Салық механизмі және оның қазіргі кезеңдегі атқаратын қызметтері


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1 САЛЫҚТАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАДАҒЫ РОЛІ 9
1.1 Салықтардың пайда болуы мен дамуы 9
1.2 Салыќтардыњ экономикалыќ мәні мен мањызы, атқаратын қызметтері 15
1.3 Қазақстан Республикасында төленетін салықтарға сипаттама және олардың экономикадағы ролі 20

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САЛЫҚ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ 31
2.1 Қазақстан Республикасында төленетін салықтарды есептеу және төлеу тәртібі 31
2.2 Республикалық бюджеттің түсімдеріне талдау 39
2.3 Республикалық бюджетті қалыптастырудағы салықтық түсімдердің ролі 45

3 САЛЫҚ МЕХАНИЗМІНІҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ 51

ҚОРЫТЫНДЫ 61

ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 68
КIРIСПЕ

Салыќтар мемлекеттіњ ќұрылуымен бірге пайда болады және мемлектеттіњ өмір сүріп дамуыныњ негізі болып табылады. Оны зањды және жеке тұлѓалар белгілі бір мөлшерде, белгіленген мерзімде міндетті төлем ретінде мемлекетке төлейді.
Мемлекет ќұрылымыныњ өзгеруі, өркендеуі ќашан да болса салыќ жүйесініњ ќайта ќұрылуымен, жањаруымен бірге ќалыптасады.
Мемлекет нарыќтыќ жүйеге көшкеннен бері мемлекеттіњ меншігіндегі кәсіпорындарды, өндірістерді, ауылшаруашылыѓын жекешелендіру жүргізіледі. Себебі, бұл салалардыњ ќажетті шыѓындарын ќамтамасыз ете алмады. Ал жекешелендіру арќылы осы кәсіпорындардыњ ары ќарай жұмыс істеуіне мүмкіндік туады. Сонымен мемлекетте өз меншігін пайдаланѓаны үшін зањды және жеке тұлѓаларѓа салыќ салына бастайды, сонымен ќатар пайда көзіне де табыс салыѓы ретінде салыќ салынады. Осы салыќ түсімдері арќылы мемлекет өз ќажеттіліктерін ќамтамасыз етеді. Олар: әлеуметтік – мәдени шаралар ќорѓаныс, байланыс, білім беру, денсаулыќ саќтау, транспорт, табиѓи ортаны ќорѓау және таѓы да басќа шараларды жүзеге асырады.
Республикалық бюджеттің кіріс бөлімінің негізгі салық түсімдері болып корпоративтік табыс салығы мен қосымша құн салығы табылады. Республикалық бюджеттің 91 % салық түсімдер қалыптастырады.
Осыдан бұл жерде салықтар республикалық бюджет ќаражатыныњ негізгі көзі деп айтуѓа болады. Себебі, мемлекеттіњ бюджетініњ едәуір бөлігін осы салыќтардыњ түрі ќұрайды.
Дипломдық жұмыс актуалды екенін жоғарыда айтылғанынан дәлелдейміз.
Дипломдыќ жұмыстыњ маќсаты болып салық салудың экономикалық маңызын қарастырып, республикалық бюджетті қалыптастырудағы салықтардың ролін анықтап талдау. Осыған байланысты негізгі мәселелерді шешу үшін келесі тапсырмалар ќойылды:
- салыќтардыњ экономикалыќ мањызын ашу;
- ҚР салық салу механизімін қарастыру;
- республикалық бюджеттің түсімдерін талдау;
- республикалық бюджет үшін салықтардың маңызын талдау;
- салыќ салу мәселелерін шешу жолдарын ұсыну.
Дипломдыќ жұмыстыњ бірінші тарауында салыќтардыњ пайда болуы мен даму кезењдері ќарастырылған, осының ішінде салықтардың Қазақстан республикасында пайда болу және даму тарихы келтіріліп, олардыњ атқаратын қызметтері қарастырылып, экономикалыќ мањызы ашылѓан.
Екінші тарауда Қазақстан Республикасының салық салу механизмін қарастырып, республикалық бюджетті қалыптастырудағы роліне талдау берілген.
Үшінші тарауда салыќ салудыњ ќазіргі жаѓдайы ќарастырылып, осымен байланысты мәселелер көтеріліп оларды жетілдіру баѓыттары ұсынылѓан.
Дипломдыќ жұмыстыњ әдістемелік негізі болып Ќазаќстан республикасыныњ нормативті – ќұќыќты актілері, отандыќ және шетел экономистерініњ монографиялары, баспасөз деректері, статистика маѓлұматтары табылды.
ЌОЛДАНЃАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясы. 1998 ж. 7 казанында
енгізілген өзгертулер мен толыќтырулармен. Алматы: 2002 – 40 б.
2. Послание Президента Республики Казахстан Н. А. Назарбаева народу Казахстана «Стратегия 2030».
3. Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ кодексі (Жалпы және
Ерекше бөлімдері) – А : Юрист. 2002 – 329 б.
4. Ќазаќстан Республикасыныњ салыќ кодексі. 2003 ж. 12 желтоќсанынан № 209 – II. А: 2004 – 238 б.
5. Бабич А.М., Павлов Л.Н. Государственные и муниципиальные финансы. – М.: ЮНИТИ, 1999 – 687 с.
6. Ван Хорн Дж.К. Основы управления финансами: Пер. с англ. / Гл. ред. серии Я.В.Соколов. – М.: Финансы и статистика, 1996. – 569 с.
7. Дюрнберг Р.Л. Международное налогооблажение. – М.: ЮНИТИ, 1997. – 201 с.
8. Налоги в развитых странах / Под ред. И.Русаковой. – М.: ЮНИТИ, 1991 – 231 с.
9. Налоги и налогооблажение / Под ред. И.Русаковой. – М.: ЮНИТИ, 2001 – 462 с.
10. Сейдахметов Ф.С. Налоги в Казахстане. – А.:«LEM»- 2002. – 160 с.
11. Статистический ежегодник Казахстана: Статистический сборник / Под ред. А.А.Смаилова – А.: Агенство РК по статистике, 2003. – 583 с.
12. Худяков А.И., Бродский Г.М. Теория налогооблажения. – А.: Норма-К, 2002 – 392 с.
13. Худяков А.И., Наурызбаев Н.Е. Налоги: понятия, элементы, установление, виды. – А.: ТОО «Баспа», 1998 – 160 с.
14. Юткина Т.Ф. Налоги и налогооблажение. – М.:ИНФРА – М, 1998 – 429 с.
15. // Ќаржы – ќаражат, №6 – 2003 –стр.58. Лукпанова Ж. «Налоговая нагрузка и ее влияние на деятельность субъектов предпринимательства».
16. // Аль-Пари, №1, - 2003, 136 бет «Аймаќтыњ фискалды саясаты».
17. // Егемен Ќазаќстан 2002 ж. 7 маусым, 3 бет «Салыќ мәдениеті – салыќты дұрыс төлеп, адал өмір сүру»
18. // Жас Алаш 2003 ж. 9 ќыркүйек, 3 бет «Экономиканыњ ќамќоршысы ќаржы полициясы».
19. // Егемен Ќазаќстан 2003 ж. 22 ќањтар, 2 бет «Салыќ кодексіндегі соњѓы өзгерістер».
20. // Егемен Ќазаќстан 2003 ж. 10 ќазан, 2 бет «Салыќ жењілдіктерініњ маќсаты».
21. // Егемен Ќазаќстан 2003 ж. 1 ќараша, 2 бет «Кәсіпкерлікті ќолдау».
22. // Егемен Ќазаќстан 2003 ж. 12 ќыркүйек, 1 бет «Салыќ кодексіне түзетулер енгізіледі».
23. // Файл Бухгалера 2003 г. 8 сентября, 8-9 стр. «О внесениях изменениях в Налоговой кодекс на 2004 год».
24. // Қаржы-қаражат 2003,№1,«Финансовые инструменты регулирования местных финансов».
25. // Қаржы-қаражат 2003,№6,«Влияние налогового бремени на предпринимательскую деятельность».

Пән: Салық
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Д И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы С

Салық механизмі және оның қазіргі кезеңдегі атқаратын қызметтері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1 САЛЫҚТАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАДАҒЫ РОЛІ 9
1.1 Салықтардың пайда болуы мен дамуы 9
1.2 Салыќтардыњ экономикалыќ мәні мен мањызы, атқаратын қызметтері 15
1.3 Қазақстан Республикасында төленетін салықтарға сипаттама және олардың
экономикадағы ролі 20

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САЛЫҚ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ 31
2.1 Қазақстан Республикасында төленетін салықтарды есептеу және төлеу
тәртібі 31
2.2 Республикалық бюджеттің түсімдеріне талдау 39
2.3 Республикалыќ бюджетті ќалыптастырудаѓы салыќтыќ түсімдердіњ ролі 45

3 САЛЫҚ МЕХАНИЗМІНІҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЖЕТІЛДІРУ
БАЃЫТТАРЫ 51

ЌОРЫТЫНДЫ 61

ЌОЛДАНЃАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 68

КIРIСПЕ

Салыќтар мемлекеттіњ ќұрылуымен бірге пайда болады және
мемлектеттіњ өмір сүріп дамуыныњ негізі болып табылады. Оны зањды және жеке
тұлѓалар белгілі бір мөлшерде, белгіленген мерзімде міндетті төлем ретінде
мемлекетке төлейді.
Мемлекет ќұрылымыныњ өзгеруі, өркендеуі ќашан да болса салыќ
жүйесініњ ќайта ќұрылуымен, жањаруымен бірге ќалыптасады.
Мемлекет нарыќтыќ жүйеге көшкеннен бері мемлекеттіњ меншігіндегі
кәсіпорындарды, өндірістерді, ауылшаруашылыѓын жекешелендіру жүргізіледі.
Себебі, бұл салалардыњ ќажетті шыѓындарын ќамтамасыз ете алмады. Ал
жекешелендіру арќылы осы кәсіпорындардыњ ары ќарай жұмыс істеуіне мүмкіндік
туады. Сонымен мемлекетте өз меншігін пайдаланѓаны үшін зањды және жеке
тұлѓаларѓа салыќ салына бастайды, сонымен ќатар пайда көзіне де табыс
салыѓы ретінде салыќ салынады. Осы салыќ түсімдері арќылы мемлекет өз
ќажеттіліктерін ќамтамасыз етеді. Олар: әлеуметтік – мәдени шаралар
ќорѓаныс, байланыс, білім беру, денсаулыќ саќтау, транспорт, табиѓи ортаны
ќорѓау және таѓы да басќа шараларды жүзеге асырады.
Республикалық бюджеттің кіріс бөлімінің негізгі салық түсімдері болып
корпоративтік табыс салығы мен қосымша құн салығы табылады. Республикалық
бюджеттің 91 % салық түсімдер қалыптастырады.
Осыдан бұл жерде салықтар республикалық бюджет ќаражатыныњ негізгі
көзі деп айтуѓа болады. Себебі, мемлекеттіњ бюджетініњ едәуір бөлігін осы
салыќтардыњ түрі ќұрайды.
Дипломдық жұмыс актуалды екенін жоғарыда айтылғанынан дәлелдейміз.
Дипломдыќ жұмыстыњ маќсаты болып салық салудың экономикалық маңызын
қарастырып, республикалық бюджетті қалыптастырудағы салықтардың ролін
анықтап талдау. Осыған байланысты негізгі мәселелерді шешу үшін келесі
тапсырмалар ќойылды:
- салыќтардыњ экономикалыќ мањызын ашу;
- ҚР салық салу механизімін қарастыру;
- республикалық бюджеттің түсімдерін талдау;
- республикалық бюджет үшін салықтардың маңызын талдау;
- салыќ салу мәселелерін шешу жолдарын ұсыну.
Дипломдыќ жұмыстыњ бірінші тарауында салыќтардыњ пайда болуы мен даму
кезењдері ќарастырылған, осының ішінде салықтардың Қазақстан
республикасында пайда болу және даму тарихы келтіріліп, олардыњ атқаратын
қызметтері қарастырылып, экономикалыќ мањызы ашылѓан.
Екінші тарауда Қазақстан Республикасының салық салу механизмін
қарастырып, республикалық бюджетті қалыптастырудағы роліне талдау берілген.

Үшінші тарауда салыќ салудыњ ќазіргі жаѓдайы ќарастырылып, осымен
байланысты мәселелер көтеріліп оларды жетілдіру баѓыттары ұсынылѓан.
Дипломдыќ жұмыстыњ әдістемелік негізі болып Ќазаќстан республикасыныњ
нормативті – ќұќыќты актілері, отандыќ және шетел экономистерініњ
монографиялары, баспасөз деректері, статистика маѓлұматтары табылды.

1 САЛЫҚТАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАДАҒЫ РОЛІ

1 Салықтардың пайда болуы мен дамуы

Салықтардың экономикалық категория ретінде пайда болуы мен қызмет
атқаруы мемлекттің дамуымен байланысты.
Қандай да бір мемлекет тек қана белгіленген меншік қаржылық базаға ие
болған кезде қызмет атқару мүмкін. Қарапайым сөзбен айтқанда, өзінің
аппаратын ұстау және мемлекеттік қызметі іске асыру процессінде пайда
болатын шығыстарды жабу үшін белгілі ақша саласына ие болғанда. Ақша
өндірістің материалдық саласында пайда болуы. Бұл салаға, мемлекеттік
қызмет, басқару қызметтің алуан түрлілігі болғандықтан, қатысты емес.
Басқаша сөзбен айтқанда, бөлек қарастырылатын, мемлекеттік қызметінің
нақты еңбегі, сол сияқты жалпы, барлық мемлекеттік аппараттың
қызметі, сөзсіз қоғамдық – пайдалы сипатына ие болып отырғанымен ақша
түрінде көрінетін құны бар өнімді шығармайды. Осыдан, мемлекеттің ақша
іздестіруі – мемлекеттің қызмет атқаруын қамтамасыз ету үшін
қажетті ақша қаражаттарын жұмылдыру деп аталатын, оның қарсылық
қызмет элементінің мазмұнын құрайды.
Мемлекет өзіне ақша қаражаттарын әр түрлі тәсілдермен табады.
Кейбір жағдайларда, ол иемденушіден мемлекетке ерікті түрде ақшаны
беруде негізделетін тәсілді қолдану мүмкін. Бұндай тәсілдің
классикалық мысалы – мемлекеттік борыш (ішкі және сыртқы). Басқа
жаѓдайларда, мемлекетпен аќшаны табу, оларды мәжбүрлі алу жолымен
іске асырылады. Бұл жерде классикалыќ мысалы болып салыќтар табылады.
Салыќтар, іскері пайдамен ќатар, мемлкет өзіне аќша табудыњ ењ ежелгі
тәсілі болып табылады.
Мемлекеттік ұйымдастырудыњ ењ басты кезењдерінде салыќ салудыњ
бастапќы нысаны деп ќұрбан беруді санауѓа болады. Бұл тек ќана ерікті
түрде жүзеге асырылуы деп ойлаѓан дұрыс емес. Себебі, ќұрбан беру,
міндетті түрде жүргізіліп, мәжбүрлі төлем немесе алым болѓан.
Ќазаќстан аймаѓында салыќ салудыњ өзгеше жүйесі ќалыптасќан.
Бұл жерде, салыќтар, бұрынѓы заманнан бастап зекет (жер рентасы – мал
шаруашылыќ аймаќтарында малдыњ 20 бөлімі), үшір (астыќтан 10 бөлімі)
ретінде алынѓан. Себебі, ауыл шаруашылыѓындаѓы малшылар байлар мен
билердіњ жерлерінде көшпелі тұрмыс жүргізген. Осыѓан ќоса алар, хандар
мен билер далада жүрген кезде оларды асырап, жауынгерлерді әскери
жараќпен және тамаќпен ќамтамасыз еткен. Яѓни, өзініњ ханына сыйлыќ берген:
малмен – соѓым және етпен – сыбаѓа.
Сонымен ќатар, сот талабыныњ сомасынан 110 мөлшерінде, сот бажы ханлыќ
болѓан. Таѓы да баждыњ бір түрі – бұл көшпелі жерлерден өткен үшін баж
төлемі. Ал соѓыс кездерде, малдан басќа, табыстыњ ірі көзі болып әскери
табыс – ясыр болѓан.
XVIII ѓасырда Тәуке хан адат жүйесін ќұрастырѓан. Бұл тарихта Тәуке
ханныњ Жеті жарѓысы деп ќалѓан. Бұнда, ќазаќ – феодал ќоѓамыныњ әр
түрлі әлеуметтік топтардаѓы өкілдердіњ мүлік ќарым – ќатынастары реттелген.
Тәуке ханныњ Жеті жарѓысыныњ бір бабы ќұнды белгілеген. Яѓни, ќұн
бұл өлтірілген солтанныњ немесе хаджаныњ туысќандарына жеті еселік
мөлшерде (атаѓы жоќ жеті малшы үшін төлем ретінде) төлем. Ал ќұл өлтірілген
кезде ол ит өлген сияќты саналѓан.
Сұлтанды немесе хаджаны ренжіткен үшін айып алынѓан, яѓни айып – тоѓыз
мал мөлшеріндегі айыппұл, ал сойѓан үшін – 27 малѓа тењ айыппұл. Егер, ќұн
немесе айыппұл төленбесе, байдыњ барымтаѓа ќұќыѓы бар болѓан.
Барымта - жауапкердіњ немесе оныњ туыстарыныњ малын тартып алу.
1841 жылы Жәњгір ханныњ нұсќауы бойынша Зекетті алу туралы аќша
нысанын енгізген, яѓни зекет – аќшамен, немесе малмен. Бұл, ќазаќ – феодал
ќоѓам дамуындаѓы сапалы жања дењгейдіњ пайда болѓанын білдіреді. Яѓни,
тауар өндірісініњ жоѓары дењгейіне жету.
Жоѓары аталѓан алымдардан басќа, ішкі орданыњ ќазаќ тұрѓын салыѓы,
ешќай жерде бекітілмеген, яѓни, жазылмаѓан, салыќтыќ төлемдерін төлеген.
Мысалы, басќа тайпаларда жұмыс істеген үшін төлем – билеттік алым, киіз
үйге алым, басќа жерлерге малды жіберген үшін акциз төлемі.
Сонымен ќатар, бұрынѓы заманда салыќ салуда әр түрлі ќарсы әрекеттер
болѓан. Мысалы, Афинада ерікті азамат салыќ төлемегеннен басќа адамдардан
айырылады деп саналѓан. Ерікті ќұрбан беру – әр азаматтыњ өз тілегі. Біраќ,
ірі шыѓыстар пайда болѓан кезде ќаланыњ халыќ жиналысы табыстан центтік
аударым белгілейді.
Бұрынѓы заманнан келіп жатќан салыќ жүйелерін ќарастырып кетейік.
Алѓашќы рет мемлекет Рим ќаласынан және оныњ ќасындаѓы аймаќтардан
тұрѓан. Бейбітшілік уаќытта салыќтар болмаѓан. Ќаланы басќару бойынша
шыѓыстар минималды болѓан, себебі, басќарушылар өз ќызметін аќысыз атќарып,
кейбір кездерде өздерініњ ќаражаттарын салѓан. Шыѓыстардыњ негізгі бабы
ќоѓамдыќ жерлерді ќұру шыѓындары.
Соѓыс уаќытта Рим азаматтары өздерініњ кірістеріне сай салыќ
төлеген.
Салыќтыњ сомасын (ценз) аныќтау әр – бір бес жылда тањдалѓан ќызметші
– цензормен жүргізілген. Рим азаматтары цензорларѓа өздерініњ мүлік
жаѓдайы мен отбасылыќ жаѓдайын ұсынѓан. Осыдан келесі ќортындыѓа келуге
болады – сол кезде табысты декларациялау (көрсету) негіздері ќалыптасќан.
Кейіннен, Риммен жања ќалаларды – отарларды жаулап алуѓа ќарай, салыќ
жүйесінде де өзгерістер пайда болѓан. Отарларѓа жергілікті салыќтар мен
алымдар енгізілген.
Римнен тыс тұратын Рим азаматары мемлекеттік және сол сияќты жергілікті
салыќтарды төлеген.
Рим провинцияларында кірістердіњ негізгі көзі болып жер салыѓы
табылады. Орташа алѓанда, оныњ ставкасы жер участкесімен 110 кірісін
ќұрайды. Сонымен ќатар, салыќ салудыњ ерекше нысандары болѓан, мысалы,
жеміс талдарына, жүзім бұтаќтарын ќоса отырып, салыќ.
Меншіктіњ басќа да түрлеріне салыќ салынѓан: жылжымайтын мүлікке,
малѓа, ќұнды заттарѓа. Провинцияныњ әрбір тұрѓыны барлыќ үшін
бірыњѓайлы жанбасылыќ алымды төлейтін.
Тікелей салыќтардан басќа, Рим империясында жанама салыќтарда
болѓан.Сонымен, салыќтардыњ жанама және тікелей түрлеріне бөлінуі бұрынѓы
заманнан келе жатќанын көріп отырмыз.
Бұндай төленудіњ критерийі болып тұтынушыларѓа салыќты аудару
табылады. Осы критерий келесіні ұсынады: тікелей салыктыњ төлеушісі болып
табыс алатын мүлікке ие болатын азамат табылады, ол жанама салыќты төлейтін
– тауарды тұтынатын азаматтар. Оларѓа, тауар баѓасына ќосымша ќұн ќосу
арќылы салыќ аударылады. Бұл тек ќана теориялыќ болжау екенін еске
саќтаѓан дұрыс, өйткені практикада басќа да жаѓдай болу мүмкін. Мысалы,
кейбір жаѓдайлар болѓан кезде, тікелей салыќтар, баѓаны өсіру механизм
арќылы басќа төлеушілерге аударылу мүмкін.
Жанама салыќтар, толыќ мөлшерде тұтынушыларѓа тұраќты түрде аударылу
мүмкін емес. Себебі, нарыќ, жоѓарлатырылѓан баѓа бойынша тауарды міндетті
түрде тек ќана ќажетті көлемін ќабылдайды. Жанама салыќтар арасында, Римде
ењ салмаќты салыќтар болып мыналар табылѓан: алайда 1% ставкасы бойынша
тауар айналымынан салыќ; 4% ставкасы бойынша ќұлдарды сату – сатып алу
кездегі ерекше салыќ; 5% ставкасы бойынша ќұлды босатќан үшін салыќ.
Біздіњ ѓасырдыњ 6 жылында, император Август, 5% ставкасы бойынша
мұрадан салыќ енгізген. Бұл салыќты тек ќана Рим азаматтары
төлейтін. Салыќ маќсатты сипатта болѓан. Алынѓан ќаражаттар маманды
сарбаздарды зейнетаќымен ќамтамасыз ету үшін баѓытталѓан.
Римдагы көптеген шаруашылыќ дәстүр Византияѓа көшкен.
Бастапќы Византиялыќ ѓасырда VII г. дейін тікелей салыќтардын 2 түрі
болѓан. Олардыњ ішінде: жер салыѓы, жанбасылыќ алым, әскерді ќамтамасыз ету
салыѓы, жылќыны сатып алуѓа салыќ, әскери борыштан босатылу үшін салыќ,
тауарды сату үшін баж төлемі (10 – 12%), мемлекеттік актілерді беру үшін
баж төлемі және басќалары.
Византияда көп көлемде төтенше салыќтар болѓан, мысалы: флотты ќұру
үшін, әскери сарбаздарды асырау үшін және басќалары.
Кейінгі ѓасырларда Ресейдіњ ќаржы жүйесі ќалыптаса бастаѓан. Ќазынаныњ
негізгі көзі болып алым – салыќ табылады. Бұл басында тұраќты емес, ал
соњѓы кезде неѓұрлым жүйеленген тұраќты тікелей салыќ. Алым – салыќ екі
тәсілімен алынѓан: арбамен немесе жүкпен – оларды Киевке әкелгенде және
адаммен – феодалдар немесе олардың сарбаздары алым – салыќќа өздері барѓан
кезде.
Жанама салыќ салу сату немесе сот баждары түрінде болѓан.
Мыт бажы - тау күзетінен тауарды өткізген үшін төлем; перевоз бажы
– тауарды өзеннен өткізген үшін; гостинная - нарыќты ұйымдастырѓан үшін
төлем; вес жане мера баждары тауарды таразыѓа тарту және өлшеу үшін
алынатын төлем.
Ќазіргі мемлекет Еуропада, XVI – XVII ѓасырларда, жања тарихтыњ
бастапќы кезењдерінде пайда болѓан. Бұндай мемлекетте әлі де салыќ
болмаѓан, сондыќтан, парламент үкіметке төтенше салыќтарды енгізу және
алуѓа дүркіндік рұќсат беретін.
Алайда, салыќ төлеушілері болып үшінші ќатарѓа жататын адамдар
табылады, яѓни, олар, ауыл тұрѓындары мен ќалада тұратын байларѓа жатпайтын
адамдар.
Салыќ ќұќыѓы, тұраќты түрде, салыќтыќ ауыртпашылыќты бөлу, әрбір
дискуссияныњ ќайнаѓан ортасы.
Тек ќана XVII ѓасырдыњ аяѓында – XVIII ѓасырдыњ басында, Еуропа
елдерінде әкімшілік мемлекет ќалыптаса бастады. Мұндай мемлекетке басќару
органдары және біргелкі және үнемді салыќ жүйесі ќұрылады. Салыќ жүйеси
тікелей жане жанама салыќтардан тұрады. Жанама салыќтардыњ арасында мањызды
рольді акциз атќара бастады. Алайда, ол ќаланыњ шетінде, шыѓарылатын және
кіргізілетін тауалардан алынѓан. Кейбір кезде салыќ тек ќана ќалаѓа
әкелінетін тауарларѓа салынатын, яѓни экспортќа кететін тауарлар салыќтан
босатылатын. Акциздіњ мөлшері 5% бастап 20% арасында болѓан.
Салыќ алудыњ мөлшеріне ќандайда бір ѓылыми дәлелдеме болѓан жоќ.
Тұтыну заттарына салыќ – ірі кірістердіњ көзі, біраќ, олар сатудыњ
дамуына кедергі әкелетін. Тікелей салыќтардыњ арасында негізгі
салыќтар болып жанбасылыќ салыќ және пайдаѓа салыќ табылды.
Олардан дворяндар мен рухани мекемелері босатылѓан. Біраќ, буржуазия
мен ќарапайым шаруашылар, мемлекетке өздерініњ барлыќ киритерініњ 10-15%
тікелей салыќтар ретінде табыстаѓан.
Салыќ салу теориясыныњ жоќтыѓы, практикалыќ шаралардыњ дәлелсіздігі
көбінесе ауыр жаѓдайларѓа әкелетін. Тек ќана XVIII ѓасырдыњ аяѓында
Еуропада кењ көлемде салыќ салудыњ теория мен практика мәселелері
әзірленген. Оныњ негіз салушысы деп шотланд экономисті және философы
А.Смитті айтуѓа болады.
А. Смит ұсынѓан салыќ салудыњ классикалыќ принциптері бүгінгі салыќ
салудыњ негізі болып табылады.

3 Салыќтардыњ экономикалыќ мәні мен мањызы, атқаратын қызметтері

Салыќ дегеніміз – мемлекеттік бюджетке зањды және жеке
тлѓалардан белгілі бір мөлшерде, мерзімде түсетін міндетті төлемдер.
Салыќтар – шаруашылыќ жүргізуші субъектілердіњ, жеке тұлѓалардыњ
мемлекетпен екі арадаѓы мемлекеттік бюджет арќылы жүзеге асырылатын ќаржы
ќатынастарын сипаттайтын экономикалыќ категория.
Салыќтардыњ экономикалыќ мәні мынада: салыќтар шаруашылыќ жүргізуші
субъектілер мен халыќ табысыныњ ќалыптасуындаѓы ќаржылыќ
ќатынастардыњ бір бөлігін білдіреді. Сондай – аќ шаруашылыќ жүргізуші
субъектілер мен халыќ табысыныњ белгілі бір мөлшерде мемлекет үлесіне
жинаќтап, жиынтыќтаудыњ ќаржылыќ ќатынастарын көрсетеді.
Салыќтардыњ мәнін толыќ түсіну үшін, олардыњ экономикалыќ мањызын
түсіну ќажет. Ал салыќтардыњ экономикалыќ мањызы олардыњ атќаратын
ќызметтеріне тікелей байланысты. Салыќтардыњ мынандай негізгі ќызметтері
бар:
- реттеушілік;
- фискалдыќ;
- ќайта болу.
Енді осы ќызметтеріне ќысќаша тоќталайыќ. Реттеушілік ќызметі –
салыќтыњ ењ негізгі ќызметі. Осы ќызмет арќылы салыќтар ел экономикасына өз
ыќпалын тигізеді, яѓни салыќтыќ ретттеу жүзеге асырылады. Бұл ќызметтіњ ењ
басты маќсаты – өндірістіњ дамуына ыќпал ету, яѓни Ѓылыми Техникалыќ
Прогресстіњ көтерілуіне ќолдану тиімді. Салыќ түрлері салыќ ставкалары,
салыќ женілдіктері, салыќ салу әдістері салыќтыќ реттеудіњ тетіктері болып
табылады.
Салыќтардыњ екінші ќызметі бұл фискалдыќ немесе бюджеттік ќызметі. Бұл
ќызметі арќылы мемлекеттік бюджеттіњ кіріс бөлімі ќұрылып, салыќтардыњ
ќоѓамдыќ міндеті артады. Себебі, салыќтар мемлекеттік бюджеттіњ кірісін
толтыра отырып, әлеуметтік, әскери – ќорѓаныс, мәдени таѓы басќа да
шаралардыњ іске асуын ќамтамасыз етеді.
Ќайта болу ќызметі арќылы түрлі субъектілер табысыныњ бір бөлшегі
мемлекет пайдасына өтеді. Бұл ќызметтіњ іс – әрекетініњ көлемі ішкі жалпы
өнімді салыќтардыњ алатын үлес салмаѓы арќылы аныќтайда.
Салыќтардын осы үш негізгі ќызметі арќылы мањызды көре отырып,
салыќтарды төлеушілерге әсерін де байќаймыз. әсіресе зањды тұлѓалар
төлейтін салыќтар бойынша бұл ќызметтердіњ мањызы өте зор. Мысалы: реттеуші
ќызметі зањды тұлѓа болып табылатын және экономикада ќазіргі кезде
мемлекеттіњ дамуына аса ќажетті кәсіпорындар, акционерлік ќоѓамдар,
өнеркәсіптер мен шаѓын бизнес субъектілері, яѓни жалпы алѓанда шаруашылыќ
жүргізуші субъектілерге салыќты салу әдістері, ставкалары мен женілдіктері
осы ұйымдардыњ дамуы үшін және салыќтардыњ мемлекетке ќолайлы, жоспарланѓан
түрде түсуіне ыќпал етеді.
Ал фискалды ќызметі тауар – аќша ќатынастары мен өндіріс дамыѓан сайын
мемлекетке ќаражаттардыњ салыќ ретінде көп түсуін ќадаѓалайды.
Үшінші ќайта болу ќызметіне келсек мемлекет мүддесі үшін орталыќтанѓан
ќаржы көзін ќұрауда үлесі зор.
Мемлекетте салыќтардыњ әсіресе зањды тұлѓалардыњ кірістерінен түсетін
салыќтардыњ мөлшері артып отырѓандыќтан және осы ќызметтердіњ
кәсіпорындар мен өндірістердіњ, сондай – аќ шаѓын бизнес субъектілеріне
тигізер әсерін негізге ала отырып, жалпы зањды тұлѓаларѓа салынатын
салыќтардыњ экономикадаѓы орнына терењірек көњіл бөлейік.
Келесіні айтып кеткеніміз дұрыс болады: егер Ќазаќстан
Республикасыныњ ќаржы жүйесін ќарастырсаќ, онда кәсіпорындар мен
мекемелердіњ, яѓни зањды тұлѓалардыњ, ќаржысы өте салмаќты орын алатынын
көреміз. Өйткені осы салада материалдыќ өндіріс пайда болады, яѓни жањадан
өнім жасалып айналысќа жіберіледі. Оныњ бәрі жалпы түрде ұлттыќ табыстан
көрсетеді, ал ұлттыќ табыс мемлекеттік бюджеттіњ ќайнар көзі болып табылады
– себебі ұлттыќ табыс – салыќтыњ көзі.
Зањды тұлѓаларѓа салынатын салыќтар зањды тұлѓа болып табылатын
кәсіпорындар, өнеркәсіптер, корпоративтер және таѓы басќа ұйымдар мен
мекемелердіњ салыќ салынатын объектілері және салыќ салуѓа байланысты
объектілерге салынатын салыќтарды айтамыз. Бұл салыќтыњ экономикадаѓы
алатын орны мен мәнін көру үшін ењ алѓашќыда зањды тұлѓа болып
табылатын ұйымдар мен мекемелердіњ мањызын ұѓынуымыз керек.
Кәсіпорындар, өнеркәсіптер, корпоративтер, ауылшаруашылыѓындаѓы
шаѓын бизнес субъектілері және таѓы да басќа көптеген ірі немесе көп
салалы ұйымдарды ќазіргі нарыќтыќ экономикада, аралас экономикада өте
ќажет болып отыр.
Елбасы 2030 стратегиялыќ жолдауында кәсіби мемлекет болуѓа шаќырады.
Сонымен ќатар президенттіњ орта және шаѓын бизнесті дамуын жандандыру мен
мемлекеттік ќолдануды күшейту бойынша шаралар туралы 1997 жылдын 6- шы
наурызында ќаулы ќабылданды.
2001 жылы Ќазаќстан Республикасында шаѓын кәсіпкерліктіњ 348 мыњ
субъектілері тіркелген. Бұл елдіњ жұмыспен ќамтылѓандардыњ жалпы санын ¼ -
ќұрайды. Шаѓын кәсіпорындар санын 500 мыњѓа дейін, ал оларда жұмыс
істеушілер саны халыќтыњ жұмыспен ќамтылѓанын 40 пайызга жеткізу міндеті
ќойылды.
Мемлекет нарыќтыќ жүйеге көшкеннен бері мемлекеттіњ меншігіндегі
кәсіпорындарды, өндірістерді, ауылшаруашылыѓын жекешелендіру жүргізіледі.
Себебі, бұл салалардыњ ќажетті шыѓындарын ќамтамасыз ете алмады. Ал
жекешелендіру арќылы осы кәсіпорындардыњ ары ќарай жұмыс істеуіне мүмкіндік
туады. Сонымен мемлекетте өз меншігін пайдаланѓаны үшін зањды тұлѓаларѓа
салыќ салына бастайды, сонымен ќатар пайда көзине де табыс салыѓы
ретінде салыќ салынады. Яѓни олар: - корпоративтік жер ќойнауын
пайдаланѓаны үшін, әлеуметтік салаларѓа, жеке табысќа, ќосымша ќұнѓа,
мүлікке, көлікке және таѓы да басќа салыќ түрлері бойынша салыќ салынады.
Осы салыќ түсімдері арќылы мемлекет өз ќажеттіліктерін ќамтамасыз етеді.
Олар: әлеуметтік – мәдени шаралар ќорѓаныс, байланыс, білім беру, денсаулыќ
саќтау, транспорт, табиѓи ортаны ќорѓау және таѓы да басќа шараларды жүзеге
асырады. Сондыќтан бұл жерде біріншіден мемлекеттіњ бюджет ќаражатыныњ
негізгі көзі деп айтуѓа болады. Себебі, мемлекеттіњ бюджетініњ едәуір
бөлігін осы салыќтардыњ түрі ќұрайды.
Екіншіден зањды тұлѓа болып табылатын ұйымдар мен мекемелер көптеген
жұмыссыздарѓа жұмыс көзі болып табылѓандыќтан экономикадаѓы жұмыссыздар
санын азаюына көмектеседі. Ал жұмысшылар саны артса салыќ салу көзі де
көбейіп, мемлекеттіњ ќаржы көзі де артады.
Үшіншіден бұл саланыњ дамуы Ѓылыми Техникалыќ Прогресс пен экспорттын
дамуына үлкен әсер етіп, мемлекеттіњ экономикалыќ жаѓдайы дамыѓан
мемлекеттердіњ ќатарына ќосылуга әсер етеді.
Себебі, дамыѓан мемлекеттердіњ барлыѓыныњ да экспорты импортынан
жоѓары. Сонымен ќатар импортымыз азайса онда бюджеттіњ шыѓыны азаяды. Бұл
жерде отандыќ өндірістіњ баѓасы шетелдік импорт баѓасынан төмен екендігін
білдіреді және бұл өзімізге белгілі жаѓдай. Сонымен жоѓарыда айтылѓандар
арќылы зањды тұлѓалардыњ салыѓын ќай жаѓынан алсаќ та экономикада орны мен
мәнін ерекше екенін көруге болады. Ол үшін келесі ірі кәсіпорындардыњ
ќызметтерінен көруге болады. Олар: ААҚ Испат – Кармет, ААҚ Ќазаќтелеком,
ЖАҚ Ќараѓанды Жылу, ААҚ Абсолют – Ќазаќстан, ААҚ Валют – Транзит. Бұлар
көптеген жұмысшыларды жұмыс орындарымен ќамтамасыз етеді. Салыќ төлейді,
кейбіеулері экспортќа өнім шыѓарады, кәсіпорындарды жања технологиямен
ќамтамасыз етеді. Біраќ мемлекетте осы зањды тұлѓалардыњ ќызметін көптеген
мемлекеттік органдар мен комитеттер тексеріс жүргізіп ќызметтеріне кедергі
жасауда. Олар – салыќ органы, антимонополиялыќ комитет, зањ органдары және
таѓы да басќалары. Бұл органдар мен комитеттердіњ тексерісі мен баќылау
жүргізуініњ де мањызы бар. Егер кәсіпорындардыњ ќызметтерін баќыламаса, өз
өздерімен ќызметтерін жүргізетін болса, онда баѓа жоѓары болады, ќоршаѓан
орта ќорѓалмайды, сапалы өнім және ќызмет көрсету болмайды, салыќтар
уаќытымен төленбейді. Осы жерде салыќ органдары кәсіпорындардыњ баѓасын
реттеп отырады. Егер баѓасы жоѓары болса салыќ ставкасын жоѓарылатады,
керсінше төмен болса салыќ ставкасы да төмендетіледі. Яѓни фискалды салыќ
ќызметі жүргізіледі. Ал фискалды ќызмет осы тараудыњ бірінші бөлімінде
айтып кеткендей аќша – тауар айналысы артќан кезде мемлекеттіњ бюджет
ќорыныњ табыстарын көбейтуді көздейді.
Екіншіден салыќтыњ реттеушілік ќызметі арќылы
кәсіпорындардыњ, өндірістердіњ дамуына ыќпал ететіндей Ѓылыми Техникалыќ
Прогресстіњ көтерілуіне, салыќ ставкаларыныњ кәсіпкерлерге тиімді әсер
ететіндей етіп ќою, мањызды кәсіпорындарѓа (ќайырымдылыќ көмек
көрсететіндеріне) салыќ жењілдіктерін беруді көздейді.
Сонымен ќатар келе зањды тұлѓаларѓа салынатын салыќтардыњ экономикадаѓы
мањызды салаларѓа оњ әсерін көруге болады. Және бұл салыќтыњ түрі
мемлекеттіњ экономикасыныњ дамуыныњ негізгі ќұралы, сондай – аќ бюджеттіњ
ќаржы көзі деп айтуѓа болады.
Нарыќтыќ жаѓдайда, мемлекет, салыќ саясатын және салыќ механизмініњ
өзгерте отырып, аныќталѓан шекте, экономикалыќ дамуды ынталадыру немесе оны
шектеу мүмкін.
Салыќтыќ реттеу, экономикаѓа әсер еткен кезде әмбебап ќұрал
болѓандыќтан елдіњ шаруашылыќ өмірін, өндіріс ќұрылымын, капитал ќорлануды,
жеке тұтынуды ќамтамасыз етеді.

5 Қазақстан Республикасында төленетін салықтарға сипаттама және олардың
экономикадағы ролі

Нарыќќа көшу салыќтардыњ көптеген түрлерін дамытуга негіз берді.
Сонымен ќатар салыќ салу принциптерін әзірлеу, салыќтарды алу әдістерін
тањдау және таѓы да басќа салыќтардыњ ќызмет атќаруымен байланысты
сұраќтарды шешу ќажет болды.Салыќтардыњ, алымдардыњ, төлемдердіњ көп
түрлігі, соныњ төлеушілердіњ әрбір категорияларыныњ бар болуы, оларды
ѓылыми топтастыру және бірыњѓайлы салыќ жүйесін ќұруды дәлелдейді. Мемлекет
алатын салыќтар, төлемдер, алымдар мен баж төлемдердіњ жиынтыѓы, оларды
ќұрудыњ принциптері мен әдістері, сонымен ќатар салыќ баќылауын ұйымдастыру
– салыќ жүйесін ұсынады.
Ќазаќстан Републикасыныњ салыќ жүйесі салыќтар, алымдар, төлемдер
жиынтыѓынан, салыќтыќ, ќарым – ќатынастарды реттейтін ќұќыќтыќ нормалар мен
салыќ ќызметі органдарынан тұрады.
Салыќ жүйеге ұсынылатын негізгі талаптар:
1) салыќ ќұрамы наќты аныќталѓан болу керек. Бұл үшін, елде алынатын
салыќтардыњ төлеу тізімінін мазмұны салыќтыќ зањдылыќта айќындалу
ќажет.
2) ќұрастырылѓан жүйеге салыќ төлеуші үшін салыќ төлеуден ас
тарту ќолайлы емес болуѓа тырысу керек.
3) салыќ жүйеси ќарапайым болу керек. Бұл салыќтарды дұрыс төлеуді
баќылау үшін өте мањызды.
4) салыќ жүйесі салыќ төлеушімен өндіріске ќаражаттар салуды ынталандыру
керек.
5) салыќ салудыњ бір еселігі, яѓни бір объектіге зањмен аныќталѓан салыќ
кезењінде, тек ќана бірлет салыќ салыну тиіс.
6) салыќ зањдылыѓында бекітілген нормалардыњ салыќ салу салыѓы жатпайтын,
зањдылыќ актілердегі салыќтыќ сұраќтар бойынша ережелерден сөзсіз
басымдылыѓы.
Ќазаќстан Республикасында 2001 жылѓы 12 маусым № 210 – II СалыќКодексте
белгіленген салыќ және бюджетке төленетін басќа да міндетті төлемдер
ќолданылады.
Салыќтар тікелей және жанама болып бөлінеді.
Жанама салыќтарѓа ќосылѓан ќұн салыѓы мен акциз жатады. Ќалѓан салыќтар
тікелей болып табылады.
Салыќ және басќа міндетті төлемдердіњ сомалары Бюджет жүйесі туралы
Ќазаќстан Республикасыныњ Зањына және тиісті жылѓа арналѓан республикалыќ
бюджет туралы зањдарда белгіленген тәртіппен тиісті бюджеттердіњ
кірістеріне түседі. Салыќ кодексініњ 60 бабына сәйкес республикада келесі
салыќтар төленеді:
- корпорациялыќ табыс салыѓы;
- жеке табыс салыѓы;
- ќосылѓан ќұн салыѓы;
- акциздер;
- жер ќойнауын пайдаланушылардыњ салыќтары мен арнаулы төлемдері;
- әлеуметтік салыќ;
- жер салыѓы;
- көлік ќұралдары салыѓы;
- мүлік салыѓы.
Салыќ кодекстіњ 61 бабына сәйкес келесі алымдар төленіледі:
- зањды тұлѓаларды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- жылжымайтын мүлікке ќұќыќтарды және олармен жасалѓан мәмілелерді
мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- радиоэлектрондыќ ќұралдар және жиілігі жоѓары ќұрылѓыларды мемлекеттік
тіркегені үшін алым;
- механикалыќ көлік ќұралдары мен тіркемелерді мемлекеттік тіркегені
үшін алым;
- теніз, өзен кемелері мен шаѓын көлемді кемелерді мемлекеттік тіркегені
үшін алым;
- дәрі – дәрмек ќұралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- автокөлік ќұралдарыныњ Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓы арќылы жүру
алымы;
- аукциондардан алынатын алым;
- елтањбалыќ алым;
- жекелеген ќызмет түрлерімен айналысу ќұќыѓы үшін лицензиялыќ алым;
- телевизия және радио хабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін
пайдалануѓа рұќсат беру үшін алым;
Салыќ кодексініњ 62 бабына сай төленетін төлемаќылар:
- жер участкелерін пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
- жер бетіндегі көздердін су ресурстарын пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
- орманды пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
- ерекше ќорѓалатын табиѓи аумаќтарды пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
- радиожиілік спектрін пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
- кеме жүзетін су жолдарын пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
- сыртќы (көрнекі) жарнаманы орналастырѓаны үшін төлемаќы.
Салыќ кодексініњ 63 бабына сай мемлекеттік баж төленіледі, ал 64 бабќа
сай келесі кеден төлемдері төленеді:
- кеден бажы;
- кеден алымдары;
- төлемаќы;
- алымдар.
Зањды және жеке тұлѓалар төлейтін негізгі салыќтар мен бюджетке
төленетін басќа да төлемдерді ќарастырайыќ.
Корпоративтік табыс салыѓы – негізгі мањызды салыќ, оныњ бюджеттегі
үлестік мөлшері 55 - 60 % ќұрайды. Корпоративтік табыс салыѓын оњ ќаржылыќ
нәтижеде алатын, яѓни табыс, зањды тұлѓалар төлейді. Корпоративтік табыс
салыќтыњ механизмі және ќызмет атќару ерекшеліктері 1 кестеде ұсынѓан.

1 кесте Корпоративтік табыс салыѓы

Корпоративтік табыс салыѓы
Төлеушілер

Салыќ салу объектілері

Ќазаќстан Республикасыныњ Салыќ салынатын табыс
көздерінен табыс алатын
резидент – зањды тұлѓалар

Ќазаќстан Республикасыныњ Төлем көзінен салыќ
көздерінен табыс алатын салынатын табыс
резидент емес зањды тұлѓалар

Арнайы салыќ режимін Тұраќты мекеме арќылы
ќолданылатын, зањды тұлѓалар Ќазаќстан Республикасын-да
ќызметті жүзеге асыратын
бейрезидент – зањды
тұлѓаныњ таза табысы

Салыќты төлемейтіндер:
Ќазаќстан Республикасыныњ ұлттыќ банкі
Мемлекеттік мекемелер

Салыќты осы түрін бөлу негізінде жататын, мањызды түсініктердіњ бірі –
резиденттік. Ол тіркелген жер бойынша зањды тұлѓаныњ түпкілікті салыќ
жауапкершілігін ұсынады. Сонымен, резиденттердін, барлыќ көздерден алынатын
барлыќ табыстарына, табыстардыњ шетелдік көздерін ќоса алѓанда, осы
салыќтыњ аумаѓында салыќ салынады.Ќолайлы инвестициялыќ климатты (жаѓдайды)
ќұру үшін тұраќты түрде жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу механизмін
жетілдіріп отырады. Жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу және арнайы
төлемдер енгізу Ќазаќстан Республикасыныњ табиѓи ресурстарыныњ
санќилылыѓымен дәлелденеді және осымен байланысты табиѓи ресурстарды өндеу,
яѓни мұнайды, табиѓи газды, көмірді, жер астындаѓы суды және таѓы да
басќалары.
Жалпы жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу 2 кестеде ұсынѓан.
Жер ќойнауын пайдаланѓан үшін аударымдар роялти ретінде Ќазаќстан
Республикасы Үкіметі белгілейтін төлемдер, республикалыќ бюджеттіњ кіріс
2 кесте Жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу
ерекшеліктері
Салыќ режимін бекітудіњ жалпы принциптері мен тәртібі

Ќол Коммерциялыќ Роялти, өнімді Үстеме пайда
ќойылатын табу бонусы оныњ болу салыѓы
бонус ішінде туралы
заттай келісім -
түрде шарт

Пайдалы ќазбалардыњ Пайдалы ќазбалардыњ Жер ќойнауын
барлыќ түрлері үшін барлыќ түрлері пайдаланушыларѓа
коммерциялыќ табу бойынша роялтиді салыќтар мен арнайы
бонустыќ тұраќты сәйкестендірілген төлемдерін бірыњѓай
ставкалары өдістемені бекіту ережемен бекіту
белгіленген

бөлімініњ негізгі бабын ќұрайтыны екен айтып кетейік. Роялти деп
лицензиялыќ келісім – шарт жататын негізінде, жер ќойнауын пайдалану ќұќыѓы
үшін, мемлекетке тұраќты төлемдер аталады. Роялти мүлшері салыќ салу
объектісі, есептеу базасы мен ставкадан аныќталады. Роялтидіњ ставкасы
жалпы тараѓан және пайдалы суларды ќоспаѓанда, пайдалы ќазбалардыњ барлыќ
түрлері бойынша, жобаны үнемдеуден келісім – шартта бекітіледі.
Әеуметтік салыќ Ќазаќстан Республикасыныњ салыќ жүйесіне беретин
енгізілген салыќ болып табылады. Осы салыќты алудыњ бастапќы маќсаты
мемлекеттік зейнетаќы, әлеуметіик ќамсыздану және медициналыќ көмекті
ќамтамасыз ету ќұќыќты іске асыру үшін ќаражаттарды жұмылдыру. 1999 жылдыќ
ќањтар айынан әлеуметтік салыќты енгізу, сонымен ќатар, әлеуметтік
баѓдарламаларѓа бюджеттіњ кіріс бөлігін ќалыптастыру үшін де ќажет болды.
әлеуметтік салыќтыњ ќысќа мерзімді ќызмет ету уаќытында бірнеше өзгерістер
енгізілген.
Мысалы, 2004 жылдыњ 1 ќањтарынан бастап Ќазаќстан Республиасыныњ салыќ
кодексініњ 317 бабыныњ өзгеруіне байланысты, әлеуметтік салыќ жеке табыс
салыѓыныњ ставкалыќ тәсілі тәрізді, әрбір жұмыскердіњ табысына
есептелінеді. Еске түсіре кетейік, Ќазаќстанда, салыќ салудын 2 түрі жүзеге
асырылады: әлеуметтік салыќты ењбек аќыѓа есептеу және ењбекаќыдан жеке
табыс салыѓын ұстап ќалу. Ќазіргі жаѓдайда,кәсіпкерлер мен зањды тұлѓалар
үшін салыќ салу объектілері 3 кестеде ұсынылѓан.
Жер салыѓын енгізу маќсаты болып жерді өзірлеу, тиімді пайдалану және
саќтау; топыраќ ќұнарлыѓын жоѓарылату; әртүрлі сапалы жерлерде шаруашылыќ
жүргізудіњ әлеуметтік – экономикалыќ жаѓдайын тењестіру; инфракұрылым
дамуын ќамтамасыз ету; жер орналастыру бойынша шараларды ќаржыландырудыњ
арнайы ќорларын ќалыптастыру табылады.
Салыќ салу объектісі болып жер участкеси табылады. Айтып кетейік, салыќ
бір жыл есебіне 1 гектар жер көлемі үшін жылдыќ тұраќты төлемдер түрінде
белгіленеді. Салықты заңды және жеке тұлғалар төлейлі.

3 кесте. Әлеуметтік салыќтыњ салыќ салу объектілері

әлеуметтік салыќ

Зањды тұлѓалар Кіріс түрінде, материалдыќ, әлеуметтік
үшін салыќ игиліктер түрінде және т.б. материалды пайдалы
салу аќша немесе заттай нысанында жұмыскерлерге
объектілері төленетін, жұмыс берушініњ шыѓыстары

Патент негізінде және кіріс – шыѓыс есеп
кітабын жүргізу негізінде бюджетпен есеп
айырысуды жүзеге асыратын

Женілдетілген декларация
негізіне бюджетпен кем
есеп айырысуды жүзеге
асыратын
Кәсіпкерлер үшін салыќ
салу объектілері

Осыдан баска занды және жеке тұлғалар мүлік салыѓын төлейді. Салыќ салу
объектісі болып зањды тұлѓаныњ иелігіндегі мүлік табылады. Жалпы мүлік
салыѓы жергілікті бюджетке түседі жане оныњ манызды бабы болып табылады.
Сондыќтан, жергілікті органдар салыќ салу базаны, мүліктін ерекшелігі мен
кұнына карай салыќ ставкаларын объективті түрде аныќтайды.
Егер, зањды және жеке тұлѓалардыњ иелігінде, шаруашылыќ жүргізу немесе
оралымды басќару ќұќыѓында көлік ќұралдары болса, онда ол көлік ќұралдарына
салыќ төлейді. Салыќ салу объектісі болып көлік ќұралдары табылады.
Акциздер, жанама салыќтардыњ бир түрі болып, баѓаѓа немесе тарифке
үстеме түрінде белгіленеді жане зањды тұлганыњ кірісі мен мүлігінен
тәуелсіз болады. Егер, тауарѓа акциз есептелсе ол акциздік тауар болып
табылады. Ќазаќстан Республикасыныњ Үкіметі әрбір салыќ жылына Акциздік
тауарлар тізімін бекітеді. Акциздік тауарларѓа спирттіњ барлыќ түрлері,
алкоголь өнімі, темекі бұймдары, бекіре жане ќызыл балыќ уылдырыѓы,
алтыннан, платинадан немесе күмістен жасалѓан зергерлік бұйымдар жане
басќалары жатады. Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓында акцизделетін тауарлар
шыѓарылатын, өткізетін, оларды Ќазаќстан Республикасы кедендік аумаѓына
импорттайтын, Ќазаќстан Республикасы аумаѓында кызметтіњ акцизделетін
түрелерін жүзеге асыратын зањды тұлѓалар төлейді. Акциздік тауарды
тұтынатын жеке тұлғалар акцизді төлейді.
Салыќ салу объектісі болып акциздік тауарлар мен ќызметтіњ акциздік
түрлері жатады.
Келесі жања салыќ – ќосылѓан ќұн салыѓы (ЌЌС). Ол Францияда пайда
болѓан, ол табыс алушылардан алынады жане баѓаныњ ішіне кіреді.
Ќосылѓан ќұн салыѓы тауарларды (жұмыстарды, ќызмет көрсетулерді) өндіру
және олардыњ айналу процессінде ќосылѓан, оларды өткізу бойынша салыќ
салынатын айналым ќұнын бір бөлігін бюджетке аударуды, сондай – аќ
Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓындаѓы тауарлар импорт кезіндегі аударымды
білдіреді.
Салыќ салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиісті ќосылѓан ќұн
салыѓы сатылѓан тауарлар (жұмыстар, ќызмет көрсетулер) үшін есептелген
ќосылѓан ќұн салыѓыныњ сомасы мен алынѓан тауарлар (жұмыстар, ќызмет
көрсетулер) үшін төленуге тиісті ќосылѓан ќұн салыѓыныњ сомасы арасындаѓы
айырма ретінде айќындалады.
Салыќ салу объектілері: салыќ салынатын айналым мен салыќ салынатын
импорт.
Ќосылѓан ќұн салыѓын салыќ бойынша есепке тұрѓан немесе тұруѓа міндетті
зањды тұлѓа.
Негізгі салыќтардан басќа зањды және жеке тұлғалар міндетті алымдар
мен төлемдерді бюджетке аударады. Оларѓа тоќталсаќ.
Зањды тұлѓаларды мемлекеттік тіркегені үшін алым зањды түлѓаларды жане
олардыњ филиалдары мен өкілдіктерін ќұру мен ќызметін тоќтатуды мемлекеттік
тіркеу, оларды ќайта тіркеу, сондай – аќ олардыњ мемлекеттік тіркеу туралы
куәликтіњ дубликатын алуы кезінде алынады.
Жылжымайтын мүлікке және онымен жасалатын мәмілелерге ќұќыќтарды
мемлекеттік тіркегені үшін алым – оларды тіркеу кезінде, сондай – аќ
мемлекеттік тіркеуді куәләндыратын ќұжаттыњ дубликатын алѓан кезде алынады.
Радиоэлектрондыќ ќұралдарды және жоѓары жиіликтегі ќұылѓыларды
мемлекеттік тіркегені үшін алым – оларды тіркеу кезінде, сондай – аќ
мемлекеттік тіркеуді куәләндыратын ќұжаттыњ дубликатын алѓан кезде алынады.
Механикалыќ көлік ќұралдары мен тіркемелерді мемлекеттік тіркегені үшін
алым – оларды мемлекеттік тіркеу кезінде алынады.
Тењіз, өзен кемелері мен шаѓын көлемді кемелерді мемлекеттік тіркегені
үшін, азаматтыќ әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін, дәрі - дәрмек
ќұралдарын мемлекеттік тіркегені үшін – оларды мемлекеттік тіркеу кезінде
алынады, сондай – аќ мемлекеттік тіркеуді куәләндыратын ќұжаттыњ дубликатын
алѓан кезде алынады.
Аукциондардан алынатын алым аукциондарда мүлікті сату кезінде
алынады.Аударымдыќ және жай вексельдер жасау, Ќазаќстан Республикасыныњ
аумаѓына әкелінетін вексельдер бойынша ќұќыќтар мен міндеттердіњ
туындауына, өзгертуліне немесе тоќтатылуына баѓытталѓан алѓашќы іс –
ќимылды Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓында жасау кезінде, сондай – аќ
вексель ќаѓазын дайындаушылардан немесе вексель ќаѓазын Ќазаќстан
Республикасыныњ аумаѓына әкелуші адамдардан Ќазаќстан Республикасыныњ
аумаѓында вексель ќаѓазын сатып алу кезінде елтањбалыќ алым төленіледі.
Жекелеген ќызмет түрлерімен айналысу ќұќыѓы үшін лицензиялыќ алым
Ќазаќстан Республикасыныњ зањдарына сәйкес лицензиялануѓа тиісті белгілі
бір ќызмет түрімен айналысуѓа лицензия беру кезінде алынады.
Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясына сай, салыќтар сияќты
салымдарды Парламент немесе Конституцияда ќарастырылѓан жаѓдайда Ќазаќстан
Республикасы Президенті енгізуге ќұќыѓы бар. Алымдардыњ айырмашылыќ
өзгешелігі болып мемлекеттік органмен төлеушініњ пайдасына ќандай да бір іс
– әрекет жасау мен байланысты олардыњ бюджетке төленуі табылады.
Төлемаќы – азаматтыќ - ќұќыќтыќ ќатынастар негізін ќұрайтын төлем. Бұл
кезде мемлекет азаматтыќ ќұќыќ субъектісі ролінде болады. Төлемаќыныњ
ерекшелігі болып ол әрбір жергілікті органмен енгізілетіні табылады.
Ќазіргі кезде Ќазаќстанда келесі төлемаќылар ќызмет етеді. (4 кесте).

4 кесте Төлемаќылардыњ түрлері және олардыњ сипаттамасы

Төлемаќыныњ түрі Ќысќаша сипаттама
Жер участкелерін Мемлекеттіњ жер участкелерін өтемін төлеп
пайдаланѓаны үшін төлемаќы уаќытша жер пайдалануѓа бергені үшін алынады.
Жер үсті көздерініњ су Жер үсті көздерінен суда ала отырып немесе
ресурстарын пайдаланѓаны оны алмай, арнаулы су пайдаланудыњ барлыќ
үшін төлемаќы түрлері үшін алынады.
Ќоршаѓан ортаны ластаѓаны Ќазаќстан Республикасыныњ зањ актілерінде
үшін төлемаќы белгіленген арнайы табиѓат пайдалану
тәртібімен Ќазаќстан Республикасыныњ
аумаѓында ќызметін жүзеге асырѓаны үшін
алынады.
Жануарлар дүниесін Табиѓи еркін жаѓдайда мекендейтін жануарларды
пайдаланѓаны үшін төлемаќы табиѓи ортадан айырѓаны үшін алынады
Орманды пайдаланѓаны үшін Орманды пайдаланудыњ мындай түрлері үшін
төлемаќы алынады:
аѓаш дайындау
шайыр дайындау
ќосымша аѓаш материалдарын дайындау
аѓаш шырындарын дайындау
орманды жанама пайдалану
6) орманды мәдени – сауыќтыру және ѓылыми
зерртеу маќсатында пайдалану
7) орман ќоры участкелерін анњылыќ
шаруашылыѓы ќажеттері үшін пайдалану
Ерекше ќорѓалатын табиѓи Ќазаќстан Республикасыныњ ерекше ќорѓалтын
аумаќтарды пайдаланѓаны үшінтабиѓи аумаќтарын ѓылыми, мәдени – аѓарту,
төлемаќы оќыту, туристтік, декрециялыќ және шектеулі
шаруашылыќ маќсаттарында пайдаланѓаны үшін
алынады
Радиожиілік спектрін Уәкілетті орган бөлген радиожиілік спектрініњ
пайдаланѓаны үшін төлемаќы номиналдары үшін алынады
Кеме жүзетін су жолдарын Ќазаќстан Республикасыныњ кеме жүзетін су
пайдаланѓаны үшін төлемаќы жолдарын пайдаланѓаны үшін алынады
Сыртќы (көрнекті) жарнамаларЖалпы пайдалануѓа автомобиль жолдарыныњ
орналастырѓаны үшін төлемаќыбөлінген белдеуінде және Ќазаќстан
Республикасыныњ аумаѓында елді мекендерде
плакаттар, стендтер, жарыќ түсіретін табло,
билбордтар, транспоранттар, афишалар түрінде
сырткы жарнамалар объектілерін орналастыруѓа
ќұќыќ үшін алынады

Төлемаќыны есептеу уәкілетті органныњ есебі негізінде жергілікті
органды ұсынатын тұлѓа жүргізеді. Төлемаќыныњ түрлігіне ќарай базалыќ
ставкаларын Ќазаќстан Республикасы Үкіметі бекітеді. Біраќ жергілікті
органдарѓа кейбір төлемаќылардыњ мөлшерін жоѓарлатуѓа рұќсат берілген.
Төлеген төлемаќылардыњ сомасы ќайтарылмайды.Ќорыта айтќанда, Ќазаќстан
Республикасы салыќ жүйесінде салыќтардыњ 9 түрі, алымдардыњ 13 түрі,
төлемаќылардыњ 9 түрі, мемлекеттік баж және кеден төлемдердіњ 4 түрі
бекітілген. өзініњ ќызметіне ќарай ќандай да бір зањды тұлѓа осы салыќтар
мен бюджетке төленуге тиіс міндетті төлемдерді аударады. Оларды есептеу
және төлеу тәртәбә келесі бөлімшеде ќарастырылады.

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САЛЫҚ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ

2.1 Қазақстан Республикасында төленетін салықтарды есептеу және төлеу
тәртібі

Зањды және жеке тұлғалар төлейтін салыќтардыњ арасында ењ мањызды және
үлесті салыќ болып корпрорациялыќ табыс салыѓы табылады. Бұл салыќты
есептеу үшін зањды тұлѓаныњ жиынтыќ жылдыќ табысы мен шегерімдерін білу
керек, яѓни салыќ салынатын табыс жылдыќ жиынтыќ табыс пен шегерімдер
арасындаѓы айырма ретінде айќындалады, сонымен ќатар жылдыќ жиынтыќ табыс
түзетілуге тиіс. Жылдыќ жиынтыќ табыста салыќ төлеуші табыстарыныњ барлыќ
түрлері, соныњ ішінде:
1) тауарларды өткізуден түсетін табыс;
2) үйлерді, ѓимратттарды, ќұрылыстарды, сондай – аќ амортизациялауѓа
жатпайтын активтерді өткізу кезіндегі ќұн өсімінен түсетін табыс;
3) міндетемелерді есептен шыѓарудан түсетін табыс;
4) күмәнді міндетемелер бойынша түсетін табыс;
5) мүлікті жалѓа беруден түсетін табыс;
6) борышты талап етуді басќаѓа берудан түсетін табыс;
7) дивидендтер;
8) сыйаќылар;
9) баѓамдыќ оњ айырма;
10) ұтыстар;
11) роялти және таѓы да басќалары ќамтылады.
Салыќ Кодекске сәйкес шегерімге жатпайтын шыѓыстарды ќоспаѓанда, салыќ
төлеушініњ жылдыќ жиынтыќ табыс алуымен байланысты аныќтау кезінде
шегерілуге тиіс.
Шегерімге жататындар:
1) ќызмет бабындаѓы іссапарлар кезіндегі және өкілдік шыѓыстар бойынша
өтемдер сомалары;
2) сыйаќы бойынша шегерімдер;
3) төленген күмәнді міндетемелер бойынша шегерімдер;
4) күмәнді талаптар бойынша шегерімдер;
5) резервтік ќорларѓа аударымдар бойынша шегерімдер;
6) ѓылыми – зерттеу, жобалау, іздену және тәжірибе – конструкторлыќ
жұмыстарѓа жұмсалатын шыѓыстар бойынша шегерімдер;
7) саќтандыру сыйаќылары бойынша шыѓыстарды шегеру;
8) әлеуметтік төлемдерге жұмсалѓан шыѓыстарды шегеру;
9) теріс баѓамдыќ айырма бойынша шегерімдер және таѓыда басќалары.
Шегерімдерді жылдыќ жиынтыќ табысты алуѓа байланысты шыѓыстарды
растайтын ќұжаттары болѓан кезде салыќ төлеуші жүргізеді. Бұл шыѓыстар
болашаќтаѓы кезењдердіњ шыѓыстарын ќоспаѓанда, олар наќты жүргізілген салыќ
кезењінде шегерілуге жатады.
Болашаќтаѓы кезењдердіњ шыѓыстары ќай салыќ кезењіне ќатысты болса, сол
кезењде шегерілуге тиіс. Салыќ кодексініњ 122 бабына сәйкес зањды тұлѓалар
салыќ салынтатын табысты түзете алады.
Мысалы, салыќ төлеушініі салыќ салынатын табысынан салыќ салынатын
табыстыњ 2% - ті шегінде мынадай шыѓыстар алып тасталуга тиіс: біріншіден,
әлеуметтік сала объектілерін ұстауѓа салыќ төлеушініі наќты жұмсаѓан
шыѓыстары; екіншіден, коммерциялыќ емес ұйымдарѓа өтеусіз берілген мүлік;
үшіншіден, жеке тұлѓаларѓа Ќазаќстан Республикасыныњ зањдарына сәйкес
берілген атаулы әлеуметтік көмек.
Корпорациялыќ табыс салыѓы салыќ кезењі үшін белгіленген ставканы
залалдар сомасына азайтылѓан салыќ салынатын табысќа түзетулерді ескере
отырып ќолдану жолымен есептен шыѓарылады.
Корпоративтік табыс салыѓыныњ ставкалары 5 кестеде көрсетілген.
5 кесте. Корпоративтік табыс салыѓыныњ ставкалары

Салыќ төлеушініњ салыќ ауыртпашылыѓына әсер ететін көрсеткіштерСтавка
мөлшері
Зањды тұлѓалардан корпоративтік табыс салыѓыныњ ставкасы 30%
Жерді пайдаланатын зањды тұлѓалар үшін салыќ ставкасы 10%
Төлем көзінен салыќ ставкасы 15%
Тұраќты мекеме арќылы ќызмет атќаратын бейрезидент – зањды 15%
тұлѓа үшін салыќ ставкасы

Салыќ төлеушілер салыќ кодексінде белгіленген тәртіппен аванстыќ
төлемдердө енгізу жолымен салыќ кезењі ішінде корпорациялыќ табыс салыѓын
төлейді. Салыќ кезењі ішінде төленетін корпорациялык табыс салыѓы бойынша
аванстыќ төлемдер сомаларын салыќ төлеуші өткен салыќ кезењі үшін
корпорациялыќ табыс салыѓы бойынша декларацияда көрсетілген наќты салыќ
міндеттемесі сомасын негізге алып, аѓымдаѓы салыќ кезењі үшін корпорациялыќ
табыс салыѓыныњ болжамды сомасын ескере отырып есептеп шыѓарады. Салыќ
төлеушілер корпорациялык табыс салыѓын төлеуді өзініњ тұрып жатќан орны
бойынша жүзеге асырады. Салыќ төлеушілер корпорациялыќ табыс салыѓы бойынша
аванстыќ төлемдерді бюджетке салыќ кезењі ишинде, аныќталѓан мөлшерде
аѓымдаѓы айдыњ 20 – сынан кешіктірмей ай сайын төлеп тұруѓа міндетті, ал
осы салыќ бойынша декларацияны салыќ органдарына есептік салыќ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазіргі кезеңдегі ҚР салық жүйесі
Еңбек биржасы және оның атқаратын қызметтері
Аудиттің негізі және оның атқаратын қызметтері
Мәліметтер базасының мәні және оның атқаратын қызметтері
Бәсекенің мәні мен маңызы, оның атқаратын қызметтері
Қазіргі кезеңдегі Қазақстан Республикасының салық саясаты
Қазіргі кезеңдегі Қазақстан Республикасының салық саясаты жайлы
Салық механизмі және мемлекеттің салық саясатын іске асырудағы оның рөлі
Қазақстан Республикасының салық жүйесінің қазіргі кезеңдегі дамуы
Қазіргі кезеңдегі ҚР-ның салық саясаты
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь