Шағын кәсіпкерліктің қызметін басқарудың тиімділігі


КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Қазақстан Республикасының шағын кәсіпкерлікті басқарудың ғылыми.әдістемелік негіздері
Кәсіпкерлік кәсіпорынның экономикалық дамуының маңызды факторы. Кәсіпкерлік қызмет – еліміздің экономикасы үшін халықтың әлеуметтік тұрмыс жағдайының жақсаруына әрекет ететін қажетті буын. Бірақ мемлекет тарапынан бөлінген қаржылық қолдаудың жетіспеушілігі, өнеркәсіп пен шағын кәсіпорын өнімдеріне қойылған бағаның теңсіздігі және нарық инфрақұрылымының нашарлауы, өзара төлемдердің орындалмауы, бағаның өсуі, шетелден сапасыз өнімдердің ағылып келуі, жергілікті кәсіпкерлердің бәсекеге қабілеттілігінің төмендігі және тағы басқа себептер өз кезегінде әрбір саладағы кәсіпкерлік қызметке теріс ықпалын тигізіп отыр. Ел экономикасының тұрақталуы кәсіпкерлік құрылымдарды қалыптастырып дамыту аз уақыт ішінде өзінің нәтижелерін беретіні, нарықтық жағдайға сай құрылған шағын құрылымдар өндірістік тиімділікті арттыру барысында құлдырап кеткен кәсіпорынның экономикасын жақсаруына, әрбір саладағы кәсіпкерлік жүйесіндегі шағын және орта бизнестік субъектілердің ұлғая бастағаны мысал бола алады. Сонымен бірге ұлттық экономиканы одан әрі дамытуға да аса басты ықпал етеді.
Қазіргі кезде елімізде шағын және орта кәсіпкерлікті (ШОК) дамыту мәселесіне ерекше көңіл бөлініп отыр. Шағын кәсіпкерліктің дамуы әлі де болса төмен деңгейде екендігі жасырын емес. Қазақстан Республикасы Президентінің «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» деп аталатын халыққа арнаған Жолдауында «Әртараптандырудың өзегі кәсіпкерлік болады. Біз тәуекелдерді өз мойнына алуға, жаңа рыноктарды игеруге, инновациялар ендіруге дайын қуатты кәсіпкерлер тобын көргіміз келеді. Нақ осы кәсіпкерлер экономиканы жаңғыртудың қозғаушы күші болып табылады. Осыған байланысты Үкіметке 2010 жылдан бастап өңірлерде кәсіпкерлікті дамыту жөнінде бірыңғай бюджеттік бағдарлама енгізілуін қамтамасыз етуді тапсырамын», – деп атап көрсеткен болатын. Сондықтан да қазіргі кезде кәсіпкерлікті, соның ішінде ШОК-ті дамытуға ерекше назар аударылып отыр. Осы аталғандарды ескере отырып, шағын кәсіпкерлікті дамыту және оның дамуына жан-жақты жағдай жасау, қызмет тиімділігін арттыру объективті қажеттілік болып отыр.
1. Государственное регулирование развития малого предприни-мательства в Республике Казахстан // Исследования, результаты. – Алматы, 2009. – № 4. – C. 441-445. (в соавторстве Сапарбаевым А.Д.).
2. Экономическая сущность развития малого предпринимательства // Вестник Университета «Қайнар». – Алматы, 2009. – №3/2. – С.49-53.
3. Моделирование конкурентоспособности продукции фирмы // Исследо-вания, результаты. – Алматы, 2009. – № 4. – C.445-449. (в соавторстве Сапарбаевым А.Д.).
4. Об оценке эффективности функционирования предприятия // Вестник Университета «Қайнар». – Алматы, 2009. – №4/2. – С.61-65.
5. Шағын кәсіпкерлік – экономиканың негізгі өзегі // «Инновациялық экономика жағдайында Каспий өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуының өзекті проблемалары». Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. –Атырау: Атырау МУ, 2009. –2 том, –Б.118-119.
6. Шағын кәсіпорынның кластерлі экономикада бәсекелестікті жоғарылату стратегиясы // «Агроөнеркәсіп кешенінің индустриялы-иннова-циялық дамуы: қазіргі жағдайы және келешегі». Қазақ ұлттық аграрлық университетінің 80 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Алматы: ҚазҰАУ, 2010, мақалалар жинағы, – 3 кітап, – Б.169-172.
7. Қазақстандағы шағын бизнестің мемлекеттік қолдауының негізгі жолдамасы // «ТМД мемлекетерінің аграрлық нарығы: даму және қарым-қатынас мәселелері». Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция. –Алматы: ҚазАӨК экономикасы және ААД ҒЗИ, 2010. –Б.77-79.
8. Кәсіпкерлікте лизингтік бизнесті қалыптастыру // «Агроөнеркәсіп кешенінің индустриялы-инновациялық дамуы: қазіргі жағдайы және келешегі» Қазақ ұлттық аграрлық университетінің 80 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. –Алматы: ҚазҰАУ, 2010, мақалалар жинағы, – 3 кітап, –Б.167-169.

Пән: Бизнесті бағалау
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 28 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ӘОЖ 334.012.63
Қолжазба құқығында

ҚАНЫБЕКОВА ӘЛИЯ ОРЫНХАНҚЫЗЫ

Шағын кәсіпкерліктің қызметін басқарудың тиімділігі

08.00.05 – Экономика және халық шаруашылығын басқару
(қызмет салалары мен аялары
бойынша)

Экономика ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін ұсынылған диссертациясының

авторефераты

Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010

Диссертациялық жұмыс Қайнар университетінде орындалған

Ғылыми жетекшісі: экономика ғылымдарының
докторы, профессор Ә.Ж.
Сапарбаев

Ресми оппоненттер: экономика ғылымдарының
докторы, профессор Б.Н.
Исабеков

экономика ғылымдарының
кандидаты, доцент Е. Әмірбекұлы

Жетекші ұйым: М.Х. Дулати атындағы Тараз
мемлекеттік университеті

Диссертация 2010 жылдың 28 желтоқсанында сағат 14.00-де Абай
атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанындағы экономика
ғылымдарының докторы (кандидаты) дәрежесін алу үшін қорғайтын Д 14.63.07
Диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады. Мекен-жайы: 050010, Алматы
қаласы, Қазыбек би көшесі, 28, дәрісхана №31.

Диссертациямен 050010, Алматы қаласы, Қазыбек би көшесі, 28 мекен
жайындағы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің
кітапханасында танысуға болады.

Автореферат 2010 жылдың 27 қарашасында таратылды.

Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы,
э.ғ.д., профессор
Ә.Н. Дәуренбекова

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Кәсіпкерлік кәсіпорынның экономикалық
дамуының маңызды факторы. Кәсіпкерлік қызмет – еліміздің экономикасы үшін
халықтың әлеуметтік тұрмыс жағдайының жақсаруына әрекет ететін қажетті
буын. Бірақ мемлекет тарапынан бөлінген қаржылық қолдаудың жетіспеушілігі,
өнеркәсіп пен шағын кәсіпорын өнімдеріне қойылған бағаның теңсіздігі және
нарық инфрақұрылымының нашарлауы, өзара төлемдердің орындалмауы, бағаның
өсуі, шетелден сапасыз өнімдердің ағылып келуі, жергілікті кәсіпкерлердің
бәсекеге қабілеттілігінің төмендігі және тағы басқа себептер өз кезегінде
әрбір саладағы кәсіпкерлік қызметке теріс ықпалын тигізіп отыр. Ел
экономикасының тұрақталуы кәсіпкерлік құрылымдарды қалыптастырып дамыту аз
уақыт ішінде өзінің нәтижелерін беретіні, нарықтық жағдайға сай құрылған
шағын құрылымдар өндірістік тиімділікті арттыру барысында құлдырап кеткен
кәсіпорынның экономикасын жақсаруына, әрбір саладағы кәсіпкерлік
жүйесіндегі шағын және орта бизнестік субъектілердің ұлғая бастағаны мысал
бола алады. Сонымен бірге ұлттық экономиканы одан әрі дамытуға да аса
басты ықпал етеді.
Қазіргі кезде елімізде шағын және орта кәсіпкерлікті (ШОК) дамыту
мәселесіне ерекше көңіл бөлініп отыр. Шағын кәсіпкерліктің дамуы әлі де
болса төмен деңгейде екендігі жасырын емес. Қазақстан Республикасы
Президентінің Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа
мүмкіндіктері деп аталатын халыққа арнаған Жолдауында Әртараптандырудың
өзегі кәсіпкерлік болады. Біз тәуекелдерді өз мойнына алуға, жаңа
рыноктарды игеруге, инновациялар ендіруге дайын қуатты кәсіпкерлер тобын
көргіміз келеді. Нақ осы кәсіпкерлер экономиканы жаңғыртудың қозғаушы күші
болып табылады. Осыған байланысты Үкіметке 2010 жылдан бастап өңірлерде
кәсіпкерлікті дамыту жөнінде бірыңғай бюджеттік бағдарлама енгізілуін
қамтамасыз етуді тапсырамын, – деп атап көрсеткен болатын. Сондықтан да
қазіргі кезде кәсіпкерлікті, соның ішінде ШОК-ті дамытуға ерекше назар
аударылып отыр. Осы аталғандарды ескере отырып, шағын кәсіпкерлікті дамыту
және оның дамуына жан-жақты жағдай жасау, қызмет тиімділігін арттыру
объективті қажеттілік болып отыр.
ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауында айтылғандай, біздің
стратегиялық міндетіміз – бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарынан лайықты
орын алу. Сондықтан да мемлекет пен жеке меншік сектор өзара сенім мен
тиімділікке негізделген әріптестік қатынастарын жолға қою керек. Алайда,
мұндай стратегиялық міндетті шешу үшін экономикамыздың бәсекеге
қабілеттілігін арттыра отырып, шикізаттық бағыттан бас тарту және өңдеуші
өнеркәсіптің үлесін арттыру, әлемдік стандарттарға сай өнімдер өндіру,
салалық кластерлер құру, ғылымды көп қажет ететін және жоғары технологиялық
экспортқа негізделген өндірістер құруды ынталандыру сияқты көптеген маңызды
шараларды жүзеге асыру қолға алынды. Бұл бағытта, ең алдымен, еліміздің
индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы
қабылданып іске асырылуда және өңдеуші саланың мүмкіндігі мол басым
бағыттары анықталып, кластерлер құру арқылы дамытуға баса назар аударылып
отыр. Мұның барлығы жоғары деңгейде орындалып, оң нәтижесін беру үшін
еліміздегі шағын кәсіпкерлік қызметті ұтымды ұйымдастыру, дамыту және
қызмет тиімділігін арттыруға ерекше мән беру қажет.
Бәрімізге мәлім шағын кәсіпкерлік секторы (ШКС) экономиканы
әртараптандыруға, тұрақты қарқындармен дамытуға мүмкіндік береді. Осы
тенденция біздің елімізде қалыптаса қойған жоқ. Сондай-ақ жоғарыдағы
үлестік көрсеткіштер дамыған мемлекеттердің экономикасымен салыстырғанда
мардымсыз болып табылады. Мұндай жағдайдың қалыптасуы мемлекеттік реттеу
мен қолдауға, шағын кәсіпкерліктің ішкі және сыртқы орталарына қатысты әр
алуан аспектілі қиындықтары мен проблемаларына байланысты.
Яғни, еліміздің экономикасының әрбір саласында шағын кәсіпкерлікті
дамыту, олардың әлеуметтік-экономикалық тиімділігін арттыру негізінде
халықты жұмыспен қамтамасыз ету, олардың тұрмыстық жағдайын жақсарту, қаржы
тапшылығы, материалдық-техникалық ресурстардың жетіспеушілігі,
өнеркәсіптегі дағдарыстың бетін қайтару, экономика саласын тұрақтандыру
мүмкіндіктері әлі де болса жойылмауы себепті қазіргі кезде күрделі
мәселелердің бірі болып отыр.
Сондықтан осы ғылыми жұмыстың өзектілігі жоғарыда аталған әр түрлі
аспектідегі проблемаларды және оларды шешу жолдарын зерттеумен анықталады.

Мәселенің зерттелу дәрежесі. Басқаруды дамыту, ШОК-ті жүргізудің
экономикалық және ұйымдастырушылық механизмдерін жетілдіру мәселелері
көптеген отандық ғалымдардың: Н.Қ. Мамыровтың, А.Қ. Қошановтың,
К.Ә. Сағадиевтің, Қ.О. Оқаевтың, Қ.Қ. Құрманалиевтің, Б.З. Зиябековтың,
Ә.Н. Дәуренбекованың, Р.Қ.Андарованың, Ө.Қ.Шеденовтың, А.Н.Саханованың,
О.С. Сабденнің, Ә.Ж. Сапарбаевтың, Б. Исабековтың, А. Тоқсанованың,
А.Д. Омаровтың, И. Даурановтың, Е. Әмірбекұлының, Н. Райханның және т.б.
еңбектерінде жарық көрген.
Шағын кәсіпкерлікті басқару саласында ұйымдастырушылық-басқарушылық
және экономикалық мәселелеріне шетел ғалымдарының:
В. Блюменфельдтің, С.Н. Рагимовтың, М.Г. Лапустаның, М.И. Бакановтың, А.Ю.
Чепуренконың, Джон Ф. Берджестің, Николас К. Сирополистің,
Б.Я. Горфинкельдің, Э.М. Гайнутдиновтың, П. Ершовтың, А.Д. Иоффенің,
Н.Довганьның, Т.А. Красеваның, С.Г. Светуньковтың, Е.К. Смирницкийдің,
А.А.Вороновтың және т.б. жұмыстары арналған.
Жоғарыда көрсетілген авторлардың ғылыми еңбектерінде экономикалық
тиімділіктің мәні, мазмұны және ұстанымдары жүйеленген, нарықтық
механизмінің құрылуының теориясы мен тәжірибесі қорытындыланған.
Алайда, Қазақстан жағдайында нарықтық экономика талаптарын есепке ала
отырып, шағын кәсіпкерлікті басқару мәселелері әлі де жеткілікті түрде
зерттелмей отыр. Осыған орай, қазіргі кезде қалыптасқан еліміздегі
кәсіпкерліктің жағдайын ескере отырып, алда зерттеулерді тереңдету
қажеттілігі тұр.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың
мақсаты шағын кәсіпкерліктің қызметін басқаруды жетілдірудің бағыттарын
анықтау және оларды басқаруда тиімді ұйымдастырушылық-экономикалық
механизмдерін анықтай отырып, олардың тәжірибеде іске асырылуын нарықтық
экономика заңдарына негіздеу болып табылады.
Зерттеудің мақсаты келесі негізгі міндеттердің жүзеге асырылуын
қарастырады:
– нарық жағдайында шағын кәсіпкерліктің ерекшеліктерін ескере
отырып, кәсіпкерлікті басқарудың ғылыми-әдістемелік негізін
тереңдету, шағын кәсіпкерліктің басқару бағыттарын анықтау және
оның ұйымдастырушылық-экономикалық механизмдерінің жетілдіру
жолдарын қарастыру;
– шағын кәсіпкерліктің дамуы мен қалыптасуын басқаруда отандық
және шетел тәжірибесін зерттей отырып, оның даму тенденциялары
мен артықшылықтарын айқындау;
– шағын кәсіпкерлікті дамыту жағдайларын макроэкономикалық
талдау, басқарудың тұрақтылығын экономикалық бағалау;
– экономиканың негізгі өзегі болып табылатын шағын кәсіпкерліктің
бәсекеге қабілеттілігін инновациялық даму негізінде арттыру
үрдістерін анықтау;
– шағын кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілік мәселелерінің
экономикалық-математикалық моделін жасау.
Зерттеу пәні шағын кәсіпкерліктің қызметін басқарудың тиімділігі және
жетілдіру шаралары болып табылады.
Зерттеу объектісі ретінде Қазақстанның шағын кәсіпкерлік нысандары
және Sunreis жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің қызметін басқарудың
тиімділігі мәселелері алынып отыр.
Зерттеу жұмысының теориялық-әдістемелік негізін шағын кәсіпкерліктің
қызметін басқару механизмінің теориясы мен тәжірибесі бойынша отандық және
шетел ғалымдарының еңбектері, ҚР үкіметінің заңдық және бағдарламалық
құжаттары, ғылыми-зерттеу, жобалау мекемелерінің зерттемелері, ҚР
Статистика жөніндегі агенттігі мен Даму Кәсіпкерлікті дамыту қоры АҚ-ның
мәліметтері, Sunreis жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің жылдық
есептері құрады. Диссертациялық жұмыста әр түрлі зерттеу әдістері:
экономикалық-статистикалық, монографиялық, экономи-калық-математикалық
модельдеу әдістері және т.б. қолданылды.
Диссертациялық жұмыстың ғылыми жаңалығы шағын кәсіпкерліктің қызметін
басқарудың ұйымдастырушылық-экономикалық механизмдерін жетілдіру және шағын
кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілік мәселелерінің экономикалық-
математикалық моделін құрастыру.
Қорғауға шығарылатын ғылыми жаңалығы бар зерттеу келесідей маңызды
нәтижелерді қамтиды:
– нарық жағдайындағы шағын кәсіпкерліктің қызметін
басқарудың теориялық-әдістемелік аспектілері ғылыми
тұрғыдан зерттелінген;
– шетелдік және отандық тәжірибесін зерттей отырып, шағын
кәсіпкерліктің қызметін басқарудың жүйелерін дамытудың
негізгі тенденциялары айқындалып, даму бағыттары мен
мүмкіндіктері бағаланған;
– Қазақстан Республикасының шағын кәсіпкерлікті басқарудың
тұрақтылығы бағаланған және Sunreis жауапкершілігі
шектеулі серіктестігінің экономикалық жағдайына талдау
жүргізілген;
– шағын кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін инновациялық
даму негізінде арттыру үшін инновацияны топтау, жаңалық пен
жаңа ережелердің дәрежесі, инновациялық нысандар, пайдалану
аумақтары мен коммерциялық мүмкіндіктерінің критерийлері
арқылы ұсынылған;
– шағын кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілік мәселелерінің
эконо-микалық-математикалық моделі жасалған.
Іс-тәжірибедегі маңызы. Диссертациялық еңбектен алынған маңызды
нәтижелерді іс-тәжірибеде қолдануға болады.
Диссертациялық жұмыста тұжырымдалған ғылыми пайымдаулар мен ұсыныстар
шағын кәсіпкерлік мекемелерін басқару механизмін нарықтық қатынастар
қағидаларына сәйкестендіруге; шағын бизнес ресурстарын тиімді пайдалануын
арттыруға және шығындарды тұрақты қаржыландыруға мүмкіндік береді.
Жасалған экономикалық-математикалық модель мен ұсынылған әдіс-темелік
тәсілдер Sunreis жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде, шағын
кәсіпкерліктің дамуы мен қалыптасуын басқаруда ұсыныстарды дайындауда
қолданылады. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының ШКС-да табысты
пайдаланылуы мүмкін.
Диссертациялық материалдар әдіснамалық және әдістемелік құралдар
дайындау мен экономика мамандықтарында Кәсіпкерлік негіздері,
Менеджмент, Кәсіпорын экономикасы пәндерін оқыту процесінде
пайдаланылып келеді.
Зерттеу нәтижелерінің апробациясы: Диссертациялық жұмыстың негізгі
нәтижелері мен мәселелері Инновациялық экономика жағдайында Каспий
өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуының өзекті проблемалары (Атырау,
2009), ТМД мемлекеттерінің аграрлық нарығы: даму және қарым-қатынас
мәселелері (Алматы, 2010) және Агроөнеркәсіп кешенінің индустриялы-
инновациялық дамуы: қазіргі жағдайы және келешегі (Алматы, 2010)
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияларында баяндалып, талқыланды.
Зерттеу нәтижелерін баспаларда жариялау: Диссертациялық жұмыс бойынша
8 ғылыми жұмыс, оның ішінде 4-і ҚР Білім және ғылым министрлігі Білім және
ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған басылымдарда, 4-і халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференцияларда жарияланды, жалпы көлемі 2,1 б.т.
Диссертацияның құрылымы мен көлемі: Диссертацияның құрылымы зерттеудің
мақсатымен, міндеттерімен анықталып, тақырыпты ашуға негізделген.
Диссертациялық жұмыс кіріспе, үш тарау, қорытынды, пайда-ланылған
әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Қазақстан Республикасының шағын кәсіпкерлікті басқарудың ғылыми-
әдістемелік негіздері. Қазіргі кезде қалыптасқан ұдайы өндіріс процесі
тұрақсыздығымен сипатталады. Өтпелі экономика жағдайында экономикалық
қатынастардың субъектісі және шаруашылық механизмі айтарлықтай өзгерістерге
ұшырады, сондықтан да шағын кәсіпкерлікті басқару процестерін зерттеу
қажеттілігі туындап отыр. Шағын кәсіпкерлікті ұйымдастырудың және оны
басқарудың ғылыми негіздерін құруда шетел және отандық ғалымдарының
еңбектері едәуір ықпалын тигізді.
Шаруашылық механизмі терминін көптеген экономистер эконо-миканың
үздіксіз және келісілген функцияларын қамтамасыз ететін шаруашылық әдістері
мен нысандарының жиынтығы ретінде түсіндіреді. Шаруашылық механизм – бұл
мекемелердің тұрақты қызметін қамтамасыз ететін экономикалық тұтқалар мен
стимулдардың, шаруашылық жүргізудің ұйымдастырушылық құрылымдары мен
нысандарының жиынтығы. Оның құрамындағы келесі элементтерді құрылымдық
түрде бөліп көрсетуге болады: өндірісті жоспарлау, экономикалық
ынталандыру, баға белгілеу, қаржыландыру және несиелеу. Өндірісті жоспарлау
және экономикалық ынталандыру әдістерінің жиынтығын басқарудың экономикалық
механизмі деп те атайды, ол шаруашылық жүргізу процесінде басқару құралы
ретінде қолданылады. Өндірісті жоспарлау, оны экономикалық ынталандыру және
басқарудың ұйымдастырушылық құрылымы – бұл шаруашылық механизмінің
элементтері. Олар мазмұны мен міндеттері жағынан ерекшеленеді.
Басқару механизмі дегеніміз басқарудың ұйымдастырушылық құры-
лымдарының, функцияларының, қағидалары мен әдістерінің, сондай-ақ
әлеуметтік, экономикалық және құқықтық нормаларының жиынтығы, бұлар кешенді
түрде саланың тұрақты қызмет етуін және дамуын қамтамасыз етеді. Басқару
механизмін анықтауда басқарушылық әсердің мақсаттарын көрсету маңызды.
Себебі, басқару механизмі мекеменің нақты мақсаттарына қол жеткізуді
білдіреді.
Басқару – бұл өндірістің тиімділігін жоғарылату, ғылыми-техникалық
прогресті жеделдету және еңбек өнімділігін арттыру, өнімнің және қызметтің
сапасын жоғарылату мақсатында өндіріс процесін сапалы түрде реттеу. Шағын
кәсіпкерлікті басқарудың әдіснамалық мазмұны 1-суретте келтірілген. Шағын
кәсіпкерлікті басқарудың мақсаты – оны дамытуды жетілдіре отырып,
еліміздің экономикасының өсуіне серпін беру.
Басқару жүйесінің тиімділігі ұйымдастыру деңгейімен анықталады және ол
келесідей негізгі элементтерді үйлестіруді қажет етеді: басқару техникасын,
ақпарат пен кадрларды элемент бойынша бөлу; басқару шешімдерін негіздеу мен
жүзеге асыруды процестік бөлу; функционалдық иерархиялық еңбек бөлінісін
құрылымдық бөлу.
Кәсіпкерлікті басқару жетекші қағидалар негізінде жүзеге асырылады.
Басқару қағидалары – бұл қызметті жүзеге асыратын басқару органдары мен
адамдардың өз қызметінде жетекшілік ететін негізгі ережелері.
Басқару, біздің ойымызша – бұл қоғамның экономикалық зандарының
өзгеруі және іске асырылуын ұйымдастыратын, ұйымдастырушылық-экономикалық,
әлеуметтік қатынастардың нысандары, халық шаруашылығы экономикасының және
оның жеке салаларының даму пропорциялары анықталатын буын. Тиісті
түрлендірулердің табыстылығы шешімдердің қаншалықты дұрыс жасалып
қабылдануына және осы шешімдерді қабылдау кезінде қандай қағидалардың
орнатылуына байланысты болады.

1-сурет. Шағын кәсіпкерлікті басқарудың әдіснамалық мазмұны
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

Шағын кәсіпкерлікте басқару процесі бір-бірімен байланысып жатқан
өндірісті жобалау, жоспарлау және ұйымдастыру кезеңдерін қамтиды. Сонымен
бірге, жобалау кезеңі кәсіпкерлікті басқаруда маңызды, әрі міндетті болып
табылады және әр кезеңде бірыңғай мақсатқа жету үшін кәсіпкерліктің
өнімділігі мен құндылығын, оларды пайдалану тиімділігін сақтау, жоғарылату
міндеттері шешіледі. Басқару процесіндегі аталған кезеңдердің айқындылығын
мойындай отырып, қазіргі уақытта басқарудың экономикалық әдістерін
ұстанумен ғана түбегейлі табыстарға жетуге болады.
Шағын кәсіпкерлікті дамытуды басқарудың негізгі жағдайлары мен
алғышарттарына мемлекет экономикасында өтіп жатқан үрдістермен тығыз
байланысты жағдайларды және алғышарттарды енгізуге болады (2-сурет).
Сонымен қатар, шағын кәсіпкерлікті басқару үрдісі кәсіпкерлік саясатын
жүргізудің жүйелі бағыттарын қалыптастыруды талап етеді.
Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік басқарудың функциялары: барлық
кәсіпкерлік иеленушілері үшін міндетті ережелерді жасау; ережелердің
орындалуын қадағалау; ережелердің орындалуын қамтамасыз ететін
процедураларды жасау.
Мемлекеттік басқару – бұл әлеуметтік басқарудың ерекше түрі. Кез
келген деңгейдегі әкімшілік-мемлекеттік шешімдер қандай да бір
саяси
2-сурет. Шағын кәсіпкерлік секторының дамуын басқарудың
алғышарттары мен жағдайлары
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

шешімдердің шеңберінде жасалады, қабылданады және жүзеге асырылады. ШКС-ның
тұрақты дамуын анықтайтын фактор – кәсіпкерлік саясаты (институционалдық
аспект) болып табылады. Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерлікті
басқарудың ұйымдастырушылық-бақылау механизмі мемлекеттік тұрғыда қолдау
жүйесімен, әдістерімен, шешім қабылдау процедураларымен, басқару
органдарының құрылымымен, тиімділігімен сипатталады (3-сурет).
Шағын кәсіпорын өндірісі тұтастай және кез келген жағдайда қалыпты
кәсіпкерлік жұмыс істеуі үшін ішкі және сыртқы ортаны қалыптастыру қажет.
Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, шағын кәсіпкерліктің тиімді қызмет
ету шарты еркін шаруашылық жүргізуде (ішкі орта) және оны мемлекеттік
қолдаудың (сыртқы орта) ұтымды үйлесуін көрсетеді.
Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік реттеу, экономикалық қызметтің тіпті
қоғам үшін қажетсіз түрлерін басуға немесе шектеуге, мысалы, есірткі, қару-
жарақ өндіру және сату сияқты, сонымен қатар кәсіпкерліктің кейбір
түрлерін
(шағын кәсіпкерліктің фермерлік шаруашылығын, қайырымдылық қызмет-терін)
қолдауға бағытталуы мүмкін. Экономиканы мемлекеттік реттеу, соның

3-сурет. Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлікті қолдау жүйесі
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

ішінде кәсіпкерлік қызмет, жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын ескере
отырып, халықтың әлеуметтік қорғалмаған қабаттарын, мемлекеттің, қоғамның
мүддесін толығымен бақылауды басты мақсат етіп қояды.
Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерліктің қазіргі жағдайын
бағалау. Дамыған индустриялы мемлекеттерде шағын кәсіпкерліктің өзі
ғана жалпы ішкі өнімнің 60%-дан астамын алады. Яғни, дамыған елдердің
бәсекеге лайық және экономика құрудағы табысты тәжірибесі шағын
кәсіпкерліктің осы процесс барысында шешуші элементтердің бipi болып
табылатындығының нақты көрiніci екендігінде сөз жоқ. ШКС-ның хал-ахуалы мен
даму деңгейі елдің тұрақты түрдегі экономикалық өрлеуін қамтамасыз етуде
маңызды рөл атқара отырып, жұмыссыздық, кедейшілік, дамымаған бәсеке,
материалдық және материалдық емес қорларды тиімсіз пайдалану, ішкі жиынтық
сұраныстың импортқа тәуелділігі сияқты және т.б. бірсыпыра мәселелерді
шешуге септігін тигізеді. Осының нәтижесінде шағын кәсіпкерліктің даму
жағдайы көптеген елдерде аса маңызды категория болып есептелінеді де,
мемлекеттік жоғары деңгейде қарастырылады.
Белсенді ШКС-ның саны анық 2009 жылда 95 мың бірлікке,
2008 жылғы 621 мыңнан 2009 жылға дейін 716 мыңға жеткен. Тіркелген ШКС-
ның, ішіндегі белсенді әрекет ететін ШКС-ның үлeci алдындағы
4 жылдың барысында үздіксіз төмендеп отырған болса, 2009 жылы 67%-ғa өскен
(4-сурет).

4-сурет. ШКС-ның шаруашылық әрекет үстіндегі субъектілердің жалпы
санындағы үлесі
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

ШКС-ның белсенді құрылымында ұйымдастырушылық құқықтық тұрғыдан алып
қарағанда жеке тұлға түріндегі қызметті атқаратын субъектілер басым: жеке
кәсіпкерлер (ЖК) (2009 жылы олардың саны 484 мың субъект болды немесе
белсенді ШКС-ның жалпы санының 68%) және шаруа қожалықтары (ШҚ) (171 мың
немесе 24%) (5-сурет). Заңды тұлғалардың саны ШКС-ның 31 мың субъектілерін
құрайды немесе 8%.
Белсенді ШКС-ның әр түрлі ұйымдастырушылық-құқықтық формалары соңғы
төрт жыл барысындағы дамуы төмендегідей қарқынды байқатады:
1. Шағын бизнес кәсіпорындары ШКС-ы санының қарастырылып отырған
кезеңінің барлық уақытында өсіп отырғандығы байқалады.
2. Шағын бизнес кәсіпорындары ШКС-ы санының қарастырылып отырған
кезеңінің барлық уақытында өсіп отырғандығы байқалады.
3. Жеке кәсіпкерлер санының өсуі 2007 жылдың соңына дейін орын
алды. 2008 жылы белсенді ЖК-нің саны 2007 жылмен салыстырғанда
20 мыңнан астам субъектілерге қысқарды, бірақ 2009 жыл бойынша
өсу жалғасып, 90 мыңнан астам субъектіні құрады (6-сурет).

5-сурет. ШКС-ның ұйымдастырушылық құқықтық түрлері бойынша құрылымы
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

4. Шаруа (фермерлік) қожалықтары 2006 жылдан бастап олардың жалпы
белсенді саны тұрақты түрде өсіп отырды.

6-сурет. Белсенді ШКС-ның қарқыны
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

Қазақстанның шағын кәсіпкерлігін дамыған елдермен салыстырғанда
байқалатыны жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көрсеткіштеріне қосар үлес пен халықтық
жұмыспен камтамасыз етілуі сияқты көрсеткіштер бойынша артта қалушылық бар,
сонымен қатар дамыған елдердегі сияқты Қазақстандағы ШКС барлық шаруашылық
субъектілерінің 90%-ына иелік етеді. Мысалы, дамыған елдерде ШОК
субъектілерінің шығаратын өнімдері көлемінің жылдық үлесі жалпы ішкі өнім
көрсеткіштері бойынша 43%-дан (Канада) 57%-79%-ғa дейін құраса,
Қазақстандағы оның үлесі 3 еседен кем, яғни 15%-ға тең. ШОК секторынан орын
алатын халықтың үлeci бойынша біздің еліміздің көрсеткіштері дамыған
елдермен салыстырғанда әлдеқайда төмен (1-кесте). Соңғы 5 жылдың ішінде
Қазақстандағы бұл көрсеткіш 23% деңгейінде тұрса, дамыған елдерде 47%-дан
(Канада) 75%-ға (Жапония) дейін.
Қазақстанның ШОК секторы сапалық құрылыс бойынша өзінің шетелдік ұқсас
секторлары бойынша едәуір өзгеше.
Қазақстанның 40%-ға жуық ШКС көтерме және жеке сауда саласын қамтиды
да, ШКС-ның 20%-дан астамы ауыл шаруашылығына тән.
АҚШ-та шағын бизнестің құрылымы басқаша қызмет саласының шынайы
көрінісі 58%, шағын кәсіпкерлік субъектілерінің 20%-дан астамы құрылыс пен
сауда саласындағы қызметтерді жүзеге асырады.

1-кесте. Дамыған елдер мен Қазақстанның шағын кәсіпкерліктегі
макрокөрсеткіштерін салыстыру
Елдің жалпы ішкі Жалпы жұмыспен Шаруашылық
Мемлекеттер көрсеткішіндегі қамтылудағы секторындағы
ШКШОК-тің үлесі, %ШКШОК-тің үлесі, %ШКШОК-тің үлесі, %
АҚШ 97,60 54 52
Канада 99,80 47 43
Жапония 99,20 75 52
Ұлыбритания 99,10 56 52
Франция 97,60 57 50
Германия 99,30 69 57
Италия 99,20 73 55
Қазақстан 92 23 15
Ескерту: статистикалық мәліметтер бойынша автор құрастырған

Шағын кәсіпкерліктің белсенді түрде әрекет ететін субъектілердің жалпы
санынан 2009 жылдың корытындысы бойынша 718 мың бірлік болған болса,
жекелеген аймақ бойынша алғанда ең көбі Оңтүстік Қазақстанда істейтін болып
шықты – 106 мың бірлік, Алматы облысында – 96 мың бірлік және Алматы
қаласында – 68 мың бірлік. Ең төменгі көрсеткіштер – Маңғыстау (19 мың
бірлік), Қызылорда – (19 мың бірлік) және Солтүстік Қазақстан (24 мың
бірлік) облыстарының еншісінде (7-сурет).
Сонымен, Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің макроэкономикалық
көрсеткіштердің негізінде жасалған шолуға байланысты төмендегідей
қорытындылар шығаруға болады:
– жалпы алғанда, секторда қайта қалпына келтіру
процестерінің басталғаны байқалады, ШКС-ның аса ауқымды
көрсеткіштерініңі өcyi орын алады (тіркелгендердің әрекет
үстіндегі ШКС-ның нақты саны, өнім көлемдері);
– алайда, біршама көрсеткіштердің керісінше үрдісі барлығы
байқалады (жалпы ішкі өнім көрсеткіштері деп ШКС
өнімдерінің үлeci, салалық дамудың құрылымы);
– кәсіпкерлікке көмек көрсететін мемлекеттік бағдарламаларға
кереғар, өзінің ресурстары мен табыс көздерінен
кәсіпкерлікке банктердің беретін несиесінің көлемі
айтарлықтай қысқарды.
Жоғарыда жасалынған шолуға сәйкес шағын кәсіпкерлікті ретке келтіріп
және сол шағын кәсіпкерліктегі кереғар үрдістерді қаржылық, сондай-ақ
қаржылық емес кұралдар арқылы жақсартып отыру үшін мемлекеттің тікелей
араласуының онан әpi қажет екендігі көрінеді.
Қазіргі уақытта жинақталған тәжірибені ескере отырып, салиқалы
диалог пен нақты әріптестікке негізделген өзара ықпалдасудың жаңа алгоритмі
әзірленуде. Бүгінгі таңда кәсіпкерліктің мүддесін қозғайтын бірде-бір
нормативтік акт аккредитацияланған үкіметтік емес ұйымдардың тиісті
сараптауынсыз қабылдануы мүмкін емес.

7-сурет. Аймақтар бойынша шағын кәсіпкерліктің белсенді субъектілері
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

Ағымдағы жылдың басында Министрлікте жеке меншік кәсіпкерліктің
мүддесін қорғайтын 62 нормативтік құқықтық акті сараптаудан өтті, басқа да
мемлекеттік органдарда да іс осылай жалғасын табуда.
Осы орайда Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ұсынысы
бойынша әзірленген Бизнестің жол картасы – 2020 бағдарламасын ерекше
атап өту қажет. Аталмыш бағдарламада өңірлерде кәсіпкерліктің жаңа тобын,
ең алдымен шағын және орта бизнесті дамыту есебінен тұрақты жұмыс орындарын
құру мақсаты қойылған. Осы бағдарламаның қаражаты: кредиттердің пайыздық
ставкасын субсидиялау; шағын кәсіпкерлікке берілетін кредиттерді ішінара
кепілдендіру; бизнес жүргізуді қызмет көрсетумен қолдау; кадрларды даярлау
мен қайта даярлау, жастар практикасы мен әлеуметтік жұмыс орындары сияқты
бағыттар бойынша пайдаланылады.
Бизнестің жол картасы – 2020 кәсіпкерлер үшін де, сонымен бірге
банктер мен инвесторлар үшін шикізаттық емес жобаларды қаржыландыруға
қатысты жаңа мүмкіндіктерге жол ашты. Үкімет әкімдермен бірлесіп үш-жылдық
бюджет ауқымында әрбір өңірдің экономикалық әлеуетін есептеуге негізделген,
жылдарға бөлінген қаржыландырудың жалпы лимитін әзірлеуге тиіс. Осы қаражат
өңірлерге беріледі, ал әкімдер бағдарламалар бойынша қаржыландырылатын
шағын кәсіпкерлік жобалары үшін толық жауап береді.
Отандық тауарлар – 2020 жоспарының ойдағыдай іске асырылуының айғағы
болып табылады, ал біздің шикізат емес басқа өнім мен тауарларды
экспорттаушыларды қолдау индустрияландырудың негізгі бағытына айналып,
Қазақстанның өнеркәсібі экспорттық рыноктарда отандық бірегей өнім мен
тауарларды бүкіл әлемге кеңінен танымал етуге тиіс. Осыған орай Үкімет
негізгі құралдарды сатып алуды қаржыландыру, экспортқа қызмет көрсетуді
қолдау, экспорттаушыларға грант беру мен экспорттық сауданы қаржыландыру
қарастырылған экспорттаушыларды қолдаудың бірыңғай жүйесін құру міндетін
қойып отыр. Салық жүйесі ұзақ мерзім бойы қолданылатын құрал, сондықтан
аталмыш жүйе экономиканың дамуының келешектегі үрдістерін ескере отырып
қалыптастырылуы тиіс. Жалпы салық жүйесі сияқты, оның жекелеген агрегаттары
да өндірістік және іскерлік белсенділікті көтермелеуге, нарықтық
реттеуіштерді барынша босатып, өнім өндірушілерге сол немесе басқа
шаруашылық шешімін қабылдау мүмкіндігін беруге бетбұрыс жасауға тиіс.
Бәсекелестердің болуы нарықтық экономиканың ойдағыдай дамуының қажетті
факторы болып табылады. Шағын кәсіпорын өнімнің бәсекеге қабілеттілігін
оңтайландыру үшін нақты өнімді зерттеу процесінде оны алмастыратын
экономикалық-математикалық модель қарастырамыз.
Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін модельдеудегі мақсат –
рынокты бәсекелес кәсіпорындардың өнімдері арасында бөлудің нарықтық
механизмін модельдеуге келтіру.
Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін модельдеу келесі бірнеше
сатыда жүзеге асырылады:
1. Жеке бәсекелік артықшылықтар (баға, сапа, тұтынушылардың қалауы)
модельденеді. Мысалы, 1-ші кәсіпорынның i-ші өнімінің 2-ші кәсіпорынның j-
ші өніміне қатысты баға бойынша бәсекеге қабілеттілігі олардың бағасына
кері тәуелді:
(1)
мұндағы – 1-ші кәсіпорынның i-ші өнімінің 2-ші кәсіпорынның j-ші
өніміне қатысты баға бойынша бәсекеге қабілеттілігі; –2-ші
кәсіпорынның j-ші өнімінің бағасы; – 1-ші кәсіпорынның i-ші өнімінің
бағасы.
Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігі бәсекелес кәсіпорын
өнімінің сапасына тікелей тәуелді:
(2)
мұндағы – 1-ші кәсіпорынның i-ші өнімінің 2-ші кәсіпорынның j-ші
өніміне таңдалған сапаның сан өлшемі бойынша бәсекеге қабілеттілігі; Кi1 –
1-ші кәсіпорынның i-ші өнімінің сапа көрсеткішінің нақты деңгейі; Кj2 – 2-
ші кәсіпорынның j-ші өнімінің сол деңгейі.
Өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің χ12...ξ12 деп белгіленетін басқа да
жеке көрсеткіштерін (тұтынушылардың қалауын, ең маңызды сапа параметрлерін,
пайдалану шығындары мен т.б.) осылай модельдеуге болады. Модельде
пайдаланылатын көрсеткіштердің саны тұтынушылар үшін маңызды өнімнің
бәсекеге қабілеттілік параметрлерінің санына байланысты.
2. Кәсіпорын өнімінің жеке бәсекелік артықшылықтары бәсекелестік
моделіне біріктіріледі:

(3)
мұндағы Ji1j2 – 1-ші кәсіпорынның i-ші өнімінің 2-ші кәсіпорынның j-ші
өніміне қатысты бәсекеге қабілеттілігінің интегралдық көрсеткіші.
Егер рынокта өнімнің түрі екіден көп болса, онда кез келген өнімнің
сандық деңгейін салыстыру базасы ретінде қабылданып, қалған үлгілердің
бәсекеге қабілеттілігі осы өнім түріне қатысты есептелетін болады.
Кәсіпорын өнімінің бәсекелік артықшылықтары мен сату
коэффициенттерінің өзара байланысының нақты мағыналарын қолданбалы
маркетингтік және статистикалық зерттеулер арқылы алуға болады.
Мұның іс жүзіндегі маңызы кәсіпорын өнімінің бәсекеге
қабілеттілігіне жақындастырылған модель алу мүмкіндігімен байланысты.
Қолданбалы зерттеулерде нақты өнімнің аса маңызды параметрлері мен сату
коэффициенттерінің негізінде кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін
модельдеу мен болжаудың негізделген мүмкіндігі пайда болады.
Sunreis жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің экономикалық-
қаржылық жағдайын зерттеу барысында тауарлық-материалдық қорларын құрайтын,
көбінесе егін шаруашылығы бойынша өнімдерінің көптеп өткізілмей қалғандығын
көреміз. Мұндай жағдайдың қалыптасуы біздің пікіріміз бойынша ең алдымен
бұл серіктестіктің өнімді дұрыс өткізбеуіне байланысты. Яғни, өнімді
өткізуді дұрыс ұйымдастырылмағандығынан, Sunreis серіктестігінде 2008
жылы тауарлық-материалдық қорлары активтердің 48%-ын, ал 2009 жылы 25,9%-ды
құраған.
Осыған орай Sunreis серіктестігінің басқару құрылымына өнімді өткізу
бойынша жаңа менеджер енгізілімі болса, онда ол келесі түрде
трансформацияланады (8-сурет).
Басқару құрылымына осы жаңа енгізілімді кіргізу Sunreis
серіктестігіндегі мәселелерді шешу үшін төмендегі шаралар мен функцияларды
жүзеге асыру керек: қорларды басқару; өнімді өткізу каналдарын
әртараптандыру; несиеге өткізілген тауарлар мен өнімдер бойынша қарызды
өтеу бойынша жұмыс істеу және кешіктірілген өтеулер бойынша шараларды
әзірлеу мен оларды іске асыру; өнімді өткізу бойынша кәсіпкерлік үрдістерді
оңтайландыру.

8-сурет. Sunreis серіктестігінің модификацияланған басқару құрылымы
Ескерту: Зерттеу негізінде автор құрастырған

Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің қолдауындағы негізгі бағытты
жетілдіру. Қазақстан Республикасы индустриялық-инновациялық дамуының 2003-
2015 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы қуатты экономикалық
серпілісті жүзеге асыруға, жаңа жетістіктерге жетуге жұмылдырады. Қойылған
стратегиялық мақсаттарға сәйкес экономикалық қатынастарды трансфор-мациялау
мәселесін шешу қажет.
Шикізат бағытынан қол үзуге ықпал ететін экономика салаларын
әртараптандыру жолымен елдің тұрақты дамуына қол жеткізу, ұзақ мерзімді
жоспарда сервистік-технологиялық экономикаға өту үшін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіпкерлік қызмет салаларының жіктелуі
Кәсіпорындарда инновациялық қызметтің маңызы мен саясаты
Шағын бизнесті дамытудың кешенді бағдарламалары
Шағын кәсіпорындар қызметінің тиімділігін арттыру жолдары
ШАҒЫН КӘСІПОРЫНДАР ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Оңтүстік Қазақстан облысындағы кәсіпкерліктің даму жолдары
Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің проблемалары және оны шешу жолдары
Қазақстандағы шағын және орта бизнестің дамуы
Кәсіпорын қызметінің негізгі көрсеткіштері
Шағын кәсіпорынның қызмет тиімділігіне әсер ететін факторлар
Пәндер