Қазақ тілінің мәртебесі


1 «ЛАТЫН ӘЛІПБИІНЕ КӨШУ . НАЗАРБАЕВТЫҢ САЯСИ ОЙЫНЫ»
2 ТҮРКІТІЛДЕС ЕЛДЕР ТӘЖІРИБЕСІ
3 ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ МӘРТЕБЕСІ
4 ӨЗГЕ ҰЛТ ӨКІЛДЕРІ ӘЛІПБИ АУЫСТЫРУҒА ҚАЛАЙ ҚАРАЙДЫ?
Қазақстан парламенті мәжілісіндегі «үкімет сағатында» мәдениет министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед: «Республиканың латын әліпбиіне көшуі – заман талабы. Егер Қазақстанның ғылыми-педагогикалық қоғамы шынында да осы идеяны қолдайтын болса, онда латын әліпбиіне көшу керек. Бұл біздің қоғам үшін тиімді» - деп мәлімдеді.

«Егер жоғарғы жақ шешім қабылдайтын болса, біз – атқарушы билік – оны орындауға дайынбыз» дейді мәдениет министрі Құл-Мұхаммед.

Қазақстан билігінің латын әліпбиіне көшу туралы саяси шешім қабылдауына заманның талабы ықпал етуі мүмкін бе, әлде үлкен саясаттың мүддесі жетелей ме? Латын әліпбиіне көшу туралы нақты шешім қабылданатын болса, түркітілдес елдер Өзбекстан мен Әзірбайжанның тәжірибесі ескеріле ме? Қазақстанның латын әліпбиіне көшуін көпұлтты мемлекеттік өзге ұлттар өкілдері қалай қабылдауы мүмкін?

Азаттық радиосының дөңгелек үстелі осы тақырыпқа арналады.

Дөңгелек үстелге қатысқандар: Шерубай Құрманбайұлы – филология ғылымдарының докторы, профессор, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры (Алматы);Икрам Хасимжанов – «Жануби )Қозогистан» газеті редакторының орынбасары әрі Оңтүстік Қазақстан облысы өзбек мәдени қоғамының төрағасы (Шымкент); Айдос Сарым – А.Сәрсенбайұлы қорының президенті (Алматы); Юлия Маркова – Солтүстік Қазақстан облысында 3 тілде шығатын. «Бірге» балалар газеті бас редакторының орынбасары (Петропавл).

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 11 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақстан парламенті мәжілісіндегі үкімет сағатында мәдениет министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед: Республиканың латын әліпбиіне көшуі - заман талабы. Егер Қазақстанның ғылыми-педагогикалық қоғамы шынында да осы идеяны қолдайтын болса, онда латын әліпбиіне көшу керек. Бұл біздің қоғам үшін тиімді - деп мәлімдеді.

Егер жоғарғы жақ шешім қабылдайтын болса, біз - атқарушы билік - оны орындауға дайынбыз дейді мәдениет министрі Құл-Мұхаммед.

Қазақстан билігінің латын әліпбиіне көшу туралы саяси шешім қабылдауына заманның талабы ықпал етуі мүмкін бе, әлде үлкен саясаттың мүддесі жетелей ме? Латын әліпбиіне көшу туралы нақты шешім қабылданатын болса, түркітілдес елдер Өзбекстан мен Әзірбайжанның тәжірибесі ескеріле ме? Қазақстанның латын әліпбиіне көшуін көпұлтты мемлекеттік өзге ұлттар өкілдері қалай қабылдауы мүмкін?

Азаттық радиосының дөңгелек үстелі осы тақырыпқа арналады.

Дөңгелек үстелге қатысқандар: Шерубай Құрманбайұлы - филология ғылымдарының докторы, профессор, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры (Алматы);Икрам Хасимжанов - Жануби )Қозогистан газеті редакторының орынбасары әрі Оңтүстік Қазақстан облысы өзбек мәдени қоғамының төрағасы (Шымкент); Айдос Сарым - А.Сәрсенбайұлы қорының президенті (Алматы); Юлия Маркова - Солтүстік Қазақстан облысында 3 тілде шығатын. Бірге балалар газеті бас редакторының орынбасары (Петропавл).

Түркітанушы профессор, Әзірбайжанның бұрынғы білім министрі әрі парламенттің бұрынғы депутаты, латын әліпбесі бойынша мемлекеттік комиссияның бұрынғы төрағасы Фирудин Жалилов (Әзірбайжан, Баку) және тарих ғылымдарының докторы, профессор, Өзбекстанның еңбек сіңірген қайраткері Гога Хидоятов (Ташкент, Өзбекстан) пікірсайысқа сырттай қатысты.

ЛАТЫН ӘЛІПБИІНЕ КӨШУ - НАЗАРБАЕВТЫҢ САЯСИ ОЙЫНЫ

Жүргізуші:

- Қазақстанның жоғарғы билігінің елді латын әліпбиіне көшіру туралы саяси шешім қабылдауына заманның талабы ықпал етуі мүмкін бе әлде үлкен саясаттың мүддесі жетелеуі мүмкін бе?

Гога Хидоятов:

- Қазақстанның қазір латын әліпбиіне көшу туралы әңгіме шығарғаны - Назарбаевтың саяси ойыны ғана. Ол қазір түркі әлемінің жетекшісі болу үшін аянып жүрген жоқ. Түрік академиясын, Түріксой кеңесін құрды. Оның бәрі Астанада. Ол академияның президенті (немесе төрағасы) - қазақ ғалымы, Көкшетау университетінің бұрынғы ректоры Шәкір Ибраев. Қазір латыншаға көшуге бастамашы болып жүргеннің бірі - сол. Қазақтар өз тілдерін әлі үйреніп болған жоқ. Латын әліпбиіне көшсе, тілдерін өшіреді. Бұлары қайырлы болмас.

Қазір Түркиямен әлдебір ерекше байланыстары бар. Былтыры көктемде, Астанада Назарбаев пен Түркия президенті Гүл кездескен кезде Қазақстанның латын әліпбиіне көшу мәселесі шешілген. Бұл кімге керек? Кімге пайдалы? Қазақ халқына пайдасы жоқ.

Айдос Сарым:

- Бұның артында үлкен саясат және үлкен экономика жатыр. Үлкен саясат дейтініміз, Қазақстан ерте ме, кеш пе, детоталитаризация және деколонизация үдерістерін өзінің басынан өткізуі керек. Рухани құлдықтан

Саясаттанушы Айдос Сарым. Алматы, 19 қазан 2010 жыл.

шығудың, Ресейдің ықпалынан шығудың бірден-бір жолы, жалпы түрік халықтарымен бірге болудың бір үлкен жолы - ортақ әліпбиде жүру.

Қазақ тілінің латын әрпіне көшуі - алдымен қазақтың шаруасы. Орыс тіліне, орыстың мектебіне, басқасына бұның ешқандай қатысы жоқ. Сондықтан бұл мәселені тым саясиландырмай, шын өзіміздің ұлттық мүддемізден туындайтын осындай қадамдар жасауымыз керек.

Менің түсінігімде, Өзбекстан тәжірибесі аса мәз емес. Кем дегенде Әзірбайжан сияқты мемлекеттердің осындай үлкен қадам жасағанын ескеру керек. Біз де ХХ ғасырдың өзінде 2-3 рет әліпбиді ауыстырдық. Сол тәжірибенің бәрін зерттейтін үлкен орталық ашып, сонда 2-3 жыл бойы барлығын саралап, бүгінгі заманға лайықты әліпбидің нұсқасын жасап, жүйелі түрде үлкен саяси шешіммен, жігермен іске асыратын болсақ, қазақ ұлты ол тұрғыдан ұтылмайды. Керісінше, ұтады.

Қазақтың латын әрпіне көшуі - кем дегенде бүкіл ұлтты бір күнде партаға отырғыза алатын жағдай. Яғни, бәріміз қайта жаза бастаймыз, қайта үйренеміз. Сол арқылы тілді білмеген азаматтардың өзі де қатарға қосылып, бізбен бірге үлкен жетістікке де жетуге болады. Өзге ұлттардың да қазақ тілін оқуға, зерттеуге деген сұранысын туғызуы әбден мүмкін.

Юлия Маркова:

- Менің пікірімше, көшудің артықшылықтары да бар, кемшіліктері де бар. Артықшылықтары туралы айтсақ, бұл - заман талабы. Біз ХХІ ғасырда өмір сүріп жатырмыз, ал дүниедегі адамдардың көбі латын әліпбиін қолданады. Бәріміз интернетті пайдаланғанда да бұл мәселемен кездесеміз. Төл әріптері бар қазақ әліпбиі жиі оқылмайды. Соған байланысты қиыншылықтар да пайда болады. Сондықтан латын әліпбиі бұл жерде пайдалы болатын шығар.

Ал екінші жағынан оған, мүмкін, дайын емеспіз. Өйткені латын әліпбиіне көшуді мектеп жасынан, бала бақша жасынан бастауымыз қажет. Өйткені ересек адамдарға аса қиынға соғады.

Шерубай Құрманбайұлы:

- Жалпы, жазу, әліпби ауыстырудың үлкен саяси мәні бар мәселе. Оны ашық айту керек. Екінші жағынан бұл тек қана саясат емес, бұл - тілдің таза лингвистикалық мәселелерді шешу үшін қажетті жағдай. Ең алдымен, отарсыздану бағытын дұрыс жүргізу үшін бұл жазу ауыстырудың, әліпби

Шерубай Құрманбайұлы, филология ғылымдарының докторы, профессор.

ауыстырудың маңызы өте зор. Оны айтып отырғанымыз біздің көптеген тілдегі емле, ережелеріміз, тілге қабылдаған әліпбиіміздегі таңбалар кирилл әліпбиінен алынған.

Кеңестік кезеңде солай алынғандықтан біздің қазақ тілінің төл дыбыстарын таңбаламайтын басы артық таңбалар тілімізде қалып қойды. Осы сөздерде, енді біз қазақтың өзінің дыбыстық жүйесіне, айту мәнеріне сай жазамыз дейтін болатын болсақ, бұрынғы кирилл әліпбиін пайдаланып қалған адамдар оны қабылдай қоймайды.

Ал латынға көшкен жағдайда, сөздер жаңа латын әліпбимен жазылғанда жұрттың бәрі оны жаңадан қабылдайды. Жаңа сөз ретінде, жазылуын орфографиялық норма ретінде қабылдап көзі де үйренеді. Бұл, әсіресе, тілдегі басы артық дыбыстардың, сөздердің, дұрыс жазылуын, қазақша дыбысталуын қамтамасыз ету үшін, тілдің өз табиғаты үшін керек.

Жазу ауыстырудың плюсі де бар, минусы да бар. Плюсі - тілдік ерекшелігімізді сақтау, әлемдік интеграция, ақпарат алу мүмкіндігіміздің артуы. Өйткені латын жазуы ағылшын тілі сияқты әлемге кең тараған әліпби екеніне дау жоқ. Сол арқылы біз қазіргі интернет желісінде ақпарат алуда ғылым, білім саласында осы кеңістікке көбірек кіріп, жастарымыз да тануға, тез оқуға, ақпарат алуға мүмкіндігі артады. Екінші жағынан, бұл - түрік әлемі мен Қазақстанның бірігуі. Түркия, Әзербайжан, Өзбекстан сияқты елдердің жазуымен бір болғаны - біздің еліміз үшін тиімді.

Әрине, минус жағы да бар екенін ашық айтуымыз керек. Тәуелсіздіктің 20 жылдығының өзінде қазақ мектептерінде, жоғарғы оқу орындарына көптеген оқулықтармен қамтамасыз етілмей жатқан жағдайлары бар. Ал ертең жазу ауыстырылған күннің өзінде қазіргі латын тілінде жазылған бастауыш мектептің, орта мектептің, одан кейінгі жоғарғы оқу орындарындағы оқу құралдарын, көркем әдебиетті бір күнде аударып тастау өте қиынға соғады.

Икрам Хасимжанов:

... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мемлекеттік тіл саясаты
«Тілге құрмет – елге құрмет»
Қазақ тілі - мемлекеттік тілі
Білім беру кеңістігінің көптілділік жағдайында қазақ тілінің орны
Тіл таңдау және оның қолдану салалары: социолингвистикалық талдау
Ұлттық тілдің қуаты – ұлттық намыста
Телерадио саласындағы тілдік сәйкестіліктің көрінісі: социолингвистикалық талдау
Қазақстандағы тіл саясатын Қазақстан халқының рухани негізгі принциптерін жүзеге асыру құралы ретінде кешенді түрде зерттеу
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері
Тіл – ұлттың тірегі
Пәндер