юноны — Ақылшы).
Ең ауыр металл теңге (монета) заңды түрдегі құндылығы 10 талерлік
шведтің ... ... ... ... Олар XVIII ... да ... ... салмағы 19 кг 710 грамға теңелетін.
Құндылығы жағынан ірі ... 1654 жылы ... 200 ... үндінің
алтын теңгесі болды. Оның салмағы 2 кг 177 гр, диаметрі 136 мм құрады.
Шынымен, газет пен уақ монеталар ... ... да бір ... бар
ма? Қызығы сол, баршаға таныс "газет" сөзі озінің шығу тегі жағынан XVI ... ... ... ... деп ... уақ мыс ... ... 1566 ж. Венецияда алғашкы баспа басылымы ... ... ... кезде, оның құны бір газет болып белгіленіпті.
Соған дағдыланудың күші соншалық, монета атауы басылым ... нық ... ... уақ тиын ... мағынадағы "газета" деген итальян сөзі басқа
тілдерге де ауысқан.
Ресурстарларды ... ... ... ... ... сатысы
басталады. Ақша капиталының өндіруші ... ... ... ... ...... ... дегеніміз не? Ақша — ол баршаға бірдей эквиваленттік қызмет
көрсететін ерекше тауар. Ақша ... ... ... ... ... ... ... функциялары арқылы капитал қозғалысының
процесіне:
1) құндылық ... ... ... ... мен ... құру құралдары;
4) төлем құралдары;
5) әлемдік ақша ретінде қызмет көрсетеді.
Ақша құн өлшемі ретінде. ... ... ... құндарын ойша
пайымдаудағы ақшамен яғни, санадағы ақшамен есептейді. Баға — тауар құнының
мөлшер көрсеткіші. Тауарлардың нарықтық ... өз ... ... ... келе бермейді.
Ақша айналым құралы ретінде. Ақша тауарлар алмасуында делдалдық рөл
ойнайды. (Т-А-Т): тауар ... ... ... (Т-А), ... ... ... өзіне қажетті басқа тауарды сатып алады (А-Т). ... ... тек ... ақша ... қазына мен жинақтауды құратын құрал ретінде. Егер тауар өндіруші
тауарын сатып болған соң үзақ уақытқа ... ... ... ... ... ... ол ақшаны айна-лымнан шығарады, оны жинақтап, қазына жасайды.
Қазына ... ақша ... ... ... өзін ... ... ... өндірушінің белгілі бір ақша қорын ... ... Оның ... ... қүру ... ... тек толық бағалы
және нақтылы ақша ғана: монета және қүйма ... ... мен ... ... ... ... мұнан басқа, "қазынаның эстетикалық формасы"
деп қабылданатын алтын мен ... ... ... ... ... ... Әрине, қағаз ақшаны да жинауға болады, бірақ олар құнсыздануға
ұшырауы мүмкін.
Елдің орталық ... ... ... ... ... ... ... жинауды жеке адамдар және мемлекет жасайды.
Қазына нарықтық экономика жағдайында байлық жинау ... ... ... ... ... ... қосалқы рөл
атқарады, себебі, ең бастысы -айналым, ақша қозғалысын жылдамдату.
Ақша төлем құралы ретінде. Тауарларды қолма-қол ... сату ... алу ... ... ... ... қолында ақша ұдайы бола бермейді,
сатушы кейде болашақ тауарларын сату жөнінен ... ... ... ... себептерге байланысты тауарларды сатып алу-сатуды несиемен
жүргізудің, яғни төлем мерзімін ұзартудың қажеттілігі туады.
Тауарларды несиеге сатқанда айналым құралы болып ... өзі ... ... қаржыгерлік міндеттеме жүреді. Міндеттеме мерзімі өткен
соң қарыз алушы несие берушіге міндеттемеде көрсетілген сомманы ... ... ... өтеу ... ... ... ... ақша төлем
құралы функциясың орындайды. Бұл функция несиеге сатып алынған тауарлардың
төлемі ... ғана ... ... ... басқа да міндеттемелерді өтеу
кезінде: мысалы, жалақы төлеу, қарыз ... ... ... ... де ... асырылуы мүмкін.
Ақша — бұл, бәрінен бұрын, нарықтық ... ... ... ... (есептегіш бірлігі). Алайда ақшаның жалпыға
бірдей есеп бірлігі деп саналуының себебі, ол кез келген сатылатын игілікке
төлем құралы ретінде ... ... ... функциясы ақшаның
бірінші теориялық және практикалық проблемасы — ... ... ... Ақша бұл функцияны ел аралық экономикалық
байланыстарға қызмет көрсету процесі ... ... ... ... ... рынок айналымына түседі, бұл ретте ол мыналардан көрінеді:
Халыкаралык, төлем құралы ретінде — елдер ... ... ... өтеу ... елден қолма-қол ақшаға тауарлар сатып алу кезінде;
Байлықты бір елден екінші елге ... ... ... ... ... ... ... төлеу, сыртқа зайымдар беру кезінде.
Әдетте әлемдік ақша рөлінде алтын ... ... ... ... ... өзінің халықаралық есеп айырысу құралы мәртебесінің
монополиясын жоғалта бастады. Әлемдік ақша ... ... ... ... кеңінен қолданылуда.
1.2 Ақша жүйесінің элементтері және ақшаның түрлері
Әр елдің өзінің калыптасқан ақша ... ... Ақша ... ... экономикадағы рөлін өзінің аткаратын негізгі ... ... ... ... қағаз ақша қозғалысы (тауарлар мен игі
қызметтерге біз ақша төлегенімізде) — "ақша айналымы" деп ... ... ... ақша жүйесінің заңды бекітілген формасында
жүзеге асады. Оның басты элементтері болып: негізгі ақша құрылымынын болуы
("теңге", ... және т.б.); ... ... ... ... ... бекіткен
ақша түрлері (әртүрлі құндылықтағы "банкнот" және "қазыналық билеттер");
ақша шығару (эмиссия) жүйесі, яғни ақша айналымының мақсаттары үшін ... ақша ... ... ақша ... қызметімен байланысты
"қаржылық" мемлекеттік аппарат секторы.
Ақшаның әр ... ... ... ... туындайтын тауар
өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және ... ... бір ... ... ... ... ... тек қана тауар айналысына қызмет етіп
коймай, сол сияқты қаржы және несие катынастарына да ... ... өте ... ... ... ... да ақша өз даму барысында
бірнеше түрлерге бөлініп ... ... ие ... ... ... өзінің
дамуы барысында екі түрге бөлінеді: нағыз (толык бағалы) ақшалар және
құндык белгілер ... ... емес ... ... (қазыналык билеттер) - бюджет тапшылығы жабу мақсатында
қазынамен шығарылатын және металға ... ... ... ... бар ... белгісін білдіреді.
Қағаз ақшалар тек кана айналыс құралы және төлем құралы қызметін
атқарады. Олардың ... ... ... ... ... ... ... ақшалар өзінің табиғаты жағынан ... ... тез ... ... келеді. Олардың құнсыздану себептеріне:
айналысқа басы артық ... ... ... ... ... ... және ... балансының колайсыздык жағдайы жатады.
Несиелік ақшалар - тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып алу
және сатудың уақытын кешіктіріп ... ... ... байланысты
пайда болады. Олардың пайда болуы ақшаның төлем құралы қызметін аткаруымен
де байланысты келеді. Бұл акшалардың экономикалық мәні - ақша ... ... ... ... ... ... ақша айналымының
дамуына мүмкіндік жасауымен сипатталады.
Сонымен, нағыз акшалар - бұл номиналдық құны оны дайындауға ... ... ... ... ... ақшаларды білдіреді. Мұндағы металл ақшалар
мыстан, күмістен және алтыннан жасалады. Металл ақшалардың монета түріндегі
формасы - бұл ... ... ... ... ... монеталар VII ғ. б.э.б Ертедегі ... және ... ... ... ... Киев ... алғашқы монеталардын, пайда болуы IX
- X ғғ. жатады. ... ... ... ... ... ... күміс
монеталар да коса жүреді. Алтын айналысына бірқатар елдер де XIX ғ.екінші
жартысында өтті. Бұл елдердің ішінде алтын ... ... ... ... отарларымен бірге ағылшын елі де алған. Металл айналысына өтуге және
алтынның ақша қызметін ... оның ... ... ... ... ... ... болған: оңай бөлінетіндігі және қасиетін жоғалтпай
бірігетіндігі, сақталғыштығы арқасьшда толық бағалы ақшалар барлық бес
кызметті де ... ... ... ... ... ... қағаздай белгілерінің пайда болуының
мынадай объективті қажеттіліктері болған. Алтын өндірісі тауар өндірісі
артынан ілесе ... да ... ... ... қажеттілікті толық
өтей алмады.
Жоғары кұнды алтын акшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете алмады.
Алтын стандарты, ... ... ... және тауар айналымы
ынталандырмады.
Металл ... ... ... ... ... ... ... металл акшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
• металл ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекетінің
нәтижесінде, яғни казынаға ... ... алу ... ... ... барысында булінуі;
• бағалы металдарды өндірудің қағаз акшаларды шығаруға карағанда өте
қымбатқа ... ... ... ... ... ... құны мен олардың
құны арасындағы айырма) алу мақсатында казынаның ... ... ... - бұл ... кездегі айналысқа шығарылатын Орталық
банктің билеттерін білдіреді. Бірақ та олар металлға алмастырылмайды, ... ... ... ... ғана ... ... ... жүрген орталық банктен шығатын банкноталар
алтынмен қамтамасыз етілмейді, бірак ... ... бір ... ... ... негізі сақталған, сондай-ак олар қағаз-ақша
айналысының заңдылыктарына бағынады.
Қазіргі кезде банкноталардың эмиссиялануының келесідей үш ... ... ... ... несиелеу жолымен;
мемлекетті банктік ... яғни ... ... ... банкноттардың шығарылуы барысында;
активті төлем балансы бар елдерде (Германияда, Жапония және т.б.) ресми
валюталық резервтерінің өсуі жолымен.
Бюджет тапшылығын жабу ... ... ... шығарылуы. Сонымен,
алтын айналысы бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ғана ... ... ... шығыстарын жабу мақсатында құнның қағаздай белгілерін
шығаруды ұлғайтты. Соның ... ... ... ... ... ... ... (құндық белгілері) - номинальдық құны накты
құнынан, яғни олардын, өндірісіне ... ... ... жоғары болып
келетін ақшаларды білдіреді.
Оған мыналар жатады:
• құнның металлдық белгілері - арзан бағалы металдардан ... ... ... жез, ... т.б. ... құнның қағаздан жасалған белгілері.
Құнның қағаздай белгілері екіге бөлінеді:
• қағаз ақшаларға
• несиелік ақшаларға.
Қағаз ақшалар - бұл ... ... ... ... табылады. Тарихта
олар айналыста жүрген алтын және ... ... ... ... ... Бұл ... ... айналыста жүруінің объективті
мүмкіндігі, олардын айналыс құралы ... ... ... ... ақшалардың мынадай түрлері бар: векселъ банкнота, чектер, ... ... - ... бір ... ... ала келісілген мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың ... ... ... екі түрі ... ... ... ... - борышқордың қарыз берушіге берген төлеу туралы сөзсіз
міндеттемесі ал ... ... ... - ... ... ... ... (трассатқа) белгілі соманы белгіленген
мерзімде үшінші бір тұлғаға (ремитентке) төлеу туралы бұйрығынан білдіреді.
Трассат тратта ... ... ... ... ... ... ... Аудармалы вексель келесі бетіндегі индоссаментке (басқа біреуге
аударуы туралы қолына) ... ... бола ... ... туралы
қолдардын көбеюіне байланысты вексель айналысы ұлғая түседі және мұндағы әр
индоссант, вексель бойынша бірлескен түрде жауап береді.
Жай вексель мен ... ... - ... ... ... ... ... вексельдің мынадай түрлері болады: қаржылық, қазыналық,
достық, бронзалық.
Қаржылық ... - ... бір ... ... ... ... ... вексель — бұл қаржылық вексельдің бір түріне жатады. Қазыналық
вексель бойынша мемлекет ... ... ... вексель - кейіннен банкте оларды есепке алу максатында бір біріне
беріледі.
Бронзалық вексель - нақты қамтамасыз етілмеген ... ... ... өзіне тән қасиеттері бар:
абстрактылық, яғни вексельде мәміленің нақты түрі көрсетілмейді;
даусыздық, яғни протест туралы актіні ... ... ... ... ... ... қарыздың міндетті түрде төленуге тиістігі;
айналымдық, яғни баска бір ... ... жазу ... ... ... ретінде вексельдің берілуі, вексельдік
міндеттемелерді өзара есепке алуға мүмкіндік жасайды,
Банкнота - қазіргі уақытта вексельдерді қайта ... алу ... ... ... ... айналыс құралы қаражаттардың
жетіспеушілігін туғызады. Соның нәтижесінде тауарлардың ... ... алу және ... яғни ... беру қажеттігі туындайды. Ақша ... ... ... ... бір ... ... ... (міндеттеме) - Т (тауар).
Сонымен ақша, айналыс құралы қызметін атқаратындықтан да ... ... ... қажетті сатылатын тауарлар массасы және бағасы ... ... ... акша ... ... ... ... болса, онда
ақшаның құнсыздануы инфляция жол береді.
тауарлар және көрсетілетін қызметтер бойынша төлем міндеттемелері;
мемлекетке қатысты каржылық ... ... ... және ... ... бойынша қарыздық міндеттемелер;
сақтандыру міндеттемелері;
әкімшілік және сот ... және ... ... ... ... кызметін толық бағалы емес, яғни қағаз және
несиелік ақшалар атқарады.
ІІ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ ЖАҒДАЙЫН ... ... ... ... ақша жүйесінің қалыптасуы
КСРО ыдыраған соң ақшаны дезинтеграциялау процесі өте күрделі
жүргізіліп ... ... ... ... ... ... ... республикаларының егемендігі жарияланғаннан кейін барлық
15 Ұлттық банктер ... ... ... ... ... ролін атқара
бастады. Мұндай салдардың біріне несиелік экспанциялау жатты. Мысалы,
Украина Ұлттық банкі 1992 ж. ... ... беру ... ... ... өзара есеп айырысуды өткізді. Бұл мысалды ТМД
елдердің көптеген орталық банктері қайталады. ... ... ... ... ... де кейбір КСРО ның ... ... ішқі ... ... ... республикалардың сатып
алушыларынан « қорғау» мақсатында өздерінің валюталарын айналысқа шығаруға
тырысты. Мұндай жағдайлар, Украина, Литва, ... және ... ж. ... ... ... банктердің корресподенттік
шоттарындағы ақша қаражаттар ... және ... ... кеңес
мемлекеттері арасындағы төлемдерді күнделікті екі жақта өзара есеп айырысу
талабын ескере отырып, еңгізілген де ғана бұл іс ... ... ... ... ... ... соқтырады. Келесі қадам - меншікті
валюталарының шығаруы екен осы бастан белгілі ... ... 1992 ж. ... Эстония, Латвия , 1992 ж. қазанда Литва, 1992ж. қарашада Украина
мен Беларусь мемлекеттері өз ұлттық валюталарын еңгізе бастады. 1993 ... ... ... ... ... валюталарын еңгізді. Бұл жерде
соңғы болып еңгізген қатарына (1995 ж. ... ... ... ... ... және Қазақстан (1993 ж. қараша)
болды. Бұл елдер тобы рубль ... ... ... ... 1993 ... ... ... айырбастауды жүргізген соң барып кетті.
Кейбір елдердің, оның қатарында Қазақстандың рубль, ... ... ... ... еш ... шықпады.
Ресейдегі ақша реформасы ескі үлдегі ақшаларды ТМД елдеріне
, оның ішінде Қазақстанға қарай жаппай ығысуына жол ... ж. 1 ... ... ... ендігі жерде
рублден күтер үзіп, өз валютасын шығаруға бет ... ... ... ... ... ... ... шарт жасалды. Сөтіп,
1993 ж. 1,3,5,10,20,50 100 теңгелік ... ҚР ... ... ... ... 18 ... бар.
1993 ж. 12 қарашада ҚР Президенті ... «ҚР ... ... ... » ... қол ... Осы ... 1993 ж. 15
қарашада сағат 8.00 ден ... ... ...... ... Мембанкінің және 1992-1993 жж. ... ... және ... ... ... 20 ... ... 18.00 де
аяқталды.
Қома-қол ақшалардың, рубльдік шоттардың, ... ... ... ... 1 ... үшін 500 руб. ... ... жүргізілді.
Кәсіпорындардың баланстарындаға рубльмен берілген активтермен
пассивтер екі күн ішінде (15-16 қарашада) қайта ... ... ... және ... пассивтерді қайта есептеу ... ... ... жүргізбеді.
ҚР Ұлттық Банкі теңгенің валюталық бағамын : 1 доллар тең 4,70
тийын шамасында белгіледі. Келесі жылдары ол бірден өсіп ... ... ... ... да ... ҚР ұлттық ақшаның белгілері
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 127 бабына сәйкес:
1. Қазақстан Республикасының ақша бөлгісі теңге болып табылады.
2. ... ... ... ... аумағында өз құны бойынша
қабылдануға міндетті заңды төлем құралы болып табылады.
3. Қазақстан ... ... ... қолма-қол төлеп және
қолма-қол төлемей есеп айырысу түрінде жүзеге асырылады.
4. ... ... ... ... ... есеп ... ... мен шарттары Қазақстан Республикасының ... ...... ... ... не екенін түсінбей,
біз "ақшаның" не екенін айыра алмаймыз. Өз кезегінде, өтімділік мәнін
түсіндіру қазіргі ақша ... ... ... ... ... ... ... — "ақша орнына жүретін барша нәрсе, ақша болып саналады".
Шындығында, активтердің көпшілігі (нарықтық сұранымы бар құндылықтар
белгілі бір жағдайларда өз ... ... ... ... әлуетті
ақшалар болып саналады, бірақта, әрине, ол үшін әртүрлі жараңдылық
дәрежеде. Кез ... ... ... ... осы ... ... құралы
(мейлі спецификалық болсын) рөлінде көрінеді, сонымен ол өзгеше ақша рөлін
ойнайды, сондықтанда ол экономика теориясында "өтімділік" деген ат алды.
Тікелей ... ... ... ... ... — нарықтық
экономика активтерінің нақтылы қасиеті; принципте, рынокта сұранымы бар кез
келген актив төлем құралы бола алады. Бар ... сол ... ... айырбастауға орай болған шығында жатыр. "Өтімділік" басқа активті
айырбастау ... ... ... шығынмен салыстырғанда тап осы активті
айырбастауға кеткен шығынның салыстырмалы мөлшерін ... ... ... ... ... ...... шығындар"
деп атайды).
Айтылғандарға қарап, барлық активтерді өтімділіктің азаю дәрежесіне
қарап орналастыруға болады. Осынау ұзын ... бір ... ... болымсыз активтер иеленеді; олардың ... ... ... мен ... ... болып саналады, себебі олардың тікелей
басқа активке нөлдік шығынмен айырбастауға ... ... бар ... ... әрқашанда және қандай мөлшерде болмасын ... ... ... ... Қысқартып айтқанда, қолма-қол ақша — ол ... ... ... рыноктік сұраным жоқ және болмайтын да (мысалы сіздің
беторамалыңыз) абсолютті өтімліліксіз актив орналасады.
Ол полюстер арасында қалған ... ... ... ... ... түсінуге болады — өтімділігі жоғары болған сайын ол ақшаға жақындай
түседі, ақшаға жорық жасалынады.
Өтімділік кез келген әлеуметтік ... ... үш ... ... ... туған жағдайда басқа құндылыққа айырбастауға
болғандай ... ... ... ... төлем құралы ретінде пайдалану мүмкіндігі;
• "сенімді" активті ... ... ... ... ... өзінің "уақыт пен кеңістіктегі" алғашқы атаулы құнын (антиинфляциялық
тұрақтылық дәрежесі) сақтаудағы ... ... ... ... ақша
да бар).
Көптеген адамдардың өздеріндегі бар активтерді "әлуетті қол-ақша" ... ... ... оны олар ... ... ... ... жасау арқылы істейді (қолма-қол ақшаға айналдыру).
Активтердің өтімділігі — экономикалық агенттің нарықтық мәртебесіне
маңызды сипаттама ... ... ол ... ... неғұрлым көп
иеленген сайын, оның алдынан солғұрлым экономикалық мүмкіндіктер мол
ашылады.
Сонымен, иелігінен айырылған кез ... ... ... ... ... іс ... төлем құралы рөлін ойнай алады және сонысымен бірге, мейлі
шығындарымен, бірсәттілік, бір-жолғы ақша рөлінде көрінеді деп ... ... ақша ... ... ... ... ... мәні жөніндегі білім бұл сұраққа жауап беруге көмектеседі: ол —
төлем (айналым) құралы ... ... қай ... ... ... тек ... ... мойындалса, онда төлем құралына
тек қолма-қол ақша ғана ... ... егер ... ... ... ... ... мемлекеттік құнды қағаздар) болса, онда
ақша массасының көлемі ұлғаяды.
Ақша массасы мөлшерін қалай анықтау керек, бұл мәселе оңай ... ... осы ... ... шешуші макрозкономикалық мәні бар деп санайтын
монетаристер пікірі дұрыс болса. онда реітеуге не ... ... ... ... ... агрегаттары" негізіне — олардың жалпы
мөлшерін есептеу мақсатындағы өтімділік активтерін топтауға жатады.
Нарықтық ... ... ... ... ... "ақшалар
агрегаттары" деген атқа ие болды. Себебі олар ... ... ... акша
сияқтыларды (қажеттілік жағдайда ақша орнына жүретін жоғары өтімділіктегі
активтерді) көрсетеді.
Мынадай ақша агрегаттарын айырады — "М1", "М2", МЗ" және ... ... біз өлі ... ... ... ... және теңге түрінде
білеміз. Ал көптеген елдерде ақшаның негізгі бөлігі талап етіп ... ... ... чек формасында болады. Міне, ... ... ... ғана ... ... бірге "талап етіп алатын банк есепшотын
да" қамтиды.
Акша агрегаттары ... "L" ақша ... ең кең ... ... ... экономистер ақша массасын реттеу қажеттілігі туралы
айтқанда, олар ең алдымен ... ... ... ақша массасының бір компоненті банкноттар мен ... ... ақша ... ... Алайда ол шаруашылық өмірде
айналым құралдарының тіптен кішкентай бөлігін ... ... ... ... түрі — ол ... емес, ағымдық чектік есепшот
(біздің практикамызда — "талап етіп ... ... етіп ... ... да — сол ... тек, "көрінбестігі" болмаса,
өйткені чек арқылы оның көмегімен және банк кітабына жазғызумен, қолма-
қолдылықты талап ... ... ... ... болады.
Демек, біз ақшаны қолма-қолдылық (банкноттар мен теңгелер) секілді
дәстүрлі ... ... ... жөн. ... ... "тар" ... экономикалық теорияда 30-шы жылдардың басында-ақ өзгере бастаған
болатын, бірақ баяғы ескі ... бұл ... ... жол бере қойған жоқ.
Алайда қазіргі ақша теориясына ... ... ...... есеп ... пайдалану үшін құ-рылған "талап етіп
алу" есепшотында жатқан секциялар да ... ... ... ... ... елдерінде келісімдердің басым көпшілігі трансакциялық
депозиттердің көмегімен жасалынады.
Айта кету керек, "адамдар ақша қаржыларын ... ... ... ... немесе аударма есепшот түрін таңдаған кезде нені басшылыққа
алады екен?" деген ... ... ... бері бастарын қатырып
келеді.
Бүгіндер ақшаны қолда ұстаудың пайдасына өмірлік ... төрт ... ... ... ... ... ... ендірген термин) —оның абсолюттік
өтімділігіне қарай қолма-қол ақшаға сұраныс;
... ...... ақша ... ... ... пайдалануға
ыңғайлылығы жағынан адамдарға тиімділеу көрінеді (чекті, мысалы,
тексеру керек, ... ... ... да ... ... (қауіпсіздік), қолма-қол ақшаны қолда сақтау аяқастылық
жағдайда сатып алушылық қабілеттің қоры ретінде ... ... ақша иесі ... ... ... ... құндарының
болжап болмайтын нарықтық бағытынан сескенетіндіктен ол ... ... ете ... бір ... қолма-қолдылық формада болатын дәлелдермен таныса
келіп, біз енді ақша теориясындағы ... ақша ... өте ... ақша ... ("М1") ... ... және ... қамтиды. Демек, М1 тек төлем құралы ... ... ... жылдардан бері ақша теориясы өзінің ... М1 және ... екі ... (банктік салымдар) — "қарапайым" (яғни, пайыз әкелетін
және айыппұлсыз кез ... ... ... ... ... ... қаржысынан
чекпен төлеуді пайдалану жөнінен құқы болмайтын) және "жедел" (көтеріңкі
пайыз ... ... ... ... ақша алу ... ... деген
шартпен) деп аталатын түрлерін қамтитын М2 — жаңа ақша агрегатын қабылдаған
болатын. Демек,
М2 =М1 + қарапайым + жедел ... соң ... М2 + ... ... + ірі жедел депозиттерді
қамтыған одан да ауқымды ақша агрегаты (МЗ) ... ... ақша ... ... ... ... ... аса зор ауқымды ақша агрегаты (L) бой көрсетті. Сірә, қазіргі
ақша теориясы экономиканың бүгінгі тосын пікірлерін ... ... ... ... ... ақша ... ... тарихи
"марафонында" жеңімпаз болса, ал бүгін төлем құралы ... ... ... тарта отырып, "ақша" ұғымы тіпті тұлғасыз болып барады.
Әртүрлі активтердің өтімділігі әртүрлі болатындыны белгілі, ... ... ... (өтімділік дәрежесі өсіп келе жатқан) ... ... ... ... ... (барлық өтімділік активтерінің
жалпы мөлшерлі агрегаты) барша активтерін ... ... ... ... ... Мұндай көрсеткішті есептеу әдістемесі әр ... ... ... ... өз кезегінде, бағаланатын активтің
айналым ... ... ... ... ... осы ... қаражаттың жылдық орташа санына қатынасымен есептелінеді.
Мұндай тәсілді сақтау кезінде М1 ірі ... ақша ... ... ... деп ... аз ... байланысты) қорқудың қажеті
жоқ. Себебі ол көптеген мәмелелерде пайдаланылып, төлем ... ... ... ... үшін ... ... ... қарағанда үлкен
үлес салмаққа ие болады.
Телем құралы ретіндегі функциядан ... ... ...... ... Несиелі ақшаның негізгі түрлері ... ... ... чек, ... ... банк ... және басқа құжаттар.
ҚР Азаматтық кодексінде облигацияның, чектің, вексельдің, акцияның,
банк сертификатының заңдық анықтамалары берілген.
136-бап. ... ... оны ... ... онда ... ... құнымен облигация немесе басқа мүліктік ... ... ... ... қағаз облигация деп танылады. Облигация өзінің
ұстаушысына облигацияның нақты құнының онда ... ... не ... ... ... ... да ... береді.
137-бап. Чек
1. Чек берушінің чек ұстаушыға онда көрсетілген соманы төлеу
жөнінде ... ... шарт ... жазбаша өкімі бар бағалы қағаз чек
деп танылады.
2. Чек ... ... ... ... ... ... тиіс.
138-бап. Вексель
Вексель берушінің ешқандай шарт қойылмаған ... ... не ... ... өзге ... ... вексель)
вексельге көзделген мерзім келген кезде вексель иесіне белгілі бір ... ... ... ... ... деп ... ... Өз ұстаушысының (акционердің) акционерлік қоғам пайдасының бір
бөлігін ... ... ... ... ... ... ... және ол таратылғаннан кейін қалған мүліктің бір бөлігіне құқығын
куәландыратын бағалы қағаз акция деп танылады.
2. ... ... ... ... ... чектерде
өздерінен ұстаушыларына, әдетте, акционерлік қоғамның шаруашылық ... ... ... нақты құнының белгіленген
проценттерінде дивиденттер алуға ... ... ... ... ... ... кейін
қалған мүліктің бір бөлігін алуға басқа акционерлермен ... ... және ... ... ... ... көзделген өзге де құқықтар
беретін артықшылықты ... ... ... ... ... ... егер оның ... көзделмесе, акционерлік қоғам істерін басқаруға қатысу құқығын
бермейді,
3. ... ... ... ... ... және ... ... қатыспайтын "алтын акция" енгізуі
мүмкін. "Алтын акция" иесінің жалпы жиналыстың, басқарма мен ... ... ... ... ... ... тыйым
салуға ғана құқығы болады.
140-бап. Банк сертификаты
Белгіленген мерзім біткеннен кейін сол банктің кез ... ... ... және ол бойынша проценттер алуға салымшының ... ... ... ... ... ... ... куелігі банк
сертификаты деп танылады.
Несиелік карточка — банктің өз ... ... және ... ... ... ... мен қызметтерді алуларына құқық беретін есеп айырысу-
төлем құжаты. Ол ... ... ... қол қою ... оның ... ... несиелік карточкасының өз күшіндегі мерзімі көрсетілген
пластикалық жетон болып ... ... ... ... ... сауда орындарынан тауарларын сатып алған иесі оны сатушыға
көрсетеді, ол өз ... ... ... нөмірін, оның иесінің аты-
жөнін және зат сатып алған күнін көрсетіп, счет жазып ... ... ... ... ... ... жеке ... көшірмелері
тіркелген жалпы счет ұдайы жіберіліп тұрады.
Ақша айналымы – бұл мемлекеттің ішкі ... ... ... ... ... ақшаның ағаымы. Ақшалай
айналымының негізі – тауарлық өндіріс. ... ... ... екі ... нақты тауарлар және ақшалай тауарлар. Ақшалар нақты түрде немесе
қолма-қол ақшасыз формаларында тауарлардың айналымын ... ... ... түсінігінен ақша айналымы деген ұғым пайда болды.
Ақшалай айналысы- бұл ақша ... ... ... Ақша ... ... ... процестерін қамтамасыз етеді. Оның көлеміне және
құрылымына өндіріс және ... ... әсер ... Ұзақ ... процесс үлкен көлемде өндірістік запастарды қажет етеді, ал ол
өз кезегінде ақшалай айналымды ұлғайтады.
Ақша айналысы екі сфераға ... ... ... ... ... ... және қазналық билеттер мен
жүргізілсе, қолма-қол ақшасыз айналым несиелік мекемелердегі шоттардан
аударым арқылы ... және ... ... ... мен қамтамасыз етіледі.
Екі формадағы айналым өте тығыз байланысты және бір-бірін тез-тез
ауыстырып тұрады.
Қазақстан Республикасында ақша ... ... ... ... инкассациялауға лицензия беру бойынша өз куштерін
енгізумен байланысты, қолма-қол ақшаның жағдайы 1996 жылға дейінгі кезеңмен
салыстырғанда өзгерді. ... ... ... корреспонденттік шоттағы
қаражаттарының қалдығы шегінде қолма-қол ақша түрінде қолдау алады, сонымен
қатар, операциялық ... ... ақша ... шек ... - бұл ... банкноталардың, монеталардың, бағалы
қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол түрінде де немесе қолма-қолсыз ақша
түрінде де ... ... ақша ... ... - айналысқа банкноталар
мен монеталардың қосымша шығарылуын сипттайды.
Қазақстандағы теңгенің көп ... ... ... бірі - ... ... дәстүрлі қолма-қолсыз
есеп айырысулардың біртіндеп қолма-қол есеп ... ... ... ... ... деп ... ... 1995 жылы жағдай ... ... бұл ... ... ... көбеюі нәтижесінде қолма-қол ақшаларды
эмиссиялаудың үлес салмағы банк кассасында берілуі қысқарды.
Кесте 1 Қазақстан Ұлттық банкінің таза ... ... ... монетарлық
шолу
Млн. теңге
|Көрсеткіштер |2000 |2003 |2004 |2005 |2006 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... |553 |-64 011 |-72 727 |-274 407|-304 ... сыртқы активтер, ЕАВ |-1 201 |-63 693 |-56 724 |-265 938|-307382 |
|Бейрезидекттерге ... |49 982 |77 939 |199 948 |287179 |278311 ... ЕАВ | | | | | ... ... ... |10 594 |11 962 |16 465 |19551 |18 094 ... делозитгер |14791 |32 615 |53 294 |32 379 |38 284 ... ... |18 843 |7 960 |52 443 |58 814 |43 445 ... ... ... |3 157 |16 648 |41 168 |99 162 |71 146 ... | | | | | ... |2 157 |7 110 |19 864 |73 461 |98 305 ... ... |- |- |- |88 |187 ... және ... |437 |459 |26 |10 |10 ... ... ... | | | | | ... ... ... |3 |1 185 |16 688 |3713 |8 840 ... | | | | | ... бейрезиденттердің |51 182 |141 632 |256 671 |553 117 |585 694 ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... |12 291 |7 802 |12714 |22 137 |19331 ... ... |11 308 |57 983 |62 331 |251 985 |306 776 ... |27 462 |75 160 |170 463 |276 612 |255119 ... деривативтер |- |11 |- |148 |209 ... ... ... |121 |676 |11 163 |2 235 |4 258 ... | | | | | ... таза ... ... |-319 |-16 004 |-8468 |2 92 8 ... | | | | | ... активтер |5428 |55745 |5996 |8 439 |14 593 ... ... |3675 |5892 |21999 |16 907 |11 670 ... ... бюллетень,2006
2) Ішкі активтер таза (нетто) ... ... ... ішкі ... ... ... талаптар мен
міндеттемелердің арасындағы айырмашылықты білдіреді.
ҚҰБ бойынша монетарлық шолудағы таза ... және таза ішкі ... ... ... ... ... ... құрамы:
- Орталық үкіметке қойылған таза талаптар;
- банктерге ... ... ... ... қоспағанда);
- банктік емес қаржы ұйымдарына койылған талаптар;
өзге экономикага ... ... ... ... ... / ... емес ұйымдарға, үй шаруашылықтарына);
- ... ... ... ... ... мен ... алып ... басқа қаржы және ... емес ... ... жүйесі бойынша монетарлық шолу ҚҰБ мен ЕДБ-дің ... ... ... ... Ол таза ... таза ішкі ... және пассивті қамтиды. Банк жүйесінің таза
сыртқы және таза ішкі ... ... тең ... Банк ... ... ... бойынша егжей тегжейленген айналыстағы
қолма-қол ақшаны, аудармалы және басқа депозиттерді қамтиды.
Ақша массасының құрамы ... ... ... ... ... баскару орғандарының, банктік емес ... ... және ... ... жатпайтын мемлекеттік
емес ұйымдардың, ҮШҚК БКМ-нің, үй шаруашылыктарының аудармалы және ... ... – қол ... ... және ... ... есептесу жүйесі
Қолма-қол ақшасыз айналыс – бұл банк ... ... ол ... шот иесінің қалауы нәтижесінде болады ( ... ... ... төлем тапсырмалары, электрон ақшалары арқылы
жасалынады).
Қома-қол ... ... ... ... ... етеді:
• несиелік мекемелерде шоттары бар әр түрлі меншікті ... ... ... ... және ... ... және қайтару процесінде заңды
және ... ... ... ... ... және жеке тұлғалар арасында депозиттерге, бағалы қағаздарға табыс
төлеу, ... ... ... есептесулерді;
• заңды, жеке тұлғалары, мемлекет ... ... мен ... өтеу ... есептесулерді.
Заңға сәйкес қолма-қол ақшасыз айналым келесі құжаттар мен жүргізіледі:
• төлем тапсырмалары мен;
• чектер мен;
• төлем талап-тапсырмалар мен;
... ... ... ... ... банктер және басқа несиелік мекемелер
жасайды, ал банктер арасында Орталық ... ... ... – бұл ... ... есеп – ... шоттынан белгілі
бір соманы аудару туралы банке берген бүйрығы. Бұл есептердің объектілері:
• сатып алынған тауарлар;
• көрсетілген қызметтер;
• тауарлық емес операциялар ( ... ... емес ... төлеулер)
Төлем талап-тапсырмасы – бұл жабдықтаушының сатып алушыға белгілі бір
соманы ... ... ... ... ... бірге ол банкке тауарлар
немесе көрсеттілген қызметер туралы растайтын құжаттарды тапсырады. Егер
төлеушінің шоттында ... ... онда банк ... ... 3 күн ... ... төлеуге рұқсат берсе немесе одан бас
тартса банк оны орындап жабдықтаушыға тиісті құжаттарды жібереді.
Егер шот иесі ... ... онда банк ... соманы төлеушіден
алушыға аударады. Кейбір кезде банктер аккредитив ашу арқылы есеп-айрысуды
жасауі мүмкін.
Аккредитив- бұл ... ... және ... ... жеке
адамға немесе заңды тұлғаға тапсырмада көрсетілген сома шегінде ... ... ... бір ... ... ... беретін тапсырмасы.
Басқа қалаларда орналасқан өнім берушілер мен ... ... ... ... сондай-ақ коммерциялык операциялар бойынша халықаралық есеп
айырысуда қолданылады. Поштамен және телеграф арқылы ашуға ... ... ... төлеушінің арасында келісім-шарт жасалынады (
эмитент банктің аты, аккредитив мерзімі, есеп ... ... ... келісімдегі барлық шарттарды орындаса, онда ол аккредитивтен
соманы алады, бірақ аккредивтен нақты ақша ... ... Бұл ... ... ... тез арада және гарантия мен соманы алуға
мүмкіндік ... 2. ҚР және ОҚО ... ... ... саны және
банкоматтардың саны ( 01.02. 2006) ... ... ... ҚР ... ... |
| | | |ОҚО |
|1 ... карточкаларының |3311,7 |204 |
| ...   (мың ... | | |
|2 ... ... |3151,2 |195 |
| ... саны   (мың. ... | | |
|3 ... ... |1589,9 |74 |
| ... саны   (мың. | | |
| ... | | |
|4 | POS – ... саны |7256 |295 |
| ... | | |
|5 ... саны ... |1418 |64 |
|6 ... саны ... |1734 |98 |
|7 ... ұйымдарының саны |3522 |116 |
| ... | | ... ... ... ҚР ... ... ... данаға жетті, ал олардың иелерінің саны 3151,2 мың адам жетті. Ол
көрсеткіш халықтын 20 ... ... ... ... Ал ОҚО бойынша халықтын тек 8 ... ... ... Ол ... осы ... ... ... көрсетудің деңгейі төмендігін көрсетеді.
2.4.Нақты ақшалай айналымы
Қолма-қол ақшалары келесі есеп-айырысуларды қамтамасыз етеді:
• тауарлар мен қызметтердің айналымын;
• жалақы төлеуді;
• бағалы қағаздарға ... ... ... ... ... күнде нақты ақшалар айналымы банкноттр мен, металл ... ... ... мен ... Қолма-қол ақшалар тек Орталық банк
айналымға шығарады және қайтып алады, сонымен бірге оны ... ... ... ... ... ... одан асығын
заңды тұлғалар міндетті түрде күнделікті банкке өткізуі ... Бұл ... үшін ... ... ... айыппұлдар төлейді.
Дамыған елдерде нақты ақшалай айналымы өте аз қолданады және колма-
кол ақша мен ... ... ... ... 1:3.
Кесте 3. ҚР 1995-2006 жж. аралығында ақшалай айналысының салыстырмалы
көрсеткіштері
|Көрсеткіштер |1995 |1997 |1999 |2004 |2005 |2006 ... ... , М3, |115795 |172999 |273880 |576023 |765000 |971213 ... | | | | | | ... ... ... |275852 |988784 |906780 |1187005|
|мөлшері М3′, млн. тг. | | | | | | ... М3 от М3′; |103,2 |98,7 |99,3 |58,3 |84,4 |81,8 ... М3′ х 100 % | | | | | | ... ... ... |9,7 |7,4 |12,4 |10,2 |9,5 |
|, V | | | | | | |
|V ′ |20 |20 |14 |16 |16 |16 ... тығыз өзара- |0,44 |0,43 |0,53 |0,78 |0,64 |59,4 ... ... , | | | | | | ... v/ v ′ | | | | | | ... ... ... ақша ... қоғамдық қажеттіліктен ауытқуы 1995
103,2 пайзды құрады, ал 2006 ж. ол көрсеткіш 81,8 пайзға төмендеді. ... әсер ... ... қажеттілікті тез ұлғайту және айналыс қарқынын
тездеуі.
2007 жылғы қазанда банк ... таза ішкі ... ... ақша ... 2,8% төмендеп, 4351,8 млрд.теңге болды.
2007 жылғы қазанда айналыстағы қолма қол ақша 6,0% ... ... ... ... ал банк ... депозиттер 2,2% төмендеп, 3627,1
млрд. теңге болды. Депозиттердің төмендеуі айысында айналыстағы қолма қол
ақшаның қазанда ... ақша ... ... ... үлесінің
82,8%-дан 83,3%-ға дейін ұлғаюына себепші болды.
2007 жылғы ... ақша ... ақша ... ... ақша ... ... ... салыстырғанда аз болуы
салдарынан 2,61-ден 2,90-ға дейін өсті ... ... ... ... АҚША ЖҮЙЕСІН РЕТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ
БАҒЫТТАРЫ
3.1. Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ақша жүйесін реттеудегі 2005
- 2007 жылдарға арналған ... ... жыл ... ... ... ... ... реттеу
жағдайларында жүмыс істеуінің алғашкы жылы ... атап ... ... ... ... ... ... реттеу және қадағалау функцияларын
Қазақстан Республикасының Қаржы ... мен ... ... ... ... ... ... асырады.
Реттеу және қадағалау функцияларын бөлу Қазақстан Республикасы Ұлттык
Банкінің ерекше мәртебеге ие болуын айқындады, ол ... ... ... тән ... шоғырландырылған ТМД-дағы жалғыз орталық
банк болып табылады.
Жаңадан ... ... ... ... ... ... ... мәндердің ауысуына жол ашты. 2004 жылғы 1 каңтардан
бастап Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ... ... ... ... ету болды, осы мақсатты ... үшін ... ... ... ... ... іске асыруды жалғастырды:
1)мемлекеттің ақша-кредит саясатын әзірлеу және жүргізу;
2)төлем жүйелерінің жұмыс ... ... ... ... және ... бақылауды жүзеге асыру;
4)қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету.
Осы жағдайларда, ел экономикасы дамуының тұтастай алғанда оң ... ... ... ... ... ... алдағы үш жылға
қызметтің басым бағыттарын айқындайды.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің акша-кредит саясатының негізгі
бағыттары қабылданған ... ... екі ... ... ... ... ... дамуымен ақша агрегатының және
инфляцияның арасындағы өзара байланыстың әлсірегені байқалды. Сондықтан
ақша агрегаттарының болжамдары мақсатты болып табылмайды және олар ... ... ... ... ... ... ... ендіру
жағдайларында қатаң міндеттелген болып табылмайды. ... ... ... үшін маңызды бағдар болып қала береді және Ақша-кредит саясатының
2005 - 2007 ... ... ... ... ... ... ескеріледі.
Екіншіден, 2006 жылдың нәтижесінде калыптасатын инфляцияға 2005 жылы
жүзеге асырылған шаралар ықпал ететін болады, сонымен қатар 2006 жылы ... ... 2007 ... ... ыкпалын тигізеді.
Сондықтан да Қазакстан Республикасы Ұлттык Банкінің ... ... ... басым түрде 2007 жылға арналған шаралар
сипаттала отырып, ... ... ... үш жылға болжамдар берілген, ал
эр жылдың аяғында оның ... ... ... ... ... нақтыланады.
Кейінгі бірнеше жыл бойы инфляция аса жоғары емес біршама тұрақты
деңгейде - жылдың аяғында ... 6-7% ... ... отыр (2001 жылы ... 2002 жылы - 6,6%, 2003 жылы - 6,8%). Сондай-ақ 2004 ... ... осы ... ... 6,7% ... Ал 2005 ж. ішінде инфляция ... ... 2006 ж. ... 12 пайызды құрады.
Инфляцияны осы шекте сақтауға жоғары тұтынушылық сұраныспен және
инвестициялык белсенділікпен бірге елеулі ... өсу ... ... - 2006 ... ... кезеңде, бағалау бойынша, накты жалақы 60%-
ға және негізгі капиталға инвестициялар - 5,5 еседен ... ... ... нақты алғанда 63%-ға өсті.
2006 жылы инфляция ... тән ... ... ... ... ... көзге түскен "озаты" болмағанмен, барлық тұтыну
тауарлары мен қызмет көрсету бойынша ... іс ... ... ... ... жаз ... бағалардың маусымдық төмендеуі орын алған
жоқ.
Бағалардың төмендеуіне кедергі келтіретін фактор мұнайдың әлемдік
жоғары бағалары және ... ... - ... ... әріптестеріндегі
тұтыну бағаларының неғұрлым жоғары өсуі ... ... ... инфляция
"импорты" болып табылады.
Экономикада инфляциялық астардың сакталуына ақша агрегаттарының едәуір
өсуі ықпал етті. Қазақстан ... ... ... таза ... өсуі 2006 жылы акша базасының 82,3%-ға 577,9 млрд. ... ... алып ... ... ... банктер жүргізетін белсенді
кредит саясаты 2006 жылы ақша массасының 68,2%-ға 1634,7 ... ... ... ... ... Осы ... айналыстағы қолма-қол ақша, ең
бастысы, тұтыну сұранысының өсуі ... 59%-ға 379,3 ... ... ... ... ... Қазақстанға экспорттан және капиталдың
әлемдік нарықтарында қарыз алу арқылы ... ... ... ... ... ... экспортының рекордтық көрсеткіштері резиденттердің
ағымдағы операциялары бойынша жоғары қарқынмен өскен ... ... ... және ... ... ағымдағы операциялар шоты бойынша оң
балансты камтамасыз етті. 2006 жылғы 9 айдың корытындысы бойынша ағымдағы
операциялардың оң сальдосы 232 млн. АҚШ ... ... ... жылы АҚШ долларына қатынасы бойынша теңге бағамының нығаю ... ... жылы ол ... ... 9,3%-ға нығайды, бұл
инфляциялық процестердің ... ... ... ... ... ... ... нақты айырбас
бағамының айтарлықтай нығаюына жол бермеу үшін, сондай-ақ бағам ауытқуларын
жүмсарту үшін ішкі валюта ... ... ... ... ... ... 2004 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ... ... ... алуының көлемі 3,6 млрд. АҚШ долл. болды. Нәтижесінде 2006 жылы
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің таза халықаралық резервтері 87,1%-ға
9,3 ... ... ... ... өсуіне жол бермеу мақсатында Қазақстан Республикасы Ұлттық
Банкінің шетел валютасын сатып алуы, ... ... ... ... репо ... ... және ... депозиттер
тартумен реттеліп отырды. 2006 жылы айналыстағы ноталар көлемі іс жүзінде
екі есе ... 369,1 ... ... ... ... ... ... - 60,1%-ға 782,4 млрд. ... ... ... депозиттердің көлемі - 2,5 есеге 775,7 млрд. теңгеге ... ... ... ... 2006 жылы инфляцияның өсу
қарқынын тежеу үшін ресми ставкалардың реттеуші ... ... ... ... Атап айтқанда, 2006 жылдан бастап қайта қаржыландыру
ставкасының экономикалық ... ... үшін ... ... ... алу
ресми қайта қаржыландыру ставкасына сэйкес вексель айналысының өз жүйесін
қатар дамыта отырып жүргізіледі.
3.2. Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ... ... ... саясатының негізгі бағыттары
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ... ... ... камтамасыз ету болады.
Кейінгі жылдарда әлемдік ... ... ... ... оң әсерін тигізеді және сонымен қатар бірқатар
проблемалар туғызады. Олардың бірі нақты ... ... ... ... ... ... алуы себепті банк ... ... ... ... бұл ... ... ... өсуіне алып келеді. ... 2004- 2007 ... ... ... ... ал ... ... кредиттері
2 еседен астам өсуі күтілуде. Шетел инвестицияларының едәуір ... ... ... бюджет шығыстарының өсуіне байланысты ... ... ... ... ... "қызып кету" қаупінің болуы
ықтимал.
Ақша-кредит ... ... ... ... ... кезде сыртқы және ішкі нарықтардағы
ахуалдың өзгеруіне байланысты экономиканы дамытудың үш сценарийлік ... ... ... ... қалыпты бағаларының нұсқасы),
мұнайдың жоғары бағаларының нұсқасы және ... ... ... ... ... ... ... валюталардың бағамдарын
болжау күрделі болғандықтан, теңгенің АҚШ ... ... ... ... ... ... эсер ... қарамастан, Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі болжамның барлық сценарийлік нұсқаларында
доллардың еуроға 2004 жылдың аяғындағы ... ... ... ... 4. ... ... 2005 - 2007 жылдарға арналған ... ... ... ... |2004 |2005 |2006 |2007 ... (орташа алғанда кезең |6,9 |4,9-6,5 |4,8-6,2 |4,1-5,5 ... % | | | | ... ... ... ... |7,0 |6,5 |6,0 ... % | | | | ... ... ... |9,3 |87,0 |13.1 |14,7 ... жалпы алтынвалюта | | | | ... ... | | | | ... ... |11,7 |26,3 |11,5 |12,1 1 ... %-бен |578 | |1022 |248 ... ... млрд. теңге | |803 | | |
| |82,3 | |27,3 |22,1 ... %-бен | | | | |
| | |39,0 | | ... ... ... ... |1 635 |2 123 |2 760 |3 470 |
| |68,2 | | | ... %-бен | |29,9 |30,0 |25,7 ... ... |1 255 |1 590 |2 093 |2 677 ... ... | | | | ... %-бен | |26,6 |31,6 |27,9 |
| |71,2 | | | ... ... кредиттері, |1 484 |1 960 |2 520 |3 132 ... ... | | | | ... %-бен | |32,0 |28,6 |24,3 |
| |51,7 | | | ... ... мерзімді теңгелік |9,3 ... ... ... ... ... алынган | | | | ... ... % | | | | ... тұлғаларға берілген теңгелік |13,7 ... ... ... ... | | |7 |2 ... ставкасы, % | | | | ... ... ҚР ҰБ ... ... www.nationalbank.kz.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ақша тауардан дами отырып, тауар болып қала береді, ... ... ... Ақша – ... ... ... ерекше тауар,
онда барлық басқа тауарлардың құны бейнеленеді және оның ... ... ... ... ... еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз
жасала береді.
Жалпыға бірдей эквивалент ролі тарихи түрде алтын,а бекітілген.
Алтынның ... ... ... құнын бейнелеу қасиеті, оның табиғаты
емес. К.Марк айтқандай: ″ Табиғат ақшаны ... ... бұл ... ...
Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні оның үш қасиеттінің
бірігумен көрініс табады:
• жалпыға бірдей айырбасталу;
• айырбас құнының дербес формасы;
... ... ... ... ... ... айналым банкноттармен және қазналық билеттер мен
жүргізілсе, ... ... ... ... ... ... ... жасалынады және чектермен, вексельдермен, несиелік
карточкалар мен қамтамасыз етіледі.
Екі ... ... өте ... ... және ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі ... ... ... ... ... жол ... ... сондай-ақ бағам ауытқуларын
жүмсарту үшін ішкі валюта нарығына сатып ... ... ... ... 2006 жылы ... ... ... Банкінің шетел валютасын
таза сатып алуының көлемі 3,6 млрд. АҚШ долл. болды. Нәтижесінде 2006 жылы
Қазақстан Республикасы ... ... таза ... ... ... ... долл. дейін ұлғайды.
ҚР Алматы қаласында халықаралық қаржылық орталық құрылған еді. Оның
негізіг мақсатты: мемлекетте экономикалық ... ... ету, ... білімдерді жеткізу, аса ірі инвестицияларды келтіру және қаржылық
нарықтын сапалы дамуын ... ету. ... және тез есеп ... ... ... экономиканы даытуға мұмкін емес, сондықтан
бұл ҚР Ұлттық Банкінің негізгі міндеті.
Ол орталыққа қатысушылармен Орталық арасында ... шарт ... ... ол жерде келесі мәселлері қарастырылуы тиіс:
1) Қатысушылардың және орталықтың міндеттері мен құқықтары;
2) Ақпараттық қамтамасыз етілуін ... және ... ... ... ... ... ... жағдайлары мен тәртібі;
4) Екі жақтын шарттар орындалмағы ... ... ... бұзу ... ... ... ... жағдайлары.
Қазақстандық банктік жүйе ТМД елдері арасында өте ... ... ... ТМД ... рейтингі бойынша 23 жетекші банктерінің арасында 5
Қазақстандық банктер. Ол банктердің активтері соңғы ... 75,8 ... 2001 ж. 2004 ж. 241 ... ... жетті.
Қазіргі кезде ҚР ЕДБ өзіндік капитал көлемі тез ... ... ... ... ... Әлем ... ... және «Альянс банк» ең
алдынңы банктер болып табылады.
Бұл банктердің әр қайсысы нарықта өздерінің жеке стратегилары бар. ... ... үш ... ... болады:
1) ірі бизнес (ТҰК, ұлттық компаниялары, ірі корпорациялары);
2) шағын бизнес;
3) орта ... ... ... ... үшін ең маңызда мәселелері:
1) капиаталдануы;
2) шетелдік нарықтарға шығу;
3) толық қамтамасыз етліген топты құру;
4) инновациларды еңдіру;
5) жаңа ... ... ... алдымен бағытты жаңа электрондық жүйелерді еңгізуге алуы ... ... ... ... ... ... Келесі маңызды қадамды АҚ
«казкоммерцбанк» жасады. Осы банк жалақыны ... ... ... ... ... ... ... мақсатында дебеттік және
кредиттік карточкаларын кеңінен еңгізу тиіс және мемлекеттік деңгейде
бәсекені қолдау ... ... ... ... ... ... Казахстан «О внесении изменений в ... акты РК по ... ... ... ... ... ... Казахстан «О рынке ценных бумаг в РК» от ... ... ... ... «О платежах и переводах денег» от 29.06.1998
4.Инструктивно-нормативные акты ... ... РК ... ... Указ ... РК, ... силу ... от 30 марта 1995 года № 2155
«О Национальном ... ... ... Указ ... РК, ... силу закона, от 31 августа 1995 года №
2444 «О банках и банковской ... ... ... ... от 1 июля 1999 года N 409-1 ЗРК (Особенная ...... ... РК от 29.11.99 г. N 486-1; от 29.03.00 г. N 42-И; ... г. N 75-И; от 18.12.00 г. N 128-И; от 06.12.01 г. N 260-Н; ... г. N 276-П; от 21.05.02 г. N 323-И; от 08.01.03 г. N 376-Н; ... г. N ... ... ... Казахстан от 28 апреля 1997 года N 97-1 «О вексельном
обращении в Республике Казахстан» (с ... ... ... с ... РК от 24.12.01 г. N 276-П),
8.Закон РК от 29 июня 1998 года N 237-1 «О ... и ... ... ... ... в соответствии с Законами РК от 28.12.98 г. N 336-
1; от 29.03.00 г. N 42-Н; от 13.03.03 г. N ... план ... ... РК на ... Собрание актов Президента РК, № 3, 2004
10.1993 ж. 12 қарашада ҚР ... ... «ҚР ... ... ... » ... және статистикалық деректер
1.Березина М.Г. «Вопросы ... ... ... ... М.П. «Проблемы ... ... ... М.Л. ... безналичных расчетов» //Бухгалтерия и
банки.-1996,№4,
4.«Деньги. Кредит. Банки» под редакцией Лаврушина О.И.- М.: ... ... 1999г, I ... A.M. «Принципы безналичных расчетов»//Деньги и ... Т.Д. ... ... в ... ... и ... ... //Консультант.-1998,№8,
7. Новоселова Л.А. «Денежные расчеты в ... М.: ... ... О.Г. ... ... ... и ... системы»
//Банковское дело.-1997г,№4, 7.
9.Ежегодный статистический бюллетень Национального Банка РК.
10.Ежегодный ... ... ... ... ... www.nationalbank.kz.
-----------------------
[1] www.nationalbank.kz.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысы және ақша жүйесі 29 бет
Ақша жүйесі жайында21 бет
Ақша жүйесі және ақша айналымы. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі38 бет
Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері, Қазақстан Республикасының ақша жүйесі23 бет
Ақша жүйесі және оның тарихи типтік дамуы22 бет
Ақша жүйесі туралы мәлімет8 бет
Ақша жүйесі: экономикадағы маңызы22 бет
Ақша жүйесінің түсінігі және оның типтері40 бет
Ақша жүйесінің құқықтық негіздері60 бет
Ақша теориялары мен заңдар жүйесінің негізгі қызметтері37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь