Қазақ терминологиясы және оның зерттелуі мен дамуы

Мазмұны

Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . 7

I тарау. Қазақ терминологиясы және оның
зерттелуі мен дамуы... . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . 8 . 25
1.1 Заң термиологиясының зерттелу жағы. . . . . . . . . . . . . . . . . 8 . 25

II тарау. Заң терминдерінің қалыптасу және даму
жолдары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26−59
2.1. 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ
тіліндегі заңдық, құқықтық ұғымдарды білдіретін
атаулар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26 . 49
2.2. Заң терминдерінің Кеңес өкіметі кезіндегі жай.күйі.. . . . . . 50 . 53
2.3. Заң терминдерінің жасалу(шығу) көздері немесе
шығу тегі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 . 59

III тарау. Заң терминдерінің лексика . грамматикалық
табиғаты. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 . 75
3.1. Лексикалық табиғаты.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 . 70
3.2. Грамматикалық табиғаты. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 . 73
3.3. Заң терминдеріндегі жаңа атаулар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 . 75

Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 . 78

Пайдаланған әдебиеттер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 . 83
Кіріспе
Өз тәуелсіздігін алып, дербес мемлекет ретінде өркениетке қадам басқан Қазақстан Республикасы бұл күндері ана тілімізге, оның тағдырына ерекше көңіл бөлуде. Әсіресе, мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған қазақ тілінің қоғамдық қызметін жандандыру, қалыптастыру басты мәселеге айналды.
Осы орайда оның негізі туралы академик Әбдуәли Қайдаровтың "Ең алдымен оның тірек болар үш тағаны – жазу-сызуы (ұрпақ арасын жалғастырыр алтын көпірі), ономастика (жер бетіндегіескерткіші), терминологиясы (оның баю, жаңару көзі) берік емес екендігін мойындау қажет." /1.3/ деген пікірі орынды айтылған.
Еліміздегі қарқынды қоғамдық әлеуметтік өмір туғызып отырған күнделікті қызметтегі қолданыстың қажеттілігін мынадан көруге болады: Бұрын термин жасау жұмысымен тек лексикографтар мен лексикологтар, шет ел тілдерінің мамандары аудармашылар айналысса, қазіргі ғылым мен техника заманында-логигтар мен математиктер, физиктер, медицина қызметкерлері, ауылшаруашылығы ғылымының өкілдері және басқа сала ғылымдары да жүйелі түрде шұғылдана бастады.
Атап айтқанда, орысша-қазақша әскери атаулар (Қызылорда 1927), Терминологический словарь (Агыбайулы, Алма-Ата, 1936), Қазақ тілінің терминдері (Қызылорда 1936), Русско-латино - қазахсий терминологический словарь (Т.2), М.Исламбеков, Алма-Ата, Изд.Ан Каз.ССР, 1960), Краткий русско-казахский словарь литературоведческих терминов (Т.Абетов, Алма-Ата, Изд. Ан Каз.ССР.1962), Русско-казахский краткий словарь лингвистических терминов (С.Кеңесбаев, Т.Жанузақов, Алма-Ата, 1963), Химия терминдерінің орысша-қазақша сөздігі ( Б.Бірімжанов, С.Омаров, Алматы, 1969), Орысша-қазақша қоғамдық – саяси термиологиялық сөздік (Алматы, "Қазақстан" баспасы, 1974).Ғ. Сапарғалиев Заң терминдерінің түсіндірме сөздігі. (Алматы, 1995), Орысша-қазақша, қазақша-орысша терминдер мен атаулар сөздігі. Мемтерминком бекіткен. Алматы, 2004. Ғ. Қалиев. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. Алматы, 2005 т.б.
Қазақ термиологиясын бұрынғыдан да гөрі түпкілікті етіп қалыптастыру, тілдік тұрғыдан түсінік беру, олардың нәтижесін әртүрлі салаға баянды етіп сіңіру мәселесі өте зор маңыз алып отыр. Осыған байланысты бүгінгі таңда үлкен қажеттілікке айналып отырған термиология мәселесі, оның ішінде заң терминдерінің мәселелері терең зерттеуді қажет етеді.
Тақырыптың өзектілігі: Терминология мәселесі, оның ішінде салалық термин мәселесіне аса көңіл бөлініп, салиқалы да жан-жақты зерттеу жұмысын жүргізу бүгінгі күннің зор талабы ретінде жұмысымның өзектілігін белгілейді.
Терминология – үздіксіз дамып келе жатқан ғылым саласы. Оның Қазан төңкерісінен кейінгі жылдарда ілгерілеуіне біршама үлес қосқан, термиологиялық лексиканы зерттеуде және оның қоғам үшін мәнін, маңызын анықтауда А.А.Реформатскийдің, В.В.Виноградовтың, Н.А.Баскаковтың, В.И.Сифоровтың, Р.А.Будаговтың, О.С.Ахманованың, Б.О.Орузбаеваның, М.Ш.Гасымовтың, Т.Бертагаевтың т.б зерттеуші ғалымдардың еңбектерінің мәні зор болды.
Сонымен қатар, түрколог ғалымдар А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, С. Аманжолов, Н.Сауранбаев, С.Бәйішев Ә.Қайдаров, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаев, Ш.Сарыбаев, Ө.Айтбаев, Ә.Әбдірахманов, С.Исаев, т.б еңбектерінде термин жасаудың принциптері мен шарттары белгіленіп, анықталып салалық термин жасау мәселесі жолға қойылды.
• Салалық термиология мәселесін зерттеудің бірнеше себептері болды. Атап айтқанда ғылыми-техникалық прогрестің талабына сай әрбір өркениетті елдің термиологиясы да заман талабына орай дамуға тиіс.
• Екіншіден, қазақ әдеби жазба тілі – мемлекеттік тілдің негізі болса, терминология мен ғылым тілі оның жон арқасы болуға тиіс.
• Үшіншіден, қазақ тілі термиологиясы әртүрлі жағдайларға байланысты қазіргі кезде үлкен дағдарысқа ұшырап отыр./1.4/. Термин практикасы аяқасты болып, әркімнің өз бетінше термин жасауы барынша орын алып отыр
Демек, қазіргі кезеңде мемлекеттік мәртебелі ана тіліміздің табиғатына сай жаңаша қалыптастырудың принциптерін белгілеу басты мақсат.
Қоғам дамуының жаңа кезеңіне көтерілгенде, халық тұрмысына, ғылымға, салалық өзгерістер енгенде көптеген жаңа атаулар, соны ұғымдар пайда брлып, соған байланысты тілдегі бұрыннан бар сөздердің мағыналары көбейеді немесе мүлдем жаңа сөздер, терминдер туады. Осындай жолмен туындайтын, халық тұрмысына өзгерістер болған сайын жетілдіріп отыруды қажетсінетін терминология саласының бірі – заң терминдері.
Республикамызда заң мамандарын дайындау XX ғасырдың 20-жылдарының аяғында басталды. Демек, сол кезден бастап қазақ мемлекетінде заң саласындағы терминдер қалыптаса бастады.
Ғылым мен мәдениттің шарықтай өскен заманында басқа терминдер сияқты заң терминдерінің құрамында да көптеген өзгерістер болды. Бұрынғы терминдер құрамындағы бірқатар атаулар ескіріп, оның есесіне жаңа ұғымды білдіретін соны атаулар пайда болды. Мысалы, болыс, би, қазы, ұлық т.б осы сияқты көне атаулар архаизмге: кеңес, сот, прокурор, қорғаушы, тергеуші т.б. сөздер осы кездегі әлеуметтік меншік пен мемлекетті қорғаушы субъектілердің мазмұнын білдіретін терминдік мәнге ие болды.
Заң терминдерінің негізін халықтың әдет-ғұрыптарынан, заңдарынан, жол-жолдарынан, қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдарынан, заң кодекстерінен, қылмыстық істер кодекстерінен кездестіруге болады. Мысалы, күә, халық соты, заң, шағым, бас бостандығы, қоғамдық тәртіпті қорғау, бап, құқық, еңбек тәртібі, борыш, жауапкер, талап арыздары, айыпкер, жаза, қылмыс, азаматтық істер, меншік, сот үкімі, сот билігі, қарсы талап, айғақ, куәлар, айыптаушы, аса ауыр қылмыс, тағы басқа сөздер бірер жылдың жемісі емес, халықтық қолданыста бар, кейбірі бұрыннан-ақ терминдік мән алған сөздер. Тілді жаңа термин байытудың ең тиімді де өнімді жолы сол тілдің көрнекті тіл мамандарының бәрі дерлік мақұлданған.
Осы кезге дейін бізге мәлім боып келген заң терминдерінің шығу тегі, жасалу жолдары да түр-түрлі болып келгенін білеміз. Бірқатар терминдер жалпытүркілік негізде жасалса, енді біреулері қазақтың жалпыхалықтық төл лексикасының негізінде, ал бірсыпырасы басқа тілден ауысқан кірме сөздердің терминдік қызмет атқарып қалыптасуынан пайда болды. Мысалы, әкімгершілік ұғымды білдіретін "хан","тархан", "бек" сөздері көне түркі дәуірінен белгілі. "Жала", "құн", "айғақ", сияқты қылмыстық құқыққа қатысты сөздер байырғы қазақ тілінде бар атаулар. Ал "адвокат", "компетенция", "күә", "шара", "айып" сөздері – басқа тілден ауысқан кірме атаулар. Осындай пайда болу төркіні әртүрлі сөздердің де қай-қайсысының термин ретінде қалыптасу жолы, өз тарихы бар. Бұлардың бәрі де дүниенің әлеуметтік тынысымен, халық шежіресімен астасып жатады.
Сондықтан заң терминдерін бір ізге салудың, оларды қалыптастырудың маңызы зор. Бұл салада істелген біршама жұмыстар да бар.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қайдаров Ә. Қазақ термиологиясына жаңаша көзқарас.
Алматы 1993, 99-112
2. Жубанов К. Исследования по казахскому языку
Алматы, 1960, 285-б
3. Прохорова В.Н. Актуальные проблемы современной
русской лексикологии. М.,Изд. МГУ. 1973,
с.10
4.Винокур Г.О О некоторых явлениях словообразования
русской технической терминологии.
(труды)
5. Щеглова Н.А. К вопросу о грамматических средствах
терминологизации русских глаголов и
профессиональной речи. Уч. зап. МОПИ.
1963, т. 38. Вып. 8
6. Оруджев А. Г. О создании научной терминологии и об
упорядочении существующих терминов на
азербайджанском языке. Изд. АН АзССР,
№12, 1951. С. 12.
7. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен
қалыптасуы. Алматы, 1988. 10, 12.
8. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов.
Изд. "Советская энциклопедия". М., 1966.
С. 18.
9. Алдашева А. Жаңа атаулар. Алматы,
Сарыбаев Ш
Уәлиев Н. "Ана тілі", 1992.
10. Кенжебаев Б. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық
мәдениет. Алматы, "Жеті жарғы", 1997.
11. Даниленко В. П. Русская терминология. М., "Наука", 1977.
12. Лотте Д. С Вопросы заимствования и упорядочения
Иноязычных терминов и термино-элементов.
М., 1982, с. 147.
13. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. Алматы, "Рауан", 1997. 13, 14, 16,
53, 64, 67, 116, 155, 166, 179.
14. Толыбеков К. Кочевое общества казахов в 18-19 в. Алматы,
1971.
15. Әбілқасымов Б. XVIII – XIX ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің
жазба нұсқалары. Алматы, "Ғылым", 1992. 27-74
16. Абай тілі сөздігі. Алматы, "Ғылым", 1968.
17. Ағыбаев А. Қылмыстық құқықтың орысша-қазақша термин-
Баймұрзин дерінің сөздігі. Алматы, 1994
18. Ерғазиева Н. И. Вопросы изучения официально-деловой речи.
В кн: Преподавание русского языка казакских
группах вузов. Алматы, 1974. (вып.7)
19. Әбдірахманов Ә. Бекітілген терминдер мен атаулар. Алматы.
"Қазақстан", 1976.
20. Әбдірахманова Ә. Тіл мәдениеті және терминология. Алматы,
"Өнерлі өнер", 1976.
21. Әбдірахманова Ә. Терминдерді дұрыс пайдаланайық. "Социалис-
тік Қазақстан", 1973, 25 желтоқсан.
22. Сызздық Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы. 1995. 196
23. Зиманов С. Общественный строй казахов первой поло-
Вины XIX века. Алматы, "Наука", 1958. 27, 154,
155, 200, 442, 466, 576, 577,
24. Зиманов С. Политический строй Казахстана конца XVIII и
Первой половины XIX века. Алма-Ата, 1960, 27,
42, 54, 64, 66, 193, 201, 225.
25. Заң терминологиялық сөздігі. Алматы, 1964. 59, 78
26. Байсалов С. Заң терминдерінің орысша – қазақша сөздігі.
Құдайбергенов Ұ Алматы, 1960. 11, 55
27. Байсалов С., Русско-казахский толковый словарь юридических
Уәлиев М., терминов. Алматы, "Казахстан",
Сапарғалиев Г. 1984.
28. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. Алматы, Ғылым, 1987
29. Бәйішев С. Қазақ тілінің терминологиясын жасаудың
негізгі принциптері мен міндеттері.
(Терминология сөздігі. Алматы, 1949. 1- кітап)
30. Бәйішев С. Термин және терминдерді қолдану туралы.
"С.Қ", 1947, 11 шілде.
31. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру.
1997, 6-10, 11
32. Дулатбеков Н. О Заң терминдерінің қазақша-орысша, орысша-
қазақша сөздігі. Алматы, 1995. 7- 42.
33. Ибраева С. Қазақтың мерзімді баспасөз тілінің дамуы.
Алматы, 1983, 236-б.

34. Исаева С. Қазақтың мерзімді баспасөз тілінің дамуы.
Алматы, 1983, 236-б
35. Кенжалиев З. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары.
Даулетова С. О Алматы, "Жеті жарғы", 1996.
Андабеков Ш. А
Әділбаев М. К.
Тоғжанов Е. Л
36. Қазақ Кеңес энциклопедиясы. Алматы, 1977.
        
        Мазмұны
Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . 3 - 7
I ... ... ... және оның
зерттелуі мен дамуы... . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .
. . . . . 8 - ... Заң ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . 8 ... ... Заң ... қалыптасу және даму
жолдары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . ... 1917 ... ... ... ... қазақ
тіліндегі заңдық, құқықтық ұғымдарды білдіретін
атаулар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . .26 - ... Заң ... ... ... кезіндегі жай-күйі.. . . . . . 50 - 53
2.3. Заң терминдерінің жасалу(шығу) көздері немесе
шығу тегі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . 54 - ... ... Заң ... ... - грамматикалық
табиғаты. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . 60 - ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . 60 - ... ... табиғаты. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . 71 - ... Заң ... жаңа ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . 74 - ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . .76 - ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . .79 - ... ... ... дербес мемлекет ретінде өркениетке қадам ... ... бұл ... ана ... оның ... ... ... Әсіресе, мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған қазақ тілінің
қоғамдық қызметін жандандыру, қалыптастыру басты мәселеге ... ... оның ... ... ... ... Қайдаровтың "Ең алдымен
оның тірек болар үш тағаны – жазу-сызуы (ұрпақ ... ... ... ... (жер ... терминологиясы (оның баю,
жаңару көзі) берік емес екендігін мойындау қажет." /1.3/ ... ... ... ... ... ... өмір ... отырған күнделікті
қызметтегі қолданыстың қажеттілігін мынадан ... ... ... ... ... тек ... мен лексикологтар, шет ел тілдерінің
мамандары аудармашылар айналысса, ... ... мен ... заманында-
логигтар мен математиктер, ... ... ... ... өкілдері және басқа сала ғылымдары да жүйелі
түрде шұғылдана ... ... ... ... ... ... 1927),
Терминологический словарь (Агыбайулы, ... 1936), ... ... ... 1936), Русско-латино - қазахсий терминологический
словарь (Т.2), ... ... ... ... 1960), ... словарь литературоведческих терминов (Т.Абетов, Алма-Ата,
Изд. Ан Каз.ССР.1962), Русско-казахский краткий ... ... ... ... Алма-Ата, 1963), Химия терминдерінің
орысша-қазақша сөздігі ( Б.Бірімжанов, С.Омаров, Алматы, 1969), ... ...... ... ... ... "Қазақстан"
баспасы, 1974).Ғ. Сапарғалиев Заң ... ... ... 1995), ... ... терминдер мен атаулар
сөздігі. Мемтерминком бекіткен. ... 2004. Ғ. ... Тіл ... ... ... ... 2005 ... термиологиясын бұрынғыдан да гөрі түпкілікті етіп қалыптастыру,
тілдік тұрғыдан түсінік беру, ... ... ... ... ... ... ... өте зор маңыз алып отыр. Осыған ... ... ... ... ... ... ... мәселесі, оның ішінде ... ... ... зерттеуді қажет етеді.
Тақырыптың өзектілігі: Терминология мәселесі, оның ішінде салалық ... аса ... ... ... да ... зерттеу жұмысын жүргізу
бүгінгі күннің зор талабы ретінде ... ... ... – үздіксіз дамып келе жатқан ғылым саласы. Оның ... ... ... ілгерілеуіне біршама үлес қосқан,
термиологиялық лексиканы зерттеуде және оның ... үшін ... ... ... ... ... Р.А.Будаговтың, О.С.Ахманованың, Б.О.Орузбаеваның,
М.Ш.Гасымовтың, ... т.б ... ... ... ... ... ... түрколог ғалымдар А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, С.
Аманжолов, ... ... ... ... ... Ө.Айтбаев, Ә.Әбдірахманов, С.Исаев, т.б еңбектерінде ... ... мен ... белгіленіп, анықталып салалық термин
жасау мәселесі жолға қойылды.
... ... ... ... ... себептері болды. Атап
айтқанда ғылыми-техникалық прогрестің талабына сай әрбір өркениетті
елдің термиологиясы да заман ... орай ... ... ... ... ... жазба тілі – мемлекеттік тілдің негізі болса,
терминология мен ғылым тілі оның жон арқасы болуға тиіс.
• Үшіншіден, қазақ тілі ... ... ... ... ... үлкен дағдарысқа ұшырап отыр./1.4/. Термин практикасы
аяқасты болып, әркімнің өз бетінше термин жасауы ... орын ... ... ... ... ... ана ... сай жаңаша қалыптастырудың принциптерін белгілеу басты мақсат.
Қоғам дамуының жаңа кезеңіне көтерілгенде, халық тұрмысына, ғылымға,
салалық өзгерістер енгенде ... жаңа ... соны ... ... ... ... ... бұрыннан бар сөздердің мағыналары көбейеді немесе
мүлдем жаңа сөздер, терминдер туады. ... ... ... ... ... ... ... жетілдіріп отыруды қажетсінетін
терминология саласының бірі – заң ... заң ... ... XX ... ... басталды. Демек, сол кезден бастап қазақ мемлекетінде ... ... ... ... мен ... ... өскен заманында басқа терминдер сияқты
заң терминдерінің құрамында да көптеген өзгерістер болды. Бұрынғы терминдер
құрамындағы бірқатар ... ... оның ... жаңа ... ... ... пайда болды. Мысалы, болыс, би, қазы, ұлық т.б осы ... ... ... ... сот, прокурор, қорғаушы, тергеуші ... осы ... ... меншік пен мемлекетті ... ... ... ... ... ие ... ... негізін халықтың әдет-ғұрыптарынан, заңдарынан, жол-
жолдарынан, қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдарынан, заң ... ... ... кездестіруге болады. Мысалы, күә, халық соты,
заң, шағым, бас бостандығы, қоғамдық тәртіпті қорғау, бап, ... ... ... ... ... ... ... жаза, қылмыс, азаматтық
істер, меншік, сот ... сот ... ... ... айғақ, куәлар,
айыптаушы, аса ауыр қылмыс, тағы басқа сөздер бірер ... ... ... ... бар, ... бұрыннан-ақ терминдік мән алған сөздер.
Тілді жаңа ... ... ең ... де өнімді жолы сол ... ... ... бәрі ... ... кезге дейін бізге мәлім боып келген заң терминдерінің шығу ... ... да ... болып келгенін білеміз. Бірқатар терминдер
жалпытүркілік негізде жасалса, енді ... ... ... ... ... ал ... ... тілден ауысқан кірме сөздердің
терминдік қызмет атқарып қалыптасуынан пайда болды. Мысалы, ... ... ... "бек" ... көне ... дәуірінен
белгілі. "Жала", "құн", "айғақ", сияқты қылмыстық құқыққа қатысты сөздер
байырғы қазақ тілінде бар ... Ал ... ... ... ... ...... тілден ауысқан кірме атаулар. Осындай пайда
болу ... ... ... де ... ... ретінде қалыптасу
жолы, өз тарихы бар. Бұлардың бәрі де дүниенің әлеуметтік тынысымен, ... ... ... заң терминдерін бір ізге ... ... ... зор. Бұл ... ... ... ... да бар.
Алғаш рет заң терминдерін жүйеге салып, ... ... ... 1962-64 ... ... басылып шыққан заң кодекстері – заң
терминдерінің қалыптасып дамуына игі әсерін тигізеді.
Мысалы, 1960 жылы шыққан С.Байсалов пен Ұ. ... ... ... ... ... ... ... Онда 2700-ге таяу
заң терминдерін қамтылды.
Бұл сөздік – қазіргі кезде заң терминдерінен хабардар ететін бірден-бір
лингвистикалық еңбек деп ... ... ... ғана ... жалпы термиология мәселесінің теориялық
жақтары қазақ тіл білімінде әлі толық шешімін таппай отыр.
Демек, Қ.Жұбанов, С.Бәйішев, ... ... ... ... және ... берілген анықтамалар негізінде
алынып, бүгінгі кезеңде ... ... ... ... ... деп
санаймыз.
Бүгінгі таңда Республикада заң терминдерін зерттеп білу міндеті өзінің
көптеген шешімдерін күтуде. Солардың бірі – заң ... ... ... ... шығу ... ... терминдік жүйе ретінде
қалыптасуы арнайы зерттелген жоқ.
Заң терминдерін ғылыми жағынан ... ... зор. ... ... орындарындағы заң факультеттері студенттері, заң, сот мекемелерінде
қызмет істейтін мамандардың күнделікті ... ... аса ... бұл ... бәрі де зерттеп ... ... ... ... ... ... ... заң терминдері"
мәселесі арнайы зерттеуді қажет етеді.
Зерттеу нысаны. Қазақ тіліндегі заң терминдерінің ... ... ... ... ... мен ... ... тілдік құбылыстардағы заң терминдерінің жүйелілігі, дәйектілігі
негізінде алынды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
Қазақ тіліндегі терминдік ... оның ... заң ... ... көпшілікке беймәлім жақтарын анықтап, топтастырып,
ғылыми айналымға қосу мәселесіне назар ... ... сай ... назар аудардық. Осыған сай ... ... ... ... ... ... ... теориялық әрі практикалық негізін анықтау;
- заң терминдерінің қазақ ... ... ... түрлеріне тарихи
шолу жасау;
- заң терминдерінің лексикалық құрамын сипаттау;
- заң терминдерінің ... мен ... ... беру;
- заңда қолданылатын терминдерге семантикалық талдау;
- терминдердің арақатынасын, грамматикалық бағытын анықтау;
- құқықтық терминдерді дұрыс ... оны ... ... ... ... ... мен материалдары. Зерттеу жұмысында баяндау,
салыстыру, этимологиялық талдау, жүйелеу сияқты әдістер қолданылды.
Жұмыстың құрылымы. ... ... ... үш ... қорытындыдан тұрады.
Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі беріледі.
Терминология және оның ... мен ... ... ... ... және даму жолдары. Заң терминдерінің
зерттелу жағы
«Термин» - латын тілінен алынған сөз. Бастапқы мәні «шекаралық белгі»,
«шекара», «шек» ұғымдарын ... Бұл ... осы сөз ... ... ... ... ... салаларындағы ұғымдардың атауы болып табылатын
сөздердің жиынтығы деген мағынаға ие болған. /2.85-96/
Белгілі тіл ... ... ... мен терминология ұғымының
теориялық мәнін ашуға тырысады. Ол - ... ... сөз ... ... ... ... ... келіп, екі бағытқа тоқталады: яғни
– терминді ... бір ... ... қарайтындар, екіншісі – терминді
ұғыммен байланысты қарайтындар. А.А.Реформатскийдің байқауынша, ... ... ... ... кең етек ... дамып келе
жатқандығын, яғни оның ғылымда анығырақ байқалатындығын көруге болады. ... ... ... мен ... берілген анықтамалардың кемшілігін
атап көрсетеді.
А.А.Реформатский терминнің басты белгілеріне тоқталады:
«термин емес сөздердің мағынасы контексте ашылу керек те, ол ... ... ... ... ... сөздерге көп мағыналық, экспрессия жат» -
дейді. А.А.Реформатсеий терминнің екі жүйе ретінде қарастырады:
• терминологиялық жүйенің ... ... ... тіл ... ... есебінде./3.46-54/
Ғылыми терминдерді тексергенде олардың қай сөз таптаптарынан ... де аса ... ... ... саналады.
Г.О.Винокур терминдер тек зат есім болуға тиіс ... ... ... ... болу үшін сол сөз ... тиіс. Ол, әсіресе, қимыл атауларына назар
аударады. Техникалық терминдердің көбі қимыл мен процесс атаулары болып
келеді ... ... ... ... ... де ... пікірлерді кездестіруге болады.
/5.89/
Әзірбайжанның көрнекті тілшісі А.А.Оруджев: ... ... ... сөз, ... ол зат есім ... ... ол сын есім болсын, тіпті
етістік пен ... де ... бола ... - ... «Актуальные проблемы современной русской лексикологии»
деген еңбегінде терминге мынадай анықтама берген: ... – бұл ... ... ... немесе өндірістік-технологиялық ұғым атауы
болып табылатын және ... ( ... ... ... бар сөз
немесе сөздер тіркесі» /3.10/
Термин жөнінде әртүрлі пікірлер бар. Атап ... ... ... ... анықтаманы кездестіруге болады:
«Термин – рим мифологиясында шекара құдайы. Т. – ... ... ... дегенді аңғартады. Сонымен бірге термин – шекара, ... ... ... ... ... Бұл – 1980 жылы ... ... көрген
бір томдық «Советский энциклопедческий словарьда» берілген анықтама./7.12/
О.С.Османова «Словарь лингвистических терминов» деген еңбегінде: ... ...... ... мен ... заттарды да белгілеу үшін
жасалған (қабылданған, енген және т.б ). ... ... ( ... т.б.) ... мен сөз ... - ... ... айтады./8.18/
Термин жөніндегі осындай пікірлерді қуаттай отырып, Д.Э.Розенталь мен
М.А.Теленкова терминнің бір ғана мағына беретінін айтады. Тілдегі ... көп ... ... ... термин жалқы мағынаны береді, -
дейді. / Бұл, әрине, ... ... ... анықтайтын басты белгісі
деп есептеуге болады./
Сайып келгенде, бірсыпыра ... ... ... ... ... бір тұжырымға келеді.
Термин – ерекше лексикалық құбылыс. Оны қолданушы топ сапалы түрде
тәртіптеп, ретке келтіріп ... ... бір ... ... бір ... ... ... қабылдап, қолдана бастаса, ал сол сөздің мағынасы
кәсіпке қарай ыңғайланады, сонымен шектеледі. Бұл сөзді ... ... ... ... ... ... де ерекшеленеді.
Қазақ тіл білімі трихында теңдесі жоқ үлгі ... ... ... ақын, көсемсөздің көрнекті өкілі, ... ... ... ... ... «Тіл ... ... зор
маңызы бар.Байтұрсынұлы заманынан бері ... және ... ... ... ... жатса да, жасаған терминдердің бұлайша тұрақтылық
танытуы таңқаларлық жай. А.Байтұрсынұлының еңбектерінде ... және ... ... ... ... ... тәсілі жеке сөздерді мәністік-
морфемдік жағынан түрлендіруді қамтыса, ал морфологиялық-синтаксистік ... ... ... ... ... бұл екі ... де қазақ
тілінің ерекшелігіне қарай шебер қолдана білген.
Қазақ тілі терминологиялық жүйесін қалыптастыру, ... ... ... ... ... тіл ... да көптен бері шұғылданып
келеді. Ұлт терминдеріде терминдер жүйесінің қалыптасуына ... ... ... ... ... тіл ... терминдерді қалыптастыру, оларды қазақ тілі
заңдылықтарына икемдеу, жүйелеу ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы, Қ.Басымов, ... ... ... сияқты зиялы ғалымдар термин
қалыптастыруда үлкен еңбек етті.
1920-30 жылдар аралығындағы «термин» деген ... өзі ... ... «пән сөздері», немесе «жат сөздер», «шет сөздер» ... ... ... даму ... ... пікірлер айтып, пән
атауларын жүйелеуде маңызды үлес ... ... бірі – ... ... ... ... ішінде орыс тілі арқылы ... ... ана ... ішкі дыбыстық заңын сақтап айтылуын дұрыс құбылыс деп
есептеді. Мысалы: песір (писарь), жәрменке (ярмарка), ауылнай ... ... т.б ... ... ... ... дыбыс жағынан өзгертіліп
айтылуын дұрыс деп санайды.
Сондай-ақ, Х.Доамұхамедов ... ... ... ... ... үшін ... ... кеңесі болу керек. Ол білім кеңесінің жанында әр
пәннің мамандарынан сайлаған комиссиялар болу керек. Пән ... ... ... сынына түсіп, оның қабылдап алған ... ... соң ... білім кеңесінің қарауына түсіп бекітіліп шығуға тиіс» /13.33/ - ... ... ... дұрыс жолын ұсынады. Кірме ... ... ... ... ... алынуын сол кездегі көптеген ... ... ... «Жат ... ... деген мақаласында «қазақ тіліне кіретін
жат сөз болса, қазақтың тымағын ... ... сөзі ... ... дейді.
/14.6/
Сол кезеңде термин жөнінде ... ... ... ... ... ... дыбысталуы жөнінде ана ... ... ... ... ... жылы Қызылорда қаласында «Пән сөздігі» ... ... ... жарық көрді. /15.116/ Бұл сөздік мектеп
оқулықтары мен оқу ... ... ... ... ала құлалығын
реттеп, бір жүйеге түсуіне ... ... ... ... ... ... ... жасау, дамыту және қалыптастыру ісіне ... мән ... ... ... ... ... ... алынды.
Көп кешікпей 1931 жылы Қызылорда қаласында 800 сөз қамтитын « Атаулар
сөздігі» жарық ... ... ... ... ... ... өзгерістер болды. Бұл кезеңде
термин қалыптастырудың белгілі бір жүйесі болмаса да, тілімізге ғылымның
сан-саласы ұғымдары ... ... ... мәдениет, ғылым, техниканың
өрістеуіне сай ... мен ... жаңа ... ... ... ... ... баюына септігін тигізді.
Қазақ терминологиясының негізгі басқа халықтар сияқты, алдымен туыстық,
мал шаруашылығына, дене ... ... ... ... ... ... ... тұрса, ал ғылыми терминдердің дамуының, ... ... – осы ... отырған 1920 жылдар екені аян.
Қоғамдағы саяси-әлеуметтік, экономикалық т.б өзгерістер тілдегі көптеген
терминдердің, атаулардың пайда болуынане сирек айтылатын ... ... ... болды.Қоғам өмірінде өзгерістер неғұрлым көп болса, тілдегі
сөздердің архаизм, ... ... ... ... пайда болуы да
соғұрлым көп болады.Олар дамудың барысында ... ... ... ... сөз ... ... енді ... қолданыстан шығып қалып немесе
сирек қолданылмаған бірқатар сөздер ... ... ... ... ... ... жатады. Енді біреулерінің мағынасы кеңейіп, жаңа қосымша
мағына үстеп алады. Бірақ, жаңа сөздердің ... ... ... ... жасалған немесе шет тілдерінен сөз ауысу арқылы енген сөздер./13.34-
40/
Бір тілден екінші бір тілге сөз ... ... тіл ... ... құбылыс екендігі және жер бетінде ... тіл" ... ... ... келе ... ... ... тіл зерттеушілерінен белгілі тілге
еніп жатқан атаулар сол тілдің дамуына зор ықпалын тигізеді.
Жалпы ... ... ... ... XIX ... екінші
жартысынан басталғанымен, көптеген термин атаулардың тілімізге енуі,
әсіресе,кғнес ... ... ... дамыды.
Тілімізде кірме сөздердің бірқатары қазақ тілінде ертеден сіңісіп, ... ... ... да, ... ... 20-30 ... пайда
болған неологизмдер екенін байқадық. Араб, парсы, орыс, европа ... ... ... ... ... ... ... т.б
тіл зерттеушілердің еңбектерінде көрсетілгендей, үлкен екі топқа бөлуге
болады:
a) араб-парсы тілдерінен енген ... орыс тілі ... ... ... ... ... қазақ еліне енген сөздердің ену кезеңін XI
ғасырға дейінгі және XIX ... ... ... деп ... ... XYIII ... мен XIX ғасырдағы ақын-жырыулардың тіліндегі араб-
парсы сөздерін айта ... ... ... ... да ... араб-парсы сөздерін сипатына, түріне қарап екі топқа бөледі;
a) ... діни ... ... ... діни ... ... жоқ сөздер
"Дала уәлаяты" газеті тілін зерттеуші Б.Әбілқасымова; "Араб-парсы
тілдерінен сөз ... ... ... жемісі... дінмен байланысты бірсыпыра
сөздер кейін де, яғни 10-19 ғасырларда реакциялық бағыттағы паниисламизмнің
дәуірлеп тұрған кезінде ... ... ... ... ... ... мешіттердің әсері болған тәрізді ," /15.74.75/ деп ... ... ... бас ... 1920-30 жылдарда араб-парсы сөздерін қабылдау
қарқыны мүлдем әлсіреп кеткен.
Қазақ топырағында ... ... ... ... ... орыс ... ... орыс тілі арқылы енген халықаралық атаулармен
толығып отырғаны белгілі. Мысалы, агроном, ... ... ... ... нота ... ... енген сөздердің дыбысталуы туралы Ж.Аймаутов "Емлені
оңайлату жобасы" деген ... ... ... ... ... ... бағындырамыз деп... жаңа жат тілдерді жаурытпа тілінен ... ... Жат ... ... ... ... мәдениеттен
алыстатады.
Мемлекеттік термиология комиссиясы Ұлы Отан ... ... ... 1948-50 ... екі томдық орысша-қазақша термиология сөздігі
жарық ... ... ... ... Н.Сауранбаев, С.Бәйішевтер
қатынасты.
1956 жылы Тіл білімі мен ... ... ... ... ... Осы ... ... кеңес энциклопедиясы жарық көрді.
60-жылдан бастап, 70-80 жылдарда қауырт дамыған бұл жұмыс ... ... ... ... ... ... ұғымдардың заңды
түрде терминдік сипатқа көшуіне, тіліміздің ғылыми-техникалық қолданыс
өресін биіктете түсуге себебін тигізді.
1950-70 ... ... ... 1920-30 ... ... ... ... Көптеген сәтті жасалған ... ... ... орыс тілінен іздейтін ... ... ... өз ... ... ... орыс ... енген
шет сөздерімен шұбарланды. Соның нәтижесінде ол баста пайда болған көптеген
атаулар, кейін ... ... ... әсерінен көнерген сөздер қатарына
ауысты.
Ал, қәзіргі тіл дамытудағы өзгерістерді байқап отырсақ, сол кезеңде
пайда ... ... ... ... қалған атаулардың біразы қайтадан
жаңғыруда.
Бүгінгі күні орын тауып, ... ... ... ... ... атаулар сол кезеңдегі баспа беттерінде, ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, кеңес, төраға,
төңкеріс, мөр, таңба, алқа, ... ... ... ... ... ... отырған мерзімде қоғам өмірінің көптеген салаларын қамтитын
жүздеген сөздер пайда болды. Жаңа сөздердің саны жағынан бұл ... ... ... ... ... ... мол. ... ағару
одағы (союз просвещения), туысқандар жиналысы (родительское собрание), күн
белгі (календарь), білім басқармасы (глав наука), ... ... ... ... ... ... уақыт ішінде мемлекеттік термиология комиссиясының
құрамы бірнеше рет жаңартылып, қайыра құрылып отырылды.
Қазақ ... әр ... ... ... ... қолдану ерекшеліктері жөнінде 1930, әсіресе 1950 жылдардан
бастап А.Байтұрсынов, ... ... ... ... С.Исаев, Б.Әбілқасымов, ... ... т.б ... ... ... ... ... 1927 жылы
25 сәуірде Қазақ ССР Министрлер Кабинеті жанындағы мемлекеттік терминология
комиссиясының Ережесі бекітілді.
Термин жасауда ... ... ... бұл ... ... бастады.
Принциптер бойынша ана тіліміздің ішкі қоры, өз сөз байлығы ... ... да, ... қатар, орыс тілі мен кеңес халықтары тілі арқылы
еніп жатқан халықаралық терминдерді ... ... ... алынды.
Қазан төңкерісінен кейін дінге деген көзқарас мүлдем ... ... ... сөздер қатарына кетсе, 1980-90 жылдары бұл ... ... ... келді. Мысалы, мешіт, молда, тұмар, таспиық, садақа, айт,
құрбан айт, құран.
Неологизм болып еніп, кейін тілде ... ... ... ... ... бүгінде қайта жаңғырған атаулар. Мысалы: кеңес, төраға, елтаңба
(герб), ... ... ... ... ... ... құрылтай
(съезд), алқа (коллегия)т.б.
Сол кезеңде неологизм болып, кейін архаизмге айналған атаулар. Олар тек
белгілі бір кезеңнің ... ... ... атқарған сөздер. Мысалы: кіндік
кәмитет, сауат ашу ... ... ... ... ... жалшылар кәмитеті,
қызыл отау, ересектер мектебі т.б. өзгертілмей қолданып келе жатқан ... ... ... онкүндік (декада), жылдық жоспар (годовой план),
жоғары мектеп (высшая школа), бастауыш мектеп (начальная) т.б.
Орыс тілінен ... ... ... ... ... ол ... тілде тұрақталмай, оның орнына бүгінгі күнге ... орыс ... ... ... ... ... да бар. Мысалы: кредитор
(аласылы),конус (шошақ), экскурсия (серуендеме), ... (оқу ... ... ... ... ... ... защиты прав), искусство
(көркем өнер), методическое бюро (әдістеме бюросы), ответственный за выпуск
(жауапты шығарушы, редактор) т.б
Қорыта ... ... ... термин жасау ісін шартты түде ... ... ... ... ... XX ғасырдың 10-жылдары мен 30-
жылдардың екінші жартысындағы ... Бұл- ... ... ... ... ... ... бағыты басым болды. Бұл ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедов тәрізді тұлғалардың зор
ықпалы болды
Екінші кезең – 30 - 40 ... ... Бұл ...... мен орыс ... ... ... пішінін бұзбай, сол
қалпында қабылдау болатын. Алфавитімізге тіл табиғатына тән емес дыбыстар
енгізілді, ... ... пен ... ... Емле ... осы бағытта
құрастырылды.
Үшінші кезең – 40 - 50 ... ... ... ... ... ... ... жүріп жатты.
Төртінші кезең – 50 - 70 жылдар аралығы. Бұл қазақ зиялыларының соғыстан
кейінгі жылдары еңсе көтеріп рухани дүниемізді ... ... ... ... ... жете ... сәт ... бағаланды.
Бесінші кезең – 70 - 90 жылдардың екінші жартысы. Бұл ... ... ... бұл ... үш ... ... ... Бірінші – тоқырау жылдары атанып, тарихқа енген Брежнев заманы.
• Екіншісі – ... ... ...... ... ... ... мемлекеттер достастығының
пайда болған заманға сәйкес туындаған тіл қозғалысы.
Бұл құбылыстың ... ... ... ... ізі бар. ... ... оның ішінде қазақ терминологиясының қалыптасуы мен
дамуына ... ... ... деп ... ... ... термиологиясына жаңаша көзқарас" деген
еңбегінде қайта түлеу үстіндегі әдеби тіліміздің болашақ даму үрдістерін
белгілеуде ... рөл ... бір ...... ... ... ... қарастырып, оны қпалыптастырудың жаңа
принциптері ұсынылады. Ә.Қайдаров мынандай келелі пікір ... ... ... мемлекеттің басты белгілерінің (атрибуттарының) бірі ... тіл ... оның ... ... бірі – ... ... ... реттеуге, қалыптастыруға, кеңінен қолдануға сол мемлекеттің
өзі қамқорлық ... ... ... ... мен ... ... ... ауыстыруда ең алдымен қазақ тілінің төл бұрыннан
қалыптасқан байырғы лексикалық ... ... ... Бұл – ... ... келе ... ... де дәстүрлі принцип. Бірақ
термиология мәселесінің бүгінде күн тәртібіне қайта қойылуына ... ... да осы ... ... іс ... ... ... келуі
".
Терминология саласындағы жарты ғасырдан астам тәжірибемізде біз қазақ
тілінің байлығын біршама пайдаландық, бірақ сарқа пайдалана ... ... ... де ... Ең ... ...... үрдісі, тіл саясаты мен
идеология ықпалы, орыс тілінің аз ұлттар тіліне ... ... ... ... ... ... ұлт, ұлыс ... өздерінің дамудан
кенжелеп қалуына байланысты ғылым тілі болып орыс тілімен ... ... ... деген пікірдің орталықта да, жергілікті мамандар арасында да
қалыптасуы " – дейді ./1.9-10/
Олай болса, біз 70 жылдың ... ... ... ана ... ... ... пайдалану керек деген принципке жете мән бермегендігімізден
деп айтуға ... ... да ... бұл ... жаңа ... алып
отырған бұқаралық үрдіс екені мәлім болып отыр.
Өмірзақ ... 1997 жылы ... ... ... сөзі ... ... атты ... тарихи дерек ретіндегі
орнгын ерекше ... ... ... әрі мазмұны жағынан ғылыми деректерге толы монографиялық
еңбекте қазақ термиологиясының жүз жылға таяу даму ... ... де ... ... ... оның ... ... тілдің өркендеуіне септігін
тигізген терминдік жүйе, бұрын-соңды ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлері зерттеушіні елітіп, тартып
отырады. Автор өзінің термин ... ... ... анық ... ... ... 1927 жылдан бастап, 1997 жылдар арасында термин
туралы еңбектер мен ... ... (16) ... ... ... ... ... жайы тілінде термин
қалыптастырудың негізгі кезеңдері, терминжасам ... ... ... ... ауқымды проблемалардыңды теориялық жағынан кең әрі ғылыми
дәлелді зерттейді білген.
Шерәлі ... ... ... тілі ... ... бойынша) деген тақырыпта жазған докторлық
диссертациясында (1997) «Ұлттық ғылым тілі» атты ... ұғым ... ... оның концептуальдық, мағыналық, лексикалық, саяси-
әлеуметтік мәні бірінші рет ғылыми тұрғыда зерттелген.
Автор бұл ... ... ... тілі ... ... ... оның негізін салушы да сол кісі болғандығына талдау жасай келіп,
ұлттық ғылым тілі даму ... ... ... ... ... жүйесі, ғылымилығының деңгейі кезеңдік ғылыми әдебиетті,
қалыптасқан термин жасау принциптерін талдау арқылы дұрыс ... ... ... ... ... ... ой құралындық
қызметтерін талдап, жинақтау арқылы ғылым тілінің ұлт ... ... ... дәлелдеумен қатар, негіздемесін жасаған.
"Аударма – мағынаны бір тілдік ... ... ... ... ал атау – сөз ... ... ... бейнелеу нәтижесі" тезисі
негізінде ғылыми аударма жасау принциптері мен тәсілдері, оны үйлестіру
(гармонизациялау) ... ... ... ... ... еңбектің теориялық мәнінің зор екендігін атап айтуға
тиіспіз.
Бұл күнде ... ... ... ... ... ... жинақталып сөздіктерге енген. Қазір көптеген ғалымдар бойынша
терминдердің ... ... ... ... ... жылдары қазақ тілі мамандары ғылымның жеке-жеке салалары бойынша
терминдерді зерттеп, олардың теориялық және практикалық жақтарына талдаулар
жүргізуде.
Қазақстан Республикасының ... мен ... Тіл ... ... ... бөлімі де терминдерді зерттеуде ... ... ... мақалалар жинақтарын шығарды, терминдік сөздіктер ... ... ... ... ... айналысуда.
Азаматтар мен қызметтегі лауазым иелерінің жаңа Ата заң ... ... ... өмір ...... мемлекеттің қалыптасуының негізгі шарты
болып табылады.
Қазақстан Республикасы осы бір өтпелі кезеңде заң ... ана ... ... ала бастады. Бұл жолда айтарлықтай ... ... ... Солардың бірі – заңтану пәндері бойынша оқу құралдары мен
оқулықтардың тапшылығынан да деп ... және ... ... пәні ... ... заң атауларының
сөздіктері барған сайын баспа беттерінен жарық көріне бастады.
Соның бірі 1996 жылы ... ... ... ... ... ... және ... қысқаша түсіндірме
сөздігі» жарық көрді. Сөздіктің ... ... ... ... қазақша-орысша оқулықтар, Қазақстан Республикасының Конституциясы
мен басқа да ... ... заң ... ... ... ... ... қамтылғандығын көреміз, сөздік екі бөлімнен тұрады.
• Бірінші бөлімде заңтану саласында жиі қолданылып ... ... орын ... ... ... ... терминдердің орналасуы жалпы сөйлем құрау
тәсілімен жасалған.
«Мемлекет және құқық теориясы» пәні бойынша аса маңызды деп ... ... ... ... ... отырылды. Мысалы:
аналогия-ұқсастық, аренда-жалдау, жалға алу, вариант-нұсқа, ... ... ... ... /18.3-4/
Автор жоғарғы оқу орындарының оқулықтары мен оқу құралдарында ... ... ... ... ... ... жинап, қазақ
жастарының ана тілінде білім алуына зор мүмкіншілік жасаған деп ... ... ... ... С.Байсаловтың басшылығымен 1986 жылы
«Қазақстан» ... «Заң ... ... ... ... ... ... юстиция, сот, прокуратура қызметкерлерінің
практикалық ... ... ... ... ... жоғаоғы
және орта арнаулы оқу орындарының студенттеріне, ... пен ... ... ... көпшілік оқырмандарға арналып жазылған.
Сөздікте көптеген құқықтық ұғымдар ... ... Заң ... ... ... ... сәйкестендіріліп, соларда бар
анықтамаларға негізделіп берілген. Сондай-ақ, сөздікте көптеген құқықтық
ұғымдар ... ... ... ... беріледі. Мысалы: алиби –
қылмыс жасалған кезде айыпкердің ол ... ... ... бір жерде болуы,
оның қылмысқа қатысы жоқтығының дәлелі. Азаматтығы ... ... ... да ... бір ... ... жатпау. Неке (брак) – еркек
пен әйелдің материалдық есепқойлықтан аулақ, өзара сүйіспеншілік, ... ... ... ... ... ... ... преступление) – өкімет орнын
немесе ... ... ... ... ... лауазымды адамның
әрекетсіздігі немесе салақтығы, пара алу, ... ... ... пара
беру, қызмет жөніндегі подлог, өкіметтің беделін түсіру.
1995 жылы ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігі» жарық көрді.
Сөздіктің практикалық маңызы бар. Сөздікте күнделікті ... жиі ... ... ... қамтылған. Еліміздің
егемендік алуына байланысты жаңа мазмұнға ие ... ... ... ... ... талдау жасалынған ұмыт болған төл құқықтық
ұғымдарға да орын берілген.
Егеменді мемлекет болғаннан кейін жаңа ... ... ... ... ... ... айналымға ене бастады. Кейбір бұрынғы
терминдер жаңартылып, жаңа мәнге ие ... ... ... ... болғаннан кейін қабылданған заңдарға қолданылған түсініктер,
терминдер ... ... ... 1995 ... 30 ... республикалық
референдумда қабылданған Қазақстанның Республикасының Конституциясындағы
терминдерге, түсініктерге ерекше көңіл бөлінген.
Әрине, ... ... ... ... құқықтық терминдерді қамти
алмаған. Автор заңдарда, мемлекет органдарының қызметінде жиі қолданылатын
құқықтық терминдерге түсінік берген. Мысалы: акцепт – шарт ... ... ... деп ... ... толық әрі бұлтарыссыз болуға тиіс.
Науқастық қағаз (больничный листок) – еңбекші жұмысқа уақытша қабілетсіз
болғанда берілетін құжат. Оны тек қана ... ... ... ... ... ... ... байланысты болса, тек
анықтама беріледі. Жәрдем тек науқастық қағаз арқылы төленеді.
Болжам (версия) – ... ... ... ... және ... ... ашу ... керекті дәлелдемелер іздеу ... ... ... ... – екі ... ... ... Конституциясы қос азаматтыққа негізінен жол ... ... және ... ... ... ... қос азаматтық танылады.
Адамның өз басына ешкімнің тимеуі – соттың қаулысы немесе прокурордың
руқсаты болмайынша ешбір адамды қамауға алуға ... жылы ... ... ... ... «Заң терминдерінің
қазақша – орысша және орысша – қазақша сөздігі» жарық ... ... ... ... ... ... заң ... екі тілде
түсінік берілген. Бұл сөздіктің ... ... ... ... ... басты ерекшелігі – ғылымның соңғы жетістіктеріне негізделуі,
қазақша баламаларының басымдылығы, cондай-ақ жаңа ... келе ... ... ... жай. ... ... ... азаматтық
даугер, бетесеп, жеке есеп (лицевой счет), бизнес мектеп (бизнес школа),
болғам ... ... ... ... (должник), борышкер
(неплательшик), біртұтас билік (единоволастие), ... ... ... қыру ... ... ақша (банкнота), құқық (право), қылмыснама
(криминология). /18. 7-42/
Ұлт тілінің мүмкіншіліктері – ... ... ... ... ... ... орыс және ... сөздер арқылы да
жүзеге асқандығын, олардың басым көпшілігі қазақ ... ... ... көз ... болады. Сөйтіп, қоғамның,
мәдениеттің, ғылымның дамуына сәйкес тілімізге еніп ... жаңа ... ... бұл ... ... бір ... түспегендігін көреміз.
Терминдер деп ғылым мен техника, саясат пен ... ... ... ... ... ... арнайы атауларды айтамыз.
Терминдер жүйесі ... ... ... ... тән, оларды лексиканың басқа қатарынан ажырататын өзіне ғана
тән белгілері бар. Олар мыналар: 1) терминдер ... ... ... ... тілі деп ... ... бөлшегіне жатады. Сондықтан
терминдер ғылыми ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі. Егер терминдік атау ... ... ... ... ... ... ... термин
болудан қалады; 2) терминдер лексикалық семантикасы ... жеке ... ... дара ... болады, терминдергекөпмағыналық,
синонимдік, антонимділік және экспрессивті-образдылық қасиеттер болмау
керек; 3) терминдер жалпы сөздерден ... ... ... жатуымен
де сараланады, өйткені мұнда таңба мен таңбаланушы арасын бір ғана ... ... ... мен ол білдіретін ұғымдардың арасында
басқа сөздерде бола бермейтін сәйкестік бар. Бұл ... ... ... ... Осы ... ... таңбаға өзгеше таңбалық
беогі қосып, оны терминге ... ... ... түсіну үшін олардың функционалдық,
құрылым-генетикалық, лексика-семантикалық, морфологиялық, сөз ... ... ... ... ... ... ... екі сферада (қарастыратын, көрінетін жерлерін айтып отырмыз)
кездестіреміз: осы уақытқа дейін ... ... ... ( ... жай ... ... ... аударма сөздігі т.б) және
көрінетін жері ... ... ... ... т.б). Осы ... мамндарының терминдер туралы зерттеулерінің негізгі материалдары болуға
тиіс. ... ... ... емес ... ... олар ... ұлттық әдеби
тілдің бөлшегі ретінде жалпыхалықтық ... ... сол ... ... оны ... ... механизмдерді де содан алады. Сондықтан
тіл маманы терминдерді зерттегенде, оның негізгі көзі ... ... ... еш ... естен шығармау керек, оның қыр-сырын біліп,
ондағы терсминдік ұғымды ... ... бар ... ... ... ... қазақ тілінде "тетік” деген сөз бар. Ол әрбір істің орнын
тауып, оның дәл орындалу мүмкіншілігін ... ... ... ... ... ... ( "істің тетігін табу”). Қазіргі кезде осы сөз терминдік
ұғымды да, жалпы лексикадағы көптеген мағыналарды да ... ... ... ... ... ... ( "деталь машины") қатысты
ұғым атауы болса, жалпы мәеде көптеген ... ... ... ... ... қарамай, дефициттік (жеке ұғымға ... еске алу ... ... ... оны ... мәселесі де осы
ерекшелік негізінде құрылуға тиісті.
Осыдан келіп терминдерді саналы түрде ... ... ... ... ... ... кең мағынасында (терминдерді нормалауды айтып
отырмын) бірқатар ғылымдарда қарастырылды: ... ... ... бірге мазмұндық нормалау логилық тұрғыдан ... ... еске алу ... ... ... мазмұндық жағынан нормалау
дегенді терминнің мәні мен ол арқылы көрінетін ... ... ... мен ... ... дүнгиедегі құбылыстың сәйкестігі деп
түсіну керек. Ал логикалық ... ... ... ... ... ... ... білдірудегі ұғымдардың иерархиялық жүйелерін дәл
көрсетуі деп ұғынамыз./19.5/ Мысалы заң терминологиясында "сот ... ұғым және оның ... ... бар. Ол – лингвистикалық тұрғыдан тетік
ұғым. Осы ұғымның құрамында осы ұғымды ... ... да ... ... (человек который причинил какое-либо урон другому человеку),
”жәбірленуші" ("потерпевший"), "күәгер", "қылмыс істеген жер" ... ... ... ... ... ... соты",
"заседательдер", "айыптаушы", "қорғаушы", "төте дәлелдеме", ... т.б. Осы ... ... ... ... ... қатысы
жағынан жүйелеп көрсетсек, әрқайсысы үлкен бір сатының ( бұл ... ... әр ... өз ... алар еді. Осы сияқты терминдердің
ғылыми-техникалық ұғымдарды ... ... ... ... ... ... ескеріп топтастыру оларды логикалық
тұрғыдан нормалау ... ... ... ... ең алдымен оларды ретке келтіру (тәртіптеу)
сұрыптау, белгілі бір қалыпқа түсіру ... ... ... өзі ... ... тиіс: жалпытілділік және нормативтік.
Нормаларды тәртіптеудің жалпытілділік белгілері деген ұғымға мыналар
кіреді: ұлттық ... ... ... ... ... соы
бағалау; терминдегі лексика семантикалық процесті зерттеу, соны реттеу.
Терминдерді түсінудегі, реттеудегі нормативтік ... ... ... ... ... мен оның ... әсер еткен жағдайлар,
терминдердің ғылым тілінде және осы ... ... ... ... ... ерекшелігі кіреді.
Қайсыбір ғылым саласының термині болмасын, оларды жүйелеу, тәртіпке
келтіріп, белгілі бір ... ... ... ұсыныс жасау үшін ең алдымен
терминді түсінудегі осы екі белгіні жалпытілділік және ...... алу ... ... лексиканың басқа топтарынан ажырататын басқа ... ... бар. Ол ... ... үшін ... механизмдерді
таңдап алу негізінде пайда болған. Сондықтан олар ... ... ... ... ... ... Тіл ... оның үш түрін
атап жүр: өзектілік принципі, мақсаттылық принципі, аналогиялық принципі.
Өзектілік принципі мынадан ... ... ... ... жаңа ... ұғымды білдіру қажеттігінен жиі ... ... Ол ... ... ... да, ... ... да мүмкін,
көне болуы да, жаңа болуы да ... ... бұл ... ... жаңа ... ... қажеттігінен туған
актуальдылық. Мысалы: айыпкер (заң термині), тәлімгер ... ... ... термин), қаламгер (әдебиет термин) сөздерін
термин етіп тұрған -гер жұрнағы – көне жұрнақ және ол қазақ ... ... ... ... ... ауысып келген қосыаша. Осыған қарамай, жаңа
ғылыми ұғымның қажеттігін өтеуде бұл қосымша ... ... ... ... ... ... осы ... қазақ тілінде
тұйық етістік формаларының субстантивтеніп, терминдік атауға айналу
тенденциясы активтене ... ... ... ... ... ... тергеу, (заң терминдері) т.б. осыны дәлелдейді. Бұрыннан бар ... -ым, -ім ... ... де осы ... ... ... білім, қысым, өнім, сот шешімі, ... ... ... ... ... ... ... мәселесі тілдің
лексикалық құрамындағы бүтін бір проблема ретінде көптен бері ... ... ... ... ... тіл мамандары да,
логиктер де, басқа да ... ... ... біршама еңбектерін арнады.
Заң терминдерінің қалыптасу және даму жолдары
2.1 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ ... ... ... білдіретін атаулар
Терминдік даралық сипат алған сөздер мен сөз ... ... ... ... ... боп табылған тілдік фактілер" екені дау
туғызбайтын шындық. Қазақ тіліндегі заң терминдерінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... де осы
қағиданың дұрыстығына көзіміз жетті.
Осы ... ... ... ... ... әртүрлі праволық ұғымдар
атауынан тарихтың ізін, әрекездегі әлеуметтік жағдайды байқаймыз,и праволық
ұғымдарды таңдаудағы адам ойының эволюциясын көреміз. Бірер ғана ... ... ... ... ... айтушы адамды "даугер" десе, бұл күнде
"жәбірленуші" дейді. Сондай-ақ, ... істі ... ... әр ... ... ... да белілі тарихи-әлеуметтік
кезеңінің ізі іспеттес.Әр кездің, әр әлеуметтік ... ... ... ... қорғаушысы екені белгілі.
ақиқат.Мәселен, Қазан революциясы ... бірі ... ... ... әйел ... ... бір ... көрінісі ретінде
қылмыстың ең бір әлеуметтік мәні бар түрі " ... ... ... бұрын қазақтың әдет-ғұрып заңында "қалыңмал" ісі қолдауын
тауып,оған қарсы шығушыларды жазалайтын еді.Бұдан ... ... ... ... екі ... мәні айқындалады.Тұрмыстық қылмыстардағы
"айыпкер" сөзінің де осы күнгі мағынасы мен бұрынғы мағынасы сәйкес ... ... ... ... дейін бесік кертпе бойынша
атастырылған адамға бармай, өзі ... ... ... ... ... күреске шыққан әйелді "айыпер" ретінде жазаласа,кейін Кеңестік ... ... ... жас әйел ... өз ... тыс ... ... да,туған-туысқаны да, некеге тұратын ерді де "айыпкер" ... ... ... біз ... сөзінің де , онымен байланысты "жаза"
ұғымының да әр бір тарихи кезеңде ... ... ... ... кезге дейін бізге мәлім болып келген заң ... шығу ... ... да ... ... келгенін білеміз.Бірқатар терминдер
жалпы түркілік негізде жасалса, енді біреулері ... ... ... ... ал ... ... тілден ауысқан кірме сөздердің
терминдік қызмет атқарып қалыптауынан пайда болды.Әкімгершілік ұғымды
білдіретін "хан" ,"тархан" ... ... көне ... ... ... ,"құн" ,"айғақ" сиақты қылмыстық провоға қатысты сөздер – ... ... бар ... Ал ... ... "шара", "айып" сөздері –
басқа тілден ауысқан кірме ... ... болу ... ... ... де ... термин
ретінде қалыптасу жолы,өз тарихы ... ... ... ... ... ... ... астасып жатады. Терминдік
лексиканы зерттеушінің негізгі міндеттерінің бірі ең ... осы ... ... ... Сондықтан да біз сөз етіп отырған тақырыпты екі
жағынан қарастырмақпын.
❖ Заң терминдерінің қалыптасу кезеңдері;
❖ Заң ... шығу ... ... тіліндегі заң терминдерінің лексикалық жүйе ... ... заң ... ... ... ... ... "Заң саласында
республикамыздағы алғашқы зерттеулер заң оқу орындарының қалыптасуымен
байланысты. 1926 жылы Қызылорда ... (сол ... ... астанасы)
заң курстары ашылып, кешікпей екі ... заң ... ... 1934 жылы ... ... құрылысы институты ашылды. Бұл заң
жөніндегі бірінші жоғары оқу орны еді 1955 жылы заң ... ... ... ... ... ... ... енді. Қазір
Әл-Фараби атындағы Қазақтың мемлекеттік Ұлттық университетінің жанынан ... ... ... және ... институты болып қайта құрылды. Сондай-ақ
қазақ мемлекеттік Заң университеті өз ... ... ... Бұл ... ... ... зерттеулер осы университетің жанында, Қарағанды
мемлекеттік ... мен ... ... милиция мектебінде
жүргізіледі. Ал Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... ғылыми орталық (институт) жұмыс істейді. Осы
мекемелердің ғалымдары ... ... ... ... ... ... ұғымдарды білдіретін атауларды ... ... ... ... құқықтық ұғымдарды білдіретін атаулар – қазақ тілі
лексикасы саласынан терминдік дәрежеде қалыптасқан ... ... ие. ... ... тіліндегі заң терминдерді арнайы лексикалар тобынан
өзінің қалыптаскан жүйе ретіндегі орнын ... ... ... ... ... бұл айтқандардан құқылық ұғымдарға байланысты
атаулар қазақ топырағында революциядан бұрын болған жоқ ... ой ... ... ... ... ... ... айтуынша Қазақстан
жерінде көне дәірдің өзінде ірі-ірі патриархалдық-феодалдық мемлекеттің
бірлестіктердің болғандығын айтады. ... ... ... қағанаты,
Қараханиттер династиясы, қарлұқтар династиясы, Түргештер мемлекеті, Оғыз
мемлекеті, Ақ орда кейінгі қазақ жүздерінің ...... ... бар ... ... институттарының болатын белгілі. Олай ... ... ... ... де, ... құқықтық ұғымды білдіретін
атаулардың көпшілігі ана тілімізде одан әрі жалпы түркілік дәуірдегі түркі
рулары мен ... ... ... бар, ... ... ... болып
табылады. "Дала уәлаяты", "Түркістан уәлаяты" газеттерінде "төре", "ұлық",
"қуғыншы", "жоқшы", "кесу","жауапкер", "іс", "қорғаушы", "кепілге ... ... ... ... ... ... алу"(признание) т.б сөздердің құқықтық ұғымдардың атауы ретінде
кең қолданғанын алғашқы қазақ баспасөзінің тілін зерттеуші Б.Әбілқасымов ... ... ... ... Осының өзі де қазақ тілі ... өз ... ... алптындығына дәлел бола алады.
Сонымен қазақ тіліндегі заң ... ... ... ... ... зерттелуін Кеңес дәуірімен байланыстыра отырып, ... ... ... ерте ... ... айту ләзім. Осының
ескеріп, заң терминдерінің ... ... ... ... ... ... ... мен даму тарихын ең алдымен шартты түрде екіге ... ... ... ... ... құқықтық атаулардың
жай-күйі;
2) Кеңес дәуірінде тіліміздегі заң терминдерің ... ... ... ... ... ... болып жатты; Алтын орданың кейінгі Ақ орданың ... ... ... ... ... ... ... елінің Россия
империясына қосылуы, соның нәтижесінде хандық әкімшіліктің рөлі төмендеп,
ағасұлтандыққа жол беруі; XIX ғасырдың 60 ... ... ... т.б осы сияқты саяси әлеуметтік оқиғалар қазақ елінің ... ... әдет – ... ... ... өз ... өз ережелерін әкімшілік
құқықтық атаулар қалыптасты. Демек, Кеңес дәуіріне денйінгі кездің өзінде
тілімізде заң ... ... ... сол ... әлеуметтік
оқиғаларға байланысты жеке-жеке пайда болу тарихы, кезеңдері бар. ... ... ... ... яғни ... Россияға қосылуының
басталуына дейінгі, уақыт еліміздің экономикалық саяси- әлеуметтік қарым-
қатынасында әкімгершілік, құқықтық жүйесінде ... тән, ... ... ... ... кез ... ... Сондай-ақ Россия
империясы құрамындағы кездің өзі де 1867-68 ... ... ... билеу туралы, сот реформасы туралы т.б патша реформаларына
дейінгі ... ... ... ... ... ... ... қазақтың заң термиологиясының тарихына шолу ... ... ... ... ... Осы тарихи белестер қазақ
тілі лексикалогиясындағы ... ... ... ... айқындайтын
кезеңдер болып табылады.Қазақтың әдет-ғұрып құқығы өте ертеден келе жатыр.
Бірақ ол дәл қәзіргідей кітапқа жазылып, ... ... де ... ... оның ... "билер сөздері" деп аталатын шешендік нақыл
сөздер мен мақалдар-мәтелдер түрінде сақталған. Осы күнгі бірнеше ... ... ... ... заң терминологиясының алғашқы
элементтері бастауы осы қағидаларында жатыр.
Қазақ жеріндегі қоғамдық ... ... ... ... ... бойы заң ... ... қондырмасы ретінде
қызмет етеді. Әдет-ғұрып заңы қазақ ... ... ... ... сай ... топттарға-бір жағынан хандар ... ... мен ру басы ... ... мен ... батырлар,
екінші жағынан солардың ... ... ... ... ... малшылар, егіншілер қауымына-бөлінген заманда бұл - заңды да ... ... ... тобы ... ... ... ... ұрпақтары еді. Сұлтандар хан билігі жыл сайын ... ... ... ... Олардың ұлысқа, жұртқа теориялық
үлеске жайылымды жерге иелік етуге құқысы болатын.
Қазақтың әдет-ғұрып заңында билердің рөлі күшті болды."Би" ... ... көне ... "бек" сөзінің кейінірек өзгерген түрі. Өйткені "Сөз
соңындағы көне ... ... ... түркілік "бек", "ег" қазақ
тілінде "й", "ібій" түрінде дыбысталады яғни, "бег" >"би", (ег>ій). Бұл ... ... ... " ... ... мағыналарының негізінде жаңа
мағынасы "праволық іс жүргізуші кісі" деген ұғымды білдіретін мағынасы ... ... ... тарихында билер – үлкен ру басылар, қоғамда ... ... ... орындағы адамдар егер ақсүйектердің
артықшылығы байлығы мен шыққан тегі ... ... ... ... өзінің
ақылдылығымен, парасаттылығымен, сөзге шешенділігімен, әдет-ғұрып, заңын
жақсы ... ... ... толық түсініп ұғумен көрнекті болған.
Сонымен "би” сөзінің мағынасы "шешен","ақылгой" ... ... ... ... Осы соңғы мағынасы бұл сөздің праволық ... ... адам ... қызметінде жұмсалуына негіз болған. Сонымен билер бір
кезде ел басқару жұмысында ... ... әр ... ... ... ... ... де қоса атқарса керек. Билердің ықпалы олар басқарған
рулардың көптігі-аздығына күшіне ... ... ... тегіне, жас
мөлшеріне қарай айқындалған. Өзіне қарасты рулар шеңберінде олар әкімшілдік
пен сот билігін жүргізе алды.
Хандықта ... істі ... ... ... ... ... ... нормаларын көптеген патриархтық ережелер
негізінде әдет-ғұрып нормаларын көптеген патриархтық ережелер негізінде
әдет-ғұрып және ... ... ... ... негізінде сот үкімін
сұлтан, би,ақсақалдар шығарып отырған. Сонымен, академик ... ... ... ... ... ... атқарған:
1) Үлкен феодалдық билік;
2) Көшпенді ел басшысы;
3) ... ... ірі ... еді. ... ... ... ... би жауапкерден алынатын мал-мүліктің оннан бір бөлігін билік
шығарғаны үшін өзі ... ... ... Бұл ... ... ... ... Билер соттың қазақ халқы тұрмысындағы мәні ... Ол ... ... ... бірі ... сондықтан да үлкен құқық пен
нормаларды пайдаланды. Билер ... бір ...... сайлаумен не
үкімет тарапынан ... ... жоқ, бұл ... өзінің әдет-ғұрып
заңдарын жетік білуімен, шешендігімен халыққа танылған ... ... ... ... ... қаратқан шешендігімен қара халықтан
шыққан кейбір ... аты ел ... ... ... ... ... барлығы
олай болған жоқ. Олар үстем тап өкілі болғандықтан, негізінен өз ... ... ... нормаларын күннен-күнге нығая түсіп келе жатқан
феодалдық құрылыс қажеттігін өтеу ... ... ... ... тап ... ... қорғайтын заң жүйелері керек болды.
XYII ғасырдың аяқ кезінде жарық көрген ... хан заң ... ... ... ... Бұл заңдар "Жеті жарғы" деген атпен мәлім.
"Жеті ереже" деген мағынаны береді. Онда орта ғасырдағы ... ... ... ... ... мен ... ... мен құқығының қалыптасу тарихында Тәукенің
«Жеті жарғысы» жазылуы ... ... рөл ... ... жарғы»
қылмыстық істер мен азаматтық ... ... және әдет ... біріктірді," – деп жазды Т.Күлтелеев бұл туралы. Тәуке хан «Жеті
жарғыны» шығаруда Шыңғыс ханның Яссасының кейбір жақтарын пайдаланды, ... әлі де өз ... ... ... ... ... да
қабылдады. Бұлардың бәрі, әрине, хан ісінің ... ... ... ... ... негізінен қазақ қоғамының XVII ғасырдағы әскери-саяси
және ... ... ... ... ... ... ... бұл заң Тәуке бастаған патриархалдық-феодалдық хан ... ... соны ... ... қорғады.
"Жеті жарғыда" да бұдан бұрынғы орта ... заң ... іс ... ... тиісті орын берілді. Осының ... осы ... ... ... ... ... ... көпшілігі кейіннен заң терминдері жүйесін ... ... ... ... ... қылмысты әрекеттер туралы ұғым атаулары
мыналар; кісі ... ... кісі ... абайсызда кісі өлтіру, атқа
сүйреп өлтіру, мертіктіру, әйелді ... ... ... ... ... істеу, неке бұзарлық, малмен тартатын жаза, т.б. Сонымен бірге түрлі
қылмыс жасағандығы үшін ... ... ... ... үшін
кінәлілер тартатын жазалардың түрлері де белгіленген. Осыған байланысты да
арнайы құқықтық ... ... сол ... өз ... ... ... қан алу", "жанға жан беру", "мертіктірсе мертіктіру арқылы кек алу"
заңдары сияқты жаңа ... ... ... ... ... ... Би сөзі – XIX. II ... нақтылы заң термині. Бұл сөздің
терминдік мәні ертеректен келе жатса ... ... ол әр ... әр ... ие ... ... сөздердің бірі. Би сөзінің Абай тұсындағы білдіретін
мағынасы – әрбір болыстыққа сайланып ... заң ... ... яғни ... ... ... болыс елде старшина басы бір би сайлану"
Биде тақпақ, мақал бар ... ... ескі биді ... ... ... екен, сөз қосарлап
Ескі бише отырман бос мақалдап
Деген жолдарында ақын өз тұсының билері емес, реформаларға дейінгі ... атап тұр. Оны ... өзі де ... кетеді: Ол заманда ел басы, топ
басы деген кісілер болады ... ... ... ... болса, билік
соларда болады екен. Сөйтіп, бұрынғы би деп жалғыз заң ... ... ... ... да ... болған. Бертін келе билер ақылгөйліктен гөрі
әкімгершілік роль атқара бастайды. Сөйтіп, Абай ... ... ... сөзі әрі заң иесі ... (іс ... үкім ... ... әрі
"ақылғөй, шешен, тапқыр, билеуші топ уәкілі, бай адам" деген мағыналарда
жұмсалып келген.
Абай мен оның тұстарында би ... бұл ... да әлі ... ... қатар жүргенін көреміз
Құн – қазақ әдет-ғұрып заңында көп таралған жаза ... ... ... ... ... көне ... ... бегілі. О
бастағы білдірген мағынасы бөлек болған: ... ... ... ұғымдарын
білдіргенге ұқсайды. Көне түркі тілдері сөздігінен Оип – грабить похищать:
ouri taoar gundi вор ... ... (edig tadariy) guntum ... я (их) ... похитил, взял, уваровал ogimin Konii liimin
barea ol gis gunyp eltgi весьмой разум и ... ... та ... да ... да алу ... бар. Осы ... мағына негізінде жаңа
ауыспалы мәнге ие болып, істеген қылмысы үшін бірнеше ... би ... ... алым ... жазаның атын білдіретін термин ретінде
қолданылатын болған (штраф мағынасында). Келе-келе сөз де праволық ... ... ... айырылып, саяси экономия терминдері қатарынан орын
алды. (Құн – стоимость, қосымша құн – прабовочная стоимость, өзіндік құн ... ... құн – ... ... құн ... жоғарыда айтқандай ауыр жазаларды ауыстырған. Шектен
тыс ауыр деп табылған мынандай 4 жағдайда ... ... ... жаза құн
төлеумен шектелген: 1) егер әйел көлденең тапқан баласын ұятта ... ... 2) егер ... күйеуін өлтірсе және оның туыстары
кешірмесе; 3) егер ... ... ... шөп ... көзі ... 4) ... тіл тигізетіні анықталса, онда айыпкер өлім жазасы на ... ... бұл ... әлеуметтік теңсіздіктің құралы болғандығы көрініп
тұр. Әйел бостандығы бұл ... ... ... ... ... ... заң ... ішіндегі күрделі бір күрделі бір құқықтық
ұғымды білдіретін сөз қылмыс. Қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... одан ... әр түрлі ережелерде болсын, "қылмыс" термині
кездеспейді. Ол сөздің баламасы ретінде "жаман қылық", ... іс" ... ... ... сөзі термин ретінде кейін пайда болғанға
ұқсайды. Ал түрікі тілдерінде "қыл" етістігі бұрыннан бар және әр ... ... ... Мысалы: істеу, дайындау, жасау, қалау, ... ... ... т.б. Осы етістікке -ық//-ік жұрнағы жалғану арқылы
кісінің мінезін, ойын білдіретін зат есім жасалған. Ол ... ... ... ... ... tikabbur gamuy tilde ierlur ...... ... презираемая на всех языках. Қазіргі кезде
"қылық" сөзі "жасанды мінез" ... ... ... ... ... мағынасы да осы аналогия бойынша "қыл" етістігінің адамның мінез-
құлқын (оның ішіндегі жағымсыз мінез, ... ... ... ... ... Мұндағы –мыс (мыш) қосымшасы – есімше етістік жасайтын
жұрнақ. Кейін ... ... осы ... ... "қылмыс" зат
есімге айналған да (олай бола береді: "тұрмыс", "болыс" т.б сөздері ... ... ... ... ... ... ... Бұл пікірді
"қыл" етістігінің ауыспалы мәні де дәлелдейді: оның ауыспалы мағынасы ... бері ... ... ... ... тектес ұғымдарды білдіріп
келген келген. /20.442/ олай болса ... ... ... мәні ... ... ... ұлғайған, әлеуметтік жүкке ие болған түрі
болуы керек.
Қазіргі "заң" сөзінің ... ... да, о ... ... аталмаған.
Қазақта "атадан қалған жол" деген тәрізді тіркестер бар. Осында "жол" сөзі
қазіргі "заң" сөзінің кейбір мәнін ... ... ... ... жікке бөлінген қоғамдық құрылысының өзінде сол XYIII ғасырдың аяғы
XIX ғасырдың басына дейін дәл заң ұғымын ... ... ... ... ... дәстүрге айналған ата-бабадан мирас болып келе жатқан
норма деген ... "жол" сөзі ... ... "аға ... ... ... ... дегендердегі "Заң" сөзі "қазақ тілінде біраздан бері
бар. Бірақ ол кейінге дейін әдет. Жол ... ... ... ... солардың синонимі ретінде қлһолданылып ... ... ... "обычное право" ұғымының дәрежесінен алыстап кетпейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... байланысты қалыптаса бастайды. Бұл сөз ... ... ... мағынасы да "әдет", "жол" сөздерімен астарлас: "Қытай тілінде Ян
деген екі ... ...... үлгі, түр, қалып, сорт, стиль,тәсіл
деген мағынасында қалыптасып кейбір ... ... ... ... "жол", "әдет", "заң" сөздері XYII-XIX ғасырларда ... ... ... ... қатар айтылып келіп заң термині ретінде
қолданып, осылардың ішінен "заң" сөзі ғана ... сөзі – ... ... ұғым атауы. "Айыбы жоқ", "айыбын мойнына
алу", "айып шам", ... ... ... "айыбын жүды" т.б осы тектес
тіркестерде келеді. Қазір осы ... ... ... ... ... ... ... заң ғылымына байланысты терминдік мәнді білдіре
алмайды. Ал, Тәукенің "Жеті жарғысында", ...... ... ... яғни ... ұғымның атауы. Сондықтан "ат-тон айып төлеу"
т.б тіркестерде құқықтық ұғымды білдірген. "Айып" ... ... ... ... ол ... оның мағынасы "штрафтан" кеңдеу
болса керек; ал "штрафта" тек "төлеу" мәні бар (жазаның бір түрі ... ... араб ... ... ... порок, изъян: если человек знает
язык, он ... ... ... он ... что ... то, чего не ... ... позор. Бұдан байқайтынымыз, бастапқы мәні "сорақылық", "кемшілік"
тектес ұғыммен байланысты болған да, кейін ... ... ... ... ... оның түрі деген қосымша мәнге ие ... ... ... ... ... ... білдіретін атау қызметінде
жұмсалған. Ол кезде бұл сөздің екі ...... ... ... ... ... ал билер кеңесінде арнайы құқықтық атау
қызметінде атқаруы қатар көрінген. Ал ... ... ... ... қолдана бастауына байланысты бұл сөздің терминдік ... ... өшіп ... де ... ... ... ... Жалпылама
лексикада оның мағынасы бүгінгі ... де ... ... ... ... ... ... емес, "кемшілігін, қатесін мойындау",
"ұялу" сияқты мағыналарды білдіреді.
"Айып" әдет-ғұрып заңының атауы ... ... да, ... ... ... ... өтеуді білдірген. Сондықтан да оның әр түрлі атаулары
бар: бас тоғыз, орта тоғыз, аяқ тоғыз, ат-шапан ... ... ... ... бас ... ... бастаған орта тоғыз, бұқа ... аяқ ... ақы, ... жіп кесер, билік ақы т.б. толып жатқан түрлері болған.
Бұл туралы Т.М.Күлтелеев "Часть айып в пользу хана и ... ... ... "билік", вознаграждение судьям за разбирательство судебных
дель", /21.57/-деп көрсетеді.
"Дау" сөзі де халқымыздың әдет-ғұрып ... ... ... ретінде
атам заманнан мәлім. "Дау– шар", "дау төрт бұрышты", "қамыты екі ... ... ... ... ... айтты" т.б тіркестердің
болуы осыны дәлелдейді. "Даукес", "даукер" атаулары мәндес терминдер ... ... ... өрбіген "бітімші" термині де болған, бірақ ол бұл
күнде көнерген (екі жақты келістіруші адамды (биді) ... деп ... ... түрлерін белгілейтін "береке бітімі", "салауат бітім"
сияқты терминдік ұғымды білдіретін тіркестер де болған.
Қазіргі әдеби ... жиі ... ... ұғымдарды
білдіретін "бостандық", "азаттық" сөзімен мәндес "теңдік" сөзі де о баста
терминдік ұғымда қолданылған (Заңға қатысты), ... ... ... жұмсалса
керек. Айып, құн төлейтін (соған ұйғарылған) айыпкер кейде жәбірленушіге
төлемей кететін жағдайлары ... ... ... ... бермеу" десе,
төлегенде "теңдік алу" деп атаған. Бұдан біз ... ... ... ... ... ... кезеңдегі заң термині ретіндегі жиі қолданылған сөздердің
тағы бірі – ... ... Ол – "би" ... ... ... жалғану арқылы
жасалған, сондықтан да оның түп төркіні көне түркі ... ... ... ... (бег\ би; г\\й); ... елімте қылынтым. Осы сөздің бұрын екі ... ... ... ... еңбектерінен кездестіреміз.
Біріншісі – ... ... ... бойынша жүргізілетін заң ісінің
атауы, екіншісі – ... ... ... ... ... ... ... деген ұғымдарды білдіретін мағынасының болғанын да ескертеді.
Бұл мағына – үй ішінің биігі, қара ... ... ... тар ... ... ... ... "Би" сөзінің қазақ тілінде о
бастағы да осы тар көлемдегі үстемдік ету ... ... ... термин қызметінде қолданылған деп ьтабамыз"-деп ... ... ... ... мал-мүліктің бір бөлігі мен ханңға
тиісті болғандығын айтқанбыз. Осыған байланысты да терминдер болған: биге
берілгені "билік" деп, ... ... ... деп ... ... ... сөзінің көп пайдаланғандығы мына жолдардан көруге
болады.Болыс пен биді құрметтейін десең, құдай ... ... пен ... жоқ. Бұл ... деген біздің қазақ ішінде әрбір ... ... ... ... ... осы ... қарай Абай тұсында ... ... ... ... жаңа ... пайда болған.
Терминдік мәнде ертеден тұрақталған тіркестің бірі – жан ... ... ... ... мәнде жиі жұмсалған тіркестердің
бірі – "жан беру". Қазақтың ескі әдеті бойынша би шағымшылардың екі жағында
тыңдап ... ... өз ... ... ... ... жағдайда,
жауапкердің жақын туыстарының бірі оның күнәсіздігіне ант беруіне ... ... "жан ... деп ... Егер ... ... ант бере
алмаса, онда жауапкер жан ... деп ... ... ... ... істі көбінесе өздері шешеді – жан беруге сала бермейді.
"Жаман би ... ... ... ... ... ... "Жан беру" сөзін кейін
"ант беру " ... ... ... ол ... ... ... ... термин ретінде қолданылып жүр.Абай тұсында билік-сот ісінде жан беру
тәрізді іс жүргізу әдісі жойылмаған болатын, ... ... ... ақ-қарасына көзі жетпей-ақ жан бере салу бұл ... ... ... Абайдың өзі-ақ айтып береді: Жанын берсе ... ... "Ант ... "жан ... ... ретінде XIX ғасырдың екінші
жартысынан бастап қолданыла бастағаны байқалады. Бұл күнде фразиологизимге
айналып ... "ант ... "ант ... "ант ... ... ... (өлімге еріксіз бой ұсынар шақ) , "ант суын ішті", "ант сүйек",
(соғымға сойылған мал етінің ... ... ... мүшесі) "ант ұрсын"
/22. 18/ тектес тіркестер көне дуірдің көзіндей. Күә, айғақ, ұрлық, ... ... жер ... жесір дауы, қалың мал, барымта дүре, шарға түсу,
әмеңгерлік, өлім жазасы т.б. сөздер де ... осы ... ... ұғымдарды білдіріп, терминдік қызметте жұмсалған.
Қазақтың әдет-ғұрып заңы қылмыстың екі ... ... ... Бұл ... де ... хан ... " ... және осы
сөздер ол кезде де бұл күнгі ... мәні ... ... сол ... ... ... арқылы әйелге ерінің, түскен елінің меншігіндегі
зат ретінде қараушылық, ... ... ... ... дауы"
әйелге деген ерлер меншігін қорғаудың құқықтық көрінісін білдіреді. "Жесір"
сөзі ері өлген әйелді немесе қалың малы төленген, бірақ болашақ ... ... ... ... ... кеткен қыздарды білдіреді. Олар әдет-ғұрып
ережесі бойынша күйеуінің туысына не ... ... ... елінің бір
жігітіне қосылуы керек. /22.118/ Ол ... ... дау ... ... ... кісі ( көбінесе әйел) айыпкер ... ... ... Бұл да – қазір архаизмденген атау.
"Жаза" – Тәуке хан жарғысында көрсетілген ... Ол ... ... ... хандар билігінде қолданылып келді. Айыпкердің істеген
қылмысының салм ағына ... жаза ... ... түрі көп, ... да ... бір ... ... кек" деп аталатын жазаның түрі тым ауыр болған.
Жазаның түрін білдіретін ... ... көп ... ... ... ... Ол да бүл күнде ... ... Бұл ... ... туралы әр түрлі пікір бар. Академик Ә.Марғұлан "бар", "мата" деген
екі ... ... ... қазақтың төл сөзі десе", ... ... оны ... ... ... ... ... шығу төркіні "себеп, негіз, дәлел, есеп" ... ... ... ... ... негізсіз, дәлелсіз болмайды. Біздіңше,
түркі тілдеріндегі барымта сөзі манғолдың "негіз, факт, себеп, ... ... ... шыққан бролуы керек. Бармит түркі тілдерінің
артикуляциялық базасына сай барымта ... ... және оның ... пайда болған тәрізді. ... ... ... ... туынды етістіктер жасалған. /58.56/ Бұл термин арқылы
төленбеген қарызы, құн не қалыңмал үшін, жесір не жер ... ... ... ... ... біреудің малын (көбінесежылқысын)
жасырынып келіп алып кету ұғымы ... ... хан ... ... ... ... ... шешімін күшпен орындаудың бір тәсілі болса
керек. Ол ... ... ... ұрлық деген мән болмаған. Ал, XIX ... ... ... тап ... зорлық көрсету, қиянатшылық құралына
айналған.
Ендігі бір ... ... ... сөз – ... ... ... малға байланысты болған. Бұл атау да қылмыстың түрін білдіреді.
Сондықтан да жиіркенішті атау: "ұрының үйі ... ... арты ... түбі - ... ... ... сөздер осыған айғақ. Тәуке хан
тұсындағы ұрлық ұғымына тонау да кірген. Бұл күнде ... ... ... айналған.
Зақым сөзі де әдет-ғұрып заңында ... атау ... ... ... ауыр ... Тәуке хан жарлығында ... ... кек ... ... құн ... ... ... қосылуына дейінгі кезеңнің бір ерекшелігі – сот
ісі халықтың ... ... ... ... ... Бұл ... аралық, ру мен тайпалар аралығындағы даулы мәселелерді шешу үшін әр
түрлі азаматтық, қылмыстық істерді қарайтын билер соты ... ... ... мен сұлтандар, білікті билер мен батырлар қатысып отырды. Билер
соты әкімшілік ету ... ... де ... Бұл ... ... ... деп ... "Ру тұрмысының заңы бойынша бір рудан шыққан
адамдар бір семья сияқты болып саналады. ... бір ... ... би ... мен ... бір ... ... адамның таласына билік бере алмайды.
Билер соты сөз жүзінде ... ... ашық ... және ... да қорғаушының
қатысуымен жүргізіледі./23.134-140/. Бұдан жазылмаса да, билер сотының ... ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдан бастап болысаралық, руаралық істерді қарайтын "билер
съезі" ... ... ... ... ... ... съезі"
(чрезвычайный) сияқты құқықтық ұғымдарды білдіретін тіркестер пайда болды.
Хан мен ... ... ... деп аталатын феодалдық тәуелді
әлеуметтік топтың ... ... ... Олар ... не ... соларға қызметші міндетін атқарған. Оларға біразы сұлтан арасында
тұрып,зекет пен соғым жинаған, би шешімдерін ... ... ...... ...... жаушы, күтуші
болған. Қалған тобы малын бағып, үйін ... Ал ... ... ... ... ... ... өкілі демеске болмайды. Олай
болса "төлеңгіт" сөзі де бір кезде заң терминінің қызметін атқарған ... ... ... де ... көне ... ... ... керек.
Түбірі – төле , төл зат есімнің ... ... ... ... ... ... ... "қоздау"(қой), алған заты үшін, не басқа бір
өткізгені үшін "төлеу" ... ... т.б) ... ... Осы ... ... ... –гі (-ғы, -қы//-кі) жұрнағының
жалғануымен төлеуші, ... ... ... зат есім жасалған да, ... ... ... ... ... ... үшін еңбегімен төлем
төлеп жүрген басы байлы шаруа ұғымын білдіретін болып қалыптсса керек. ... ... "т" ... ... ... көне түрі ... ... – тархат, тігін –тігіт, оймауыт – торғауыт т.б . ... ... тап ... ... ... ... ... тұрмыстық жағынан әл-ауқаттылары болған. ... ... ... ... Бұл ... ... мен ... әртүрлі
әкімшілік шешімдерді орындауға жұмсап отырған. "Төлеңгіт" сөзін заң термині
ретінде қарастырғанда, оның осы кейінгі мәнін ескеру керек.
Әдет-ғұрып заңдары күшіндегі ... ... ... де көп ... ... ... арнайы атаулар да баршылық еді.
Қазақ хандығының мал өсіретін аудандары мен ... ... ... ... емес еді. ... ... ... хандыққа
зекет төлеген (малының жиырмадан бір бөлігі ... ... ... үй-шаруасын ұстаған, оған қоса соғымнан сыбаға беріп отырған.
Әсіресе, соғым-сыбаға жайлауға, күзеугк көшкен ... ... ... байларға еткен еңбегі үшін алатыны тек сауын ғана болған.
Егіншілікпен айналысатын жерлердегі алым-салықтың жүйесі әрсалалы еді.
Отырықшы егіншілер ... ... ... және жер үшін алым ... ... –у – ... " ... терминмен атаған. Әртүрлі тарихи деректемелерде
"жалпы салық", "тұтас алғандығы салық", дегенді білдіретін алық уа ... ... ... осы ... негізінде пайда болуы ғажап емес)
деген атау да кездеседі. Қараж деп аталатын ... егін ... ... бестен біріне дейінгі мөлшерде жиналатын болғаны белгілі.
Әскерлерді азық-түлікпен жабдықтау мақсатымен ... мен ... ... ... ... "тағар" деп атаған. Осы салық бойынша
азық-түлік қана емес сарбаздар ... ат, оның жемі де ... ... жарғысынан" В.Левшин мынандай бір үзінді келтіреді: "Сұлтандардан
басқа қару асына ... адам ... ... ... жыл ... ... жиырмадан бір бөлігі мөлшерінде салық төлеп отыратын
болсын". /24.178/
Тәуке хан жасап қалдырған "Жеті ... ... ... ... ... ... қорытындыланды, жинақталды және бұл құжат кейінгі де
әдетғұрып ережеклерінің толығып дамуына, ... ... ... ... ... ... игілікті әсерін тигізді. Бірақ
бұдан елімізде жүйелі түрде қалыптсақан, жан-жақты ... ... сол ... ... ... ... бар ... пікір тумаса
керек. Қазақ халқында бұл кезеңде құқықтық көзқарастар өте баяу ... да ... ... ... ... ... ол ... қордан терминдер жүйесіне қойылатын талап деңгейінде көріне
алған жоқ.
Қазақстан тарихында 1731 жыл ... ... Бұл жылы ... ... ... орыс патшалығының қарамағына ... ... қол ... оны ... ... арқылы кіші жүздің ханы
!Әбілқайырға табыс еткен болатын. Содан бір ғасыр ... ... орта ... ... ұлы жүз ... ... құрамына бодан боп енеді. Мұндай
әлеуметтік оқиға ... ... ... ... ... бірқатар өзгерістер әкелді. Патша өкіметі қазақтың ғасырлар
бойы қалыптасқан әдет-ғұрпы заңдарына да өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... реформасы дәлел бола алады.
Бірақ, ол реформа іске ... ... ... заңдары бұрынғы қалпында әлі
де көпке дейін ... ... Осы ... ... ... ... ... көмегінсіз өздерінің қалыптасқан заңдарымен елді ... ... ... ... қанша әрекеттенгенімен қазақ топырағына
империялық саясат іске аспай қалды. Сондықтан ол жүйені ... ... ... ... ... ... ... үкімет сот ісін, қылмыстық
істерді, ... ... ... ... ... ... ... соты кеңесінің қарамағына беріп, өзі сырттан бақылап
отырды. Дегенмен, Қазақстанның Ресейге қосылуы бұрын әдет-ғұрып заңы ... ... ... осы ... ... өз ... өз ісін қалдыра
бастаған еді. Оны мынадан көруге болады: дәл осы ... "хан ... ... деген тектес орыс тілінен дәлме-дәл аударылған тіркестер ... ... ... ... ... ... Ресейге бодан болғандық ... аты - ... ... оны іске ... үшін ... кісінің лауазымы,
мемлекеттік істі жүзеге асыратын, ел арасындағы ... ... ... ... ұғымдар қазақ лексикасын жаңа сөздермен байытып қана
қана қойған жоқ, ... ... ол ... әлеуметтік, әкімгершілік,
құқықтық мәнге ие болуына да негіз болды. Әңгіме "посол", ... ... осы ... қазақ тілі лексикасының кіруі туралы болып отыр.
Қазақстаның Россияға қосылып, оған бағыныуының нәтижесі бұрынғы әдет-
ғұрып, салт ... ... ... ... ... жағынан ғасырлар
бойы қалыптасқан оңайлықпен жаңа ... ... қол ... ... Бұл ... ... қайшылық та болды. Оның көрінісі
әкімгершілік, тұрмыстық ... ... ... осы ... ... де ... еді. ... отарлау саясатының нәтижесінде қазақ
тіліне қайтып кіре бастаған заңдық мазмұндағы атауларға қарсы ... ... ... оны жаңа ... ... қоданушылық тенденциясының
өрінісі айтқанымызға дәлел бола алды. Мәселен, осы кездегі ... ... ... ... ... ... осындай
қажнттілікте туындаса керек.
Осындай жағдайда патшалық Ресей өкілдері бірден аңғарды және оған ... ... ... ... жылдардағы қазақтарды ... жаңа ... ... ... ... қазақтарын (қырғыздардың) уставқа сүйеніп басқарудың
жаңа бағыты" құрылды. М.М.Сперенскийдің бұл Уставы бойынша сот ісі ... ... ... ... істер; 2) Даулы істер; 3) Басқару үстінен ... ... ... ... ... де) ... мәнде жұмсалады.
Қылмысты істерге сол кездегі заң ережесі ... ... ... ... ... және ... көріне бой ұрмау" жатады. Құқық тәртібін
бұзудың қалған барлық формалары, оның ішінде мал ұрлау да, даулы ... ... ... ... ... жалпы заңдары негізінде округтік
приказдарда қаралады. Одан бөлек даулы істерді ауылдар мен ... ... ... ... ... заңы ... ... талқылады. Билер
сотының шешімі окруктік приказдарға дау күшіне енді. Билер соты мен ... ... ... байланыс (алғашқысының соңғысына шын мәнінде
тәуелді болуы) іс жүзінде бұл екеуінің ... ... алып ... ... ... ... тұңғыш рет сайлау жүйесін енгізді. (устав, сайлау ... ... осы ... ... ... мән ала ... ... көшпелі және жартылай көшпелі «Сібір қырғыздары облысының»
орасан кең ... ... ... мен оған ... ... ... ... үкіметіне «Сібір қырғыздарының облысы» орсан кең
территориясын басқарудың қиындығы мен оған ... орыс ... ... ... ... ... ... адамдардың көмегіне
жүгінуіне алып келді. «Устав» билер сотын жалпы империялық ... ... ... еді және үш ... сот формасы жұмыс істеді:
• Қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрпына ... ... ... ... ... ... Ресей империясының соты.
Осыған орай үш түрлі заң атауы қолданылды. Билер соты бұрынғыша ... ... ... ... оның синонимі ретінде қолданылып жүрген әдет-
ғұрып, жол сөздері терминдік мән ... жоқ. ... ... ... деп ... да, ... сөзі қазақтың өз заңына да, империялық сот
ісінде де қолданылады.
Мысалы: Жоғарғы сот ... тағы бір атап ... ... ... сот ... ... ... талаптарына сәйкес жүргізуде оң
өзгерістер байқалады.(Заң газеті,бейсенбі, 5 сәуір, 2007 жыл) Орыс үкіметі
арқылы ... ... ... сол ... ... деп аталады. (заңдық
терминдердің кірме сөздермен толығуы ... "заң" ... ... ... ... ... Оның мағыналық дифференциясының қажеттілігінен
туындауы ... ... ... ... ... екі ... мекемеден
ажырату қажет болды. Бұл тұста заң – закон орыс заңы ... ... ... де ... ... XIX ғасырдың басынан бастап "закон" сөзі
еніп, ол дыбыстық өзгерістерге ұшырып, сот ... ... ... ... сөз ... ұяң "б", "в", "г", ғ" дыбыстары ... ... да ... ... ... ... ол дыбыстардың қатаң дыбыстармен
алмасуы заңды: суд – сот , педагог – педагок , штаб – штап т.б. ... ... де ... мән алып ... ... ... ал ... сөзі
жайында басқа бағытты айтар едік: ... заң ... ... ... де, заң сөзі ... ... закон плеоназм ретінде ... ... ... Бұл әрекет қылмыстық оқиғаларды уақытында тіркемеу, есепке ... ... үшін ... ... ... қол ... ... құқықтық нұсқаулары негізінде енген ... ... тағы бірі – арыз . Ол ... тілі ... құрамында
бұрыннан бар сөз, орыс тіліндегі ұғымды дәлме-дәл ... ... ... жаңа ... ( ... мәнге) ие болған. О баста бұл сөз
тілек, өтініш, шағым ... ... ... солармен қатар
жұмсалған. Арыз айтты, арызы жетті, араздасып айтқан сөз (өлім аузындағы
қоштасу) ... ... ... ... лексикадағы мағыналары
болып табылады. Терминдік мәні шағым ұғымын ... ... ... Өйткені "шағым" біреуден зәбір көрген кісі екінші бір кісіге ... айту ... ... Осы мағынаның негізінде орыс империясының сот
жүйесі келгеннен кейін, дауласудың жаңа тәртібі ... ... ... дегенін жазбаша қағазға түсіріп, құжат етіп беру мағынасы
туындады да, ол заңдық терминге айналды. Осы қызметте арыз сөзі осы ... жиі ... Айта ... бір жай ... ... ... ... деген модальдік мәндегі "бұзақы", "бәлеқор" ұғымын
білдіретін ... ... ... сөзінің терминдік мағынасының кейінгі
дамуынан пайда болса керек.
"Арыз" терминінің ... арыз ... ... арыз ... ... арыз ... арыз ... т.б көптеген, бұл күнде терминдік мәнгеие
болған сөздер туындады.
Тергеу, сұрау ... де XVIII, XIX ... заң ... ... орнына екіншісі қолданыла берген. Бұл күнде олар сараланып, термин
мәнінде тергеу сөзі қолданылатын болды. ... осы ... ... ... да ... ... ... сөздер бар: тергеуші, тергеу
қағаздары, тергеу ісі, тергеу жүйесі, ... ... ... ... ... т.б. Мысалы;
Алқа ортырысында Ақтөбе, ... ... ... ... ... ... ... прокурорларының назары азаматардың хабар-
ошарсыз жоғалу деректері бойынша қылмыстық іс қозғауға және оны ... ... ... ... (Заң, ... 5 сәуір, 2007
ж)
Іс сөзі бұл күнде терминдік сипат алған. Ол да XVIII ... ... ... ... ... ... ие болды, дело деген заң ... ... ... ... Осы негізінде жасалған "сот
ісі", "қылмыстық істер", "тергеу ісі", "азаматтық іс", "іс қозғау" т.б ... ... ... ... ... ... Бұл сөз ... өзінің
бастапқы (жұмыс, әрекет мағынасында) мәнінде де жиі қолданылады. Сондықтан
ол терминдік қызметте тек қылмыстық азаматтық ... ... ... ... ... ... жөн.
Қылмыстыларды сақтайтын жерді шығыс тілдерінен ауысқан зындан сөзі
білдіріп келді десек, енді ... ... ... ... осы ұғымды
білдіретін жаңа терминдік атаулар пайда болды түрме, ... ... ... сөздері аталған мәнде жұмсала бастады. Мысалы, Р. Сыздықованың
"Абай шығармаларының ... ... ... ... үй – ... ... ... аударылған. Бұл атау өткен ғасырда Қазақстанның көп ... ... ... ... (кәтелешке) сөзі орыс
тіліндегі текелаж деген сөздің қазақтардың атауында ... ... ... ... ... Бұл – полиция бөліміндегі тұтқындарға
арналған мағынасында қолданылған. ... ... ... ... ... XIX ... осы ... терминдік атау ретінде көп қолданылған
сөздің тағы бірі - абақты атауы. Мысалы; Баяндама ... ... ... арасында 156 адам өлтірген, 121 кісі зорлаушы, қарақшылық шабуыл
жасаған 193 тұлға және 102 тонаушы бар. 39 адам ... ауыр ... үшін 44 адам ... жабылды. (Заң. 5 сәуір, 2007 ж)
Бұл сөзді В.В. Радлов неміс тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан деп түсіндіреді. Бірақ
қазақтар абақты сөзін лабақты деп те ... Ал ол ана ... ... бар. ... ... ... ... "Батырды жауып лабаққа,
үйіне қайтып келеді", - деген жолдарды кездестіреміз. Олай болса бұл ... төл ... ... ... ... ... "Тойота"
автокөлігін айдап әкеткен ... ... ... ... сөз – ... Осы кезде тұтқын сөзі жиі қолданыла бастады. Бұл
сөздің түп ... көне тұт ... ... Бастапқы мағынасы – ұста. Кейін
жаугершілік заманда ... ... ... ... ... ... Ресей
империясына бодан болғанда, заң мекемелері, түрмелер ашылып, ондағы жаза
алып жатқандардың тұтқын деп аталады. Сонымен бұл сөз де заң ... орын ... ... ... ... алу", "тұтқынды ұстау" т.б
көптеген құқықтық ұғымды ... ... ... соттың құрылуы әдет-ғұрып құқығында бұрын болмаған жазаның
жер аудару, каторгаға жіберу, ату, т.б ... ... ... ... ... ... ... жабу, ату, каторга тектес сөздер
терминдік мәнге ие болды.
Қазақ хандықтарының Ресейге ... ... ... ... ...... ... мәдени өмірдегі,
әкімгершіліктегі, әдеп-салттағы т.б өзгерістер осы ұғымдарды білдіретін
жаңа атаулардың ... ... ... ... ... ... мысалдар
дәлелдесе керек. Сонымен бірге, жаңа жағдайға байланысты жойылып кеткен
хан, төлеңгіт, құл тәрізді категорияларды ... ... ... ... ... ... төре, би сөздерінің семантикасында
өзгерістер болды: олардың ... ... ... ... ... ... аға ... – әкімшілік термині. О баста Шыңғыс ұрпақтарына шыққан
кісіні ғана сұлтан десе, енді бұл сөз ... ... ... сол ... ... да білдіретін болды. Төре сөзі де солай. Бұрын төре деп
ақсүйектерді, хан ... ... XIX ... ... ... шығып ел
билеген қазақтарды да, сондай лауазымдағы орыс ... де төре ... деп ... ... Осы ... бұл ... ... термин
қызметін атқарды. Ал төре, ұлық сөздері түркі халықтарының тілінде ... бар: ... ... ... де ... ... кезде би сөзінің де терминдік мәні өзгерді. ... ... ... ... ... шешендігімен елге танылған
адамды би десе, енді әдет-ғұрып заңы бойынша үш ... ... ... ... үкім ... құқығы бар ресми қызметтегі адамдарды
осылай атайтын болған. Осындай империялық басқару жүйесінің еткен ... ... мәні ... ... қатарына атшабар, старшина
атаулары да жатады. Бұрыннан ... сөзі ... оны ... деп ... ел ... сұлтандар мен төрелерге, солардың "барып кел", "алып
кел" қызметін атқаратын кісіні білдірсе (орысша ... ... ... ... болыстарға, қызмет ететін штаттағы адамды ... ... ие ... ... ... төл ... ... "старшина"
(старшын) орыс тілірнен ертеректе ... ... ... ... ... ... XVII ғасырдың аяғына дейін бұл сөз қазақ
арасында сирек ... ... ... ... ... жүргізген
орыс чиновниктері көшпелі қауым ішіндегі беделді, жасы ... ... ... ... бұл атау қызмет орнын білдіретін ... ... ... ... бұл ... мағынасының таралуына региондық
ерекшеліктер бар: Ішкі Ордада әр түтін (отбасы) бір ... ... жүз ... сұлтандар мен билерден басқаны (ел билеу ісінде)
старшын деп қабылдады.
XIX ғасырдың ортасында ... ... ... ... ең ... ... ... /24.225/
1867-1869 жылдардағы реформалар арқылы әскери сот комиссиялары ... ... ... сонымен бірге отарлау саясатына бейімделген билер
соты мен қазылар соты ... Дау ... ... ... соты ... мен ... нормаларына, ал қазылар соты тек шариғат ережелеріне
сүйенді.
Мұсылман халқы тығыз орырықшы және ... ... ғы істі ... соттары құрылып, халық өкілдері жасаған қылмыстардың кез-келгенін
қарай алатын еді. Сөйтіп, халық соты сол кездегі сот ... ... ... ... ... ... Әрі қылмыстарды обыстық соттар мен
мировой судьялар шешті. Сотқа тергеушілері мен ... ... ... ... ... ... облыстық прокурор мен
облыстық танымдағы ... ... ... сот председательдерін
әділет министрінің ұсынысы бойынша императорлық ... ... ... ... ... қазақ тілінің лексикалық қоры заңдық
ұғымды білдіретін жаңа терминдермен молықты. 1822 жылғы қазақ ... ... ... ... ... кейбір құқықтық мәнді білдіретін ... ... ... айналды. Сонымен бірге біраз ... аясы ... ... тар ... ... ... халықтық мәнге
ие болды. Қарыз, ақсақал, куә, арыз, шығын, ұры т.б осы тектес сөздер ... ... ... ... жалпы халықтық лексикалық қордан орын алған.
Осы тұста терминдік мағынаға ие болған мынандай байырғы сөздерді атауға
болар еді; дау, ... ... ... ... ... ... ... құн, қалың мал, дүре, жаза, даукер, жауапкер т.б Олар мынандай
терминдік дара ... ... ... ...... айып –
обвинение, жаз – наказание, даукер – потерпевший, жан беру – ...... ... – мир, билік – решение, құн – вид наказания
т.б. XIX ... жаңа ... ... сот ... кінәлілерге тағылатын
айып пен жазаның түрі мен мазмұны да өзгерді. Мысалы, бұл ... ... ... ... бір ... ат-шапан, ат-шапан айып сияқты жазаның түрлерін
білдіретін сөздер заң ... ... ... Осы ... ... сот,
судья терминдерінің мағыналық жігі ажарап, даралана бастады. Сот заң ... ... ... ... заң ісін жүргізетін адам деген ұғымдарды
білдіретін болды. Бірқатар етістік сөздер терминдік мән ... ...... ...... ... мойнына түсу – быть виновным т.б
Бұл жылдары, әсіресе, орыс тілінен ауысып келген заң терминдерін ... Ол ... ... ... фонетикаға сәйкес дыбыстық пішіні
өзгертіліп қолданылды; кәтелешке, паспұрт, болыс, майыр, ояз, ... т.б. Бұл ... енді бір топ ... ... ... орыс ... ... аудару жолымен енді де, кейін тұрақты заңдық термин болып ... іс – дело ... ... ...... қараңғы үй – темница
т.б. Кей ... орыс ... ... ... ... ... та кездесіп қалады: Мысалы, закон – заң , посредник – делдал ,
уголовный іс – ... іс, ...... ... ... ... терминдік мән алған "төре" сөзі көбінесе "алу", "беру", "жеу"
етістіктерімен тіркесіп жаңа құқықтық ұғымдарды ... ... пәре ... ... пәре жеу. Бұл сөз ... бір заттың (нәрсенің) бөлігі ... ... Ол бұл ... ... ... ғана ... түрік тілінде ақша деген ұғымда айтылады. Қылмыстың бір түрін білдіретін
"пәре" термині осы соңғы мағынадан өрбісе керек.
Сонымен,XIX ғасырдың екінші жартысында ... ... сот ... нәтижесінде төре, сұлтан, би сөздері қолданылудан шығып, оның
орнына болыс, ояз, ... ... ... ... ... сражник
мировой судья, т.б терминдер пайда болды. Сондай-ақ сияз (съезд), приговор,
протокол, губерния, уйез сөздері де заңдық ұғымдарын ... ... ... осы ... ... ... ... қатынастардың өркен
жайып өсуіне байланысты, сауд ісінің кең құлаш сермеуінің нәтижесінде осы
бағытта құқықтық жағынан ... ... ... ... сол ... ... атаулар қалыптасты: алыпсатар, қарыз, борыш, пұл,
көтерме сауда, ... ... ... ... ... ... ... басқармасы т.б. Бұл атаулардың барлығы да жалпыхалықтық
лексиканың негізінде жасалады, ... ... ... ... ... ... "қорытынды”, "түсініктеме”, "тәртіп”, "мәлімет”, "жала”, "айыптау
үкімі” т.б. осы тәріздес сөздер жаңа мағынада ... ... ... қызмет етті. "мөр”, "штамп”, "акт”, "подлог”, ... ... ... ... "статья” тәріздес бір топ сөздер ... ... ... тез ... ... ... (1917 жылғы) төңкерісіне дейінгі заң ... ... ... ... ... ... жасауға болады:
а) Бұл уақытта ана тілімізде қолданылған заңдық ұғымдарды ... ... ... ... ... үш ... ... Бірінші кезең – қазақ хандарының дәуірі. Бұл ... ... ... әр ... ... ... ... би мен қазылар шешті, олар
қараған мәселесін бұрыннан ел ішінде қалыптасқан әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ала ... өз ... хабварлайтын
еді. Сондықтан да қажетті заңдық ұғымды білдіретін ... ... ... ... құжаттарында (”Есім ханның ескі жолы”, ”Қасым
ханның қасқа жолы”, ”Тәуке ханның жеті жарғысы” т.б ) ... ... ... Бұл ... атаулардың көп дені қазақтың төл сөздері
еді. Екінші кезең 1731 ... яғни ... ... ... XIX ... 60 жылдарын қамтиды. Сондықтан да бұл аралықтардағы
заңдық ұғымда тек ... төл ... ғана ... ... ... ... ... атаулар да пайда болды. Үшінші кезең (XIX ... ... 1917 ... ... ... ... империялық отарлау саясатын
іске асыру ... ... ... ... ... іске
асырылды. Оның ішінде сот ісін жүргізудің тәртібін, жаңа сот ... ... да ... Бұл – ... ... осы ... ... терминдік мәнге ие болған сөздер тобының дараланып шығуына үлкен
әсер етті.
Бұл кезеңдерде елдегі ... ... ... ... ... ... де
жол берілді. Мұның өзі сол уақыттағы заң терминдерінің кейбіреуі араб
тілінен ... ... ... жол ... ... төңкерісіне дейінгі қазақ тілі лексикасындағы заңдық ұғымды
білдіретін ... ... ... олар ана ... лексикалық
құрамынан белгілі жүйеге негізделеген терминдік топ құра ... ... ... да жоқ еді ... мекемелер, ғылым, құқықтық оқу
орындары т.б).
2.2. Заң терминдерінің Кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ... заң ... де ерекше
қарқынмен қалыптасып дамуына Қазан ... ... ... болды.
Оның себебі осы уақыттағы ел өмірінде болған әр ... ... ... мен ... ... ... енді. Бұл жылдары жаңа типтегі
бастауыш, ... ... оқу ... ... ... және
әкімгершілік орталықтар, ылыми мекемелер құрылып, мәдени ошақтар ... ... ... ... ... ... жаңа ... негізінде іс
жүогізуге кірісті. Ол үшін жаңа ... ... Осы ... енді ... ... ... қоғамдық, мемлекеттік құрылымдары мен жеке
қоғам мүшелерінің құқығы қорғалуға тиісті болғандықтан ... ... ... ... іске аспай қалды. Жаңа заңдар жинағында жаңа
ұғымдарды ... ... ... болды. Бұл жағдай жаңа терминдермен
баюына тікелей ықпал етті.
1925-1935 жылдардың ... ... АССР Оқу ... ... ... ... ... онан кейінгі арнаулы түрде құрылған терминлогия
комисссиясы қазақ тілінің терминлогиясын ... ... ... ... ... ... мен өркендеуіне, терминдерді қалыптастыруға көп көңіл
бөлді. 1936 ... ... күні ... ... ... тілінің ғылыми
терминологиясын жасау, оған ... етіп ... ... ... Министрлер Кабинеті жанындағы мемлекеттік термиология
комиссиясы айналысып ... ... ... терминологиясының заңдылықтары мен ... ... ... тіл ... ... ... пен
Н.Сауранбаевтың, академик С.Кеңесбаев пен профессор С.Аманжоловтың т.б.
еңбектерінің әсері ерекше ... ... ... ... ... әдеби тілі және оның
термиологиясын жасау туралы” деген мақаласы жарық ... Жаңа ... тіл ... ... беру ... ... бір ізге түсірудегі және
қолдану жайындағы ол ... ... іске ... ... жаңа кезеңдерінде – еліміз егемендік алып, бүкіл
халқымызды мәдениетті, білімді ету мәселесі күн тәртібіне ... ... ... ... ... ... ... гөрі түпкілікті ету, әрі
халық арасына батыл түрде баянды етіп сіңіру мәселесінің өте зор ... ... ... ... көтеріліп, санасы өскен сайын тіл қадірі ... ... ... . ... мен мәдениеттің шарықтай өскен заманында басқа
терминдер сияқты заң терминдері құрамында да ... ... ... ... құрамындағы бірқатар атаулар ескіріп, қолданудан шығып
қалды, оның ... жаңа ... жаңа ... ... жаңа ... болды (болыс, би, қазы, ұлық т.б. ) осы сияқты көне атаулар архаизмге
айналып, кеңес, сот, прокурор, ... ... т.б. ... осы ... меншік пен мемлекетті ... ... ... ... ... ие ... кезде заңдық ұғымды білдіретін атаулар жалпыхалықтық ... ... ... ... атауларды қазақ тілінде дәлме-дәл аудару
нәтижесінде, басқа тілдерден ауысқан сөздерге терминдік мән беру ... шет ел ... ... сол ... қабылдау жолдарымен
байып, толығып отырды. Мысалы, зиянкестік, әскери міндет, ерік білдіру,
уақытша қызметкер, ... ... үлес ... ... ... ... ... елтаңба, азаматтық талапкер, азаматтық, қос азаматтық,
айғақты зат, жалған құжат, ... ... ... ... т.б. осы ... ... ... тұсында заңдық ұғымды білдіретін терминдік мән алды.
Бұлардың барлығы да ... төл ... ... сөздер болып
табылады.
Сондай-ақ, прокурор, адвокат, заседатель, банк, бандитизм, абонимент,
аванс, автономия, агент, ... ... ... ордер, факт,
пассив, патент, полис, ратификация, реквизация, репатрияция т.б. ... ... ... ... ана тілімізде баламасы болмағандықтан өзге
тілдерден өзгеріссіз ... ... ... ... заң терминдері күрделі сөздермен де толықты.
Олардың құрамы әртүрлі болып келеді:
а) ... ... ... ... тарту келісімі, жалақы алу ... ... ... ... ... ... ... хал актілері, тікелей
шек қоюшылық т.б.
ә) жолдастық сот, азаматтық құқық, тәртіп ... ... ... ... договоры т.б.
б) авторлық құқық, автономиялы округ, аккредиттетелген чектер, ... сот ... ... ... коммерциялық акт, т.б.
Кеңес үкіметі тұсында қалыптасқан заң ... одан ... ... ... ... ... негізгі ерекшеліктері деп
мыналарды айтуға болады:
1) Заңдық ұғымды білдіретін сөздер бұл күндері ... тілі ... ... ... ... бір ... ... жеке дара
бөлініп өзінің тиісті орын алды;
2) Осы кездегі құқықтық мекемелерді, оқу ... ... ... ... байланысты жаңа ұғымдардың қалыптасуының арқасында
заңдық ұғымдағы сөздер ерекше мән ... бұл ... ... ... ... Құқықтық терминдер тобы басқа тілден ауысып келген ... ... Олар ... орыс ... не ... орыс тілі арқылы басқа
европа тілдерінен ауысып келген интернационалдық атаулармен ... Заң ... ... ... ана ... төл сөздерінің
негізінде, олардың мағыналарының кеңеюі нәтижесінде де дамыды;
5) Заңдық ұғымды білдіру үшін ана ... ... ... ... ... ... аудару (калька) жолымен де жүзеге
асырылды. Заң терминдері ана ... ... ... ... орнын алуына байланысты лоар ғылыми зерттеу объектісіне
айналды, құқықтық ... ... ... және ... ... көрді.
Сонымен бірге, заң терминдерін қалыптастыру бағытында осы кезде
жүргізілген жұмыстарда ... ... мен ... ... те ... бір ... әр кезде әрқалай атаушылық: ғасырымыздың 40 ... ең ... заң ... ... ... ”Қазақ ССР заң халық
комиссариаты” десек, соңғы кездерге дейін юстиция министрлігі деп ... ... ... ... деп ... ... ... заң, юстиция,
әділет сөздерінің мәндестігі шамалы, синонимдік қатар құрай алмайды, сонда
осы бір үлкен абыройлы мекемені қалай ... жөн? ... ... ... ... енген заңдық ұғымдарға қазақ тілінен балама іздеп ... ... орыс ... орыс ... атауды сол күйінде ала
салдық. Және оған ана тілімізге Ұлы орыс тілінің еткен игі ... ... ... ... моносемантикалы болу керек ... бір ғана ... ... ... ... атаушылық та осы кездегі
сөздік құқрамымыздан едәуір орын алды. Мысалы: қылмыскер, айыпкер, ... ... бір ... ... ... қолданылып жүрді. Заң терминін
жасайтын грамматикалық ... ... ... да ... ... – қылмысты , айыпкер – айыпты , жауапкер – жауапты т.б. ... ... ... ... жұрнақтарының да жарыса қолданылуы
осыны дәлелдейді.
2.3. Заң терминдерінің жасалу ... ... ... шығу ... өзінің ”Қазақ терминологиясының дамуы мен ... ... ... ... ... лексикасының кезеңдеріне
тоқтап, былай дейді: ”Қазақ терминологиясының жасалуына ең ... екі арна ... көз ... ... оның бірі – ұлттық тіліміздің өз сөз ... ... де, ...... тілдік амалдар қолдану нәти жесінде
қабылданған кірме ... ... ... ... ... ... ... болады”. /25.200/ . Қазақ тіліндегі заң терминдерінің ... ... да осы екі ... ... алу керектігі байқалады. Ана
тіліміздегі заңдық ұғымды білдіретін атаулардың дені ... ... ... ... ... келе біртіндепосы қасиеттке ие
болды. Әрине, олардың терминдік мән ... жаңа ... топ ... әр ... құқықтық қорғау мекемелерінің пайда болуы, қоғамдық
тәртіп, оны бұзушылар мен оған ... ... ... ... ... жат ... ... күрес, жеке адамның басына, мемлекетке зиянын
тигізетін әрекеттер мен оның ... ... ... адам ... ... осы ... білдіретін атаулардың қажеттігі, осыған
мұқтаждық негізінде бірқатар сөздер жаңа ... ... ... ... ... ... ... дейінгі мәндерінен бөлініп, жаңа сөздердің
қызметін атқара бастайды. Сөтіп, тілімізде жаңа құқықтық атау ... ... іс сөзі – көне ... ... бері бар ... О ... бұл әрекет
ұғымын білдірген, қазір де осы ... ... ... ... келеді: іс бітіру, іске шығу, ұжымшарда жұмыс ... ... ... ... ... осы атаудың бір мәні қылмыс ... ... ... жиналаған құжат ұғымын не қылмыс бойынша тексеру
жүргізуді ... ... ... ... Сонымен, оның осы соңғы
мағынасының негізінде бір терминдік атау ... ... үш ... ... іс қозғалды. Көп жылдан бері қоғам мүлкін талан-
таражға салған бұл топтың үстінен жүргізген тексеру ... он ... ... - деген сөйлемдердегі "іс" сөзі таза заң термині ... ... ... Мұның терминдік мәні толық айқындалған. Тағы бір мысал,
”анықтау ” сөзі де жалпыхалықтық лексикада бар; ... ... ашып ... ... бір ... тағы да ... түсу мәнінде қазір де
қолданыста жиі ұшырайды, түбірі – анық . Оның мағынасы "ясный”, ... ... ... дәл ... Осы ... де ... ... дамып, бір
мағыналы заң терминін жасаған. Дознание – анықтау . ... ... ... байланысты әрекеттердің бір түрі” /25.55/. Кешірім сөзі де
жалпыхалықтық лексикада бар, ... ... жүр. Оның да ... ... мәні ... ... болған. Бастапқы негізгі мағынасы
күнәсін кешіру, кінәсін кешіру, айыбын кешіру, кемшілігін кешіру, ... ... ... ... ... т.б. осы тәріздес бірқатар ұғымды
білдіру болса, осы мағыналардан өрбіген ... ... ... жаңа ... ... ... ... жаңа мағынасынан
заңдық ұғымды термин пайда болды: помилование – кешірім. "Сотталған адамға
тағайындалған жазаны жеңілдету немесе ... ... ... ... ... ... Кешірім беруді СССР Жоғарғы Советі Президиумы мен Қазақ ... ... ... жүзеге асырады”. /25.166/
Неке сөзінің мағынасындағы өзгерістерден де заңдық атаудың біртіндеп
қалыптасқандығын көруге болады. Бұл ... ... ... екі ... ... ... жеке отбасы болып бірлесуі дегенді ... және ... ... ... ... дін басы ... ... ("некесін
қию”, ”некеге отыру” тіркестері осыны білдіреді). Ал ... бұл ... ... орындайтын ерекшк азаматтық акті болып саналады, оған,
оның орындалуына заң жүзінде қорғалуына өзгеше мән ... ... ... ... ... ”азаматтық құқық” саласындағы негізгі ұғымдардың бірін
білдіретін терминге айналған. Бұл атау туралы ” Заң ... ... ... ... (1986 жыл) ... анықтама берілген: "Брак
–неке. Еркек пен әйелдің ... ... ... өзара
сүйіспеншілік, сыйластық сезімдеріне негізделген ерікті ынтымағы. Неке
семьяның арқауы, ... ... мен ... өз ... ... Некені қию ... хал ... ... ... ... ... қию үшін ... отыратын адамдардың өзара
келісімі және олардың неке жасына ... ...... ... әлі ... ... жиі қолданылып жүрген ”қаңғыбас ”
сөзінің де бір мағынасы бұл ... ... ... ... терминге
айналған: "Бродяга – қаңғыбас ” Қаңғыбастыққа салынған адамдарға заңда
көрсетілген шаралар ... , - деп ... ... сөзі ... бар атау. Оның жалпы лексикалық мәні бір нарсе ... ... ... ол туралы шамамен тұспалдап айтуды ... ... ... ... ... биыл қыс ... ... сияқты” , - деген
сөйлемдегі "болжам” сөзі "шама” сөзінің синонимі болса, ”тергеуші бірнеше
кісінің жауабын тыңдай келіп бұл ... ... ... ... ... келіді”,- деген пікір айтты сөйлемінде ”версия” ... заң ... ... ... ...... ... ала
тергеуде, анықтама жүргізуде және сот тергеуінде қылмысты ашу үшін керекті
дәлелдемелер ... ... ... ... ... ... заң ... дені төл
тіліміздің негізінде, соның лексикалық құрамында бар ... жаңа ... ... ... ... ... ие ... нәтижесінде пайда
болған. Осындай сөздердің ... ... ... ... ... жалпыхалықтық лексикада әлі күнге дейін қолданылып келеді.
Мысалы, кінә сөзі ана ... ... ... жиі ... , әлде бір ... ... (оқиғаға) біреудің айыпты екенін білдіреді:
”Менің одан әрі оқи алмауыма тек өзім кінәлімін” – деген де ... Ал ... ... бір ... іске жауапты адамды білдіру үшін де, осы сөз
қолданылып , қылмыстың жалпы ... ... ... ... Осы мағынасы
заң термині мәнінде қолданылып қалыптасты. Бұл жөнінде сөздікте ... ...... 1. ... ... тек қана ... ... қылмыстық заңда көрсетілген қоғамға қауіпті іс-әректті немесе
әрекетсіздікті, қасақана ... ... ... ... адам ғана
тартылады. Кінәнің түрлері: қасақаналық, абайсыздық. 2. Азаматтық ... ... ... ... ... оны ... жан әдетте кінәсі болғанда ғана мүліксіз жауапқа тартылады.
Кінәнің болмағандығы міндеттемені ... ... ... ... Басқа
біреуге зиян келтірген жақ, егер зиянын келтірілуіне өзінің кінәлі емес
екендігін дәлелдесе, ... ... ... ... ... мүліктік
жауаптылыққа біреуге кінәсіз (қасақана да емес абайсыздықта да емес) зиян
келтірген жақты тарту кезделуі мүмкін”. /26. ... ... ... ... ... ... жаңа ... жасалуы жайында айтқанда, жаңа терминдердің жасалуы жайында
айтқанда, жаңа ... тек ... ... ... деп ... Бұл ... грамматикалық тәсілдердің де атқаратын ... ... ... Бұл ... жұмыстың кейінгі тараулар арнайы айтылады.
Сондықтан төл ... заң ... ... ... ... осы ... ... тұрып, ана тіліміздің негізінде
жасалған термин сөздердің құрылысында қысқаша зер ... , ... олар ... ... дара және ... ... ... Дара
құрылымды терминдерде мысал- дар:
а) дау, қаулы, атақ, дәреже, қылмыс, ... ... ... ... ... өсиет, тексеру, құжат, құқық т.б.
ә) қорғаушы, асыраушы, тергеуші, тонаушы, жалақор , ... ... ... ... ... ... азаматтық, зиянкестік,
кінәлілік, айыптлық, иелену, парақорлық, болжам, салттық, тапсырма т.б.
Күрделі ... ... ... а) ... ... т.б. ә) сенімхаттың мерзімі, Кеңес ... ... ... ... ... қатысу, ортақ талап, бірлескен қызмет (бұл –
совместная деятельность сөзінің аудармасы ... ... . ... әрекет” болу керек, б) қызметтік тұрғын жайлар, орман қорғау
жүйесі, туу ... ... бау ... ... в) суды өз бетімен
пайдалану , лауазымды адамның атағын өз бетімен иелену, өз бетімен ... сот ісін ... ... ... жасы толмаған адам жөніндегі
үкімнің орындалуына кейінге қалдыру т.б.
Заң терминдерінің жасалуының енді бір көзі ... ... ... алуы не ... басқа тілдердегі дайын термндердің ... ... ... ... ... болып табылады. Осы негізінде қалыптасқан ... орыс ... орыс ... ... да ... европа тілдерінен
және араб, иран тілерінен келген, қытай тілінен ауысқан заң ... ... ... заң сөзі ... ... қытай тілінен ауысса, виндикация, виза,
браконьер, атташ, арбирт, баланс, т.б. орыс тілінен енген терминдер. Енді
бір тоб заң ... ... ... ... ... ... ұғымды
білдіретін мизам, жамиғат, куә, мүдде, ... ... ... сөздер қазақ
тілінен ертеден-ақ белгілі. Мысалы: рәсім ... екі ... ... ... ... ... жоспар, жоба және ереже, дәстүр, салт, /25.51/.
Осының соңғысы (ереже, ... ... ... ... ... ... ауысқан даулет сөзінің де бір ... бар ... ... ... даулет думасы мағыналары ... ... - ... ... да соңғы мағынасы заңдық ұғымды білдіріп тұр. Осы ... бір жай ... араб ... ... заң ... басқа
тілдерден ауысқан терминдердей емес, қазақ тіліне сіңісіп ... ... ... төл ... ... ... өзі ... Бұлардың
бірқатарының қолданылу аясы тарылып архаизмдене бастаған. Мысалы, бұл ... ... ... бір ... ... ... ... арнайы зерттеу
арқылы ғана біліп отырамыз. Өйткені оның ана тілімізге сіңісіп кеткендігі
сонша – ол ... ... ... ... жаң ... ... ... ұйытқы болды (заң –заңдық заңгер, заңшыл, заңқой, заңды, ... заң, әділ заң, ... заң, ұлы заң, ... ... ... төл атаулар сияқты бұл да терминдік ұғымды
білдіретін ... ... ... жалпыхалықтық лексикадан орын алған және
жиі қолданылады (”оның айтқаны біз үшін заң”, - ... ... ...... ... ... салыстырсақ). Сондай-ақ аоаб тілінен
енген , құқықтық ұғымда ... ... ... ... ... ... да ... айтуға болады. Осының өзі тілімізге шығыс ... ... ... ... ... тілдерінен кірген сөздерден ... ... Бұл ... ана ... заң терминдерінің қатарына
араб, иран сөздерінің ауысуы тоқталғаны белгілі. Бұл туралы ... ... ”Ал ... иран ... ... ... мүлде өзгеше. Бұл халықтар
мен қазақ халқының арасында тікелей қарым-қатынас болған жоқ. ... ... ерте ... бұл ... байланысы болғанымен кейінгі
кезеңде, тіпті ортағасырлық дәуірде, қазақтың халық болып ... бері ... ... ... айқын. Араб, иран
тілдерінің қазақ тіліне тигізетін әсері тікелей сөз алу ... ол екі ... бірі – ... ... жеке жұрт ... бөлінбей тұрған кездегі тигізетін әсер-
ықпалының қалдығы немесе орта ғасырдағы түркі әдеби ... ... ... ... ... ... дін, діни оқумен байланысты көрші отырған түркі
халықтарының тілдері арқылы ... ... ... қатарына қосылды.”/27.
42/. Сөйтіп араб,иран тілдерінен енген терминдердің ана ... ... ... ... ... екі ... ... айтуға болады: бірі ... ... өте ... кіруі болса, екіншісі – бұл ... ... ... ... ... ... тілдері арқылы ауысуы.
Заң терминдерінің қалыптасу және даму жолдары әлеуметтік өмірдегі болып
жатқан әр түрлі экономикалық, мәдениет, ... ... ... ... ... ... заң терминдер жүйесінің ... ... ... ... ... ... байланыстыра отырып, оның бастауының
өзі ерте дәуірлерде болғандығын көруге болады.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ тілі лексикасында заңдық ... ... ... ... олар ана ... ... құрамынан белгілі
жүйеге негізделген терминдік топ құра алмады, оған әлеуметтік жағдайда жоқ
еді. ... ... ... ... мен ... оқу орындары.
Қазақ термиологиясының басқа саласы сияқты заң терминдерінің де ... ... ... ... ... кейін бооды деуге болады.
Оған сол кездегі ел өмірінде болған тарихи ... ... зор ... ... ... мен ... ... жасауда
тіл мамандарының үлкен маңызы болды.
Тіл бүгінгі деңгейіне жету жолы оның ... ... ... ... лайықты із қалдырып, сан түрлі жолдармен дамығандығын көреміз.
Демек, қазақ ... ... ... және даму ... әр ... ... кешірген деп айта аламыз.
Заң терминдерінің лексика - грамматикалық табиғаты
3.1. Лексикалық табиғаты
Заң терминдерінің лексика-грамматикалық ерекшеліктері ... ... бір ... мәселелерді талдау жасау арқылы белгілі бір қорытынды
жасауға ... ... ең ... мыналар: осы топқа кіретін атаулардың
затқа , құбылысқа және ... ... ... ... ... ашып, осы
негізде жіктеу ... заң ... ... ... ... осы ... ... жағынан толығу не болмаса
тарылу; заңдық ұғымды білдіретін ұғымды сөздердің басқа салалық терминдерге
қатысты ... мен ... көп ... ... ... ... ... заң терминіне қатысы;
образдылық ауыспалы мағыналылық сияқты лексикалық мағыналардың заңды ұғымды
білдіруге қатысы ... ... де ... ... құрамындағы кез-келген сөздер
сияқты шындық дүниедегі заттар мен құбылыстар жайындағы ұйымдардың ... ... ... сол ұғымдардан таралады. Бірақ олар
құқықтық ғылымның білдіретін фунцияда жиі ... ... ... ұзақ абстракциялану процесін басынан өткізген ... ... да ол ... ... ... ие ... ... алшақтап жалпылық қасиетімен ерекшелеген жаңа ... ... ... болады” дегенде, оны осы тұрғыда түсіну
керек. Мысалы, сот процесінде қылмыстының ісін ... ... ... құқық қорғау органының қызметкеріне ”қорғаушы” деген терминдік
атау ... Бұл сөз ... тілі ... ... ... да стильдік
топтарда қолданылады: ”Қайраттың ”қорғаушысы” бүгін ... ... ... ... ... ... бір де доп ... ... - ...... ... ... ... атау, ал ”Жаудан Москваны
қорғаудағы қазақстандықтардың жанқиярлық ерлігі ... есте ... ... ... сөзі ... ... көп сөздердің бірі
ретінде ”ерлік” сөзін анықтап тұр, арнайы ... ... ... ... ... сөз "адвокат” ұғымын білдіргенде ғана ... ... осы ... ғана ... ұғымның атауы ретінде ... ... ... сөзі ... ... ... ... ұлтына, нәсіліне қарап алалау құқығын шектеу”
деген ұғымда заң терминдерінің қызметін атқарып ... Бұл сөз де тек ... ғана ... ... атқара алады. /26.47/. Ал осы сөз жалпыхалықтық
лексикада басқа мағыналарда да қолданыла береді (ерден ... ... ... ... ... бәрі ... еді т.б. ). Тағы бір ... ... ... байлық ұғымын білдіретін "қор” деген сөз бар. Бұл
жалпыхалықтық ... ... ... сөз. ( Асқар бұл ... ... , - ... ... ... ұғымды бірдірсе,"Қор болды-ау
жаным", -дегенде бейшара болдым-ау, ... ... ... ... Ал осы сөз ... кезде "белгілі бір мақсат үшін белгіленген
ақша немесе материалдық ... Бір ... ... қоры – (валюта қоры,
тұрғын үй қоры т.б. )" мағынасында заң терминдерінің ... ... ... мағынасының дараланып моносемиялануының нәтижесінде осы
қызметте омонимдік қасиетінен арылды. Осы негізде кейінгі ... ... ... ... бола ... ... қоры", "Төле би қоры", ... ... ... т.б.
Сонымен, заңдық ұғымды білдіретін сөздер өз ... ... ... ұлттық мемлекетіміздің құрылуымен байланысты
келген көптеген құқықтық ұғымдарды білдіру үшін, атаулар керек ... ең ... төл ... ... ... Сөйтіп,
мағынасы сол ұғымға сәйкес не жуық келетін ... жаңа ... ... ... жасалуы саналы түрде болады дегенде, осылар
ескеріледі. ... ... ... өту ... ... ... ... бір мағынасының абстракциялануынан жасалса, енді бір
тобы дара мағыналы сөздердің ... ... ... болады. Мысалы,
"сезікті" сөзі "қылмыс ... ... ... ұсталған адам және айып
тағылмастан бұрын бұлтартпау шарасы қолданылған ... , - ... ... ... ... атқарса, "қауіптену" мағынасында жалпыхалықтық
лексикада да жиі қолданылады: неден сезіктендің, ... атып ... ... ... балам, мен ешнәрсені сезіп тұрған жоқпын? "Сезікті секірер"
(мәтел). Осыған көңілім ... ... да ... ... ... ... ... көңілім күптігей болу" сөздері синонимдес, "қауіптену"
мағынасында қолданылған ал екінші сөйлемдегі " ... ... ... ... ... ... жоқпын", "түсініп тұрған жоқпын",
тіркестерінің мәнімен сәйкес келеді. Демек, бұл сөз ... ... ... ... үшін ... ған заң ... бола ... және
соңғы қызметті "қауіптену", "солац шығар-ау деп ойлау" мағынасының
негізінде пайда ... Осы ... айта ... бір жай – ... ... ... ... алғанда, жаңа ұғымды білдіргендіктен басқа
мағыналарының бүтіндей дараланып өз ... ... сөз ... ... ... ... ... болып қалыптасуымен бірге дүниеге жаңа ... де, ... ... ... ... Енді бір ... сөздер
терминге өткеннен кейін тек сол мағынада ғана жұмсалады. Мысалы, "кешірім"
деген заң термині бар. Оның ... заң ... ... (1986 ... ... ... ... – кешірім . Сотталған ... ... ... немесе оның сотталды деген атағын жою туралы
акті. Кешірім беруді СССР ... ... ... мен ... ССР ... жүзеге асырады ". /26. 166./ Бұл күнде "кешірім ... ... жоқ, осы ... ... . ... заң ... айналған
"беттестіру" де тек терминдік мәнде жұмсалатын болды. Ол жалпыхалықтық
лексидада сирек ... Оның ... ... ... болған реттерде тергеуші немесе анықтама жүргізуші адам ... ... ... ... ... ... жауап алған екі куә
арасында ғана болады". Осы әрекетті "беттестіру" дейді. ... ... де ... ... ... ... ... атаулар сияқты жаңа сөздермен толығып не болмаса терминдік
мәннен ажырап, қолданыстан ... ... ... Яғни, бұл саладағы
терминдер құрамында да сөздердің архаизмденуі және неологизмдердің пайда
болуы – үйреншікті ... ... ... ... ... бұл ... берілген әрқилы баға мен қоғамдық ... ... Бір ... ... арасындағы қатанасты жүйелі түрде жүргізуші,
әділет ... ... ... ... жазалау үкімін шығаратындар
билер болғанын ... ол ... "би ... ... оның қызметін
атқарып отырған сөз ( сот) құрамына енді. Бұрын әділеттілік нормасын ... ... деп ... оны ... ... ... ... Оның істеген ісін "күнә" дейтін. Бұл ... де араб ... ... ... ... ... Олар ана ... құқықтық ұғымды
білдіретін заң терминінің қызметінде қабылданған болатын. ... ... ... ... қылмыс, қылмысты" сөздері қабылданып, "күнә,
күнәкар" ... ... ... ... ... ... мынадай жағдайлар да болады: алғашында ... ... ... сөз ... өзі ... ұғымның
күрделенуіне қоғамдық тұрмыстан шығып ... ... ... Ал осы сөз бірнеше уақыттан кейін сол бастапқы қызметін қайта
атқаратын болып, ... ... ... ... да ... Осы күнде
қолданысқа қайта енген "әкім" сөзі осыған дәлел. Бұл ... төл сөзі ... ... ... ... – 1) ... губернатор, бастық; 2) ауыс,
үстемдік етуші, билеуші; 3) ... ... , /60.112/ Бұл сөз ... ... органдарды басқаша атаудың нәтижесінде қолданыстан шығып
қалған болатын. Кейін одақтық басқару тарап, әр республиканың ... ... ... ... ... атқарушы органдарын
білдіретін құқықтық ұғымды осы әкім сөзі білдіретін болды: обылыс ... ... қала ... Бұл сөз ана ... қайтып оралғанда, бұрынғы
мағынасын дәлме-дәл қайталамайды: оның қазіргі мәні бастапқыдан әлде қайда
күрделі. Сондықтан ол енді ел ... ... ... ... ... Президенттік басқарудың жергілікті жерлеріндегі бұтағын
білдіретін заң термині. ... ... ... әкім ... ... ... енген кірме сөздер екенін айттық. Заң терминдерінің құрамы,
сонымен шығу ... екі ... ... ...... төл сөзіне
саналы түрде терминдік мағына беру де, ...... ... ... ... терминдік қызметте қолдану. Осы кейінгі жолмен пайда болған
заң терминдері қатарына орыс тілінен енген не орыс тілі ... ... ... ... ... ... да ... бар: бюрократизм, вакансия,
бюллетень, вексель, виндикация, депутат, диверсия, ... ... ... т.б. осы ... сөздер бұл күнде заң терминдері
қатарынан тұрақты орын алған. Айта кететін бір жай, оған ... мән ... бар. Бұл – ... ... Тек асыра сілтеп алмауымыз керек.
Мәселен, бұл күнде ... ... " ... ... "әнұран",
"гербті" "елтаңба" дейтін болдық, өте орынды, ұғымды, дәл, ... ... ... Керісінше, кез-келген интернационалдық терминдерді
аударудың жолы осы екен деп, қазақшалай беру де ... Оны ... ... қоюы да ... Тағы бір кемістік терминді әр түрлі
тәржімелеудің салдарынан бір ұғымды бірнеше сөз ... ... ... бар. Мысалы, "семья" деген заң терминдері бар ( кең мағынада саяси
– әлеуметтік мәнді ... ... ... ... ... отбасы,
жанұя, түтік, ошақ сөздері арқылы беріліп келеді. Төртеуі де қолданыста,
әрбір ... ... осы ... өз ... ... ... ... кезде көбейіп кетті. Олар терминкомның шешімі "де құлаққа
аспайды, өйткені бұл ... осы ... ... "отбасы" атауын ғана
термин ретінде бекіткенін білеміз. Бір ұғымды білдіретін ... ... ... сөздерінің заң сөздігінде термин қызметінде
біріншісі ғана алынған. Бірақ практикада осының ... ... ... бұл ... ... ... жуық ... да бар: "айыпкер " үстінен "қылмысты" іс қозғалып, ол
сотта қаралып жатқан адам ... ... ... ... ... мойнына
қойып, сотта жазасын алған кісі ұғымын білдірсе керек. Осы ... ... заң ... ... ... ... берілген:
"Обвиняемый – айыпкер. ... ... деп айып ... адам"
/26.123/."Преступник - қылмыскер". Қоғамдық немесе мемлекеттік құрылысқа,
шаруашылыққа ... ... ... ... ... ... саяси, еңбек, мүлік және басқа құқықтарға қол ... ... ... ... ... заңда көрсетілген құқық тәртібін
бұзған, қоғамда басқа да сондай іс-әрекет жасаған ... ... ... мен ... ... екі ... ұғымды білдіретін заң термині,
олар синонимдік қатар түзе алмайды. Осы арада айта ... бір жай ... мен ... ... ... туралы. Бұл екі сөздің
мағыналарының арасына да тепе-теңдік белгісін қоюға болмайды. Біріншіден,
қылмыскер ертерек ... ... ... сөзі оған ... ... қызметте жиірек қолданылады: "Қылмыскер адам" тіркесінен гөрі
"қылмысты адам" тіркесі тілдік нормаға сәйкес келеді. ... ... ... мәні қылмысты атауынан басқаша. Біріншісі, бұрын бірнеше
рет қылмыс ... елге ... ... ... ... - ... ... мәнде айтылса, екіншісі, бұрын қылмыс жасап қолға
түспеген, осы ... ғана ... ... тыс ... белгілі болып
отырған кісіні аңғартады. Сөз ... ... ... ... ... ... қажет ететін бұралаңдары көп болады. Қазақ
тілі заң терминдерін жасағанда, мұны міндетті түрде ескеріп ... ... ... сөздер әр түрлі функционалдық стильде ғылыми
әдебиеттерде ... ... ... бір ... ... ... жалпыхалықтық лексиканы байытуы, ... ... өтуі ... ... "Бұл кісі ... ... ... деген сөйлемдегі прокурор сөзі
заң термині болу қызметінде жұмсалып тұрған жоқ, бұл ... сол ... ... ... роль атқаратын кісі", - ... ... тұр. ... ... ... ... ... басқа сөздердің
қоршауында келіп, ауыспалы ... жиі ... ... ... ие ... жалпыхалықтық лексикаға өткенде терминдік қасиетін
жоғалтады. "Прокурор" сөзінің соңғы мағынада қолданылуында осы ... Оның ... ... ( заң ... ... ұғым емес, үйдің иесі,
әйелі деген ұғымды білдіреді);
2. ... ... ... яғни ... ... ... көтеріңкі дауыспен айтылады да, мағынасында ерекше бір ... ... ... ... ... ... болған. Мұндай көпмағыналылық,
экспрессивтік – эмоционалдылық терминдерде болмайтын, ... ... ... ... ... сөзі де – заң ... ... - ақтаушы.
Адвокаттар коллегиясының мүшесі". Оған жоғарғы білімі бар және ... ... кем ... екі ... стажы бар. Мұндай көпмағыналық,
экспрессивтік-эмоционалдық ... ... ... ... ... Сондай-ақ "адвокат" сөзі де – заң термині. Авокат – ... ... ... Оған ... ... бар СССР ... Қазір осы сөз де кейде заңдық мамандықты білдіру қабілеттінен
басқа мәнде жұмсалады. Ол да бастапқы ... ... ... мәнде
жұмсалады. Ол бастапқы мағынасынан ауысып, келтірінді ... ... ... Мысалы: "Бұл арада сенің араласатын жөнің жоқ, ... ... ... ... адвокататтығыңның қажеті болмай қалды", - ... сөзі ... ... ... сияқты атаулардың
білдіретін мағынасын білдіреді. Сөйтіп, адвокат сөзі де осы қолданыста
бейтарап лексикадағы ... ... ... ... қосылады.
Сондықтан да бұл сөздің кейінгі мағынада заң терминдерінің ... ... ... ... ... ие ... ... мәнді білдіріп жүр. "Куә " сөзі де заң термині:
"Свидетель - куә". Қылмыстық немесе азаматтық іс бойынша ... ... ... ... жауап бере алатын адам" /26.212/. Осы сөз де бұл ... ... кең ... айтылып терминдік қызметтен басқа
мағынада да қолданыла береді.
Мысалдар: "Күнә" сөзі. Зәбір көргенді, ... ... ... заң ... үкім шығаруға тырысты. (М.Қаратаев). 2. Бұған
бүкіл ауыл куә. Келестің жұмсақ толқындары куә, ... да ... ... да куә. ... ... куә сөзі ұғымды
білдірсе, екінші ... олай ... ... ... ... ... тұрған жоқ, жалпы болған істі дәлелдеуші деген
ұғымды білдіреді және дәлелдеуші міндетін бұл арада бүкіл бір ... да, ... та ... ... бол ... куә бол ... куә
бол Алатауым", - дегенде тауды куәлікке шақырады. Бұл арадағы куә
сөзін де заң термині деуге келмейді.
"Жала" сөзі де ... ... ... ... - ... ... ... қылмыстық кодексі бойынша ауызша жазба түрінде ... ... ... ... ... не ... ауыр
қылмыс істеді деп айыптап, жал жабу қылмыс болады. Сөйтіп, қылмыстың
түрі ретінде заң ... ... орын ... ... ... ... ... айтылған жеңіл өсек те жала делінді.
Соңғысы терминдік мәнде ... ... ... ... ... "өсек", "жалаған" сөздерімен сәйкес келіп
синонимдік қатар түзеді. Бұл орым тілінедегі "сплетня" деген сөздің
мағынасынбереді.
Осы сөздің ... ... ... ... сөзі де – заң ... бір ... ... ұғым атауы ретінде "Қылмысты істер
кодексінде" жазылған. Нақақтан біреуге жала жапқан немесе жауапқа
тартылған адам деген ... ... Осы сөз бұл ... тек ... ғана ... ... ... бірге, жалпылексикадағы
"өтірікші", "бәлеқор" сөздерімен сәйкес мәнде жұмсалып, ... ... ... үстінен неше алуан ... ... ... ... ... "Әр жылдар
ойлары") Мәселе түсінікті болса керек, - деп Аманқұлов ... Бұл ... өзі ... ... ... жалақор да
екен". /28/ Сонымен заң терминдері оның мағыналары бір жағынан және
екінші жағынан терминдік ... ... ... ... ьолығып жатса, екінші жағынан терминдік мәндегі сөздер
жалпылама лексикаға өтіп, заңдық ұғымды білдіру ... ... ... ... ... ... болып жататын өзгерістер
заң терминдері құрамында да болады және олар сөз құрамының кез-
келген ... ... ... ... ... ... ... оны ана тіліміздің лексикалық қорынан бөліп қарау
мүмкін емес, ол да лексикалық қордың ... ... ... ... арқылы басқа салаларынан ерекшеленетін функционалдық бір
тармағы болып табылады.
Құқықтық ұғымдар әр түрлі ... ... ... ... өз ... бірнеше топтарға бөлінеді. Мысалы, қылмысты істер
құқығы, азаматтық құқық, мемлекеттік құқық, әкімгершілік құқығы т.б.
заң ... атын ... ... ... жемқор, рецидивист
қылмыс түрінің атын білдіреді. Ал ... ... ... заң ... ... ... ұғымдарды
білдіретін сөздер. Сот, прокуратура, заң консультациясы, милиция,
әділет министрлігі, әділет басқармасы, ... ... ... мекемелер заңдық қорғау органдары туралы ұғымдардың атауы
болып табылады. Осы атаулардың әрқайсысы ішкі мәніне ... ... ... "Заң ... ... ... ... "қылмыстық
құқық", "азаматтық құқық", "мемлекеттік құқық" тармақтары енетін
болса, бұл күнде оның ... ... ... бұл ... көптеген
жаңа ұғымдар қосылған және де заң терминдерінің ... ... ... ... ... ... жала – ...
бәлеқор –өсекші –өтірікші т.б. Осындағы "жала" сөзі қылмыстың атынг
білдірсе, "жалақор" мен "арызқой" сөздері жалақор ... ... ... ... мен ... сөздері де солай, олар
соңғы сөздердің мағынасын нақтылай, ... ... ... ... ... сайын сөздердің терминдік мәні төмендей береді,
сөйтіп, ... олар ... ... ... ... басқа түріне ауысуы мүмкін. Мысалы, жанжал, жалақор заң
термині ретінде ... сөз ... одан ... сөздердің осы
қызметі біртіндеп төменде ... ... мен ... ... мән ... ... қызметі өше бастағаны
байқалса да, адамдар арасындағы қатынастар ... ... ... қылмыс болмаса да, соған жақындап қалған адам мінезі
білінеді т.б.
Тек пен түрдің ара ... заң ... ... ... ... ... кез-келген қылмыстың ... ... ... ... ... оның ... тән ... бөлшектері
болатындығы, олар да терминдік мәнге ие екендігі мәлім: магазин тоналды
дейік – қылмыс . Осыны ... үшін заң ... ... ... ... жасалған жерді мұқият зерттейді, қылмыстың болған уақытын
айқындайды, оны көрген адамдардан, жәбірленушіден жауап ... ... да ... ... жинайды, қылмысты істеуші, оны жасау себебі
жайында жорамал жасады, тоналған заттардың жалпы көлемін айқындайды. ... мен ... ... бар. Олар "қылмыстың обьектісі", "қылмыстың
субъектісі", қылмыс жасаған жер", "қылмыстың жасалу ... ... ... "қылмысқа байланысты куәгерлер", "жәбірленуші", "қылмысты
дәлелдейтін айғақты заттар". Бұл ... ... ... мен ... ... ... және ... қылмысты зерттеуде осы терминдер
қолданылады. Бұл терминдердің жиынтық аты "қылмыстық істі зерттеу" делінсе,
оның мағынасының ... ұғым ... ... ... ... ... мағыналарын айтқанда терминдердің басқа салалары
сияқты моносемантизм мұнда да олардың ... ... ... ... ... ... тіліндегі лексиканың бұл саласына
жататын сөздерге де сөз құрамына басқа ... ... ... ... ... ... кездесе береді. Мысалы,
"тергеуші" , ... ... ... ... ... ... сөз бұл ... термині болып қалыптасқан "Следователь – тергеуші"
"Прокуратураның тергеушісі ", іскі істер ... ... ... ... ... ... ... бойынша алдын-ала
тергеу жұмысын жүргізеді. ... ... бола ... ... ... ... істерді не болмаса ... ... ... "тергеуші" сөзінің орнына "іс жүргізуші", "жауап алушы"
сөздерінің бірін ... ... ... ... , ... ... "айқындау" сөздері де мағыналары бір-біріне жуық синоним
сөздер ... ... Осы ... ... ... ... ... – анықтау. Қылмысты алдын ала тергеуге байланысты әрекеттердің
бірі". /26.55/. Осы сөздердің синонимдес ... ... ... ... ...... сөздерде бұл сөздер туралы берілген түсініктерді
келтірсек: "анықтау - выяснять", определять, уточнять; ең алдымен ... ...... уточнять; анықтаудың қажеті жоқ – нет необходимости
выяснении./26. 34/.
"Дәлел – ... ... ... ... ... салыстырғанда бұл сөздердің бір-бірімен синонимдестігі білінеді.
Ал ... та , ... де ... ... ... сондықтан заң
терминдері: "улика - дәлел. Қылмысты істер жүргізу заңдарында кездесетін
ұғым. "Айғақты ... ... сөзі ... ... ... ... зат, ... сылтау, айғақ. Ерекше халықшыл бағыты үшін, өнер, еңбегі
үшін Абайды бағалаушы халық саны сол тұстың өзінде де ... ... ... еді. ... сол – ... ... ... өлтір! Қисық десең, кәнеки
дәлел келтір. Осы сөйлемде туындаған "дәлелдеме", "айғақтама" ... ... Олар да ... ұғымды білдіреді.
Заң терминдерінің, онымен синонимдік қатар түзетін ... ... әр ... ... 1) ... ... білдіретін ана тіліміздің төл
атауларының қызметін басқа тілден енген кірме сөздер де ... ... ол осы ... төл ... синонимдік қатар түзеді. Мысалы,
"кәсіптің түрі" деген ... ... не ... ... ... кірме сөз "квалификация" –бұл күнде осы ... заң ... жиі ... жүр. ... "би" сөзі ... ... елдің тілінен
"сот"сөзі келіп, осы екі сөз бір ... ... ... ... ... ... осы мәнді "сот" сөзі жеке білдіретін болды. "Жол", " жарғы "

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ терминологиясы қалыптасуының кезеңдік сипаты37 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
N-винилкапролактам негізіндегі (СО)полимерлердің физика-химиялық және термосезімтал қасиеттері67 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«геосаясат» терминінің шығу тарихы5 бет
«киниктер» терминінің шығу тегі24 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь