Стилистика

Мазмұны

Кіріспе

Бірінші тарау. Стилистика . тіл ғылымының бір саласы.
1.1 Стилистика және оның анықтамасы.
1.2 Стилистиканың пәні, оның негізгі мәселелері.
1.3 Стилистиканың негізгі ұғым категориялары.
1.4 Стилистикадағы «стиль» ұғымы.
1.5 Функционалды стильдердің тілдік сипаттамасы.
1.6 Функционалды стильдердің стильдік белгілері.
1.7 «Стилистикалық норма» ұғымы туралы.
1.8 Стилистикалық қате және оның түрлері.

Екінші тарау. 9.сыныпта стилистиканы оқытудың әдіс.тәсілдері.
2.1 9.сыныпта қазақ тілі пәнін оқытудың ерекшеліктері.
2.2 Әдеби тіл стильдерін оқыту.
2.2.1 Ауызекі сөйлеу стилін оқыту.
2.2.2 Көркем әдебиет стилі.
2.2.3 Ресми іс қағаздар стилі.
2.2.4 Публистикалық стиль.
2.2.5 Ғылыми стиль.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттердің тізімі
КІРІСПЕ

Стилистика – тіл мамандарын дайындайтын факультеттердің бәрінде оқытылатын негізгі пәндердің бірі. Оны оқытудың теориялық та, практикалық та маңызы зор. Курстың мақсаты – студенттерді стилистиканың негізгі мәселелерімен, стильдерді тілдік ұйымдастыру ұстанымдарымен, тілдік құралдарды сөйлеуде қолдану заңдылықтарымен таныстыру.
Бұл пән студенттер мен оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі. Жоғары оқу орындарында филолог маман дайындауда стилистика курсының міндеті – студенттерді тілдің стилистикалық ресурстары туралы, стилистикалық нормалар туралы, олардың тарихи өзгермелілігі және тілді қолдану жағдайына байланысты әртүрлі варианттарға ие болып келетіндігі туралы мағлұматтар беру; тілдік құралдарды пайдалану контекстің стильдік реңіне байланысты болатындығы жөнінде түсіндіре отырып, стильдік қателерді болдырмауға үйрету.
Мектеп оқушыларының сөйлеу тіліне көбіне мәтіннің стильдік бірыңғайлығын сақтамау, тілдің бейнелеу құралдарын орнымен пайдалана білмеу, синонимдік қорының жұтаңдығы, сөйлеудің көбінесе штампқа құрылуы, шығарманы жалаң лепірме патетикаға құрып жазу сияқты т.б. қателер тән болып келеді. Мұндай қателер тілдік құралдардың стилистикалық «реңктерін» білмеуден туады.
Сондықтан оқушыларда стилистикалық дағды мен стилистикалық түйсікті тәрбиелеудің қажеттігі зор.
Тілдік пән ретіндегі стилистиканың предметі (пәні), міндеттері, сипаты, көлемі мен мазмұны, оның басқа ғылым салаларымен қарым-қатынасы әртүрлі түсіндіріліп жүр. Оның негізгі қарастыратын мәселелерінің қатарына әдеби тілдің стилдік тармақтары, тілдің бейнелегіш, мәнерлегіш құралдары, синонимдер т.б. жатқызылғанымен, олардың өзін түсіндіруде әртүрлі көзқарастар болып келді. Стилистика ғылымы дамыған сайын жаңа мәселелер туындап отыратыны да түсінікті.
Ал оның түрлерін (салаларын, бағыттарын) анықтауда ғалымдар арасында онша көп пікір алшақтықтары жоқ.
В.В.Виноградов стилистиканың өзара бір-бірімен байланысты, бірақ өзіндік мәселелері, өзінің міндеттері, өлшемдері мен категориялары бар үш түрін бөліп көрсетеді. Олар:
1) «жүйелердің жүйесі ретіндегі» тілдің стилистикасы немесе құрылымдық стилистика, ол тілдің функционалды стильдерін зерттейді;
2) сөйлеу (сөз) стилистикасы, ол ауызша және жазбаша сөздің қоғамдық шартталған түрлері мен жанрлары арасындағы мағыналық және экспрессивтік-стилистикалық сипаттағы айырмашылықтарды зерттейді (мыс: лекция, пікірталас, баяндама, әңгімелесу, мақала, ғылыми пікір, құттықтау хат т.б.);
3) көркем әдебиет стилистикасы, ол көркем шығарманың, жазушының стилін құрайтын барлық элементтерді зерттейді [1, 20].
М.Н.Кожина стилистиканың төрт бағытын немесе аспектісін көрсетеді.
1) Тілдің стилистикалық байлығын (қорын) зерттейтін бағыт, бұл сипаттама стилистикаға жатады, өйткені ол тілдегі барлық бояулы құралдарды, сөздер мен тілдік тұлғалардың, құрылымдардың бейнелеуіш қасиеттерін, мағыналық-функционалдық мүмкіндіктерін зерттейді. Бұл бағыттың негізгі бір нысанына тілдің стилистикалық синонимиясы жатады.
2) Функционалды стилистика. Ол функционалды стильдерді зерттейді.
3) Көркем әдебиет стильдері туралы ғылым.
4) Практикалық стилистика [2].
Стилистика қандай ғылым екенін түсіну үшін алдымен оның басқа пәндердің ішінде алатын орнын анықтап алу керек. Стилистика да тіл ғылымының басқа салалары сияқты тілдік құралдарды, тілдік тұлғаларды (бірліктерді) зерттейді. Бірақ олардан айырмашылығы: тілдік тұлғалардың қарым-қатынастың белгілі бір саласы мен мақсат-міндеттеріне сай қолданылу ерекшеліктерін зерттейді.
Стилистиканың, тіл ғылымының басқа салаларындай, тек өзіне ғана тән тілдік бірліктері жоқ: ол фонетиканың объектісі - дыбыстарды да, лексикологияның объектісі - сөздерді де, морфологияның объектісі - морфемаларды да, синтаксистің объектісі - сөз тіркестері мен сөйлемдерді де, солардың бәрінің жиынтығын зерттейді. Бірақ, жоғарыда айтқандай, олардың тілдік қатысымның саласы мен мақсат-міндеттеріне сай жұмсалу, қызмет ету жағдайларын зерттейді.
Стилистиканың аталған пәндерден ерекшелігі: тілдік құралдарды басқаша қырынан – қызмет ету, қолданылуы тұрғысынан, сол арқылы олардың адамға әсер етуі жағынан зерттейді (ал фонетика, грамматика, лексикология тілдің, тілдік элементтердің құрылысын зерттейді). Мысалы, лексикология синонимдерді құр атап көрсетеді, ал олардың қайсысы қандай жағдайда қолданылуын көрсету – стилистиканың міндеті.
Демек, стилистика тілдік құрылымның элементтерін фонетика, лексикология, грамматика сияқты құрылысы мен мағыналары жағынан зерттеумен шектелмейді, сонымен бірге олардың қолданыс кезіндегі ерекшеліктерін, мағыналық, эмоционалдық реңктерін айқындайды.
Мұның бәрі қандай тіл болмасын құрылымы, құрылысы жағынан толық анықталып болғаннан кейін ғана мүмкін болады. Сондықтан қазақ тілінің стилистикасы да ғылым ретінде қазақ тілінің дыбыстық құрылымы, сөздік құрамы, грамматикалық құрылысы толық зерттеліп болғаннан кейін ғана дүниеге келді. Бұл стилистиканың басқа ғылым салаларынан кейінірек пайда болғанын дәлелдейді. Осыған байланысты болса керек, В.В.Виноградов: «Тілдік құралдардың әсер ету сапаларын зерттей отырып, сөздік құрамдағы, сөз таптарындағы, синтаксистік құрылымдардағы синонимдік эквиваленттерді, варианттарды айқындай отырып, стилистика тілді зерттеудің өзіндік бір биік шыңы, ұлттық тілдік мәдениетті арттырудың теориялық негізі болып табылады»,- дейді [3].
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Виноградов В.В. Проблемы русской стилистики. М., 1981.
2. Кожина М.Н. Стилистика русского языка. М., 1993.
3. Виноградов В.В. Предисловие к книге Ефимов А.И. Стилистика русского языка. М., 1969.
4. Степанов Ю.С. Семиотика. М., 1971.
5. Солнцев Ю.С. Язык как системно-структурное образование. М., 1977.
6. Щерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. Л., 1974.
7. Винокур Г.О. Избранные работы по русскому языку. М, 1959.
8. Щерба Л.В. Избранные работы по русскому языку. М.,1957.
9. Античные теории языка и стиля. М.-Л., 1936.
10. Виноградов В.В. Итоги обсуждения вопросов стилистики. - Вопросы языкознания, 1955. №1.
11. Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. М., 1963.
12. Сулименко Н.Е. Стилистические ошибки и пути их устранения. М.-Л., 1966.
13. Аханов К А. Тіл білімінің негіздері. А., 1998.
14. Байтұрсынов А. Жазу қосымша белгілері мен тыныс белгілерінің жалпы ережесі. Тіл талғамы.
15. Бағдарлама. Қазақ тілі. 5-9-сыныптар. А., 1999.
16. Жәшбеков Ө. Ата-баба мұрасы: Уақыт пен өмір талаптары тұрғысынан. Дүние жүзі қазақтарының құрылтайы. А., 1993.
17. Жиенбаев С. Сөйлемнің тыныс белгілері, А., 1940.
18. Мұсабекова Ф. Тыныс белгілерін оқытудың кейбір мәселелері. А., 1959.
19. Сыздықова Р. Емле және тыныс белгілері. А., 1996.
20. Хасенов Ә. Пунктуацияны оқыту жолдары. А., 1957.
        
        Мазмұны
Кіріспе
Бірінші тарау. Стилистика – тіл ғылымының бір саласы.
1.1 Стилистика және оның анықтамасы.
1.2 Стилистиканың пәні, оның негізгі мәселелері.
1.3 Стилистиканың негізгі ұғым ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы.
1.6 Функционалды стильдердің стильдік белгілері.
1.7 «Стилистикалық норма» ұғымы ... ... қате және оның ... тарау. 9-сыныпта стилистиканы оқытудың әдіс-тәсілдері.
2.1 9-сыныпта қазақ тілі пәнін ... ... ... тіл ... ... ... сөйлеу стилін оқыту.
2.2.2 Көркем әдебиет стилі.
2.2.3 Ресми іс қағаздар стилі.
2.2.4 Публистикалық стиль.
2.2.5 Ғылыми стиль.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттердің тізімі
Кіріспе
Стилистика – тіл ... ... ... ... негізгі пәндердің бірі. Оны оқытудың теориялық та, практикалық
та ... зор. ... ... – студенттерді стилистиканың ... ... ... ... ... тілдік
құралдарды сөйлеуде қолдану заңдылықтарымен таныстыру.
Бұл пән студенттер мен ... ... ... қалыптастыруға
көмектеседі. Жоғары оқу орындарында филолог маман дайындауда стилистика
курсының ...... ... ... ресурстары туралы,
стилистикалық нормалар туралы, олардың тарихи өзгермелілігі және тілді
қолдану жағдайына байланысты ... ... ие ... ... ... ... тілдік құралдарды пайдалану контекстің стильдік
реңіне ... ... ... ... отырып, стильдік қателерді
болдырмауға үйрету.
Мектеп оқушыларының сөйлеу тіліне көбіне ... ... ... тілдің бейнелеу құралдарын орнымен пайдалана
білмеу, синонимдік қорының жұтаңдығы, ... ... ... ... ... ... патетикаға құрып жазу сияқты т.б. қателер тән болып
келеді. ... ... ... ... стилистикалық «реңктерін»
білмеуден туады.
Сондықтан оқушыларда стилистикалық дағды мен стилистикалық ... ... ... пән ... ... предметі (пәні), міндеттері, сипаты,
көлемі мен мазмұны, оның басқа ғылым салаларымен ... ... жүр. Оның ... ... мәселелерінің қатарына әдеби
тілдің ... ... ... бейнелегіш, мәнерлегіш құралдары,
синонимдер т.б. жатқызылғанымен, ... өзін ... ... ... ... Стилистика ғылымы дамыған сайын жаңа ... ... да ... оның ... ... ... ... ғалымдар арасында
онша көп пікір алшақтықтары жоқ.
В.В.Виноградов стилистиканың ... ... ... бірақ
өзіндік мәселелері, өзінің міндеттері, өлшемдері мен категориялары бар ... ... ... ... «жүйелердің жүйесі ретіндегі» тілдің стилистикасы немесе құрылымдық
стилистика, ол тілдің функционалды стильдерін зерттейді;
2) сөйлеу (сөз) ... ол ... және ... ... ... түрлері мен жанрлары арасындағы мағыналық және экспрессивтік-
стилистикалық ... ... ... (мыс: лекция,
пікірталас, баяндама, ... ... ... ... ... хат
т.б.);
3) көркем әдебиет стилистикасы, ол көркем шығарманың, жазушының стилін
құрайтын ... ... ... [1, ... ... төрт ... немесе аспектісін көрсетеді.
1) Тілдің стилистикалық ... ... ... ... ... ... жатады, өйткені ол тілдегі барлық бояулы құралдарды,
сөздер мен тілдік ... ... ... ... ... ... Бұл бағыттың негізгі бір
нысанына тілдің стилистикалық синонимиясы жатады.
2) Функционалды стилистика. Ол ... ... ... ... әдебиет стильдері туралы ғылым.
4) Практикалық стилистика [2].
Стилистика қандай ғылым екенін түсіну үшін ... оның ... ... ... орнын анықтап алу керек. Стилистика да тіл ғылымының басқа
салалары сияқты ... ... ... ... ... Бірақ олардан айырмашылығы: тілдік тұлғалардың қарым-қатынастың
белгілі бір саласы мен мақсат-міндеттеріне сай ... ... тіл ... ... салаларындай, тек өзіне ғана тән
тілдік бірліктері жоқ: ол ... ... - ... ... ... - ... де, ... объектісі -
морфемаларды да, синтаксистің объектісі - сөз ... мен ... ... ... ... зерттейді. Бірақ, жоғарыда айтқандай,
олардың ... ... ... мен мақсат-міндеттеріне сай жұмсалу,
қызмет ету жағдайларын зерттейді.
Стилистиканың аталған пәндерден ерекшелігі: тілдік ... ...... ету, қолданылуы тұрғысынан, сол арқылы олардың адамға әсер
етуі жағынан зерттейді (ал ... ... ... тілдің,
тілдік элементтердің құрылысын зерттейді). ... ... құр атап ... ал ... ... ... жағдайда
қолданылуын көрсету – стилистиканың міндеті.
Демек, стилистика тілдік құрылымның ... ... ... ... құрылысы мен мағыналары жағынан зерттеумен
шектелмейді, сонымен бірге олардың ... ... ... ... реңктерін айқындайды.
Мұның бәрі қандай тіл болмасын құрылымы, құрылысы жағынан толық
анықталып болғаннан ... ғана ... ... Сондықтан қазақ тілінің
стилистикасы да ғылым ретінде ... ... ... ... ... грамматикалық құрылысы толық зерттеліп болғаннан кейін ғана ... Бұл ... ... ... салаларынан кейінірек пайда болғанын
дәлелдейді. Осыған ... ... ... ... «Тілдік
құралдардың әсер ету сапаларын ... ... ... ... сөз
таптарындағы, синтаксистік құрылымдардағы ... ... ... ... ... ... ... өзіндік бір биік
шыңы, ұлттық тілдік мәдениетті арттырудың теориялық негізі болып табылады»,-
дейді [3].
Бірінші тарау.
Стилистика – тіл ғылымының бір ... ... және оның ... ... ... ... ... қалыптасқан анықтамасы жоқ.
Мұның бір себебі өзінің қалыптасуы барысында тіл білімінің бұл саласы әр
түрлі ... ... ... ... ... ... тілді зерттеу
аясында дамыса, соңғы кездері оның ... ... ... ... ... ... ... алсақ, стилистика тілдің мәнерлі құралдары
туралы, сонымен қоса тілдік ... ... ... ... ... ... мен ... сәйкес қолдану, яғни тілдің
қызмет ету заңдылықтары туралы ілім деп анықтауға болады. ... ... ... мәнге ие болған ондай салаларына ғылыми,
көркем, публицистикалық, ресми және тұрмыстық салалар ... ... осы ... ... ... ... ... мәнерлегіш құралдары туралы ілім деп ... ... ... ... функционалдық жағы ескерілмей, ол
тек тілдің стилистикалық боямалы құралдарын зерттейтін болып ... ... ... ... стильдер туралы ғылым деп қана
қарау да жеткіліксіз, өйткені стилистика ілімі тілдің ... ... ... ... ... әрі стилистикалық қор функционалды
стильдерді қалыптастыруға да уақыт өте келе белсенді қатысады.
Сонымен, жоғарыдағы ... ... ... тән ... деуге
болады. Жалпы стилистика зерттеу бағыттарына қарай іштей тармақталады.
1. Контекстен тыс түрде тілдің стилистикалық қорын зерттейтін саласы ... ... ... ... ... саласында қолдану заңдылықтары туралы
ілім – функционалды немесе қолданымдық стилистика.
3. Көркем әдебиет стилистикасы.
4. Нормативті, практикалық стилистика.
Құрылымдық стилистика тілдік ... ... ... ... ... жағдайына қатыссыз тұрғыда зерттесе, қолданымдық
стилистика, керісінше, тілдік құрылымдардың қызмет ету ... ... бір ... ... ... бір ... ... жазбаша т.б.) қолдануымен байланысты қарастырады. Көркем әдебиет
стилистикасы тілдік ... ... ... ... ... ... ... өнер тудырушы, өнер құбылысы ретіндегі
қолданысын, яғни көркем ... ... ... Ал, практикалық
стилистиканың міндеті – стилистикалық тілдік мәдениетті қалыптастыру. Бұған
негіз болатын ... ... ... және оның ... ету заңдылықтарын
меңгеру, мұның өзі сөз қолданудың стилистикалық ... ... ... ішінде тілдің стилистикалық қорын зерттейтін құрылымдық
стилистика саласы - әріден келе ... ... ... Оны ... десе де ... Ол ... ... бояуға ие құралдарын,
тілдік тұлғалардың (дыбыстан мәтінге дейінгі) мәнерлегіш ... ... ... ... ... ... құралдар да осы стилистиканың ... ... ... ... ... – оның ... ... аймағын
құрайды. Бір сөзбен айтқанда, жалпыхалықтық тілдік қордың (байлықтың)
стилистикалық ... ... ал ол ... ... базасын
құрайды.
Филология ғылымында стилистика, стиль сөздері ертеден қолданысқа ие.
Ресейде 19, ... 18 ... ... ... ... ... шықты (мысалы, әртүрлі ... ... ... ... ... ... теориялық сипаттағы еңбектер де жарық
көреді. Алайда, ғылыми пән ретінде стилистика 20 ғасырдың 20-30 ... ... ал оның бір ... ... ... ... 50 ... бастап белсенді түрде зерттеу объектісіне айналады.
Стилистика, стиль ұғымының мәні тілдің коммуникативтік аспектісімен,
тілдің қолданысымен, қызмет ету ... ... ... Бұл ... бөлу 19 ... аяғы 20 ... ... тілші ғалымдардың
еңбектерінен бастау алады: ... Ф. де ... ... де ... ... Л.П.Якубинский, Р.О.Якобсон,
В.В.Виноградов, Г.О.Винокур т.б.
Функционалдық-стилистикалық зерттеулер, әсіресе, өткен ... ... тіл ... ... ... ... оның ... (тілдің
тұрақты күйінен даму жағдайын) зерттеуге ауысуынан бастап ... ... ... ... тіл нормасы мәселелерін зерттей
бастауға да тығыз байланысты (чех ғалымдары: В.Матезиус, ... және орыс ... ... Г.О.Винокур т.б. еңбектері).
Стилистиканың қалыптасуына тіл ғылымының «ұсақ» бірліктерді зерттеуден
«ірі» бірліктерге ден қоюы да ... - ... ... ... ... ... әдеби тіл, тіл мәдениеті мәселелерін зерттеу де
өзіндік үлес қосты.
Бұқаралық ... ... ... ... ... сөз ... одан әрі ... бола түседі.
Мәтін лингвистикасы, прагматика стилистикалық зерттеулердің кейбір жаңа
бағыттарын туғызды. Ю.С.Степанов: «Қазіргі уақытта ұлттық мәдениетті, тілді
және психологияны зерттеу ... (тіл ... бір ... ... ... одан әрі ... ... түсті»,- дейді [4,21].
Стилистика, сонымен, өзінің сипаты, мәні жағынан – функционалды сипатқа
ие (оның даму тарихы соны дәлелдейді). Бұл теориялық ғылым бола ... ... ... ... ... ... ... стилистиканың
дамуы (функционалды стилистиканың) тілді оқыту әдістемесіне, басқа
қолданбалы салалардың ... ... ... ... тілдік
теорияның іргелі мәселелерін зерттейді (мыс, ... ... ... құрылымдық және функционалдық аспектілерінің байланысы, қызмет ету
заңдылықтары, тіл мен ... ... ... ... ұлы ... бірі – тілдің қос қырлылығының
(жүйелілігі мен қызмет ететіндігі, қозғалмалылығы) ашылуы ... Тіл ... ... ... Мұның бір жағы - құрылымдық-жүйелік ... ... ... ... жағы (сөз ... енді ғана ... бастады.
Тіл - өте күрделі, көп қырлы құбылыс. Сондықтан оны бірден тұтастықта
алып зерттеу мүмкін емес, жеке бір ... ... ... ... ... т.б. ... ... ғасыр тіл ғылымының үлкен ... деп ... ... ... ... жан-жақты қарастыруын айтуға болады. Бірақ бұл тілдің
кейбір мәнді белгілерін анықтауға жеткізе ... ... ... ... ... ... кең өріс алып, тілдің
функционалдық ... ... ... көңіл бөліне бастады.
Шынында, тілді тек жекелеген ... ... деп ... ... жеке ... ... болсын, не, тіпті, тілдің тұтас
жүйесі болсын әлі коммуникативтік қызмет атқармайды. Жеке ... ... ... ол мүмкіндік түрінде ғана қатысады. Бұл маңызды ... ... ... асуы тіл ... ... процесінде қолданысқа түскенде
ғана мүмкін болады. Тек осы жағдайда тіл ақпарат ... жүйе ... ... жүйе мен оның қызметінің (қолданымының) бірлігі ретінде түсіну
ғана оның қатысымдық табиғатын ... ... ... ... ... ... тек тілдік жүйені сөйлеу актісінде пайдалану ғана деп ... ... ... ... ... ... процесінде пайдалану деп
түсіну керек, яғни қарым-қатынастың мақсаты мен ... ... ... ... ... факторлардың әсерімен қолданысқа түсуі дегенді
білдіреді. Бұл сөйлем – ... ... ... ... ... (олардың әртүрлі топтарының) белгіленуі, ұғымның
бейнеленуі қарым-қатынас үшін, тілдің қатысымдық ... ... үшін әлі де ... ... ... процесінде контексте
сөздердің жалпыланған мағыналарын нақтылау жүріп ... ... ... ... ... ... ... бірдей мағынада қолданады.
Сондықтан сөйлеу кезінде (әсіресе, жазба түрдегі) «сөз азабы» ... ... ... жазушыларға ғана тән емес). Ауызша сөзде дәлсіздіктердің, оғаш
құрылған сөйлемдердің болуы сондықтан. Қарым-қатынастағы мұндай ... емес ... (ым, ... ... ... ... ... жазбаша болсын) – шығармашылық процесс, ол аз
дәрежеде автоматтандырылған және әртүрлі салада ... ... ... стандарт, әрине, негіз, ... ... ... ... ... ... ... үшін тілдің бұл қасиеті жеткіліксіз.
Өйткені шынайы қарым-қатынастың алдын-ала болжап болмайтын нәзік иірімдері
толып ... ... ... ... ... ... былай деп жазды:
«Сөйлеу процесінде бұрын айтылғанды немесе естігенімізді жиі қайталасақ та,
алайда... сөйлеуде бұрын естімеген тұлғаларды, сөздерді жиі ... қана ... ... жаңа ... жасап отырамыз» [6,24].
Тілдің қолданысы тілдік ... ... ... қағидалары
бойынша жай қоса салу деген емес, сондықтан сөз ... оны құру ... ... ... ... механикалық қосындысынан
тұрмайды.
Өзара түсінісу қарым-қатынас контексінде пайда болатын ... ... ... негізінде) жүзеге асады. ... жаңа ... ... метонимия т.б. (сөздердің, тіркестердің
жаңа мағыналары) тіл жүйесінде ... ала ... ... ... ... дейін ешкімге белгісіз болады, алайда тыңдаушы адам оны бірінші
рет естігенде оның ... ... ... ... ... ... ... осы қасиетіне негізделеді).
Сөздің шығармашылық аспектісі ... ... ... әсерлілігіне байланысты, ал бұның өзі ... ... Тіл ... ... - оны ... ... ... жатар.
Тіл мен сөз (сөйлеу), дәлірек айтқанда, тілдің жүйелік (құрылымдық)
және қолданымдық аспектілері ... ... ... ... емес. Қолданыс
кезінде тілдің бай шығармашылық мүмкіндіктері ашылады. Олар ... ... ... мен ... байланысты әрдайым жаңадан туындап отырады.
Тіл жүйесінде алдын ала қалыптастырылған ... ... ... ... (ЭЕМ) ... ... тиімді, бірақ ол тілдегі
шығармашылықты жоққа шығарады. ... ... ... тіл мен ... осы ... пен ... ... әрдайым
еңсеріп отырады. Тілдің жоғарыдағы белгілері (дайын үлгі, стандарттылық) –
бұлар әрі қажетті, әрі пайдалы да, ... олар ... ... ... де жасайды.
Тілдік жүйенің коммуникативтіктілігі толық көлемінде тек қарым-қатынас
процесінде ашылады. Тілдік құралдардың барлық ... ... ... әсері, орындылығы, қажеттілігі тілдің
қолданысында ғана айқындалады. Сөйтіп, тілдің стилистикалық феномені, ... ... мән о ... ... ... ие. ... ... және оны сипаттау үшін жүйелілігіне қоса оның функционалдық аспектісін
де ескеру керек. Сондықтан тіл грамматикасымен қоса ... ... ... да ... ... дами ... келгенде, функционалды стилистика тілдің қарым-қатынастың
әртүрлі салалары мен ... ... ... ... айтқанда, ол үшін тілдің функционалды аспектісі арнайы зерттеу пәні
(предметі) болып табылады. Бір сөзбен ... ... ... қоғам
тарапынан қолдану заңдылықтарын зерттейді.
1.2 Стилистиканың пәні (предметі), оның ... ... мен ... ... болмасын негізгі мәселесі – оның ... ... ... пәні ... ... ... ... – басқа да тіл ғылымы
салаларындай, мәтін түрінде көрініс тапқан тіл болып табылады. Бірақ ... сол ... ... өзіне қажетті жағын алып қарайды. Мысалы, деңгейлік
тұрғыдан лексикология ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір қырынан, көзқарас тұрғысынан (мыс, тарихи
грамматика, әлеуметтік лингвистика, тіл семантикасы) қарастырады.
Стилистиканың пәні әлі бір ... ... ... ... ... ... Бұл ең ... оның зерттеу нысаны мен пәнінің күрделілігінен, одан
тысқары ... ... ... ... анық еместігінен (оған,
мысалы, әдебиеттану ғылымының мәселелері де кірігіп кетеді) келіп шығады.
Стиль – стилистика ғылымының ең ... ... ... бұл ... да кең мағынада – тілдік тұлға-бірліктердің, жалпы тілдік жүйенің тек
хабар беріп қоймай, оны әсерлі түрде беретін сапаларымен ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
сөйлеу жағдайы мен түріне, қатынас жасау мақсатына анағұрлым сай ... ... ... ... білдіреді. Бұндай жағдаяттар үнемі
қайталанып, ал қатынас ... ... ... ... сол ... ... тән анағұрлым типтенген тілдік құралдар мен сөйлеу
сипаттарын да көрсетеді, ал бұл өз ... ... ... ... ... сөздің (тілдің) қарым-қатынастың міндеттерінен
туындайтын және ол міндетті табысты ... үшін ... ... ... осы ... сипатты белгісі қалай көрінеді? Ол тілдік
жүйенің барлық деңгейін қамти ма? Оны анықтау үшін ... ... ... керек:
1. Тілдегі «стилистикалық» «лексикалық», «грамматикалық» сияқты ерекше
деңгейді құрамайды – (яғни, тілде «стилистикалық деңгей» ... ... жоқ). Ол ... ... деңгейлерін қамтиды. Сондықтан стилистиканың
пәні (предметі) тілді зерттеудің өзіндік аспектісі ... ... ... ... ... ... зерттеу дегенді білдіреді). Г.О.Винокур:
«Стилистика обладает тем свойством, что она изучает язык по ... ... ... ... т.е. и ... и ... зато с ... точки зрения.
Эта особая точка зрения и создает для стилистики в ... ... ... ... [7, 283], - ... ... ... стилистикалық жүйесі өте күрделі және біркелкі сипатқа
ие емес, көп қырлы. ... ... оған ... ... және ... диалектілердің сипаттамалары, жазба ... ... (мыс, ... ... ... тілдің формасы, ғылыми
стиль т.б.) кіреді. Қоғам «жіліктенген» сайын, ол ... ... ... ... да ... ... Әрбір ерекшеліктің өмірге
келуі қарым-қатынастың міндетінен туындайтын жұмсалымдық сәйкестілік
болғанда ғана ... ... ... ... ... ... сәйкесті төрт қабаты ерекше орын ... ... ... ие ... ... ... (фамильярный) және дөрекі
(вульгарный) сөздер (мыс, лик-лицо, ... Ол орыс ... ... ... және ... бояуларға ие бірнеше қосымшалардан
тұратын ... топ ... алып ... ... ... ... қатарын
стилистикаға тірек етіп ала отырып, бірақ ... тек ... ... [8, ... ... мынадай үш жағдайды атап өту керек:
1) стилистиканың ... ... ... ... оның ... ... да бірдей емес, әркелкі;
2) қарым-қатынастың қажеттілігінен, тілдің ойды және ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінің молдығы;
3) «стилистикалық» тілдің коғамдағы қызметімен, ... ... ... ... ... ... тіл жүйесіндегі стилистикалық ресурстарды
мәтіннен тыс ... ... ... ... ... әртүрлі
саласында қолдану кезінде туындайтын заңдылықтарды, соның нәтижесінде пайда
болатын тілдік ерекше ұйымдасуларды зерттеуге көбірек көңіл бөледі.
4. Тілдің (сөйлеудің) ... ... ... ... ... ... ... қатысымдық тұрғыдан мақсатқа сай
қалыптасқан жүйесі десек, олар бір мезгілде пайда ... ... ... ... ... ... ғана пайда болатынын көреміз.
Жоғарыда айтылғандарды жинақтай келгенде, стилистиканың зерттеу пәні,
біріншіден, тілдің ... ... ... құралдары мен
мүмкіндіктері, олардың стилистикалық ... мен ... ... ... ... мен жағдайларындағы тілді қолданудың
заңдылықтары және соның нәтижесінде пайда ... әр ... тән ... ... ... ... ... – стилистиканың әріден
келе жатқан дәстүрлі зерттеу саласы болса, екіншісі ... ... ... осы ... ... стилистиканың негізгі зерттеу пәніне айналып
барады.
Стилистиканың ... пәні ... ... ... ... ... қатарында стилистикалық деңгей жеке бөлінеді, ... ... ... ... ... бір қатарға қоюға болады деген де көзқарастар болды. Мұның
себебін көбінесе әртүрлі ... ... ... ... бір ... етіп алуға болатындығымен түсіндіреді. Алайда,
стилистикалық тәсілдер тілдің ... етуі ... ... ... ... ... процесінде қолданылады. Олардың ... ... ... сан ... ... Олар ... жағынан да түрлі сипатқа
ие: лексика-семантикалық, фразеологиялық, сөзжасамдық, ... ... ... ... ... белгілі бір үлгідегі,
немесе жаңадан туындаған ... ... ... ... стилистикалық
тәсілдер тұлғалық және сапалық әркелкілікке ие бірліктер мен ... ... ... деңгейін құрай алмайды. Олар сөзде тек
қызметтерінің тұтастығына байланысты, яғни айтылымның ... ... ... ... ... ... жүзеге асуы, яғни
айтылым ... ... ... сай ... (дұрыстығы, мәнерлілігі,
тиімділігі) айтылымда, мәтінде орындалады. Сөздің реңі ... ... ... жеке бір ... ... мәні, бояуы болуы мүмкін (ит, шошқа
т.б.). Контексте соның қай ... ... ... ... ... мәні, бояуы мәтінде ашылатындықтан, мәтінді стилистикалық деңгей
ретінде алуға болатындай көрінуі де мүмкін.
Стиль шынында да мәтінмен ... ... ... шын мәнінде мәтін
стильдің жүзеге ... ... ... табылады. Мәтіннің ұйымдасуы
стилистикалық ... ... сай ... ... тиімділікке,
әсерлілікке қол жеткізгенде ғана ие болады. Сондықтан мәтінді стильдің
көрініс табатын жері, ... ... ... оның ... мен ... басқа да деңгейлердің
бірліктерімен бірлікте ... ... ... ... табылады. Сонымен
қатар жеке бір мәтін белгілі бір стильдің көрінісі, стильдің нақты өзі де
бола алады. ... ... ... ... көптеген қасиет-сапаларының,
қырларының бірі деп қана қарау керек.
Сонымен, стилистиканың пәні тілді қолдану барысында қолданымның ... мен ... ... ... ... ... ... тілдік
құбылыстар екен.
Стилистиканың негізгі мәселелерінің қатарына мыналарды жатқызуға
болады: стиль, функционалды ... ... ... мәнін, жүйелік
сипатын ашу; қарым-қатынастың әртүрлі саласында ... ... ... ... ... топтастыру; стилистикадағы
тілдік және тілден сыртқары ... ара ... ... ... пен ... ... ... стильдер мен сөз
түрлерінің ара қатынасы; стильдердің өзара әсері мен ... ... ... мен ... ... ара ... ... функционалды стильдерге қарым-қатынасы; стилистикалық
норманы және оның ... ... ... диахрония мен
синхрония мәселесі т.б.
Стилистиканың зерттеу әдістеріне келетін болсақ, олардың бастыларына
мәтінді талдаудың ... ... ... ... ... экспримент жасау және статистикалық әдістер жатады.
1.3 Стилистиканың негізгі ұғым, категориялары
Стилистика өзіне тән ұғымдар мен категорияларға ие. ... ... ... ... ... стилистикалық құрал, стилистикалық
белгі, стилистикалық мағына, стилистикалық норма, стиль ... ... ... жүйелілігі. Бұлардың ішінде стилистикалық ... ... ... ... ... тығыз байланысты
ұғымдар.
Тілдік қабаттардың бірліктері (әсіресе, лексикалық қабаттың) өздерінің
негізгі мағыналарынан тысқары, әрқилы ... ие ... ... ... ... олар ... ... Тілдік құралдар, осындай
ерекшелігіне ... ... ... және ... ... болып
бөлінеді.
Тіл жүйесіндегі стилистикалық бейтарап, яғни ешқандай қосымша реңксіз
құралдар қатынас ... ... ... ... ... Олар
стилистикалық бояуға ие болмайды. Мысалы, лексикада үй, қол, ... ... т.б. ... ... ... ие ... ... стилистикалық
бейтарап құралдардың аясында ғана айрықша көзге түсіп ... ... ... ... деңгейді құрайды.
Стилистикалық бояудың екі түрі ажыратылады: эмоционалды-экспрессивті
және функционалды. Бұл жағдайда, стилистикалық бояуға ие тілдік құралдарға
өздерінің ... ... ... ... мағыналарына
үстемелей, белгілі бір экспрессивті немесе функционалды мағыналарды ... ... ... ... ... ондай қосымша сапа-қасиеттері
әлгі құралдардың қолданылу ... ... ... ... ... ғана ... мәжбүр етеді. Мысалы, жалмауыз, шошқа, сүмелек,
шаһар, сөлектеу, желкебай, тыраштану т.б. ... ... ие ... құралдарға жатады.
Функционалды бояуға ие тілдік құралдар да болады. ... ... ... ... ... ... ондай айқын емес. Экспрессивті-
эмоционалды бояу ... ... ... қасиеті болса, функционалды ... ... ... ... ... бір ... көп ... пайда болды. Соңғы жағдайда тілдік дәстүрдің де рөлі бар. Тілдің
тұлға – ... ... жағы мен ... ... ... ... ... арасында қатаң тәуелділік бар. Белгілі
салада тұрақты қолданудың нәтижесінде тілдік құралдың ... ... ... ... ие бола бастайды да, кейін тұрақты ... ... ... ... ... ... ... жетті»,
«қаулы қабылдады» т.б.) осындай қолданыстың нәтижесі.
Демек, даму барысында функционалды стилистикалық бояу да ... ... ... мағыналарына о бастан тән, ... ... ... Сондықтан функционалды стилистикалық бояу тілдік
құралдың мағынасынан бөлініп қаралмайды.
Ескерер бір жай: стилистикалық бояулардың ара-жігі қолдану ... ... ... болып келеді. Стилистикалық бейтарап құралдардың
өзі кей кезде белгілі бір контексте стилистикалық өң алады. Ал кейде ... ... ... ... ... бояуы мүлдем басқаша сипат
алуы мүмкін. Мысалы, еркелету немесе ... ... ... ... мағынаға (бояуға) айналуы мүмкін, т.б. (Осы жерде «қатын» сөзінің
бояуының тарихи өзгеруін еске алуға ... ... ... бір тілдік
құрал өзінде әрі эмоционалды-экпрессивті, әрі функционалды бояу сақтауы
мүмкін. Мысалы, ... ... ... ... ... ... риторикалық немесе ирониялық мазақтау реңктеріне
ие болып келеді. Көпшілік жағдайда экспрессивті бояу мен функционалды бояу
осылай бірлікте келеді. Енді кей ... ... ... ... бояу
болмағанымен, функционалды бояу бар болып келеді. Мысалы, ... ... ... бояу жоқ, ... бояу ... тілінің стилистикалық құралдары дегенде тілдің стилистикалық
бояуға ие тұлға-бірліктерінің жиынтығы негізге алынады. Бірақ стиль ... ... ие ... бейтарап элементтері арқылы да жасалатын
ескерсек, бұл мәселенің әлдеқайда күрделі екенін ... ... ... ... ... (әсіресе, көп мағыналы түрлері) стилистикалық
құрал болуы мүмкін.
Белгілі бір ... ... ... ... ... ... оның ... бір қарым-қатынас саласына тәндігі сол тұлға-
бірліктегі стилистикалық бояудың көрінісі ... ... ... ... ол мағынаның бір қыры функционалдық жағынан белгілі бір
салада қолдануға ... ... ... ... ... ... ... ету процесінде ашылады және оның
көрінісі белгілі ... ... ... ... жағдайда қолдану
ерекшелігімен анықталады. Тілдің құрылымдық және ... ... ... мен ... осыдан көрінеді,
Стилистикалық бояуының сипатына орай, тілдік құралдар функционалды
бояулы және экспрессивті бояулы болып бөлінеді.
Функционалды бояулы құралдар ... ... ... ... ерекшеліктерге ие болып келеді. Мысалы, ғылыми стильдегі ... ... ... ... мен ... ... ауызекі сөйлеу
стиліндегі қарапайым сөздер мен ... ... ... ... ... тілдің эмоционалды-экспрессивті бояуға ие
құралдары жатады. Мысалы, эмоционалды ... ... олар ... ... ... ... ... немесе әшкерелеуші
реңге ие т.б. құралдар болып ... ... ... жекелеген сөздерге
тән. Ол бояулар сөздердің контекстен тыс жағдайына да табиғи ... ... ... ... ... тұлға-бірліктерге қарағанда лексиканың
эмоционалды-экспрессивті бояуы кең екенін көреміз. Оның үстіне грамматикада
лексикадағыдай стилистикалық бояулардың белгілі бір ... ... жок. ... бұл грамматикалық құралдардың экспрессивтік
мүмкіндігі әлдеқайда шектеулі дегенді білдірмейді. Мысалы, ... ... ... ... ... ие. ... онда эмоционалды-экспессивті бояу бір ғана тілдік тәсілге
бекітілмеген. Ол көптеген тәсілдердің ... ... ... ... ... орын ... бірыңғай мүшелер, синтаксистік
паралельділік).
Стильдік ... ... ... ... ... ... байланысты.
Көптеген зерттеушілердің көзқарасы бойынша, «тілдік құралдардың
синонимикасы – ... ... ... ... өмір ... ... ... синонимдердің бар болуымен белгіленеді. Бірақ
стилистиканың ресурстары синонимдермен ғана шектелмейді.
Жалпы, тілдің ... ... мен ... ... ара-
қатынасы мәселесі - әлі толық зерттелмеген ... ... ... ... ... ... әртүрлі дәрежеде пайдаланылады.
Мысалы, көркем стильде синонимдер кең ... ... ... ... аз ... ... мүлде қолданылмайды десе болады.
Стилистикалық мағынаға келетін болсақ, ол стилистиканың ... ... ... оның тек заттық ұғымын ғана ... ... ... ... ... ... қызметіне қатысты мағыналық реңктері де
болады.
Стилистикалық ... мен ... бояу ... ... ... мағына стилистикалық бояуға қарағанда тұрақты да жалпы.
Стилистикалық мағына – тілдік тұлға-бірліктің ... ... ... заттық, грамматикалық мағыналарынан тысқары қосымша
белгісі. Бұл қосымша ... ... ... ... қолданымның белгілі
жағдайларында туындап отырады. Сөздің стилистикалық мағынасы оның ұғымдық
мағынасына әсер ... сөз ... ... бір ... қоса ... ... мағына тілдік тұлға-бірліктің мағыналық
құрылымының белгілі бір бөлігін құрайды. Бірақ ол тілдік ... ... ... ... ... ... ие ... байқалса, кейбіреулерінде тереңде жатады, тек ... ... ғана анық ... ... ... ұғымы
«Стиль» - стилистиканың негізгі орталық ұғымы. Стилистика ғылымында
оның көптеген түсінігі бар. Олай болу ... ... ... ... даму жағдайымен түсіндірілсе, екіншіден, «стиль» ұғымының
күрделілігінен туындайды.
Дәстүрлі практикалық стилистикада «стиль» термині ... ... ... ... келу ... ... (мысалы, «жақсы
стиль», «жаман стиль»). Стиль терминінің кең ... - ... ... келсе, тар мағынасы – жеке ... ... ... ... ... ... әдебиет стилистикасы тұрғысынан
алғанда) дегенді білдіреді. ... ... ... термині әдебиеттік
стилистикада да қолданылады.
Барлық жағдайда да ... ... ... ... ... Стильді тілдің стилистикалық бояуға ие ... ... ... ... құрылымның стилистикалық белгілеріне арнайы назар
аударудан туған түсінік.
Ғылымда «тіл стилі», сөйлеу стилі» ұғымдары да бар. Тіл ... ... ... ... тіл мен ... ... ... Тіл – қатынас құралы, сөйлеу – сол құралдың іске асуы, яғни белгілі
бір ... ... ... ... ... ... ... іске асуының нәтижесі, іс жүзіндегі ... деп ... ... ... әр ... ... ... болып келеді.
Тіл стильдері, сөйлеу стильдері, сөйлеу жанрлары ... ... ... ... Тіл ... ... ... болса, соңғыларының нақты көрінісі сөйлеудің әртүрлі композициялық
формаларында немесе жанрларында жүзеге асады.
Стиль тілді қолданудың нақты үлгісі ... онда ... ... де ... ... дәуірлерде-ақ шешендер, жазушылар, ғалымдар мынаны байқаған:
тілдік құралдардың ... бір ... ... ... шартына,
сипатына, тақырыбына, міндетіне байланысты туындап отырған. Тіл құралдары
бұл тұрғыдан ... ... ғана ... ... қарым-қатынастың
жағдайлары мен мақсатына да сәйкес болып келуі керек. Соған байланысты тіл
құрамында бірте-бірте ... ... мен ... ... туындайтын
ерекшеліктер қалыптаса бастайды.
Көне Рим қайраткері Цицерон былай дейді: «Адамның қоғамдағы жағдайына,
қызметіне, ықпалына, жас ерекшелігіне қарай ... ... ... кез ... ... пен кез ... ... да бірден стильді қолдануға
болмайды. Өмірдің бел-белесіндегі сияқты, сөзінің әр ... де ... ... ... бөлу ... бұл сөз болатын істің мән-жайына,
сөйлеуші мен ... да ... ... [9, ... замандарда сөйлеудің (сөздің, стильдің) үш түрін ажыратып қарады:
төмен стиль, бұл - ... ақыл ... ... беру ... орта ... бұл ... ... үшін; жоғары стиль, бұл – тыңдаушыға ерекше әсер ету
үшін қолданылды.
Көне тіл, стиль теориясының бұл ... ... ... мен
стилистиканың дамуына өз әсерін тигізді.
Мысалы, 18 ғ. ... ... ... ... топтастырады: жоғары
стиль – классикалық трагедия, ода, ораториялар; ... ...... ... стилі (қарапайым стиль) – комедия, мысал, әзіл-сықақтар.
Ресейде орыс әдеби тілі ... ... ... (үш ... ... зор рөл ... Орыс ... «қарапайым
халықтық, төмен» және оқыған адамдардың ауызша сөйлеуде ... деп ... Әр ... ... ... ... аймақтарын
көрсетті.
«Функционалды стиль» ұғымы – қазіргі стилистикадағы негізгі ұғым.
Функционалды стильдер ... ... ... етуімен тікелей
байланысты, яғни шынайы сөйлеуде, мәтінде көрінеді. Функционалды стильдерде
әртүрлі тілдік ... ... мен ... ... ... ... ... бір қатынас саласында қызмет ету міндеттеріне сәйкесті
түрде бірігеді. Функционалды стильді В.В.Виноградов былай анықтайды: ... бұл ... ... ... ... бір саласында тілдік қарым-
қатынас құралдарының сұрыпталып тіркесу, қолдану тәсілдерінің ... ... ... ... ... ... біріккен
жиыитығы. Ол басқа мақсатқа қызмет ететін, басқалай қызмет атқаратын ... ... ... бір ... тұрады» [10, 73].
Функционалды стильдердің қалыптасуына әсер ... ... ... ... және таза тілдік болып екі топқа бөлінеді.
Функционалды стильдерді сипаттауда олардың екеуі де ескеріледі.
Тілден тысқары стиль құраушы әсерлерге ... сана ... және ... ойлау түрі, сөздің ауызша не ... ... ... ... ... түрі ... не ... баяндау түрі
(әңгімелеу, суреттеу, ойталқы), жағдаяттық-қоғамдық факторлар (сөздің тоны,
сөйлеу актісінің түрі, тыңдаушы ерекшелігі) т.б. ... ... ... құраса, автор ұстанымы, оның даралығы сияқты субъективті
факторлар да ... ... ... да сөз ... ... әсер ... бірақ
олардың стиль құраушылық дәрежелері бірдей емес.
Тілдің негізгі қатысымдық (коммуникативтік) қызметінен өзге ... бар ... ... В.В.Виноградов функционалды ... осы ... ... ... «При ... ... общественных функций языка, как общение, сообщение и воздействие,
могли бы быть в общем плане ... ... ... ... ... стилъ (функция общения); обиходно-деловой, официалъно-
документалъный и ... ... ... ... ... (функция воздействия)» [11, 6]. Алайда, тіл
қызметтерін бұлай бөлу өте жалпылама және стиль түрлері де олардың ... ... ... ... ... ... ... жүйелілігін
қамтамасыз етеді. Стиль жүйелілігінің негізіне оны құрайтын ... бір ... ... өзара тығыз байланысып бірігуі жатады.
Мысалы, ғылыми стильде жалпылама, дерексіз мәнге ие бірліктер ... ... ... ... ... көркем-бейнелі тілдік нақтылыққа ие
бірліктер маңызды болады.
Тілдің өзінде, бір жағынан, стильдік тармақтарға жіктеліп дамыған сайын
белгілі бір функционалды ... тән ... ... ... ... жағынан, функционалды стильде оны құраушы ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Соның
нәтижесінде бір тілдік бірліктің өзі қай ... ... ... ... функционалдық сипатқа ие болады.
Мысалы, етістіктің осы шағы барлық стильдерде де қолданылады, бірақ әр
қайсысындағы мағынасы бірдей емес. Іс ... ... осы ... ... ету мәні ... ... шығады («Мәжіліс сағат 10-да басталады»,
«Мердігер жұмыстың сапасына ... ... ... ... осы ... осы шақтық мәні күшейеді («Қазір Ербол мініп келген ... көк ... шана ... екі ... ... ... сар желдіріп келеді»). Ал
ауызекі сөйлеу стилінде қарым-қатынас сол мезетте жүзеге асатындықтан ... ... ... орын алады.
Қазіргі кезде стилистика ғылымында функционалды белгісі ... бес түрі ... ... ... ... ... сөз және ... тұрмыстық сөйлеу стильдері. Функционалды
стильдердің ... ... ... ... ... ... таза ... ғылыми-оқулық, ғылыми-көпшілік сияқты тармақтары
болса, ресми, іс қағаздары стилінің де ... ... ... ... тармақтары бар, сол сияқты публицистикалық стиль де ... ... ... ... ... жіктеледі.
Тілдік қолданыста функционалды стильдердің әр түрінің элементтері
араласа жұмсалып, көп ... ... ... да ... ... ... стильдердің өзара әсері және олардың өз ішінде ұсақ ... ... ... ... ... ... ... стильдік
және стилішілік жіктеліс өте күрделі, сан тармақты болып келеді.
1.5 Функционалды стильдердің тілдік сипаттамасы
Функционалды ... ... ... (экстралингвистикалық)
жағдайлардың негізінде жасалады. Алайда стиль тілдің (сөздің) бір ... ол ... ... жағынан да сипатталады, яғни әр
стильге тән, оның ерекшелігін белгілейтін тілдік ... ... ... ... құралдар екі топқа бөлінеді. Біріншісіне тілдің
стилистикалық парадигматикасын құрайтын тілдік ... ... ие ... ... ... мен ... ... функционалды-тілдік құралдар жатады, яғни әр стиль түрінде басым
қолданылатын тілдік құралдар болады. ... ... ... және ... ... мен бейтарап тілдік құралдардың
бірігуі арқылы жасалады. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ие ... ... ... стилистикалық бояуы бірыңғай сипатқа ие. Олар негізінен
жазба тілге тән сөздер, морфологиялық тұлғалар, синтаксистік ... ... ... ... мағынасы жалпыланған,
дерексізденген сөздер мен ... ... ... ... ... етістіктің уақыттан тыс осы шақтық ... ... түрі (мен ... біз ... ... және соған сәйкес баяндауыш
тұлғасы т.б.
Ресми іс ... ... ... ... ... ... стильге жақын,
алайда оған қарағанда біртектес және ... ... ... ... ... ... ауыс ... бейнелі сөздер, теңеу т.б. тән емес.
Функционалды-тілдік құралдардан ресми тональділікке ие ... ... ... тән сөздер, етістіктің тұйық, бұйрық рай тұлғалары т.б. ... ... ... ... ... эмоциялық бояуға ие
сөздер тән. Ауызша сөйлеу оның синтаксистік құрылымына да әсер ... ... ... ... көп ... Функционалды-
тілдік құралдардан оған нақты мәнге ие ... ... нақ осы ... т.б. ... сөз ... ... ... ішінде ерекше орында тұрады.
Тілдік құралдарының стилистикалық бояуы өте кең, бай және әр түрлі болып
келеді. Көркемдік ... ... ... құралдар кызмет етеді.
Публицистикалық стиль де әртүрлі стильдік бояуға ие тілдік құралдардың
кең ... ... ... ара ... ... ... мен
стиліне байланысты. Мысалы, очерк жанры көркем стильге жақын ... ... іс ... стиліне жақын.
Жалпы, бір тілдік құралдың өзі барлық ... де ... ... ... олардың рөлі әрқайсысында әр түрлі болады. Сондықтан әр стиль
басты және қосымша белгілерге ие: ... ... ... ... және
тұрақты белгісі – терминдердің көп қолданылуы болса, бейнелілік - ... ... ... ... ... ... ... тілдік құралдарының
ерекше жүйесімен сипатталады.
Функционалды стильдерге байланысты айтылғандарды жинақтай ... ... ... ... болады:
- функционалды стильдер – тілдік құралдардың ... ... ... ие ... ... ... ... тұйықталған емес, өзара байланыста, қатынаста болып, бірінен-
біріне өте береді;
- стильдер тілден тысқары (қатынас саласы, сөйлеу ... ... ... ... саны т.б.) және ... факторлардың
әсерінен пайда болады;
- белгілі бір ... ... ... ... ... ескерумен бірге әр деңгейдің (фонетикалық, лексикалық,
грамматикалық) ... ... ... ... ... ... ... одан әрі ұсақ стильдік (стилішілік) тармақтарға
бөлінеді.
1.6 Функционалды стильдердің стильдік белгілері
Әрбір функционалды стильдің өзіндік белгілері ... олар ... ... бір ... және сол стильдің өзіне тән жүйелік
ерекшелігінен ... ... ол ... көп емес және ... ... ... ... та болып келеді.
Функционалды стильдерге тән стильдік белгілерге ... ... ... ... ... ... ... көп
мағыналылық, бір мағыналылық, стандарттылық жатады. Бұлардың ... ... ... қарамастан жалпы нормативтік сипатқа ие. ... ... сөз ... ... ... дәл, белгілі дәрежеде мәнерлі болуы керек.
Бұлар жалпы ... тіл ... ... ... ... ... мәні функционалды стильдердің түрлеріне қатысты бірдей сипатта
түсіндірілмейді, бір стильдегі бір ... ... ... сол ... ... Басқаша айтқанда, әр стильдің өзінің дәлдігі, өзінің
қисындылығы, өзінің ... бар, ... ... олар бір-біріне
қарама-қарсы да қойыла алады.
Мысалы, көркем сөз стиліндегі дәлдікті іс қағаздарындағы дәлдікпен
бірдей деп ... ... ... ... ...... бейнелеудегі
дәлдік, бұл тұста ол шеберлікпен астасып жатады. Көркем шығармадағы сөз
мазмұнын әр ... ... ... ... қалыпты жағдай, тіпті, мұны сол
сөздің ... ... ... Ал, іс ... ... – бұл сөздің
бәріне ортақ бір ғана мағынада ... ... заң ... ... ... ... немесе түсіндіру адам тағдырын ... ... ... ... ... ... Сол сияқты ғылыми стильдің де ... бар. ... ... бір ... теорияны әр түрлі көзқарастағы
адамдар әр ... ... ... ғылыми зерттеулердің нәтижелерін сыни
көзқараспен қабылдап, оны тәжірибе арқылы сынақтан ... ... ... ... ... ... ұсыну орныққан.
Стильдік белгі ретіндегі қисындылықты да әр ... ... ... ... сөз ... қисынды болу керектігі түсінікті, алайда көркем
сөзде бұған қарама-қарсы келетін жағдайлар да ... ... ... тағы да ... бейнемен, оның сомдалуындағы қисындылықпен,
шеберлікпен («қиыннан ... ер ... ... Ал, ... ... бұлтартпас дәлелге, бірінен бірі ... ... ... ... ... тілдік құрылымы да соған сәйкес
келетін лексикалық, синтаксистік бірліктерден таңдалып, сұрыпталып алынады.
Іс қағаздарына келетін болсақ, оның ... ... ... емес,
орындалуы тиіс талап-тілектерге, міндет-тілікке құрылатындықтан, ондағы
қисындылық та мазмұны жағынан болсын, бейнелеу ... ... ... ... ... туралы да осыны айтуға болады. Көркем сөздің бейнелілігі –
эстетикалық сипаттағы, дараланған, ешқашан қайталанбас ... ... ... де ... жоқ ... болмайды. Бірақ табиғаты мен қызметі
жағынан екеуіндегі бейнелілік екі түрлі.
Ғылыми танымға бейнелілік о ... тән, ... ... ... ... ... Алайда, көркем сөздегі бейнеліліктен
ерекшелігі – ол ... ... ... сипатқа ие. Қоғам
мен табиғаттағы жалпы зандылықтарды ашатындықтан, ғылым тіліне ... ... ... ... тән ... бұл – ғылыми стильдің
ерекшелігін құрайды. Әрине, әр түрлі ғылым салалары өкілдерінің ... ... ... ие, ... көркем тілде жазатын ғалымдардың да болатынын
айту керек. Ол ғалымдардың өздерінің ... ... ... ... ... ... бірінде бар,
бірінде жоқ болуымен, ... ... ... ... ... орай ... ... (бейнелі – бейнелі емес,
дараланған – жалпыланған, көп мағыналы – бір мағыналы, шаблонды –шаблонды
емес). ... ... ... ... ... ... ... қатынасымен, бастапқы және кейінгі, негізгі және
қосымша дәрежелі болу сипаттарымен анықталады. Мысалы, іс ... (бір ... ... ... ... де алғашқы белгілердің
қатарында болса, шаблонға құру, тұрақтылық, маңыздылығы кем болмағанмен,
екінші дәрежелі стильдік ... ... ... сана ретіндегі іс қағазы
түрінің өзіңе тән ... ... оның ... ... ... ретінде
қаралады. Өйткені стандарттылық, ... іс ... ... ... ол қажеттіліктен пайда болған. Осы жағдай ... ... ... ... де қалыптастырған.
Жоғарыда айтылған жайлар әр стильге тән тілдік ... бір ... ... ... ... жағынан, оларды белгілеуші тілдік
құралдармен байланыстыра қарау қажеттігін көрсетеді.
1.7 «Стилистикалық норма» ұғымы туралы
Әдеби норма мен стилистикалық ... ... ... ... тіл ... белгілі кезеңде тілдік құралдарды қоғамдағы барлық
адамдарға ортак орнықты түрде қолдану үлгісі. Әдеби ... ... ... ... (қарабайыр) түрлеріне карсы қойылады. Сондықтан
оған жүйелілік, реттілік, ... ... ... тән. Осы тұрғыдан әдеби норманы функционалды ... ... ... деп ... ... ... ... норманың
функционалды стильге қатысты көрінісі деуге болады. Басқаша айтқанда, әдеби
норма ... ... және ... ... ... ... ... тұтастай әдеби тілге тән, оның ... ... ... Ол ... ... бір ... ... тіл жүйесіне біріктіреді.
Жалпы норма тілдік деңгейлердің барлық қабатын тұтастай қамтиды.
Мысалы, морфологияны тұтастай, ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық бейтарап сөздерді
қамтиды.
Жеке норма, негізінен, ... ... ие ... ... ... ... ортақ міндеттілік, шекараларының
айқын болуы жалпы ... ... ... мөлшерде болады. Әр
функциональды стильдің нормасы әр түрлі болып ... ... тән ... тән ... не аз ... деректі болады. Мысалы, ғылыми
стиль мен ... ... ... ... нормалары бір-біріне қарама-
қарсы, ал ғылыми ... мен ... ... ... ... ... стильдің нормасына қысқаша сипаттама берейік.
Ғылыми стильде сөйлемнің синтаксистік құрылымы толық, сөйлемдер
шұбалаңқы, ұзын ... ... ... орны ... ... ... ... жалпылама – дерексіз сөздер басым қолданылады. Ғылыми
стильдің ... ... ... да ... ие: ол ... ... және мұнда қарым-қатынас тікелей емес, жанама түрде ... ... ... ... ... стильдің ғылыми стильге синтаксистік ... ... ... бар ... ... орын тәртібі тұрақты, бір мағыналы сөздер
қолданылады), алайда одан мәнді айырмашылықтарға ие ... ... ... үлгіге құрылып, бір қалыптан шыққандай, тілдік құралдары да шектеулі
болады.
Публицистикалық ... екі ... да ... бар, ол ... бұл ... ... әр ... және жазбаша да, ауызша да көріне
береді. Оған хабарлау және әсер ету ... тән. Осы ... ... де ... тигізеді. Сондықтан онда ақпарат тасушы ... ие ... ... ... Сонымен қатар газет
тілінде, оның жедел ... ... ... ... ... құрылымдар да орын алады.
Көркем сөз стилінің ... өте кең, ... ол ... тіл ... ... кете ... Көркем әдебиет тіліне жазба және ауызша тілдік
құралдардың бірігуі тән. Тек мынаны ... ... ... ... кез ... ... ... емес тіл.дік бірліктер қолданыла отырып,
бірақ олар өнер құбылысының заңдылықтарына ... ... ... ... ... шығармада жазушының өзіндік дүниетанымы,
көзқарасы бейнеленеді, шығарманың жанрлық, ... т.б. ... ... әрі әр жазушының өзіндік тілдік талғамы болады. ... ... ... әр ... ... ... өзге де ... қолданысы бейнеленеді. Осы жайларға байланысты көркем сөз ... ... ... ... ... ... бұл айтылғандардан көркем сөз стиліне норма тән емес деген сөз
шықпайды. ... ... сөз ... ... әдеби тіл нормасы тұрғысынан
келе беруге де болмайды.
Сонымен, әрбір функционалды стиль өзіне тән сөз, ... ... ... ... Стилистикалық қате және оның түрлері
Стилистикалық қате ... бір ... ... сай келмейтін,
стилистикалық нормадан ауытқудың салдарынан болатын қатенің түрі. ... ... ... ... нормадан тыс ауытқулар болып жатады.
Мысалы, лексикалық, фразеологиялық, грамматикалық тұлға-бірліктерді өзінің
негізгі мағынасына сәйкес өз ... ... ... ... ... ... ... тілдің лексикалық, грамматикалық нормаларының
сақталмауынан болатын тілдік ... ... ... қате ... ... талғамның төмендігінен болады. Тілдік талғам – тілді, сөзді
жұмсап үйрену, жаттығу арқылы қалыптасатын ... ... ... қате ... ... ... де осында – тілдік талғамсыздықтың
көрінісі ... Сол ... де ... ... ... стилистикалық норма тілдің қатысымдық сапаларының қатарына
жатады.
Тілді білу, оның ... ... ... ... ... айта алу – қоғамның
кез келген мүшесіне қойылатын талап. Білген ... ... және ... тіл ... ... тек өзіңе керегін ғана таңдап алып, ұтымды
пайдалана білу, бұл - ... Ал, өнер ...... Сөз жұмсау
шеберлігіне қол жеткізу стилистикалық қателермен мақсатты түрде ... ... ... ... пен ... ... ететін
шығармашылық процесс.
Стилистикалық қателердің алдын алып, олармен үнемі күрес жүргізіп отыру
жалпы халықтың сөйлеу мәдениеті мен ... ... ... ... қолдана білу мәдениеті күллі қоғамның рухани сауаттылығының
көрінісі әрі өлшемі болып табылады.
Тілде неғұрлым жиі ... ... тыс ... ... алу үшін
стилистикалык және стилистикалық емес қате түрлерін ... алу ... ... емес ... ... ... фразеологиялық,
сөзжасамдық, морфологиялық, синтаксистік нормалардың сақталмауынан болатын
ауытқулар жатады. Стилистикалық қатенің түрлеріне ... ... сөз және ... ... мен формалардың сөйлеу
мәнеріне, сөйлеу мақсатына сай ... ... түрі мен ... ... ... ... жіберілетін қателер жатады.
Стилистикалық сауаттылықтың сатылары мен ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің стилистикалық ресурстарын толық білмеудің салдарынан
болатын ... ... ... ... ... ... стилистикалық
қателер;
3) функционалды стиль нормаларының сақталмауынан болатын стилистикалық
қателер.
Стилистикалық емес қателер:
1. Лексикалық қателер:
1) ... ... ... ... «Бәрінен де шиеттей баланы далаға
тастамай өсіріп адам қылғанын айтсайшы»;
2) Сөздің мағынасын білмей тіркестіру: «Қырық құлаш қыл ... ... ... ... ... ғана осы ... есігін аттағанда»;
3) Сөздің мағынасының нақты қолданылмауы, күңгірт болуы: ... ... ... ... курста біреудің айтқанымен жүрген
сияқты ұйқылы көзбен сабаққа келіп аузын ашып сабақ айтады, айтпаса ол ... ... ... ... ... (жаңғыртты); «Жазушылар
сұрақгы қардай жаудырды» (боратты).
2. Фразеологизмдерді қолдануда кететін ... ... ... ... ... ... жақын келетін
сөздермен ауыстырылып қолданылуы: «Ауыр қылмысқа адамды өмір сүру құқығынан
қию жатады».
2) Тұрақты тіркес ... ... сай ... ... қатал
жағдайда қайрап, егеп «сөз тапқанға қолқа жоқ» дегендей ... елге ... ... ... пен ... ақылдық пен қайраттылыққа меңзеліп
отырады».
3. Морфологиялық ... Тек қана ... ... ... зат ... көптік жалғаудың
тұлғасын қосып жазу:
Зат есімдерде септік ... ... ... «Біз бұл ... болу үшін туылдық»; «XXI ғасырдың мақсаты осы, өмірде сау ... ... ... пен есірткіден аулақ болу»;
2) Сын есімнің шырайларын орынсыз ... «Бас ... ... ... ... және ... ... көрген БҰҰ-ға мүше
мемлекеттер өкілдерінің ерен әсерін туғызғанын атап кеткен ләзім».
4. ... ... Сөз ... ... ... бағыныңқы мен басыңқы
сыңарлардың араларының тым алшақ болуынан ... ... ... «Қылмыс - елеулі маңызы бар немесе мемлекеттік қауіпсіздікке ... ... зиян ... ... не әрекетсіздік».
2) Етістіктің шақ тұлғаларының бір-біріне сәйкес қолданылмауы: «Ең
алғаш мектепте оқып жүргенде арман ... ... ... ... қаласына
келдік, армандаған маман иесі болуымызға аз уақыт та қалды». Сондай-ақ, ... ... ... ... жүрген» есімше тұлғаларының басыңқы
«Алматы» сөзімен байланысы орынсыз.
3) Бірыңғай мүшелі сөйлемдерді қолдануда жіберілетін ... ... ... байланысының болмауы, бірыңғай мүше
тұлғаларының біртектес келмеуі: «Халық ауыз ... ... ... жырлаған. Сол дәуірлердегі теңсіздіктерді, жолсыздықты көпшілігі ауыз
әдебиеті арқылы білдірді»;
3) Бір-бірімен тегі және түрі ... ... ... бірыңғай
қолданылуы: «Қазіргі кезде қылмысты жасайтын адамдар олар негізінен жас
балалар».
4) Есімшелі, көсемшелі тұлғалы ... орын ... ... жалғанбауы: «Сіздің БҰҰ-ны жан-тәніңізбен қолдайтыныңыз үшін өзімнің
шынайы құрметімді ... ... ... ... орын тәртібінің сақталмауы: «Көшеде бір
қарапайым өзімен-өзі кетіп бара жатқанда адамды полиция қызметкерлері ... ... ... қолданудың себебінен сөйлемнің мағынасының
күңгірттенуі: «Қазіргі кезде қылмысты жасайтын адамдар олар ... ... ... ... жасау себептері отбасында әкесінің немесе шешесінің
жоқтығы, не тәрбиесін көрмеуі»; «Қауырт өткен ... ... ... ... ... пакетіне қатысты келісімге қол жетті.
Олар 11 мамырда дауыс берусіз қабылданды»; «Егер елдің ... ... ... ... көп болады, өйткені халық жоқтықта өмір сүрсе ол
өзіне керек затты алу үшін әр түрлі әрекеттерге барады, кейде адам ... де ... ... ... ... ... «Бұл адам мұны өзі
білмей қалды». «Менің ... ... ... ... ... бізге қалдырған өнеге өсиеті бізге үлкен бір ғанибет. «Өлді
деуге бола ма, ойлаңдаршы», - дегендей ... яғни ... ... ... ... ... ... құрамындағы компоненттердің орын тәртібінің
сақталмауы: «Оның білгір достары, оған ... бола ... ... ... ... ... сөйлем компоненттерінің арасында логикалық-грамматикалық
байланыстың болмауы. «Ол сырды біз ... ... ... ... ... ... ғана ... деп ойлаймын. Әр адам ол сырды
әрқалай шеше алады. Сол екі ауыз ... ... ... ... ... Бірақ бұл салт-дәстүр әлі жалғасуда және ұрпақтан-ұрпаққа
әрі жалғасып, одан әрі дамып, көркем ... тағы да ... ... Мұндай қазақ елінің байлығын ешқандай да жолмен
жоғалтуға болмайды және ... ... ... ... егіншілік кәсібіне де байланысты мақал-мәтелдер аз емес».
10) Құрмалас сөйлем компоненттерінің тым шұбалыңқы болуы; ... ... ... ... ... ... мағынасының күңгірттенуі:
«Сәби, жарыққа (дүниеге) шыр етіп келгеннен бастап, өмірден жылу алуды
армандайды»; «Қылмыс ...... ... ... тыйым салынған
және жазаланатын, мемлекетке, жеке меншікке ... адам ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, бірыңғай сөйлем мүшелерінің
берілуінде де қателер бар ... ... ... ... сөздерді қолдана алмаудың салдарынан болатын қателер: «Көп
жағдайда қылмысты ... ... ... ... Сол үшін ... ... «Болар бала – боғынан» демекші, бала ... ... ... ар-намысты, Отанға ... ... ... ... кішіге ізет» деген түсінікпен тәрбие алып өсуі
керек».
12) Мәтін ішіндегі ... ... ... болмауы, байланыстырушы конструкцияларды ... ... ... ... ... ... шешен халық. Оның осы бір ерекшелігі тілінде
айқын көрініс тапқан. Әр сөзінде тайға таңба басқандай дәл, ... ... ... ... ... ... ерте ... бері жетіліп, дамып,
жылдан-жылға өркендеуде. Бұл – тіл табиғатындағы заңды құбылыс». Осындағы
«ендеше» сөзінің орынсыз қолданысы ... ... ... ... ... үш ... мен кейінгі екі сөйлемдегі автордың айтайын деген ойы екі
түрлі, сол себепті соңғылары алдыңғы үш ... ... бола ... ... ... ... стилистикалық ресурсын толық меңгермеудің салдарынан
болатын қателер:
1) Сөздік қорының жетіспеуі:
а) Бір ... бір ... ... ... ... ... «Біз бұл ... бақытты болу үшін туылдық, сол ... ... ... ... ... «Осы жерден басталып екеуіміздің
таныстығымыз басталды».
ә) ... мен ... сөз ... ... ... ... ... болуы: «15 сәуір күні біздің университет ұжымы
жылдағыдай наурыз мерекесін Алматы ... ... ... стадионда
тойлады». Осындағы университет және ұжым сөздері бірін-бірі толықтырып
тұрған сөздер болса да ... ... ... ... плеоназмдардың
әсерінен көпсөзділікке жол берген. Сондай-ақ, сөйлемдегі сөздердің орын
тәртібі де сақталмағандықтан, ... сөзі ... ... ... ... тұр. «Мысалы, оған біреудің мүлкіне қол сұқса, ... ... ... ... не ... абайсызда нұқсан келтіру
жатады немесе қылмысқа әрекетсіздік жатады. Мысалы, дәрігер ... ... етіп ... ... нәтижесінде науқас қаза болса», «Өмір жолы
өте қиын, бұралаң жол. Осы ... ... ... болатын, құлап қалсаң көтеріп
көмегін беретін ана ғой, «Сол ... ғана ... ... ... ... ... ... «Сонан кейін тағы да шашу ... соң ... ән ... би ... той ... ... ... іс-шаруасын
бітіріп, құмырсқа ініне жиылғандай барлық отбасылары жиылады».
2) Штамп сөздердің қолданылуы: ... ... ... ... екінші айы да келіп жетті. Қар еріп, жер ... ... ... ... иесі ... ... ... айналысады».
3) Қыстырма сөздерді орынсыз қолдану: «Қылмыстың алдын алу үшін мектеп
қабырғасында дұрыс тәрбие беріп қадағалап, және де діни ... ... де ... қою ... «Ауыр қылмыс негізінен үлкен, жауапты
құқық бұзушылық болғанда, яғни ауыр қылмысқа жаза пайдаланылады. Негізінде
жеңіл ... ... ... үшін де ... ... ... бір ... айырады.
4) Әдеби тілге жатпайтын сөздерді себепсіз қолдану: «Арман алысты
арымай, тереңге ... ... түбі ... айналмай қоймайды».
5) Тілдің көріктеу құралдарын керекті жерінде пайдаланбау: «Әрине, әр
адамның өзі біртуар, қайта келмес ... ... Бұл ... елі үшін
күрескен, сонымен қатар бізге туындыларын қалдырып кеткен ... ... ... ... ... ... ... Бояма сөздерге құмар болу: «Осы ... ... ... ... ... ... сөздің құдіретін терең меңгеріп қана
қоймай, санамызда мәңгілікке жатталады».
а) Сындық мәні бар ... ... ... ... «Осы ... ... келе
жатқан әрбір елдің достығы биік шыңда»; «Ол болашақта өз мүдделері ... ... ... үшін ... ... ... шынайы үміттеміз»; «Менің
барынша құрметіме сендіруімді қабыл алғайсыз»;
ә) Әдемілік үшін ойланбай қолданылған ... ... ... ... ... ... «Кеудесін керіп, төсін төңкере
жайылған кең жазық бетінде де көз тірер бір нүкте болсашы».
2) ... ... ... ... ... ... ауызекі, кітаби
тілге тән лексиканы себепсіз қолдану: «Студентгерді қорқытып қойса болғаны
екен. Көрмеген кітапхананың есігін ашып, өмірінде ... ... ... «Бас Хатшының Баяндамасы проблеманың барынша тереңдігін және
байыптылығын алғаш ... ... мүше ... өкілдерінің ерен әсерін
туғызғанын атап кеткен ләзім».
3. Функционалдық стиль нормаларын ... ... ... ... мәні ... сөздерді орынсыз қолдану: «Бұл жылдар сені аңсай
сағыну, тосу жылдары еді. Мен бұл ... ... ... ... бір ... ... ол – махаббат сезімі екенін ұқтым». «Саған
«Ақша ... деп ... ... келді. Сол себептен баяу аяңдап
келіп, үйреншікті бұрыштан сені іздедім».
2) Ғылыми емес мәтіндерде термин ... ... ... «Ананың
мейірімі мен махаббаты шексіз. Ақын-жазушылардың романдарын оқығанда ананың
жанашырлығы, балаға деген ... ... ... ... оның
бір элементі болса да өмірден алынған».
3) Өзге стиль ... ... ... «Үлкендердің алдын-ала
ойластырылып жасаған бұл жоспарларының тамаша нәтижесі болғаны жұртқа жақсы
белгілі»; «Ұстаздардын адамдық пен ... ... пен ... тәртіпке қарсы ащы сындар айтып, мысқыл сөздерді боратуы
кадеттердің ой-өрістерінің ... ... ... ... қатысты
біршама дұрыс көзқарастарының қалыптасуына едәуір ықпал етті».
4. Контекстік ... ... ... ... ... ... ... мазмұнының функционалдық-стильдік
тұтастығына қатысты қателіктер ... ... ... ... ... ... сәйкес келмеуі, тақырыптың ашылмауы т.б. Мысалы, мына
шығарма мазмұны «Күз» деген тақырып атауымен берілген:
«Қыркүйек ... бас ... ... беті ... ... әлі ... атып, күн шығып келе жатыр. Таңертеңгі түскен шықтың ... ... келе ... ... ... ... ... басы күмістей
жылт-жылт етеді. Қалың тоғайдың арасынан ирек-ирек болып аққан ... ... ... ... ... ... ... маңдайы
терленіп, төмен қарап тұрған талдар, талдың арасымен сылдырап аққан өзеннің
суы көз алдына елестейді. Көктің жүзі ... ... ... ... басы
қимылдардай жел жоқ. Тып-тыныш. ... ... ... ... ... ... күні ... Осындағы күз мезгілінің бір күні, бір ... ғана ... ... ... ... «Күз» деп аталуы
нақтылықты қажет етіп тұр. ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде ойын шашыратып алғанға ұқсайды. Ол үшінші сөйлемде
әсіресе байқалады. Кеңістікті, ондағы заттарды суреттеудегі ... ... ... жиі қайталануынан көрініп тұр. Қатенің бұл түрі
көп жағдайда автордың баяндау тілінің тақырыптың стилистикалық ... ... ... сай ... ... ... ... оқыту бағдарламасының мазмұны бүгінгі таңда
бұрынғыдан әлдеқайда ... ... ... ... қазақ тілінің қазіргі
қоғамдық мәнімен байланысты. Қай қоғамда да тіл проблемасы болатыны белгілі
шындық десек, қазақ ... ... тіл ... ... орай,
шешімін табуға тиісті күрделі мәселелер әлі де баршылық. Бұл ... ... ... да ... ... ... ... жетерлік.
Жаңа буын оқулығының багдарламасы да осы мақсатты ... ... ... ... тілі – Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі»
тақырыбынан басталады да, ұлттық тіл, оның ... ... ... ... ... тақырыптағы мәліметтермен жалғасады.
Дұрыс сөйлеп, сауатты жазу үшін, ең ... ... ... ... ... ойды ... ... дәл әрі айқын етіп
жеткізіп беру керек. ... ... ... ... ... іс
қағаздарын мемлекеттік тілде толтыруды, ғылыми-зерттеу ... ... ... зор ... ... ... ... орай
оқулықта стилистика және тіл мәдениеті мәселелері қамтылған. Жалпы, ... ... жаза ... ... ... көрсеткіші – тыныс белгілерін
жетік меңгеру. Сол себепті жаңа бағдарламада пунктуация арнайы жеке ... ... ... ... стилистиканы оқытудың әдіс-тәсілдері.
9-сыныпта қазақ тілін оқыту бағдарламасының мазмұны ... ... ... ... ... ... себебі қазақ тілінің қазіргі
қоғамдық ... ... Қай ... да тіл проблемасы болатыны белгілі
шындық десек, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... ... ... табуга тиісті күрделі мәселелер әлі де баршылық. Бұл жағынан ... ... да ... ... ... ... жетерлік.
Жаңа буын оқулығының бағдарламасы да осы мақсатты көздейді, сондықтан
да оқулық ... тілі – ... ... ... ... ... да, ... тіл, оның пайда болуы, тарихи кезеңдері
сияқты танымдық тақырыптагы мәліметтермен жалғасады.
Дұрыс ... ... жазу ... ең ... қазақ тілінің
заңдылықтарын үйреніп, айтылмақ ойды ... ... дәл әрі ... ... беру керек. Көркем әдебиет туындыларын мөнерлеп оқуды, ... ... ... ... ... ... күнделікті
ақпарат құралдарының зор мүмкіншіліктерін меңгеру қажет. Осыған орай
оқулықта стилистика және тіл ... ... ... ... ... дұрыс жаза білудің, сауаттылықтың басты көрсеткіші – тыныс белгілерін
жетік меңгеру. Сол ... жаңа ... ... ... жеке мәселе
етіп алынып отыр.
2.1 9-сыныпта қазақ тілі пәнін оқытудың ерекшеліктері
Мектепте қазақ тілін оқытудың басты ... – ана ... ... ... оны қарым-қатынас құралы ретінде емін-еркін пайдалана алатын
тәлімді оқушы тәрбиелеп шығару. Ана тілі коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... маңызды құрал.
Қазіргі таңда, қазақ тілі өзінің қоғамдық қызметіне шын ... ие ... ... ... ана ... оқыту – аса ... ... ... ... ... оқытуға қойылатын талап туралы: «Ана тілінің
қоғамдық-әлеуметтік мәнін ... ... ... ... меңгерген,
коммуникативтік біліктілігі дамыған дара тұлға даярлауға мүмкіндік туғызу»,
- делінген. Міне, осы мақсатты орындау бағытында ... ... ... ... мен ... мазмұнына елеулі өзгерістер енгізілді. Олардың
ең бастылары 9-сыныпта оқытылатын ... ... мен ... ... ... тілі – ... Республикасының мемлекеттік
тілі» атты тақырыптан басталады. Қазақстан – егемен ... ... ... ... тілі болуы қажет. 9-сынып оқушысы ұлттық тіл
және оның формаларын, мемлекеттік тіл және оның ... ... ... ... ... ... бұл ... пәнімен сабақтастықты да
білдіреді.
Екінші тақырып – «Қазақ тілі – қазақ ... ... ... ... ... алты ... жуық тіл бар ... жүр. Осы
тілдер екі тұрғыдан: біріншіден, ... ... ... ... ... (морфологиялық құрылысына) қарай топтастырылған.
Туыстық жақындығы бойынша тілдер алпыс шақты ... ... ... үндіеуропа тілдері, семит-хамит тілдері, кавказ тілдері, түркі
тілдері т.б. Бұлардың әрқайсысы өз ішінде ... ... мен ... тілі ... ... батыс ғұн бұтағына, оның ішінде қыпшақ
тобына жатады. Туыстығы жағынан ... ... ... ... ... ... қарақалпақ тілдеріне жақын.
Қазір Қазақстанда тіл үйренуге ... ... өте ... ... ... ... ... жүрген түрік тілі осы түркі тілдер тегіне,
оның оғыз тобына енетінін, қазіргі түрікмен, гагауыз, әзірбайжан ... ... ... ал ... тілі ... тегіне, оның батыс
герман тобына жататынын т.б. тілдер туралы айту ... ... ... Бұл ... ... ... мұғалімнің жеке біліктілігіне
де мән беретінін ұмытпау керек. Біздер бағдарламада ... ... ... ... ... ... көлемінен шығып кетпеуді
ойластырдық. Ал мұғалім сыныптың осы ... ... ... ... ... немесе толықтырып, тереңдетіп оқытуына
болады.
Бұл тақырыпты түсіндіргенде ... ... бір ...... ... ... Ол – алдымен, лексикада мағыналары бірдей,
дыбысталуы жағынан өте ұқсас сөздердің болуы. Оқулықта ол ... ... оны жеке ... де түсіруге болады. Сонымен қатар грамматикалық
құрылымдағы ұқсастықтар да айтылып, енді олардың әрқайсысының ерекшеліктері
де бар ... ... ... ... ... бірінен-бірі бөлінетіндігі
дәлелденеді.
Қазақ тілінің пайда болып, қалыптасу тарихы туыстас тілдер тарихынан
алшақ ... оның да ... тым ... ... ... Бұл жерден
тақырыптың тарихпен, көне дәуір әдебиетімен, түркология ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдері
дамуын алты кезеңге бөледі. Халық тарихы, тіл тарихы сол ... ... ... мәдени, рухани т.б. мұраларынан көрініс тапқан. Өкінішке
орай, ... ... ... ... ... ... ... туралы
жазба деректер жоқ. Ал ғұн дәуірі ... ... ... халықтардың
жылнамаларында кездеседі, себебі сол кездегі Ғұн ... ... үшін ... ... ... ... Бұл ... оқушыға:
«Жазылмаған тарихымның жолдарын,
Ауызекі аңызыңнан іздедім», –
немесе:
«Сенің бүкіл болмысыңның тағдырын
Домбыраңның пернесінен іздедім...
Тарихымды ... ... ... ... Ана ... ақын М.Мақатаев айтқандай, тілдің тарихын білуге ниет ... ... ... ... ... ... көмескі тартқан
соқпақтарынан керегін тауып алатынын, ол үшін ... ... ... ... тек тіл сабағы үшін ғана емес, тарихпен де байланысып жатқанын ... Ол ... ... ... ... ... наным туралы аңыз-
шежірелерінде де жатыр. Қазақстанда қазақ халқының өткен ... ... 25 ... жуық заттық мәдени ескерткіш бар, олардың,
негізінен, Сыр, Отырар аймағында, ... ... ... ... ... Жетісу, Ертіс бойына шоғырланғаны туралы айтқан –
белгілі қоғам ... ... ... ... айту ... ... ... қағидаларының
бірі – оқыта отырып тәрбиелеу, яғни оқушыны өз ... ... ... ... отансүйгіштікке тәрбиелеу сияқты мәселелер жүзеге асады.
Түркілердің құнды мұрасы – тас кітаптар. Оқулықта бұл туралы біраз
дерек ... ... ... ... көне ... графикасы, яғни
көне түркі жазуының кестесі көрсетілсе – артық емес.
Бұдан соң ... ... ... ... ... дамуының орта кезеңінің
әсері туралы әңгіме болады. Соңында қазақ ... ... өте ... ... ... ... ... кезінде лекциялык әдіс ... ... ... ... ... жетелеу мақсатында шағын баяндама,
реферат жазғызу да қажет-ақ. Оқулықта берілген ... ... ... ... ... аударған жөн. Олар: «Әл-Фараби», «Ең қиын тіл қандай?»,
«Қай тіл көп тараған?», «Құпия жазулар ... ... ... ... ... ... атты ... берілген, бұлардан
оқушылар өздері үшін тың, жаңа ... ... ... ... ... алынған үзінді берілген. Алдымен
қазіргі түркі тілдеріне ортақ сөздерді ... бол, ... біл, ... ... бек, отыз, тоғыз т.б.) тауып, олардың бүгінгі ... ... ... ... ... ... Бұл сөздерден осы күнгі түркі
халықтары тілдеріндегі ... ... ... ... ... ескерткішінен алынған шағын үзіндінің
тақырыбын, идеясын ... ... ... ... ... ... халықты тірілттім,
Жалаңаш халықты тонды қылдым».
Ел қамқоры, елі үшін еңіреп туған ерлердің сонау ... ... ... ... келе жатқандығын, ондай қаһармандарына халық
алғысы мәңгілік екендігін ауыз әдебиетіндегі батырлар ... ... ... болады. Ал жырдың тек әдеби мұра ғана ... ... ... мұра ... де ескерту орынды. Сөз мағынасының ауысуы,
кеңеюі сияқты мәселелерді оқушылар біледі, ендеше ... сөз ... ... ... ... ауыспалы мағынада колданылып тұрғаны,
«тон» сөзі бұрын жалпы киім дегенді білдірсе, ... ... ... бір түрін білдіретіні ... ... ... ... ... тіл ... байып отырады.
7-жаттығу морфологиялық және фонетикалық ұғымдарды тереңдету мақсатында
орындатылады. Көптік жалғауының түркі тілдерінде дыбыстық нұсқасы жағынан
әр түрлі ... ең ... буын ... мен дыбыс үндестігінің қалыптасу
дәрежесін көрсетеді. Қазақ тілі – буын үндестігі қатаң сақталатын тіл.
Даналық тамыры – тереңде, ... ... Оған ... ... ... ... сөздер дәлел. Бұл ... ... күні ... ... жүрген сөздердің соншалықты
ерте замандарда пайда болғандығы бала сезіміне ... әсер ... ... тереңдігін, халық даналығы өшпейтін, мәңгі жалғасып, халықпен бірге
жасайтын мұра екендігін сезіну ... ... оның ... ... ... калыптастырады, оны сыйлауға, сүюге үйретеді. «Даналық
тамыры – тереңде» немесе «Өз халқының ой ... ... ... адам ... бо ла ма?» ... сияқты тақырыптарда пікірталас
өткізуге болады, ол оқушылардың өз пікірін жүйелеп, ойын ... ... ... ... ... ... ... танымдық мақсаттағы екі тақырып лекциялық әдіспен
түсіндіріледі, ол үшін материалды ... ... ... алуға болады:
1. «Тіл – қарым-қатынас құралы» дегенді қалай түсінеміз?
2. Ұлт тілі және оның қалыптасу жолы.
3. Ұлт тілінің құрамы жағынан біркелкі ... оның ... ... ... ... жоғары формасы – әдеби тілі және ауызекі
сөйлеу тілі болатыны, сондай-ақ белгілі аймақтарда қолданылатын, ... бар ... ... оның ... деп ... ... Әдеби тіл, оның ерекшелігі, лексикалық, орфографиялық, орфоэпиялық,
стильдік ... ... ... ұлттық тілінің Қазақстанның мемлекеттік тілі екендігі.
Мемлекеттік тіл және оның қызметі, қолданылатын орындары туралы.
6. «Тіл ... ... ... оның ... туралы.
Жаттығу материалдарының төмендегідей жүйеде орындалғаны жөн:
Мәтіннің мазмұнына ерекше ... ... ... ... ... ... ... Әбу Насыр әл-Фараби туралы. Мәтінді оқу ... ... ... жол – ... басталатынына зер салады. Ұлы
бабамыз Бағдатқа дейінгі жолында көптеген елдерді аралап, ... ... ... алады. «Іздеген жетер мұратқа» ... бұл ... ... ... әр саласында еңбек етуіне апарар жол болғанын ... ... ... ... ... кезеңде тілдік талдау жасауға
болады:
– қазақтың төл сөздерін атаңдар;
– басқа ... ... ... ... жазыңдар, олардың қай тілден
енгенін, өмірдің қай саласында қолданылатынын айтыңдар;
– атақты, ойшыл, ат, ұстаз, қала ... ... ... көне ... сөз ... ... ... ашындар, олардың,
қандай мәтінде қолданылып тұрғанына көңіл аударыңдар;
– жаңа ... ие ... ... жаңа ... бар болса – тауып, мағынасын
ашыңдар;
– тұрақты тіркестерді, ауыспалы ... ... ... ... ... ... ... табыңдар;
– мәтіндердің ұлттық тілдің қай тармағына сай келіп тұрғанын табыңдар;
қай мәтін әдеби тілде жазылған деп ойлайсыңдар? Тек ... ... ... ... ... ... бола ... мәтіндерден ауызекі сөйлеу тілінің элементтерін, диалектизмдерді
көрсетіңдер;
– бұл мәтіндердің ... ... ... қай ... ... анықтаңдар, мемлекеттік тіл қоғам өмірінің тағы қай ... ... ... ... ... ... ... соң мұғалім оқушылардың ... ... ... ... баулуға, халық тұрмысының ерекшелігін
танытуға, халықтың әдет-ғұрпын қадірлеуге, отансүйгіштікке, ... ... ... ... үлкен мақсатын орындай алады деп
сенуге болады. Осыдан кейін «Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді ... ... ... ... ... елді ... ... жол – ана тілің» сияқты
тақырыптардың біріне пікірталас өткізу тиімді. Сол арқылы оқушы ... оның ... ... және қазіргі жағдайы туралы ойланады,
толғанады.
Бөлім соңындағы пысықтау ... ... ... өз ойын ... ... ... бірін-бірі толықтыру, қосымша ақпарат беруде
жауаптың берілу жүйесіне, сөйлем ... ... мән бере ... ... қаншалықты ашылғанын көруге болады.
9-сыныпта қазақ тілін оқытудың ендігі бір өзгешелігі де, қиындығы да ... ... ... – бұл ... ... жылдардан бері оқу бағдарламасынан түсіп
қалып, синтаксис көлемінде қарастырылып жүрген. Ана тілін оқыту – қоғамның
ертеңгі дара тұлғасын оқытып, ... ... ... десек, тұлғаның
жан-жақты білімділігі, сауаттылығы оның сөйлеу мәнерінен де, жазуынан да
көрінеді. ... ... ... ... білу – ... сауаттылық пен
мәдениеттілік белгісі.
Қиындығы – оқушылар үшін ... бәрі ... ... ... ... ... мүшелер мен қыстырма сөздерді, қаратпаны, құрмалас
сөйлемді оқушылар осыған дейінгі сыныптардан біледі, сондықтан олар ... ... едік қой» ... ... ... ... сол
білетіндерін қарым-қатынаста, жазуда қолдана ала ма, егер бұлай болса, оны
әрі ... ... ... те, ал ... оны ... үйрету керек.
Қалай болғанда да, пунктуацияны оқыту оқушыларды жалықтыратын қызықсыз,
жүйесіз ... ... ... ... ... ... ... мәтінді оқу да, оның мәнін түсіну де
қиын. Сондықтан тақырыпты бастарда мұғалімнің оқушыларға тыныс белгілерін
дұрыс қоя білу мен ... сай ... ... айта білудің маңызын
түсіндіріп алуы аса ... ... ... ... ... ... ... еске түсіруі негізінде жүргізіледі. ... ... ... ... ... бар ... ... Бұлай болмаған жағдайда,
«мұны бұрыннан білемін» деген оқушының ... ... әрі ... ... ... ... қайталау болып көрінеді. Бұл үшін тыныс
белгілерінің біразын қамтитын (қойылмаған) ... ... оны ... ... отырып, тыныс белгісі қойылмаған мәтіннің олқылығы неде
екенін түсіндіруге болады. Сол ... ... ... ... қаншалықты
зор екендігін, ендеше оны қоя білу, тыныс ... ... ... оқи білу – ... ... өнер екеніне оқушылардың көзін жеткізу қажет.
Мысалы, мына ... ... ... пәнінен таныс, енді осы мәтінді
тыныс белгілерін қоймай оқытып көрейік.
Өзге балалардың шуында Абайдың жұмысы жоқ-ты. ... ... ... ... тұрған Оспан бар баланы ертіп ... ... ... ... ... ... Сүңгі, сүңгі Тағы сүңгі. Солай деп
бақырып келе жатып бір ... ... ... ... ... ... ... оны лақтырып тастаймын деп бұлқынып еді.
Иә жығарсың Сен түгіл қысырдың асау тайы – ақ тай да жыға ... ... ... де ... деп ... ... ... қысып ап
екі аяғымен тепеңдеп тебініп қояды...
Абай Оспанның тентектігінен мезі болатын...
Қазірде Оспандар шулап келгенде Абай ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Абайша сүңгимін деп саяз жерге етпетінен жата қалады да артын тоңқитып
мөңкіген тайдай екі аяғын шаншыта ... ... ... боп енді үйге ... артына бұрылып еді Жар
жағасына Тәкежан кеп тұр екен. Сұлу киінген ... ... ... ... ... ... бар...
Тәкежанның қанжығасында бір сары ала қаз, екі үйрек бар ... ... соны көре ... ... ... ... Маған берші деп судан ырши-ырши жүгірісті..
(М. Әуезов.)
Оқушыларға мәтіннің тыныс белгілерін қоя ... ... ... соң, ... ... белгілері қойылған мәтінді оқытып, тыныс белгілерінің
қойылу себебін ашу керек. Осыдан кейін тыныс белгілерінің ... ... ... ... өздерінің байқағандары бойынша әңгімелетіп,
тыныс белгісі қойылатын орындарды тауып, тиістісін орын-орнына қоя білудің,
олардың мағынасын дәл аша ... етіп оқи ... ... ... ... өзі ... көз ... қажет.
Осылайша сабақтың – өткенді қайталау емес, енді меңгерілетін білімге
негізделетін сабақ екенін сезіндіру аса ... ... ... ... ... беріліп отырған мәтіндер жаңа бағдарлама қойып отырған
талапқа сай, негізінен, тұтас (жеке-жеке сөйлем емес) берілді. Мәтіндердің
мазмұны терең, ... мәні ... ... тіл ... оқыту
Оқулықта ауызекі сөйлеу стилінің, көркем әдебиет стилінің, ресми іс
қағаздары стилі мен баспасөз ... және ... ... өзіндік
ерекшеліктері, айырмашылықтары бір-бірімен байланыста, сабақтастықта жүйелі
берілген. Оқушылар «Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... «Көркем әдебиет ... ... іс ... ... ... «Ғылыми стиль» сияқты тақырыптар бойынша тілде
қолданылатын стиль ... ... ... Ауызекі сөйлеу стилі
Сөйлеу стилі адамдардың бір-бірімен ... ... ... ... ... асатыны белгілі, яғни бұл жерде тілдің
коммуникативтік функциясының баса ... ... ... ... ... сөйлеуде еркіндік басым екендігі, күнделікті өмірдің
барлық саласында тілдің кызмет ететіндігі, бірақ тілдік жүйені пайдаланудың
әртектілігі ... ... ... берілген жаттығуларды
орындатып, тапсырмалар бойынша сөйлеу стилін ... ... ... және оларды практикалық кажеттілікке айналдыру ... ... ... ... жұмыстарды жалғастыруға болады.
Мысалы: күнделікті тұрмыс тақырыбы мен ғылыми тақырыпта сөйлеу; ... ... ... ... ... сөз ... ... өзіндік
ерекшеліктерін анықтау. Мәселен, радиодан, теледидардан сөйленген сөздер
формасы жағынан ауызша болып келгенмен, ... ... ... ... ... Ал енді ... сөйлеудің қарапайым түрінің лексикасына
диалектілер, қарапайым сөздер еніп ... ... Бұл – ... ... ... сөйлеу стилінде жазылған көркем мәтін ... ... ... ... де ... ... Жарықтарым-ау! Кінегені түзеткен кісі жоқ.
– Болыстың басы екеу дейсіздер ме?
– Не қыл дейсіңдер?
– Болмайтын жұмысты ... ... ... ... тоқтамайды.
(Ж. Аймауытов)
– Мылжыңдап барасың, антұрған.
– Құдай ақы, рас. Біздің қатыннан құрт сұрап ... ... ... мен ... ... лексикалық
құрамына, сөз үлгілеріне, сөйлем құрылысына, сөздердің орын тәртібіне назар
аударылады. Жаттығулардағы диалогтерді ... ... ... ... айтушының көңіл күйіне, сезіміне, дауыс ырғағының ерекшелігіне мән
беріледі.
Жаттығуды орындатып болған соң, оқушылардың бұрынғы ... ... ... диалогтің өзіндік ерекшеліктеріне тоқталып, ауызекі сөйлеу
тілі диалогке ... ... ... ... ... тұратынын, қысқа да тұжырымды болатынын естеріне сала ... ... ... құрғызуға болады.
Үйге тапсырма ретінде өздері оқыған газет-журналдарынан, көркем әдебиет
беттерінен диалогтерді теріп жазуды тапсыру керек.
Ауызекі сөйлеу стилінің ... ... ... ... баяндама, әңгімелесу, сөйлеу стилінің ерекшеліктері жөнінде
айтылады.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... оқытуға, баяндама жасатуға болады.
Оқушылар жасайтын баяндаманың ... ... ... ... ... және қазба байлықтары» атты баяндаманың үлгісі.
Қазақстанның табиғаты алуан ... ... ... ... ... және дүниежүзілік мұхиттан алыс ел болғандықтан, ауа райы
құрғақ, жерінің үштен екі бөлігі куаң, ... ... ... ... солтүстігінде қар енді еріп жатқанда, оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... өте бай. Дүние жүзіндегі теңдесі жоқ,
қалыңдығы 150 метр ... ... ......... ... ... тек ауыл шаруашылығы ғана емес, өнеркәсіп салалары
өндірген өнімдерімен де дүние жүзіне ... ... ... ... халықаралық түсті металл биржасында сапа эталоны ретінде түр.
2.2.2 Көркем әдебиет стилі
Оқулықта көркем әдебиет стилі және оған тән ... ... ... Осы ... пайдалана отырып, оқулықтағы
жаттыруларды орындатқаннан кейін көркем әдебиет ... ... ... көп ... ... сипаттардың тән болатындығын ескерте
отырып, оларды көркем-әдеби шырармалардан іздестіру ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер мен фразеологизмдердің кеңінен
қолданылатындығын мұғалім мысалдар арқылы нақтылай ... ... ... көркем шығармалардан мақал-мәтелдер ... бар ... ... ... келуді тапсырады.
Сонымен қатар, көркем әдебиет стилі тақырыбына байланысты берілген
жаттығуларды орындатып болғаннан кейін қосымша тапсырмалар ... ... ... ... ... «Ел іші – алтын бесік»; «Кісі
елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ... бол» т.б. осы ... ... ... ... құрауды тапсырған жөн. Мұғалім мақал мен
мәтелдің өзіндік ерекшеліктеріне тоқталып, әсіресе ... ... ... ... оқушыларға ескерте кетуге тиіс. Көркем ... ... ... жасатып, төмендегі сөйлемдерден троптың түрлерін
табуды тапсыру.
Қыр жолаушысы сияқтанған саптамасы бар.
Бұл қағазда Ғайша жүрегінің қайғысы мен өз ... ... ... ... ... еді.
(М. Әуезов.)
Қалың қызыл алтынның бетінде азғана ақ қылаң күміс сызықтар бар.
(Ғ. Мүсірепов.)
Қазіргі бұлтсыз аспандай ... ... ... ... ... ... ... оқыған шығармаларынан ауыспалы мағынада жұмсалған
сөздердің, троптың түрлері қатыстырылған ... ... ... ... мақсатын талқылату жұмыстарын жүргізу.
Көркем әдебиет стилінің көркем сөз – ... ... ... ... айрықша өнер екендігі және тілдің көркем шығармада ерекше
эстетикалық қызмет ... ... ол ... ... ... тәрбиеші екендігін оқушыларға ұғындырған соң, ... ... ... ... ... ... ... айырмай
қарасөзге айналдырып жазуға берген тапсырмаларды орындату ... ... ... жазу ... ... Мұғалім оқушыларға
көркем шығармалардан үзінділер оқыта отырып, көркем сөзбен ... ... ... ... ... бұл ... жұмыстың мынадай
түрлерін ұсынуына болады.
Төмендегі мәтіндерді бір-бірімен ... оқып ... ... ... ... тапсырма беріледі.
– Қарағым, біздің хал-жағдайымыздың шет-жағасын көріп-біліп отырсың
ғой, – деп, тағдырдың ... ... ... ... ... ... сабырлы пішінмен күрсініп алды. – Біз ... ... ... ... тауқыметін арқалап қалған жас балам – анау. Мен
болсам – сарнаған тілімнен басқа ... ... ... ... ... ... бір аяғым жерде тұрған қураған бір кемпірмін. Екі ... ... ... ... ... келінім – анау. Өзіне күтуші ... ... ол – бір ... ... ... ... өзі де ... ағаштар сияқты қисық-қыңыр болатын.
Гүлдері де көз тартпайтын. Жапырақтары жансыз, ... ... еді. ... ... ... жаңбырға тосты. Суықтан, желден ықтамады.
Бойындағы ... ... ... құрттарын күн күйдірді, жаңбыр
жуды, жел ұшырып әкетті. Қазір ... ... ... ... ... бір
ағаш жоқ. Гүлдері қандай! Қызыл жұлдыздай жарқырап, жайнап, ... биік ... ұшар ... ... құлпырып тұрады. Хауа қыздың
тыныштық тауып, демалар жері де осы шынардың түбі. Шынар ... Хауа ... ... ... ... ... ... Жас қыз осы ... ... өсер еді, ... мұның тамырлары да жоқ, жапырақтары да жоқ.
Қалай жаралды, солай қала барды.
(Ғ. Мүсірепов)
Май жұлдызы, таң ... ай ... ... ... жел жоқ, ауа ... ... жұрт, көкорай шалғын, жапырақ гүлдерінің иісі аңкып, біздің
жастарды көріп тұрған жалғыз Алла, екінші – ... Ай мен ... ... ... ... ... ... жылқы жусап, қара мал
күйсеп, анда-санда қой ... ... сақ ... маңқылдап үргені,
кемпір-шалдың айтақтаған дауысы ғана естілуші еді.
(М.Дулатов)
Көркем ... ... ... ... өмір ... ... ... өмірдегі адамнан бастап, бүкіл жанды, жансыздың бәрі ... ... ... ... ... ... мұғалім
енді өздері оқыған шығармаға ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз образдарға бөлінетіндігі
және олардың өмірге көзқарасы, тіл ерекшеліктері жайында оқушы түсінігін
нақтылай түскені жөн. Екінші ... ... ... нақтыламай-ақ, көркем
шығарманы оқыта отырып, ... ... ... беруіне
болады, оқушылардың шығармашылықпен жұмыс істеп ізденуіне бағыт беру керек.
Мұғалім оқушылардың ... ... ... т.б. пән ... ... пәні ... ... мәтіндермен салыстырып, олардың
өзіндік ерекшеліктерін жазып келуді тапсыруына болады. Немесе өзіндік
ерекшеліктерін ... ... ... бере отырып әңгімелеуге
жетелейді.
Көркем шығармаларды бір-бірімен салыстыра ... ... ... ... жай ...... пен ... олардың шығармадағы
идеялық-эстетикалық рөлі, сөз мағынасын ауыстырып қолдану арқылы жасалатын
троптың басқа түрлерін табу мақсатында ... ... ... баланың
бойында талдау біліктілігін жүйелі қалыптастыру керек, бірнеше жұмыс түрін,
ең алдымен, оқулықтағы екі ... ... ... ... шығармадағы
суреттеу құралдарының тілге сымбат, ажар, көрік беру жөнінде аса ... ... ... ... ... ... ... назар аударту. ... ... ... параллелизмдерді табу сияқты, көркем
шығарма тіліндегі дыбыс қайталаулары мен олардың түрлерін ... ... табу да ... ... ... тіл көркемдігін,
сөйлем өзгешеліктерін тануларына көмектеседі.
Сонымен қатар «Дидактикалық материалдардағы» тапсырмаларды ... ... ... кейіпкерлер бейнесін суреттеу,
кейіпкерлер тіліне баға беру ... ... ... ... ... ... ... береді.
2.2.3 Ресми іс қағаздары стилі
Алдымен төменгі сыныптардан таныс іс ... ... ... салу ... ... ресми құжаттар деп отырғанымыз не ... ... ... құжаттардың түрлерімен таныстырып, оның басқа ... ... ... ... Іс ... стиліне мысал ретінде
әр түрлі мекемелерде ... ... ... ... ... Олардың
белгілі бір форма бойынша жазылатындығы, сондықтан да ... ... ... ... іс қағаздары стилінің сипатын анықтап, мұғалімнің тапсыруымен
кеңсе құжаттарын өз беттерінше жазып үйренгені дұрыс. ... ... ... іс қағаздарынан бұрыш жасатып, дұрыс жазғандарын
мадақтап, мақтаған жөн.
Мұғалім оқушыларды ресми іс ... ... ... ... соң, ... ... мысалдарды оқытқызып, түрлерін ажыраттыру
жұмысын тапсырады. Оқушыларды төмендегі үлгідегі сияқты ресми ... ... ... ... беру ... ... беру ұйымдары – бір немесе бірнеше білім беру бағдарламаларын
іске асыратын және (немесе) ... ... ... күтімі
мен тәрбие алуын қамтамасыз ететін заңды тұлғалар болып табылады.
Білім беру ұйымдарын Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ... жеке ... ... ... ... беру ... лицензия алған кезден бастап білім беру
қызметін жүргізу ... ... ... және ол ... біткен, қайтарылып
алынган немесе ол Қазақстан Республикасының ... ... ... деп ... ... ... тоқтатылады.
3. Білім беру ұйымдарының мәртебесін ... ... ... ... және ол осы ... ... білім беру
қызметін лицензиялау кезіндегі біліктілік талаптарын, ... ... ... ұйымдары туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен Үлгі ереже
ескеріле отырып, олардың жарғыларында көрсетіледі.
Білім беру ... ... ... ... ... мемлекеттік
аттестациялау қорытындылары бойынша жүзеге асырылады.
4. Білім беру ұйымдары:
1) мемлекеттік (білім беру ... мен ... беру ... ... емес ... меншік, Қазақстан Республикасының аумағында
тіркелген қоғамдық және діни бірлестіктердің білім беру ұйымдары);
3) халықаралық болуы мүмкін.
Осы тектес ... ... ... ... ... ... талдау жасатып, жаттықтырған дұрыс.
Ресми іс қағаздарьі ... ... ... құжаттар мазмұны
жағынан әр түрлі ... ... ... ... ... ... санамалап айта ... ... ... ... ... де ... ... Публицистикалық стиль
Мұғалім публицистикалық стильдің сипатын танытуды мақсат етіп ... ... ... ... ... болатындығы, олардың
ауызша түріне – ... ... ... ... ... ... ... т.б. жататыны айтылады. Мұғалім ... ... ... ... ... ... ... алуан түрлі мәселелер қарастыратынын, публицистикалық стильдің ... ... ... ... жалпы экономикасы мен мәдениетіне
байланысты екенін оқушыларға түсіндіргені дұрыс. Сондай-ақ публицистикалық
стильдің өзіндік ерекшелігі ... ... ... бір қыры өмірдің әр
саласына байланысты болғандықтан, тақырып жағынан гылыми стиль мен көркем
әдебиет ... ... ... ... де ... ... ... стильде тілдің эмоционалды элементтері және сөзді
образды қолдану сияқты әдеби ... тән ... да ... Бұл ... ... ... ... болса, ал фактіні толық әрі жүйелеп баяндауы
жағынан оның ғылыми стильге жақын екендігін ... ... ... ... ... осы ... ... қажет.
Оқулықтағы бірнеше жаттығуды орындатып, публицистикалық стильдің басты
қалыптасқан сипатын оқушылардың тереңірек түсінуіне мүмкіндік жасалуы тиіс.
Төмендегі үлгідегі ... ... ... ... қоғамдық мәні
бар іске қатыстыру, санасына ықпал ету мақсатында жазылғанын ... ғана ... ... ... ... ... харпі «Тіл құрал»
басылып шықты.
«Тіл құрал» туралы жазудан бұрын – әуелі қазақ тілі жайынан біраз ... ... тиіс ... ... тілі жайында газетімізде бұрын да сан
жазылып еді. ... тілі – бай, ... ... жүрт тілі деп ... ... Мұны ... ... жоқ. Бірақ құр бай, таза ... ... ... ... ... ... кете ала ма? Қай ... тілі
болса да, туу басында біздікі секілді таза да, бай да болған. Бірақ ... ... сөзі ... жүре ... Біздің қазақ тілі бұрын
ылғалсыз таза болса да, бұл кезде ... ... ... ... ... оқуын оқыдық. Бұл кезде шаһар сайын ноғай медреселерінде қанша
қазақ баласы... сөйлейді.
Бір жағы – ... бір жағы ... ... ... да бар. ... бәрі елге ... арабшылап, сартшылап
қайтып жүр.
Бұлардың сөйлеген сөзінде, жазған хатында шет жұрттардың тілі ... ... елге ... жас ... ... Сөйтіп, шет тілдер елдегі жас
балаларга жұғады. Жас балалар – келешектегі бір буын ... ... көбі екі ... біріне орысша қатыстыруды үйреніс қылып
алған.
...Бұрынғы қазақ арасына тарап жүрген қисса-хикаялардың бәрі: ноғайша,
арабша аралас ... ... ... таза ... ... қам қылған кісі бар ма? Болса –
ол кім?
(М. ... ... ... ... ... ... ... бағытында өздері оқып жүрген газет-журналдардан ... ... ... ... ғылыми кітаптардан, көркем ... ... ... алып, салыстырмалы әдіспен жұмыс жасатуға
болады. Бұл бағыттағы жұмыстарға дидактикалық материалды ... ... ... ... ... Есіл ... адамның көзіне
күндік жерден шалынады. Күн сәскеден жоғары көтеріле, сумаңдай аққан мөлдір
толқынды сағым Есілдің алабына сыймай, қазанда қайнаған ... ... ... кең кемерден көпіршіте төгеді. Төгілген ... ... ... ... ... ... толқынды сағым сай-салаларды өрлеп,
қанатын кең жазады. Сол кезде сағымға ... ... ... көктемгі асау
тасқыны қайтадан көтеріліп, теңіздей топаны кең өлкесін бөлуге бет алған
екен деп ... ... ... ... ... мұнартып алыстан көгілдірлене
көрінген Есілдің тоғайы сағым бетіне сеңдей ... шыға ... ... шайы ... ... ... тоғайдың түсі көз тоқтатпай,
біресе көк, біресе жасыл, біресе ақ ... ... қас пен ... ... ... ... суына шомылып, денесіне шаң жолатпай
түрленген сайын, тоғай жарқырай түседі.
(С.Мұқанов)
Оңашаланған ... мүше ... ... үтір мен ... ... ... бірден тануға көмектеспейді, қайта
оңашаланған ... ... ... ... ... қиындатады, әрі
тыныс белгілерін қалай болса солай ... ... ... ... ... ... тек қос нүкте қойып жазу –
айқындалатын сөзді жалпылауыш сөз екен деп ... ... ... ... ... мүше ... сызықша қалдырылып кеткен
мүше орнына қойылды ма әлде ... ... ма деп ... ... ... жаңа ... ... жүзі елдері қатарында терезесі тең ел
ретінде ... ... Жаңа ... ... ... ... ... қарыздар
болып қалмас үшін қолдан келген игіліктерді жасайтыны ... ... ... ... ... бар ... ұл-қыздары ешқашан да жүдемесі хақ. Әзірге
біздің байлығымыз – білім. Оны өмір өзі ... ... ... ... ... жуық мектеп бар. Оған қоса ... ... оқу ... ... жасайды. Рухани байлықтың таза көзі
осылар десек, республикамыздың барлық ... мен ... ... ... баспасөздеріміз рухани өміріміздің гүлдене түсуіне
көмектесері ... Олай ... ... құрметті қауым, биылғы ... ... ... ... ... ... де ... жүріп
жатыр.
«Қазақстан мұғалімі» газетінен көлемді ... ... ... анықтатқан соң, өздері өткен стиль түрлерін ажыратуды меңгергеннен
кейін, ... ... ... негіздерін пысықтау үшін бір-бір
сөйлемнен стильдің түрлерін ... ... ... арқылы оқушылардың
жауабынан берілген білім нәтижесін көруге болады.
Оқушының бір сөйлемнен стиль түрлерін ажырата білуі өздері ... ... ... ... ... ... жазылған мәтіндерді жинатып, сол жинаған
мәтіндерінің мазмұнын айтқызып ... ... ... ... жүргізіліл жүрген тәрбиелік мәні бар радио, теледидар хабарларың
сабаққа магнитофонға жазып әкеліп, сынып ... ... ... ... ... қорытындылау барысында публицистикалық стильдің ауызша түрі –
шешендік сөз екендігіне ... бас ... ... Қазақтың ертедегі
шешендік сөзінің тақырыптары: ру тартысы, ... жер дауы ... ... ... ... ... ақыл, кеңес, біреу өлгенде ... ... ... ... сала отырып, өздері оқыған көркем шығармалардан
шешендік сөз ... ... ... айтқызган дұрыс.
2.2.5 Ғылыми стиль
Ғылыми стиль – ғылыми шығармалардың тілі мен жазылу түрін анықтайтын
басты фактор.
Ғылыми стильдің ... ... ... тура ... ... ... Образды сөздер аз, термин сөздер көп ... Ой ... ... ... ... ... Ғылыми стильдің
мақсаты – заттар мен құбылыстардың жалпы ерекшелігін ашып, мәлімет беру.
Ғылыми ... осы ... ... ... оқушылардың назарын
төмендегі мәтіндерге аударуға болады.
...Жер бетінің жазық, өте кішірейтілген бейнесін географиялық карта деп
атайды, онда ... ... ... ... арқылы көрсетіледі.
Географиялық карталардың масштабы ұсақ болатындықтан, оларда ... ең ірі және ... ... ... ... ... салалармен қоса
үлкен өзендер, ірі қалалар, аса ... ... ...... ... ... пішінін оның кішірейтілген моделі
–шардан көруге болады. Шарды жер ... деп ... Оның ... аралдар, мұхиттар мен теңіздер бейнеленген. Олардың кескіні мен
орналасуы да Жердің өзіндегідей, тек ... ... есе ... – атау ... зат ... ... етістіктің тұйық
райынан болғанда, бастауыш пен баяндауыштың арасына сызықша қойылады.
Бастауыш – ... ... ... ... ... есім ... ал
баяндауышы атау не тәуелдік тұлғадағы есім сөздерден болғанда, олардың
арасына сызықша қойылады.
(Оқу құралынан).
Осындай ... ... күні ... ... ... оқушылардың
өздеріне дауыстап оқытып, олармен бірге ғылыми ... ... ... ... ... ... ... термин сөздердің көп қолданылуы;
– ғылыми ұғымдардың дәл айтылуы;
... дәл, ... ... ... ... ... ... сөздерді ауызша ататып, бұл сөздердің жалпыға
бірдей түсінікті еместігі, осы бағыттағы ... ғана ... көз ... ... бұл да ... стильдің ең негізгі
ерекшелігі екеніне баса назар аударамыз. Сыныпта ... ... ... ... салаларынан алған үзінді мәтіндерді оқушыларға салыстыра
оқытқызып, ... ... ... ... ... ... ұлы патшалық – Ассирия державасы ... ... ... ... патшасының қол астына қарады. Вавилон Азиядағы
ең үлкен, ең атақты қала болды. Көпестер мұнда әлемнің ... ... ... ... ... ... қала ... қамалдай
көрінді. Вавилон әскерлері Финикия қалаларын, Сирия мен ... ... ... ... де төтеп бере алмады. Бір кезде Сүлеймен салдырған
храм талқандалды, халқын тұтқындап, айдап әкетті. ... ... ... ... патшалық болды.
Кіші Азия түбегінің батыс бөлігін Лидия патшалығы мекен етті. Кіші Азия
өзендерінің құмайтты жағалауларынан алтын қиыршықтарын табуға болатын...
Лидиядан шығысқа ... ... ұлы ... – Мидия патшалығы жалғасып
жатты. Оның жер аумағы үлкен болды.
(Оқулықтан).
Өсімдіктің өсуі – айқын ... ... Ол ... көбеюіне
және өсімдік құрамына кіретін заттардың ... ... ... ... ... ... әдетте, оның салмағының өзгеруіне әкеп
соғады. Өйткені жиналған органикалық заттардың мөлшері олардың тыныс алуына
жұмсалған мөлшерінен асып кетеді. Қараңғыда ... ... ... ... заттардың жұмсалуы есебінен жүреді.
(Оқулықтан).
Мәтіндерді пайдалана отырып, оның негізгі ерекшеліктерін ажырата білуге
үйретумен қатар, кейбір ... ... ... ... синонимдерін
ауыстырып, сөйлемдерді қайтадан кұруға ... жөн. ... түсу ... ... ... ... тақырып бойынша шағын
мәтін жазу тапсырылып немесе кейбір ... ... ... сай ... алу жұмыстарын орындату баланың материалды жан-жақты меңгеруіне
мүмкіндік береді.
Оқушыларға стилистикалық тілдік белгілердің дұрыс қолдану ... ... ... ... ... мәнін ұғындыру бағытында
мұғалімге бірнеше сабақ үлгілерін ... жөн ... ... ... сөйлеу стилі (оның ауызша, жазбаша
формаларының өзіндік ерекшеліктерін таныту).
Сабақтың мақсаты. Тілдің ... ... баса ... ... ... ... мен қолданылатын формаларын білдіру. Ауызекі
сөйлеу стилінде жазылған мәтіндерді ... ... ... ... ... ... ... құралдарын пайдалана отырып, соған байланысты
мысалдарды келтіре алу.
Сабақтың көрнекілігі. Сөйлеу тақырыбына сай ... көп ... ... мен сөз ... ... ... жасалған кесте;
М.Балакаев, Е.Жанпейісов т.б. "Қазақ тілінің стилистикасы" ... ... ... ... ... ... сөз үлгісі.
Сабақтың түрі. Жаңа білім беру сабағы.
Сабақтың әдісі. Сұрақ-жауап, ... ... ... ... материалды меңгертуге бағытталған жұмыс түрлері.
Сөйлеу тілі – адамдардың күнделікті бір-бірімен қарым-қатынасқа түсетін
құралы. Сөйлеу стилі белгілі бір ... ... ... ... ол ... сөйлеуге байланысты жүзеге асады. ... ... ...... ойын еркін жеткізеді. ... ... ... мәселелер айтылады. Сондықтан күнделікті
тұрмыста өздерің естіп, қолданып ... ... ... мен ... ... Ауызекі тілдесу кісілердің бетпе-бет қатысуы
негізінде жүреді. Мына кестедегі сөйлеу тілі екі ... ... ... ... қалай?
– Жаман емес.
– Не жаңалықтарың бар? Ауылға барып тұрасың ба?
– Жақында өздері келген.
(Сөйлеу тілінен)
– Мылжыңдап барасың, антұрған.
– Құдай ақы, рас. ... ... құрт ... ... ... стилінің өзіндік ерекшелігін жасайтын белгілі бір ... ... ... бар екендігін байқап отырсыздар. Сөйлеу ... ... ... лексикалық құрамына назар аударыңдар. Жоғарғы
диалогте лексикалық құрам ... ... ... ... диалогте
тұрпайы сөздерден тұрады. Сөйлеу стиліне, яғни сөйлеу тілі лексикасына тән
сөздерге қарапайым сөздер, тұрпайы ... ... ... ... айта келіп, оқушылардың назарын келесі кестеге аудару керек.
Мысалдарды оқытып, диалекті және кәсіби ... табу ... ... ... ... атың ... ... бұяқта досың артып жатсын!...
(М. Әуезов)
– Мен бүгін сүген ұстадым. Аудың жалғыз көзіне сағалынан ғана ... ... ... ... ... сөйлеу тілі кеңінен
қолданылатындықтан, ауызекі сөйлеу стилі бірнеше түрге бөлінеді:
1) дидарластық сөз ... ... ... (пікірталас) сөз;
3) көпшілікке арналган сөз (баяндама, лекция).
Ауызекі сөйлеу тілінің түрлеріне жеке-жеке түсініктеме ... ... ... соңында радио мен теледидардан магнитофон ... ... ... тілі ... оқушыларға тыңдата отырып,
күнделікті тіршіліктегі ауызекі сөйлеу ... гөрі ... ... ... әр ... болып келетіндігі талқыланады. Сабақ
қорытындыланады.
Сабақтың тақырыбы. Көркем әдебиет стилі.
Сабақтың мақсаты:
1. Білімдік: көркем әдебиет стилі ... сөз ... ... ... өзіндік ерекшелігін таныту. Көркем шығармаларды ... ... ... ... ... мен стильдік ерекшелігі бойынша
ажырату.
2. Тәрбиелік: ... ... ана ... ... сүйіспеншілігін
арттыруға, оны құрметтеуге, байланыстырып сөйлеу мен сөйлеу мәдениетін
қалыптастыруға тәрбиелеу.
3. Дамытушылық: ... ... ... дағдысын, жоғары
зияткерлік (интеллектуалдық) ой-өрісін дамыту. Ана ... ... ... ... ... ... кестелер,
кодоскоп, магнитофон.
Сабақтың түрі. Жаңа материалды меңгерту сабағы.
Сабақтың ... ... ... барысы.
Ұйымдастыру кезеңі.
Көркем әдебиет стилі – өмірді көркем сөз ... ... ... ... Көркем шығармада тіл ерекше эстетикалық қызмет ... ... ... ... ... жұмсалады. Көркем шығармада жағымды
және жағымсыз бейнелер кездеседі. Әрбір кейіпкердің сырт ...... ... ... өзіндік көзқарасы, ой өрісі суреттеліп, тіл
ерекшеліктері қалыптасады. Окиға болған күннің реті, жер ... ... ... ... ... ... ... дәптерлеріңе
жазып отырыңдар.
Бірінші кестені оқып шыққан оқушы теңеулерді тауып, қалған ... ... ... ... ... келген жап-жас әйел. Сөзі мірдің оғындай. Болыстың
бұрынғы хатшысы ұры иттей жылмыңдап, Бекбосынға бәйек болып ... ... ... оқып ... ... метонимияны тауып, оқушылар
дәптерлеріне ... алуы ... ... астында найзағай көбейген, жарқылдау көбейген. Сол найзағайлар
барлық ана балықтарға ұлы жорықтың бет алысын, жөнін сілтейді.
(Ғ. Мүсірепов)
Осы сияқты тапсырмалар үшінші және ... ... де ... ... ... ... ал төртінші кестеден жігіттің ... ... ... алу ... Мал ... сыртында, адам аласы ішінде.
(Мақал)
4. Қоңқақ мұрынды қара сүр жүзі ... ... ... да ... ... шамданып қалды.
Төмендегі үзінділер кодоскоптан оқылады.
5. Кеңгірбайдың зиратына барып тұрып, серт, ... ... ... бір ... Дәрмен өз ішінен Абай қабіріне қарап, үздіксіз
ант-серт айтып отырғандай болды.
(М. Әуезов)
6. Бір жағына бір ... соң бір ... ... ... ... жасыра бастады. Қалаға барып, ескі көздерді көрген соң, қыр ... ... ... ... ... ... да оқушылар дәптерлеріне жазып
алады.
7. Көркем әдебиет ... ... ... ... ... де ... Төмендегі эпитеттерді қатыстыра отырып, яғни ... ... сөз ... ... ... "Қобыланды батыр"
жырындағы Құртқаға мінездеме ... ... ... ... ... мінездеме деген сөздерді әрі қарай дәптерлеріне жазу тапсырылады.
Төмендегі сөз ... ... ... бір ... ... бір ... жазыңдар.
Итжанды; ит жоқта шошқа үреді; өзің білме, білгеннің тілін алма; сиыр
су ішсе, бұзау мұз ... бұл ... ... болғаннан кейін төмендегі ... ... ... ... қауызына сыйғызу; иненің жасуындай; темір етік теңгедей,
темір таяқ тебендей; тізе бүкпеу; бел ... көз ... ... қақпау;
дүниені бір уыс қылу.
Оқушыларға оқыған кестелері мен ... ... ... ... тән ... мен ... ... түрлерін оқыңдар
деген тапсырма беріледі.
1. Теңеу (мірдің оғындай, ұры иттей).
2. Метонимия.
3. Мақал, метофора.
4. Жігіттің сыртқы портреті.
5. Синонимдік ... ... көп ... ... ... ескі көздер).
7. Эпитеттер, мінездеме.
8. Фразеологизмдер.
9. Литоталар.
Осылайша, образды сөздердің, троптың көптеген түрлері қамтылады. Көркем
шығармаларға ... ... ... да ... ... ... ... әдебиет стилінің өзіне тән ерекшеліктері мынадай:
1. Образды сөздерді молынан пайдалану.
2. Экспрессивті-бояулы сөздер көп кездеседі.
3. Шығарма ... ... үшін ... ... ... қатысады.
Қазақ көркем әдебиет стилінің қалыптасуына, дамуына қазақтың көрнекті
ақын-жазушылары зор үлес қосты. Олар қазақ жазба әдебиетінің ... ... ... Енді ... ... ... алынған
мәтіндермен жұмыс істейді.
Жаңа сабақты қорытындылау.
Қонақ үйлер дағды бойынша көп жеді... Ділдә келісімен ас ... ... ... іші де ас ... ... кестеден оқыған оқушыға стильдік талдау жасату. ... ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктерін атайды.
Оқушылардың белсенділігі сабаққа ат салысуларына қарай бағаланады.
Үйге тапсырма. Сынып ... үш ... ... ... ... берілетін тапсырма. Мына теңеулерді қатыстырып, фантастикалық
әңгіме жазып келіңдер: ... ... ... нардай, көзге біткен
сүйелдей, атқан оқтай, иненің жасуындай.
2-топқа берілетін тапсырма. М.Мақатаевтың "Қара шалғы" өлеңін қарасөзге
айналдырып жазып келу.
3-топқа ... ... ... ... ... жазып,
мағынасын түсіндіріңдер. Мақал мен мәтелдің өзіндік ерекшеліктерін атаңдар.
Сабақтың тақырыбы. Ресми іс қағаздары стилі.
Сабақтың мақсаты:
1. Білімдік: ... ... ... ... ... мен
қолданылатын орындары жөнінде мағлұмат ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды сауатты ... ... ... жинақылыққа, мәдениеттілікке тәрбиелеу.
3. Дамытушылық: айрықша қарым-қатынас құралы екендігін таныта отырып,
өз тәжірибелерінде қолдана білуге үйрету.
Сабақтың түрі. Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... Іс қағаздарының үлгілері (кесте, арыз, өтініш, анықтама, қолхат).
2. Заңдар мен қаулылар ... ... ... ... ... ... ... Магнитофоннан өмірбаян, күнделік, пікір т.б. тыңдалады.
Пәнаралық байланыс. Тарих, ... ... ... ... іс ... стиліне әр түрлі мекемелерде ... ... ... ... іс-қағаздары белгілі бір нақтылы формада жазылады.
Кестедегі үлгілерді оқытып, көрсете отырып, сұрақ-жауап ... ... ... ... ... т.б. үлгілерін ауызша айтқызу.
Кодоскоптан мінездеме, хаттама, түрлі мазмұнды ... ... ... ... ... ... тыңдата отырып,
құжаттар мазмұны анық, дәл, қысқа болатындығына оқушылардың көзін жеткізу.
Күнделікті өмірде қолданып ... іс ... ... ... деңгейде қолданылатын ресми құжаттар бар. Оған үкімет тарапынан
шығатын қаулы-қарарлар, ... ... ... ... ... Тіл туралы Заңынан үзінді келтіріп,
оқушылардың назарын аудару керек. Сонан соң кестені пайдалана отырып, ... қай ... ... ... тіл мәртебесін алғандығын баяндай
келе, Тіл туралы Заңның бірнеше бабын оқытып, ... ... ... ... ... аударту. Еңбек заңынан үзінді оқыту. ... ... ... мақал-мәтел айтқызудан оқушылар арасында ... ... ... ... ... реттеп, жаттығу
жұмыстарын жүргізу.
Сабақты қорытындылау. Мұғалім сұрақ-жауап арқылы іс ... ... ... ... мен ... тоқталады.
Үйге тапсырма. Оқушыларға ресми іс қағаздары үлгілерін бөліп беріп,
сурет салатын дәптердің ... ... ... баяндама, хаттама т.б. жазып
келуді тапсыру. Осы тапсырма бойынша іс қағаздары бұрышын жасату.
Сабақтың тақырыбы. Ресми іс қағаздары ... ... ... ... ... ... ... іс қағаздарын
сауатты жазып үйренуге, оқып түсіне алуға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі. Дәстүрлі сабақ.
Сабақтың әдіс-тәсілі. Түсіндіру, ажырату, есте сақтау, ... ... ... ... ... Тіл туралы Заңы.
2. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы Заңы.
3. Магнитофоннан іс қағаздары үлгілерін (өтініш хат, ... хат, ... ... хат, ... хат, ... хат) тыңдату.
Пәнаралық байланыс. Тарих, әдебиет.
Сабақтың барысы.
Мұғалімнің баяндауы. Ресми іс қағаздары стилінің көлемі, ... ... ... ... ... ... бар. Ресми іс қағазы белгілі
бір қалыпқа (штампқа) түсіріліп отырады. Ресми стильде көбінесе заң, жарғы,
үкімет органдарының ... ... ... келісім, нота, үкімет
хабарлары жазылады. Еліміз тәуелсіздік алғанға дейінгі уақытта республика
көлеміндегі мекемелерде іс ... ... ... ... ... ... орыс ... жүргізілетін. Орысша оқымаған, орыс ... ... ... ... да ... ... басқа да
қажетті құжаттарды орысша толтыруға мәжбүр болатын. ... тілі ... тіл ... ... ... кезеңнің өзінде сапасыз
толтырылған іс ... ... ... ... ... ... еш етті.
Сондықтан бүгінгі таңда іс қағаздарын қазақ тілінде сауатты жазу ... ... ... ... ... ... Білім беру ұйымдары. 1. Білім беру ұйымдары бір немесе бірнеше
білім беру ... іске ... ... ... ... күтімі мен тәрбие алуын қамтамасыз ететін занды ... ... беру ... ... Республикасының заңдарына сәйкес заңды
және жеке тұлғалар (құрылтайшылар) құрайды.
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңынан осы үзіндіні ... ... ... ерекшелігіне тоқталады.
Оқушыларға тіл, білім, еңбек тақырыптарына мақал-мәтелдер айтқызып,
жарыстыруға болады.
Тіл туралы мақал-мәтелдер
Бассыз берген мал – ... ... тіл – ...... ой – түпсіз.
Сүңгі жарасы бітер, тіл жарасы бітпес ...
Осы үлгіде тіл, еңбек, білім туралы мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... ... тыңдатқан жөн.
Іс қағаздарымен толық танысқан оқушыларды дәптерлеріне, тақтаға кеңсе
құжаттарының көптеген формаларьп жаздырып үйрету керек.
№40 кәсіптік-техникалық ... ... ... ... ... ... Адайбеков мырзаға
БАЯНДАУ ХАТ
Оқушылар қабылдау жоспарының орындалуы туралы
Сізге Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің ... беру бас ... ... ... оқу ... ... ... орындалғанын мәлімдеймін.
Орта білім топтарында оқыту үшін сегізінші сыныпты бітірген 267 оқушы
және толық орта ... 90 ... ... ... ... ... ... кәсіптік баңдар беру
жұмыстарын жүргізуде өндірістік оқу шеберлері ... ... ... ... ... ... оқу ... атқарған жұмыстары үшін ынталандыру
мүмкіндіктерін қарастыруыңызды сұраймын.
КТМ директоры У. ... ... ... ... Ләйла Сүлейменқызына 2004 жылдың қазан айындағы 6000
(алты мың) теңге айлығымды алуға сенім білдіремін.
Төлқұжат ... І-ГУ ... ... 2004 ж. ... ... ... Кәсіпорын коды
бөлімшенің атауы ... ... коды ... КТМ ... ... болмауы туралы
05.10.05 сагат 10.00-де азаматтық қорғанысжөніндегі сабаққа топтағы 20
оқушының үшеуі ғана ... ... ... ... ... тура ... А. ... ... ... ... ... 2005 жылдың 18 мамыр күні қоймадан
уақытша пайдалану үшін мына заттарды ... ... – 25 ... ... ... –10 ... Айыр – 15 (он бес).
4. Кетпен – 7 (жетеу).
2005 жылдың 28 мамырында әкелуге ... ... ... СЭС ... ... ... айы, жылы)
Басқару академиясының ректораты №4 оқу корпусіндегі асхананың
желдеткіштерін 2005 ... 1 ... ... ... іске ... ... ректоры ______________
(қолы)
АНЫҚТАМА
Бұл анықтама Алматы қаласы №162 мектептің мұғалімі Әділбек ... ... Оның ... үш адам ... ...... Байтұрсын, 1948 ж. туған.
2. Қызы – Шолпан ... 1970 ж. ... Ұлы – ... ... 1975 ж. ... аудандық әлеуметтік қамсыздандыру бөліміне тапсыру үшін
берілді.
М.О. Іс ... ... ... Ғылыми стиль.
Сабақтың мақсаты: а) ғылыми мәтінді анықтай білу, оның ... ... ... үйрету, шағын ғылыми мәтінді талдай ... ә) ... ... ... ... б) ғылыми
стильде берілген тақырып бойынша мәтін жаза білуге дағдыландыру, кейбір
мәтіндерді ... ... сай ... ... ... ... магнитофон.
Пайдаланылған әдебиет. А.Жапбаров. Қазақ тілі ... ... ... М.Балакаев. Қазақ тілінің стилистикасы.
Сабақтың түрі. Жаңа білімді оқып үйрену сабағы.
Әдіс-тәсілдері. Сұрақ-жауап, әңгімелесу, салыстыру, көрнекілік.
Сабақтың барысы. Ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... стильдік ерекшелігі, тілдік
құралдары жөнінде кесте жасап, сабақтың барысында бөлек-бөлек толтырыңдар
деген тапсырма беріліп, төмендегі үлгі ... ... ... жаңа ... баяндауы. Ғылыми стильге қазақ ... ... ... ғылыми шығармалар жатады. Сөз өзінің ... ... ... көп мағыналылығы, образды сөздер мұнда жоқтың ... ... ... ... міндеті ойды дәл, нақты, ... ... ... жол ... ... ... ... қарай әр саланың арнайы термин сөздері болады. Мысалы: тіл
білімінде – фонетика, морфология, синтаксис т.б., ...... ... шама т.б. Ғылыми стильдің негізгі ерекшелігі – ой ... ... ... формулаларға негізделуінде. Оқушылар мына
кестеге назар аударсын. ... бір ... ... қай ... ... ... керек.
Ядроның кұрылымы. Ядро – жануарлар мен өсімдіктер клеткаларының негізгі
және тұрақты жиынтығы. Ядросы бар ...... ... ... ... деп ... Тірі ... тіршілік қасиеттерінің бірі – көбею, ... ... ... Зат ... ... және ... ... бар
клеткаларда карқынды түрде жүреді. Кейбір ағзаларда ядро ... ... деп ... Ол ... ... ... жарғақшалы ядро
болмаса да, оның құрамындағы заттары болады.
Бұл мысалды оқи отырып тұжырымдағанда, ғылыми ұғымдардың дәл ... ... ... ... ... ... қолданылуы, негізгі
ойды тұжырымдап айту керек екені сөз болады. Ол үшін тұрақты ... сөз ... ... айтылады.
Мына үзінділерге назар аударыңдар.
Түзуден тыс жатқан нүкте арқылы берілген түзуге параллель бір ғана түзу
жүргізуге болады. Бұл ... ... ... ... ... жүзінің әр түрлі елдеріндегі арнаулы станцияларда жер қыртысының
"мінез-құлқына" бақылаулар жүргізіледі. Жер қыртысының қозғалысын ...... ... ... ... "сейсмо" – жер сілкіну,
"графо" – жазамын деген мағынаны ... оның ... ... өлшеп,
жазып отырады.
Осы үзінділерді плакатқа жазып әкеліп, тақтаға іліп оқушыларға оқытып,
бұл ... ... ... мақсатын, стильдік ерекшеліктері мен
тілдік құралдарын айтқызып, жоғарыдағы аталған кестеге ... ... ... ... ... ... Жаттығуда берілген
екі мәтінді оқып, ғылыми стиль мен көркем әдебиет ... ... ... ... жаттығуларды орындап болғаннан кейін
Қ.Әбдібекқызының "Оқушылардың көркем шығармашылық қабілетін дамыту" атты
мұғалімдерге арналған ... ... ... ... ... болады.
Стилистикалық жаттығу
Шарты: мәтінді әдеби көркем стильмен жазып шығу.
Мәтіннің алғашқы нұсқасы.
С.Мұқанов – қазақ әдебиетін дамыту ... аса ... ... ... ... ... Мұқановтың туған жері – қазіргі Солтүстік
Қазақстан облысының Преснов ауданы. Ол кездегі ... ... ... оқу ... оқуы ... Жас ... осы ... оқып, арабша хат таниды. Ел
арасына көп тараған қисса-поэмаларды оқитындай сауаты ашылады. Әуелден өлең-
жырға, ... әуес бала ... ... ... ... ... ... жастың қолына Абайдың, татардың классик акыны Ғабдолла
Тоқайдың кітаптары түседі. Абай мен Тоқайдың ... ... нәрі мол ... ... ... қонып, Сәбиттің кейін ақындық, жазушылық ... көп әсер ... ... нұсқасын мұғалім тексеріл, бағалайды.
Сынып оқушылары үш топқа бөлініп, үш түрлі тапсырма беріледі.
1-тапсырма. Мәтінді жетілдіріп қайта жазып ... ... ... ... анықтаңдар.
Жәнібек – шешен болған кісі. Көп тыңдап, аз сөйлейтін, ердің құнын екі
ауыз сөзбен ... ... да ... ... ұлтымыздың белгілі
мәмілегер-дипломаты болған. Тарихи жазба деректерде Жәнібек айбарлы батыр,
қолбасшы дәрежесінде көрінеді. Жәнібекке "тархан", яғни ... ... ... 1740 жылы шекара комиссиясының бастығы В.Урусовпен ... 1742 жылы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қазақтар мен жоңғарлар ... ... Ол 1751 жылы ... ... ... талдау жасаңдар.
Біз мұндай сандар қосындысының оң да, теріс те болуы ... ... ... ... неге ... ... таңбасы модулі үлкен
қосылғыштың таңбасымен бірдей болатыны айқын. Бірақ қосындының модулін ... ... ... кіші ... ... керек. Сонымен, таңбалары әр
түрлі модульдері тең емес екі санды қосу үшін:
1) үлкен модульден кіші модульді ... ... ... ... ... ... ... үлкен қосылғыштың таңбасын қою
керек.
3-тапсырма. Төмендегі сөздерді қатыстырып сөйлем құраңдар.
Фонетика, графика, радиус, ... ... ... ... ... ... ... тыңдаған соң, оқушылармен біріге отырып, сұрақ-
жауап арқылы жаңа ... ... ... ... ... қойылатын сұрақтар:
1. Ғылыми стильдің лексикалык ерекшеліктерін атаңдар.
2. Ғылыми стильдің негізгі ерекшеліктері қандай?
3. Ғылыми стильдің ... ... ... ... ... қоя ... ... олардың жауаптарын тыңдайды. Оқушылар өздері
толтырған кестелерін сабақты қорытындылау барысында пайдаланады.
Қорытынды
Стиль түрлерін өткенде ... ... сан ... ... бар. ... ... әрбір стильді өткеннен кейін жаңа ... ... ... пысықтау, қайталау кезеңдерінде қолданылуға
болатын стилистикалық жаттығулардың түрлері, ... ... ... ... ... түрлері, ауызша материалдар бойынша
жұмыс түрлері (ауызша мысалдар келтіруге, яғни ... ... ... ... ... лайықты шағын шығармалар жаздыру, сурет ... ... ... тіл ұстарту, оқулықтағы жаттығу жұмыстарын
орындату, баланың алған білімдерін білікке, одан ... ... ... ... ... білім мазмұнын қамтитын әрбір танымдық мәні бар
жұмыс түрлері баланың ойын байытып, жалпы ... ... ... ... түрлерін оқытуда сабақ үстінде жүргізілетін танымдық
жұмыстың ең көп жүретін түрі – әрбір стильге арналып ... ... ... үш ... ... деңгейінде қарастырып жүр:
– жаттығулар мазмұны жағынан да, мақсаты мен міндеті жағынан да ... ... ... ... ... ... тақырыптан кейін берілген жаттығулар сол тақырыпта ... ... ... ... ... мазмұнының тәрбиелік мәні болуы қажет.
Оқушы оқулықтағы осы бағытта берілген жаттығулардың шартын қатесіз,
дұрыс орындап қана қоймай, оларда ... ... ... өз ... ... ... ... үйренуге тиіс.
Бұл жұмыстардың нәтижесі оқып үйренген теориялық ережелер ... ... ... ... ... ... ... жаттығуларды өз дәрежесінде орындата білу мұғалімнен
үлкен шеберлікті, мол дайындықты, шығармашылық жұмысты талап етеді. Білім
деңгейінің ... ... ... сабақты пайдалана отырып, өмірде болып
жатқан жаңа өзгерістерді ... ... ... үйретуге болады.
Мұндай танымдық жұмыстар баланың ... ... ... және ауызекі сөйлеу
тілін байыту мақсатында жүргізіледі.
Стильдік талдау жасатуға іріктелген мәтіндердің сөйлемдерін күнделікті
өмірге икемдеп, ... ... ... ... тұрмыс,
мәдениет, өнер салаларындағы болып жатқан жаңалықтар мен өзгерістерден
сыныптың басқа оқушылары да ... ... етіп ... ... мақсат
еткен жөн.
Оқытуды дамытудың тиімділігі, ең алдымен, оқушылардың оқу әрекетіндегі
белсенділігін арттырудан көрінеді. Психологтердің айтуынша, мынадай жалпы
психологиялық ... бар: ... ... ... ... ... ... сай жүреді.
Оқушылар стильдер туралы мағлұматты жай ғана есте ... ... жаңа ... түсіндіруін ынталы қабылдап, білімді өздік жұмыс
арқылы меңгереді. Мұндай жолмен алған ... ... ... жаттап
алғаннан гөрі, есте жақсы сақталады. Стильдің түрін, оның ... ... ... ... ... түрлерін атасақ:
– ғылыми стиль ғылымның қай саласына жататынын терминдер арқылы ... ... ... стильдік талдау жасау;
– берілген мәтінді белгілі бір стильге сай жөндеп ... ... бір ... ... ... ... шағын мәтіндерді жөндей білу немесе қайта жетілдіріп жазу сияқты
тапсырмаларды орындатудың жолдарын оқушыларға көрсетіп, бағыт-бағдар беріп
отырады. Мұғалім арнаулы ... ... оны жеке ... ... бақылау жасайды, оқып үйренетін тақырыпқа байланысты бірнеше
нұсқада құрылған тапсырмалармен жұмыс жүргізеді. Негізінен жаңа ... ... ... ... ... пайдаланып, оқушының
танымдық мәндегі тапсырмаларды орындау барысында өздігінен ой қорытындысын
жасайтын ... мән ... бір ... ... ... ... көркем шығармалардың
тілін экспрессивті-эмоционалды сөздер мен көркемдегіш тәсілдер бойынша
талдай білу, мақала, рецензия, репортаж т.б. ... ... ... ... ... ... ... дағдылануында оқушының теориялық білімі
мен тәжірибесін байланыстырып қарау шешуші рөл атқарады. ... ... және ... бір ... теориялық негізді тәжірибелік іс-
әрекетте, екінші жағынан, заңдар мен ... іс ... ... ... меңгеріледі Яғни жаттығулар арқылы теориялық ... ал ... ... ... оның қалай іске ... ... ... оқу әрекетін қалыптастыруда білімді
тексерудің пайдасы зор. Мысалы, ... ... ... жаздыру,
стилистиканың қарастыратын мәселесін анықтай білу, оның басқа грамматикалық
материалдармен байланыстылығын ажырата алу мүмкіндігін ... ... бар ... ... түрлі стильдік сипатта шығарма жаздыру,
ауызша тіл ... ... ... ... ... ... т.б.
сияқты теориялық білімді бекітуге, белгілі бір ұғымды есте сақтауға ... ... оны ... ... сан ... ... жұмыстар
арқылы оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырады.
Стильдерді оқытуда оқушылардың ой-санасын ғылыми негізде дамыту үшін,
олардың меңгерген білім ... ... болу үшін ... ... ... ... ... сызба-кестелерді, магнитофонды
т.б. техникалық құралдарды орнымей пайдалануға болады. Оқулықтан ... ... ... ... ... ... ... қазынасынан, ауыз әдебиетінің таңдамалы үлгілерінен, классик ақын-
жазушылардың шығармаларынан алынуы тиіс.
Тіл стильдерін ... ... ... ... зор. ... диктант жұмыстары орфография мен ... ... үшін ... да ... ... мазмұны мен стиліне тілдің
бейнелілігіне, ойдың дәлдігіне көңіл бөлу ... ... ... ... ... ... ... дәйектілігі мен баяндаудағы ерекшелігі
тілдің құрылымының дұрыстығына көңіл бөлу қажеттілігінен туындайды. ... оны ... ... бөлу шығарманың логикалық дәйектілігін
табу, сөз арқылы сурет салу – бұлардың бәрі де ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Виноградов В.В. Проблемы русской стилистики. М., 1981.
2. Кожина М.Н. Стилистика русского языка. М., ... ... В.В. ... к ... ... А.И. Стилистика русского
языка. М., 1969.
4. Степанов Ю.С. ... М., ... ... Ю.С. Язык как ... ... М., ... Щерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. Л., 1974.
7. Винокур Г.О. Избранные работы по ... ... М, ... ... Л.В. Избранные работы по русскому языку. М.,1957.
9. Античные теории языка и стиля. М.-Л., 1936.
10. Виноградов В.В. ... ... ... стилистики. - Вопросы
языкознания, 1955. №1.
11. Виноградов В.В. Стилистика. ... ... ... ... М., ... ... Н.Е. ... ошибки и пути их устранения. М.-Л., 1966.
13. Аханов К А. Тіл ... ... А., ... Байтұрсынов А. Жазу қосымша белгілері мен тыныс белгілерінің жалпы
ережесі. Тіл талғамы.
15. Бағдарлама. Қазақ ... ... А., ... ... Ө. ... мұрасы: Уақыт пен өмір талаптары тұрғысынан. Дүние
жүзі қазақтарының ... А., ... ... С. Сөйлемнің тыныс белгілері, А., 1940.
18. Мұсабекова Ф. Тыныс белгілерін оқытудың кейбір мәселелері. А., 1959.
19. Сыздықова Р. Емле және ... ... А., ... ... Ә. ... оқыту жолдары. А., 1957.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Монолог және оның түрлері, функционалдық, стилистикалық қызметі53 бет
Парцелляциялық құбылыстың көркем мәтін тіліндегі лексика-грамматикалық және стилистикалық қолданысы41 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
Стилистика және оның проблемасы туралы4 бет
Стилистикалық категориялар33 бет
Стиль - стилистиканың негізгі орталық ұғымы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь