Орташа шамалар


Пән: Математика, Геометрия
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   

Орташа шамалар

4. 1 Статистикалық орташа шамалар ұғымы

Орташа шама деп біртектес жиынтықты бір вариациялық белгі бойынша сипаттап көрсететін қорытынды көрсеткішті айтады. . Мысалы, жеке саладағы белгілі бір мамандықтың қызметкерлерінің типтік еңбекақысы жөнінде, республикадағы қазақ жасөспірімдерінің бойларының типтік ұзындығы жөнінде, тиісті нормамен азықтандырған жағдайдағы сиырлардың белгілі бір тұқымынан орта есеппен сүт сауу туралы мәліметтерді айтуға болады. Орташа шама біртектес жиынтық үшін есептеледі. Егер жиынтық әртекті болса, ол жиынтықты ең алдымен бірнеше біртекті топтарға бөледі. Содан кейін әр топтың орташасын есептейді. Орташа шаманың қолданылуы құбылыстардың әлеуметтік-экономикалық мағыналарына байланысты болады. Мысалы:
Бір жұмысшының Жалақы қоры
орташа айлық = ;
жалақысы, тг. Жұмысшылар саны

Өнімнің Өнім өндіруге жұмсалған жалпы
орташа шығын
өзіндік құны, тг = ;
Өндірілген өнім көлемі

Бір дана өнімге Барлық шығарылған өнімге жұмсалған жалпы уақыт, сағ
жұмсалған орташа = ;
уақыт шығыны, сағ. Шығарылған өнімнің саны, дана

Бір гектардан Жалпы түсім, ц
алынған орташа = және т. б.
шығымдылық, га/ц Жер көлемі, га

Орташа шамалар дәрежелік (арифметикалық,
квадраттық және т. б. ) және құрылымдық (мода, медиана) орташаларға бөлінеді.

4. 2 Орташа шамаларды есептеу әдістері

  1. Дәрежелік орташалар

Математикалық статистика дәрежелік орташаның формуласынан орташа шамалардың бірнеше түрлерін бөліп қарастырады. . Жалпы, орташа шаманы мынадай формула түрінде көрсетуге болады (4)
Мынадай ұғымдар мен белгілеулер енгіземіз:
X- белгінің орташа мәні;
Х1, Х2, . . . , Хn - белгілердің жеке мәндері;
f- жиілік, немесе белгілердің жеке мәндерінің қайталануы;
n- жиынтықтағы бірліктердің саны;
z- дәреже көрсеткіші.
Орташа шаманың түрлері:
Z= -1 - гармониялық орташа,
Z= 0 - геометриялық орташа,
Z= +1 - арифметикалық орташа,
Z= +2 - квадраттық орташа,
Z= +3 - кубтық орташа.
Статистикада арифметикалық орташа шама жиі қолданылады.
Арифметикалық орташа шама деп - есептеу кезінде жиынтықтағы вариациялық белгілердің жалпы мөлшерін өзгертпей сақтайтын белгінің орташа мәнін айтады.
Арифметикалық орташаның екі түрі болады: жай және салмақталған.
Жай арифметикалық орташа шама белгінің жеке мәндері жинақталмай немесе топтастырылмай берілгенде қолданылады жәнемынадай формуламен есептеледі:

, (5)

χ1, χ2, χ3, . . . , χ, n - белгінің жеке мәндері;
n - жиынтықтағы бірліктердің саны.
.
Мысалы, кәсіпорынның бір бөлімшесінде жұмыс істейтін жұмысшылардың еңбек стажы төмендегідей (19 - кесте) :

19 - кесте. Жұмысшылардың еңбек стажы

Жұмысшылардың рет нөмірі
1
2
3
4
5
6
7
Жұмысшылардың рет нөмірі: Еңбек стажы, жыл
1: 9
2: 7
3: 3
4: 5
5: 8
6: 7 4
7: 6

Осы мәліметтер бойынша бір жұмысшының орташа еңбек стажын есептеу керек.
Жұмысшылардың орташа еңбек стажы
Салмақталған арифметикалық орташа шама белгінің жеке мәндері жиынтықта бірнеше рет қайталанғанда және жинақталып (топтастырылып) берілгенде қолданылады. Мынадай формуламен есептеледі:, (6)

мұндағы χ1, χ2, χ3, . . . , χ, n - белгінің жеке мәндері;
f - жиілік
Интервалды қатардың орташа шамасы да осы (6) формула бойынша есептеледі. Интервалды вариациялық қатардың орташа шамасын есептеу үшін, ең алдымен интервал ортасын анықтайды.
Ашық интервал түрінде берілген 1 топтың интервал ортасын табу үшін, сол топтың жоғарғы шегінен 2 топтың интервал ұзындығының жартысын шегереді. Ал соңғы топтағы интервал ортасын табу үшін, сол топтың төменгі шегіне алдыңғы топтың интервал ұзындығының жартысын қосады.
Жабық интервал түрінде берілген топтың ортасын табу үшін, сол топтың жоғарғы және төменгі шектерінің қосындысын 2-ге бөледі. Яғни жай арифметикалық орташамен есептейді.

Арифметикалық орташа шаманың негізгі матаматикалық қасиеттері

1) Егер әр вариантты (Х) тұрақты бір санға (А) арттырса немесе кемітсе, онда орташа шама сол тұрақты санның мөлшеріне көп немесе аз болады:


, (7)

2) Егер әр вариантты тұрақты бір санға көбейтсе немесе бөлсе, онда орташа шама сонша есе көп немесе аз болады:
а) варианттарды тұрақты санға бөлген кезде:
(8)

б) варианттарды тұрақты санға көбейткен кезде:
(9)

3) Егер вариант жиілігін тұрақты санға бөлсе, одан орташа шама өзгермейді:
(10)

4) Орташа шамамен жиілік қосындысының көбейтіндісі варианттар мен жиіліктердің көбейтіндісінің қосындысына тең болады:
егер, онда (11)

5) Варианттардың арифметикалық орташадан ауытқуларының қосындысы нөлге тең болады:
Егер, онда
(12)
Осыдан

Арифметикалық орташа шамалардың осы қасиеттерін пайдаланып, интервалдары бірдей таратпалы қатардың орташа шамасын ықшамдалған тәсілмен есептеуге болады.
Бұл тәсілді моменттер тәсілі деп атайды.
Моменттер тәсілі бойынша орташа шама мына формуламен есептеледі: (13)
m1- бірінші дәрежелі момент;
d - интервал ұзындығы;
А - тұрақты шама (тұрақты шаманың мәні ең үлкен жиілікке сәйкес келетін және қатардың ортасында орналасқан вариантқа тең) .

Бірінші дәрежелі момент мына формула бойынша есептеледі:
(14)
Мысалы, төменде жұмысшылардың еңбек стажы бойынша бөлінуі туралы мәліметтер берілген (20 - кесте) :

20 - кесте. Жұмысшылардың еңбек стажы бойынша бөлінуі

Еңбек стажы, жыл
(Х)
Жұмысшы
лардың саны (f)
Интер
валдың ортасы
()
хf
х-А
Жиілік
тердің жинақ
талған қосындысы
Еңбек стажы, жыл(Х): А
Жұмысшылардың саны (f): 1
Интервалдың ортасы(): 2
хf: 3
х-А: 4
: 5
: 6
Жиіліктердің жинақталған қосындысы: 7
Еңбек стажы, жыл(Х): 10-ға дейін
10-12
12-14
14-16
16 және одан жоғары
Жұмысшылардың саны (f): 10
10
50
20
10
Интервалдың ортасы(): 9
11
13
15
17
хf: 90
110
650
300
170
х-А: -4
-2
0
2
4
: -2
-1
0
1
2
: -20
-10
0
20
20
Жиіліктердің жинақталған қосындысы: 10
20
70
90
100
Еңбек стажы, жыл(Х): Барлығы
Жұмысшылардың саны (f): 100
Интервалдың ортасы():
хf: 1320
х-А:
:
: 10
Жиіліктердің жинақталған қосындысы:

Осы мәліметтер бойынша жұмысшының орташа еңбек стажын салмақталған арифметикалық орташамен және интервалдары бірдей қатар берілгендіктен «моменттер тәсілі» бойынша да есептеуге болады:
а) салмақталған арифметикалық орташаның формуласы бойынша: жыл;
б) «моменттер тәсілі» бойынша: ;
жыл

Гармониялық (үйлесімдік) орташа шама
Белгінің кері мәнімен есептелген орташа шаманы гармониялық орташа дейді. Гармониялық орташаның да жай және салмақталған түрі болады.
Салмақталған гармоникалық орташа белгінің варианты (х) және варианттың жиілікке көбейтіндісі (xf=М) белгілі болып, жиіліктің (f) өзі белгісіз болғанда қолданылады және мынадай формуламен есептеледі:

(15)

Жай гармоникалық орташа М=const болғанда қолданылады:
(16)
n - вариант саны; - белгінің кері мәні.

4. 2. 2 Құрылымдық орта шамалар

Құрылымдық орташа шамалар жиынтықтың құрылымын сипаттайды. Олардың қатарына мода (МО) мен медиана (Ме) жатады.
Жиынтықтағы ең жиі кездесетін белгінің мәні мода деп аталады.
Таратпалы дискреттік қатарда ең үлкен жиілікке сәйкес келетін вариант мода болады.
Мысалы, 21- кестеде топтағы 10 студенттің жасы туралы мәліметтер берілген:

21 - кесте. Топтағы студенттердің жасы

Жасы, жыл
19
20
21
22
23
24
барлығы
Жасы, жыл: Студенттер саны
19: 2
20: 1
21: 3
22: 1
23: 2
24: 1
барлығы: 10

Бұл жағдайда модалық жас- 21 жас, себебі басқаларына қарағанда жиі кездеседі.
Интервалды қатарда моданы есептеу үшін мынадай формула қолданылады:
, (16)
мұндағы,
хмо - модальдық интервалдың төменгі шекарасы;
dmo- интервалдың ұзындығы;
fmo- модальдық интервалдың жиілігі;
fmo-1, fmo+1- тиісінше модальдықтың алдындағы және модальдықтың соңындағы интервалдың жиілігі.
Мысалы, 22 - кестеде цехтағы 30 жұмысшының еңбек стажы туралы мәліметтері берілген.

22 - кесте. Жұмысшылардың еңбек стажы

... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Статистикадағы қорытынды көрсеткіштер және олардың түрлері
Статистикадағы орташа шамалар әдісі
Нақты шамалардың маңызы, өлшем бірліктері
Статистикалық көрсеткіштер. Абсолютті және қатысты шамалар
Статистикалық бақылау зерзаты
Орта шамалар
Биологиялық статистика негіздері оқу-әдістемелік нұсқау
КЕЗДЕЙСОҚ ШАМАЛАРДЫҢ САҢДЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫ Кездейсоқ шамалар және олардың үлестерім заңдары
Статистиканың жалпы теориясы
«Статистика» пәнінің оқу әдістемелік кешені
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz