Түркі халықтарының философиясына жалпы түсініктеме

Қараханидттер дәуіріндегі мәдени қоғамдық жағдайдың өзгеруі түркі халықтарының арасынан ағартушы ғалымдарды, ойшыл ақындарды шығарды. Жауһари, Фараби, ибн-Сина, Бирни секілді ойшыл ғұламалардың сан-саналы еңбектері Орта Азиялық Қайта өрлеу дәуірінің асыл маржандары болып саналатын Махмұт Қашқаридың “Түркі тілдерінің сөздігі”, Жүсіп Баласағұнның “Құтты білігі”, Ахмет Игүнекидің “Шындық” сыйы”, Ахмет Иассауидың “Диуани хикметі” сияқты жәдігерліктердің пайда болуына белгілі бір дәрежеде ықпал етті. Араб-парсылармен қатар түркі халықтарының өкілдері де Шығыс мәдениетінің өркендеуіне өз үлестерін қосты.
Өткен замандардың әйгілі мәдени ескерткіштері адамзаттың рухани дүниесінің түзілген мөлдір қабатына жатады. Қазіргі дәуірде адамзат қауымы жылдар бойы жинақтаған тәжірибені мүмкіндігінше толық игеруге ұмтылып, оны бөлшектеуге, қиратуға бағытталған күштерге қарсы күрес жүргізуде.кезінде біздің ата-бабаларымыз да біз секілді “Бақыт деген не?”, “Адамгершілік, адалдық, әділдік, даналық деген не?” деген мәңгілік сұрауларға жауап іздеген болатын. Солардың бірі “Құтты білік” поемасының авторы Жүсіп Баласағұн еді.
Жүсіп Баласағұн XI ғасырдың аса көрнекті ақыны, есімі бүкіл Шығыс елдеріне мәлім данышпан ойшыл, философ, энциклопедист ғалым, белгілі қоғам қайраткері. Ол – философия, табиғаттану, математика, астрономия, тарих, араб-парсы тіл білімі, т. б. Ғылым салаларын жетік меңгерген ғұлама ғалым. Оның есімін әлемге танытқан “Құтты білік” кітабы – сол замандағы ресми әдебиет тілі болып саналған араб тілінде емес, түрік халықтарының тілінде жазылған алғашқы энциклопедиялық еңбек.Содықтан да кез келген аймақ өз тарихына үңіліп, ондағы бірінші дәрежелі жұлдыздар тізіміне ентін, яғни ешқашан мәнін жоймайтын, жалпыға ортақ мәдени игіліктер тізіміне қосылатын дүниелерді қайта қарап, саралауға тиісті. Олай болса, “Мың бір түн”, “Жолбарыс терісін жамылған батыр” секілді әлемдік әдебиет
Қолданылған әдебиеттер;

“Философия және мәдениеттану”
Ж. Алтаев, Т. Ғабитов, А. Қасабек, Қ. Мұхамбеталиев.
        
        Түркі халықтарының философиясына жалпы түсініктеме
Қараханидттер дәуіріндегі мәдени қоғамдық жағдайдың өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... Фараби, ибн-Сина, Бирни секілді ойшыл ғұламалардың сан-саналы
еңбектері Орта Азиялық Қайта ... ... асыл ... ... ... ... “Түркі тілдерінің сөздігі”, Жүсіп Баласағұнның
“Құтты ... ... ... ... сыйы”, Ахмет Иассауидың “Диуани
хикметі” сияқты жәдігерліктердің пайда болуына белгілі бір ... ... ... ... ... ... өкілдері де ... ... өз ... ... ... ... ... ескерткіштері адамзаттың рухани дүниесінің
түзілген мөлдір қабатына жатады. Қазіргі дәуірде адамзат қауымы жылдар бойы
жинақтаған тәжірибені мүмкіндігінше ... ... ... оны ... ... ... қарсы күрес жүргізуде.кезінде біздің ата-
бабаларымыз да біз секілді “Бақыт ... ... ... адалдық,
әділдік, даналық деген не?” ... ... ... ... іздеген
болатын. Солардың бірі “Құтты білік” поемасының авторы Жүсіп ... ... ... XI ... аса көрнекті ақыны, есімі бүкіл Шығыс елдеріне
мәлім данышпан ойшыл, философ, ... ... ... ... Ол – ... ... ... астрономия, тарих,
араб-парсы тіл білімі, т. б. Ғылым салаларын жетік меңгерген ... ... ... ... ... “Құтты білік” кітабы – сол ... ... тілі ... ... араб ... емес, түрік халықтарының тілінде
жазылған алғашқы энциклопедиялық еңбек.Содықтан да кез келген аймақ ... ... ... бірінші дәрежелі жұлдыздар тізіміне ентін, ... ... ... ... ортақ мәдени игіліктер тізіміне қосылатын
дүниелерді қайта қарап, саралауға тиісті. Олай ... ... бір ... ... жамылған батыр” секілді әлемдік әдебиет үлгілерімен ... ... де өз ... ... эстетикалық байлық жинақтаған қазына деп
айта ... ... ... Жүсіптің поемасы көне түркілердің тілдік сана
сезімі өрлеуінің белгісі болған маңызы зор ... Бұл ... ... ... түркімендерді, әзербайжандар мен түріктерді атауға
болады. Мәдени, саяси және ... ... ... ... ... үндестік туыстыққа, миграцияларға байланысты ... ... ... ... ... ... кезде
Жүсіптің қырғыз және қазақ халықтарына жақынырақ ... ... ... ... ... рухын көтеру тұрғысынан “Манас” пен “Құтты
білік”арасында айқын ұқсастықтар бар.
Жүсіп Баласағұн ... ... ...... басқару әдістерін,
адамгершілік принциптерін, қоғамдық-саяси мәні бар ... ... ... ... ... мәдени, т.б. мәселелерді
өз дәуірінің талап-тілектері тұрғысынан жоғары дәрежеде көрсете білді.
Тұтастай ... ... ... ... ... алға ... ... тұрғыда көбірек зерттеген. Ғылымның
сан саласын меңгеруге, жалпы әлемдік көзқарастарды ... ... ... Жүсіп өмір сүрген мәдени ортаның болмысына тән болатын.
“Құтты білік” поемасының басты идеясы төрт принципке ... ... ... ... ... үшін қара ... қақ жаратындай әділ заңның
болуы, екіншісі – бақ-дәулет, яғни елге құт қоныс деген тілек, ... ... ... ... ... ... кіріспесінде тәңірдің құдіреттілігі суреттелген ... бар ...... ... жерді, көкті жаратқандығы тәптіштеледі.
Тәңірдің сандық қатынастардан, кеңістік пен уақыттан тыс екендігі, ... ... ... ... ... Оның еш жерде тұрағы жоқ, ... ... ... ... ... ... – бәрі құдіретті
жасампаздық әрекетінің ізі, суреті.
Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... гөрі түркі
халықтарының бай ауыз әдебиеті, фольклор жанрларының ... ... ... ... салт жырларының дәстүрі басым. Бұл реттен ... ... ... ... ... Сол себепті Жүсіп Баласағұнның
шығармасында бір ғана шығыс әсері үстем деп ... ... ... ... ... ... ... сан алуан тұрмыс салт ... ... ... аз ... Олар ... ... толғау түрінде айтылған.
Жүсіптің сүйенген үлгісі ... ... ... ... ... ... терме сияқты жыр-өлеңдерде бұқара халықтың мұң-мұқтажы,
ой-арманы ... ... ... ... ордасының салты
жырланған.
X-XI ғасырларда араб парсы тілдерінің үстем болып тұрған заманында ... ... ... ... ... ... өмірге алып келуі – үлкен
тарихи жаңалық. Ол түркі тілінің болмысын, табиғатын, өршеңдігін паш ... ... ... салт-дәстүрі, санасы бай халық ауыз әдебиеті,
тұрмыс-салт жырлары ... ... ... ... халық фольклорының
мүмкіндіктерін жазба мәдениетімен өте шебер ұштастыра ... ... ... ... ... ... деп аталуының өзі
көшпелілердің ислам ... ... ауыз ... ... ... ... ... түркі тайпалары Күнге, Айға табынған. Сондай-ақ
дастанда көшпелі түкілердің болмысына, ... ... ... және бейнелі теңеулер жиі кездеседі. Мұнда қасқыр, ... ... т.б. ... ... кең ... ақын көп ... ... Осыдан
келіп біздер, түркі тектес халықтардың табиғатын, тағдырын, бұрынғы наным-
сенімдерін Жүсіп шығармасы арқылы ... ... ... ... ... орта ... ... біржола араб жазуына көшуі өмірге
көптеген ғылыми ... алып ... ... ... бұл кез ... ... ағымының әсері күшейіп, бірте-бірте қанатын кең жайып, дами бастаған
кезі еді. Бұл кезең Орта Азия ... үшін де аса ... ... Осы ... ... ... халықтың татулығын, адамгершілік пен
имандылықты, ... ... ... соны ту ... ... ... ... ақын-шайырлар тобы тарих сахнасына шықты. Олардың
ішінде ерекше көзге түскендер – хорезмдік Ахмет ... ... ... Бақырғани, т.б. көптеген сопылық әдебиет өкілдері болды. Бұлардың
арасында асқан ... елге ... ... ... ... ... етіп, бүкіл түркі жұртын татулыққа, тазалыққа
үндеген, қасиетті әулиесі атанған Құл Қожа ... ... ... ... ... ... жөнінде ел арасында көптеген аңыз әдебиеттер тараған.
Ешер де тарихи деректерге жүгінсек, ақын ежелгі қала Исфиджабта ... ... ... ... ... ... келген. Әйтсе де, Ахметтің ... ... ... ... ... ... шайқылардың бірі болған.
Ахмет Иассауи – XII ғасырда көне түркі тілінде Диуани ... ... ... түркі халықтары “хикметті” аудармасыз-ақ қиналмай оқи
алады. Ислам ... ... бар ... “Хикмет” өте жеңіл тіл.
Бұл өмірдің азабын көріген Қожа Ахмет аскетизмге бет алып, ... ... ... ... қызығынан безіп, тәрки дүниеге салынады. О дүниенің
мәңгілігін жырлайды. Өз танымы бойынша Иассауи сопы ... ... ... және ... ... сопылық ілімін ұстанды. Еңбекші
бұқарадан шыққан ойшыл дүние қызығынан түңілуге бет ... бай ... ... ... ... ... иелене алмайды деп
түсінді. Мұндай ойлар тек қана оның емес, басқа да кедей отбасынан шыққан
адамдарға тән ... ... ... ...... ... оның бейнесін көру.
Құдайды танусопылар үшін бүкіл өмірінің мәні болып ... ... ... ойлары дін арқылы түсіндіріледі.
Ахмет Иассауидің пайымдауынша, ол өзін-өзі тазартуға, кемшілігін жоюға,
игілікті ... ... адам ... және жамандық жасауы
мүмкін емес.
Орта ғасырлық жұлдыздарымыздың бірі Махмұт Қашқари – XI ғасырда Қашқарда
дүниеге ... Шу, ... ... ... қаласында өмір сүрген ғалым.
Ол – ұлы әдебиетші, ауыз ... ... ... ... ... ... ... “Түркі тілдерінің жинағы” кітабын 1072 – ... ... өз ... ... араб ... ... жетік
білген. Бүкіл түркі ру-тайпаларын аралап, олардың тіл ... ... ... ... түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасын
жазып шыққан.
“Диуана лұғат ат-түрік” тек түрікше-арабшатүсіндірме ... ол ... ... ... жоқ ... еңбек болып саналады. Бұл түсіндірме
сөздігінде автор халық ауыз әдебиеті үлгілерін, аңыз-ертегілер, ... ... ... және ... ... өте ... ... білген.
Сондай-ақ алғашқы қауым адамдарының тұрмыс тіршілігін, болмысын, сана-
сезімін бейнелейтін ауыз әдебиетінің тамаша ... ... ... ... арқылы жетті. Түсіндірме сөздік XI ... ... ... ... мұра.
Оның толық аты-жөні – Махмұт ибн ... ибн ... ... ... ... ... мәліметтер өте аз. Әкесі – Барсағандық руынан
шыққан адам. Кейін Қашқарға көшіп барғанына ... ... ... ... деп ... ... ... айтуынша, “Диуанды” жазудан бұрын ол түріктердің барлық
елі мен ... ... ... ... ... ... барлық түркі
тайпаларының сөздігін қамтыған ... ... Егер ... ... “Құтты
білік” еңбегінде ғылым байлығы мен ... өмір сүру ... ... дамытқан болса, Ахмет Иассауи “Диуани хикмет” шығармасында қоғамға
қажетті әлеуметтік тұрмыстық тәртіпті айқындап, тақуалық пен ... ... Ал ... Қашқари “Диуани лұғат ат-түрік” еңбегінде ата-
бабаларының тегі ... да ... ... ... ... ... XII ғасырда ғұмыр кешкен Иассауи мен Бақырғани жалғастырады.
Махмұт Қашқари “Диуани лұғат ... ... ... ... шығарма
және онда аса бағалы да құнды деректер берілген. Мұнда 29 ... ... ... ... бұл еңбегінде түкі сөздерінің қоры өте көп.
Махмұт Қашқари адамдарды өнер-білімге, әдептілікке шақырып, адамгершілік,
мораль, этика, ұйымшылдық ... сөз ... Оның ... ... ... ... ... көркемдік, үлкен парасаттылық,
білім, батырлық суреттеледі.
Махмұт Қашқаридың қайсы бір бәйіттерін алмаңыз, үлкен философиялық-этикалық
ой-тұжырым, ... ... ... ... негізгі арқау етіп
алған.
Махмұт Қашқаридың қалдырған бұл рухани мұраларының кейінгі ұрпақ үшінбаға
жетпес асыл ... ... ... мән бере ... ... ... ортақ энциклопедиялық тұғыда жазылған аса құнды мұралардың бірі
деп танып білеміз.
Ахмет Иүгінеки – ғасырда өмір ... аса ... ... ... ойшыл-
филосов. Кезінде ол бүкіл түркі еліне танымал үлкен ғалым адам болған. Ол
өзінің негізгі шығармаларын түркі тілінде ... ... ... негізгі
шығармасы “Ақиқат сыйы” деп аталады. Бұл дастан орта ғасырдағы ... ... ... яғни Қараханид түріктерінің тілінде жазылған
екен.
Ахмет Иүгінеки Сыр ... ... ... ... елді ... ... Оның ақындық өмірі мен ғалымдық қызметтері жайында толық
мәліметтер жоқтың қасы.
“Ақиқат сыйы” дастанының ... ... ... ... ... ... адам мәселесі негізгі орында тұрады. Ахмет Иүгінекидің
пайымдауынша, дүниедегі ең қымбат ... ол – адам ... ... Сол ... мәнді өмір сүру керек. Ол білімді, жомарт, кішіпейіл болуы ... ... да ... ... ... ... қажет дейді.
Ахмет Иүгінеки өзінің шығармасында, негізінен, ең басты нәрсе деп оқу мен
білім ... ... ... ... Ұлы ... ... ... сырын,
құпиясын ашатын кілт – көкірегі ояу, көзі ... ... ... ... деген тамаша пікірлерді айтқан. Сондай-ақ Ахмет ... ... ... де ... мән ... ... Ол ... мазмұнды әділ сөйлей білуге, өсек айтпауға, сыр сақтай білуге,
әдептіліктің басы – тілге сақ болу ... баса ... ... ... ... ... “Ақиқат сыйында” түркілік ғұламаларға тән нақыл сөздер,
мақал-мәтелдер, теңеулер, қанатты сөздер өте көп ... ...... ... ... дастаны секілді ертедегі түркі
тілінде жазылған, көркемдігі
жоғары, ... ... ... ... толы аса ... бірі. Ахмет Иүгінекидің өмірі, айтылған ойлары әлі де көп
тарихи-философиялық ... ... ... ... Қожа ... ... ізбасары, шәкірті, сопылық
ілімнің одын әрі дамытушы XII ... орта ... ... ... Сыр бойын
мекендеген түркі тайпаларының тілінде қара сөзбен жазылған ... ... ... атты ... ... ... Бақырғанит Түркістан жерінде
өте танымал адамдардың бірі болған. Оның бір ерекшелігі өз ... ... ... көрінген, өз хикаяларын прозамен жазып көрсете білген
үлкен дарын ... бірі ... ... ... мен қызметі жайлы бізде толық құнды дерек жоқ.
Көп құнды шығармалары біздерге белгісіз. ... ... ... Ахмет Иассауидың “Диуани хикметі” сияқты халыққа өте ... ... ... Бұл ... XII ... ... тайпаларының
жазба әдебиеті үлгісін көрсететін аса құнды ... ... ... дін, суфизм идеялары өте басым.
Қорыта айтсақ түркі халықтарының философиясы X – XI ... ... ... ақын ... ... Ол біздің заманымызға мазмұнды
еңбектер және өте терең ойлар философиялық қалдырған ... ... ... ... және ... ... Т. ... А. Қасабек, Қ. Мұхамбеталиев.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі халықтарының философиясы11 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Саттар Ерубаев8 бет
Түркітану ғылымы және Түркітануға кіріспе3 бет
Айнымалылар, файлдар атауларын таңдау және оларға берілетін түсініктеме. Программалау стилі, деректерді енгізу және шығару18 бет
Хадис туралы19 бет
SCADA жүйесіне түсініктеме6 бет
Ішкі секрециялық бездер және олардың маңызы туралы жалпы түсініктеме14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь